# Eindexamen Tehatex VWO 2023 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/tehatex-vwo/2023/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2023
tijdvak 2
tijdsduur: 2,5 uur
tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving

Bij dit examen hoort een bijlage.

Dit examen bestaat uit 28 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 64 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee redener, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

VW-5001-a-23-2-o

### Pagina 2

De mythische Michelangelo

Vragen bij afbeelding 1 tot en met 4

In 1534 gaf paus Clemens VII aan Michelangelo de opdracht om in de
Sixtijnse kapel een fresco te schilderen. Dit fresco, Het laatste oordeel,
werd in 1541 voltooid. Op afbeelding 1 zie je Het laatste oordeel. Op
afbeelding 2 en 3 zie je details van afbeelding 1. Op figuur 1 zie je het
fresco in de kapel.

figuur 1
[FIGUUR: Een afbeelding van de fresco Het Laatste Oordeel in de Sixtijnse Kapel.]

Het Laatste oordeel is een verhaal uit de Bijbel en een veel voorkomend
onderwerp in de kunst van de middeleeuwen en de renaissance.

Religieuze voorstellingen, zoals het Laatste oordeel, waren bedoeld als
illustratie van een Bijbelverhaal.
3p 1 Beschrijf drie gebeurtenissen, aan de hand van afbeelding 1, 2 en 3, die
behoren tot de gebruikelijke voorstellingselementen van het Laatste
oordeel.

VW-5001-a-23-2-o 2 / 15 lees verder

### Pagina 3

1p 2 De paus gaf Michelangelo de opdracht om het Laatste oordeel op de muur achter het altaar te schilderen. Met fresco's als dit wilde de Kerk een boodschap overbrengen aan de gelovigen.
Geef de belangrijk-ste boodschap die de Kerk wilde overdragen met een fresco over het Laatste oordeel.
De kunstenaarsbiograaf Giorgio Vasari schreef in 1550 over het leven van zijn vriend en tijdgenoot Michelangelo. Hij prees in zijn beschrijving vooral Het laatste oordeel van Michelangelo: "Toen [...] werd duidelijk dat Michelangelo hiermee niet alleen de kunstenaars die voor zijn tijd in deze kapel hadden gewerkt in de schaduw had gesteld, maar ook dat hij zijn eerdere werk, waarmee hij het gewelf zo beroemd had doen worden, had willen voorbijstreven."
3p 3 Bekijk afbeelding 1, 2 en 3.
Vasari roemde onder meer de virtuositeit waarmee Michelangelo de figuren weergeeft.
Noem drie verschillende aspecten van de figuren waaruit je die virtuositeit kunt afleiden.
De kunsthistoricus Arnold Hauser schreef in 1951 het boek Sociale geschiedenis van de kunst. Hierin beschreef hij de periode dat Michelangelo werkte aan het fresco: "Nergens was het verlangen naar verinnerlijking en verdieping sterker dan in Rome, en nergens was men zich meer bewust van het gevaar, waaraan de eenheid van de kerk blootstond [...]"
1p 4 Geef aan welke religieuze ontwikkeling aan het einde van de hoge renaissance de eenheid van de Kerk bedreigde.
Hauser hanteerde in bovenstaand citaat een sociologische benadering van de kunst(geschiedenis).
1p 5 Geef aan waarom hier gesproken kan worden van een sociologische benadering.
VW-5001-a-23-2-o 3 / 15 lees verder ► ► ►

### Pagina 4

Hauser constateerde in zijn boek dat er veranderingen zichtbaar zijn in
het werk van Michelangelo. Over Het laatste oordeel van Michelangelo
schreef hij: "Het is niet meer een monument van schoonheid en
volmaaktheid, van kracht en jeugd, maar een beeld van verwarring en
vertwijfeling, een schreeuw om verlossing uit de chaos, die plotseling
alles dreigt te verslinden. Het verlangen om zich over te geven, al het
aardse, lichamelijke, zinnelijke uit de eigen ziel te banen, beheerst het
werk. Weg is de welluidendheid van de ruimte van de
Renaissancecompositie."

Uit de manier waarop de ruimte in Het laatste oordeel is weergegeven viel
volgens Hauser af te leiden dat Michelangelo het schoonheidsideaal van
de hoge renaissance had verlaten.
3p 6 Beschrijf wat Hauser bedoelt met "de welluidendheid van de ruimte van
de Renaissancecompositie". Geef vervolgens twee voorbeelden uit Het
laatste oordeel waaruit blijkt dat Michelangelo de regels uit de
renaissance ten aanzien van ruimte en/of compositie niet (meer) volgde.

Op figuur 2 tot en met 5 zie je beelden van Michelangelo die waren
bedoeld als onderdeel van een grafmonument. Op figuur 6 zie je een
voorstudie voor het grafmonument.

figuur 2 Bebacorde slaaf figuur 3 Atlansslaaf
[FIGUUR: Een marmeren beeld van een gespierde man die een zware last op zijn schouders draagt, de man heeft een bebaard gezicht en is in een gespannen houding.] [FIGUUR: Een onafgewerkt marmeren beeld van een mannelijke torso die op een sokkel staat, het beeld is grof bewerkt en toont spierdefinitie.]
VW-5001-a-23-2-o 4/15 lees verder ► ► ►

### Pagina 5

figuur 4 Jonge slaaf
[FIGUUR: Een sculptuur van een mannelijk figuur in een liggende houding, met het gezicht naar boven gericht en de armen achter het hoofd gevouwen.]
figuur 5 Ontwakende slaaf
[FIGUUR: Een sculptuur van een mannelijk figuur die zich lijkt op te richten vanuit een liggende houding, met het gezicht naar de kijker gericht.]
figuur 6 voorstudie voor het grafmonument van Julius
[FIGUUR: Een gedetailleerde schets van een monumentaal grafmonument, met beelden van figuren en architectonische elementen.]
VW-5001-a-23-2-o
5 / 15
lees verder

### Pagina 6

Michelangelo kreeg van paus Julius II de opdracht om een grafmonument te maken. Met onderbrekingen werkte Michelangelo hier veertig jaar aan. Het ontwerp bevatte veel mensfiguren waaronder 'de slaven', ook wel 'de gevangenen' genoemd. Je ziet enkele van die slaven op figuur 2 tot en met 5. Michelangelo heeft deze beelden nooit afgemaakt.

Vasari schreef hierover: "Met deze gevangenen werden alle door de pontifex [de paus Julius II en bisschoppen] onderworpen en aan de Kerk onderhorig gemaakte provincies bedoeld."
1p 7 Geef aan waarom deze interpretatie van Vasari te beschouwen is als een iconologische interpretatie.

De kunsthistoricus Horst Janson gaf in zijn boek *Wereldgeschiedenis van de kunst* uit 1962 aan dat in de ogen van Michelangelo de kunst vergelijken is met 'het Goddelijke scheppen'. Janson schreef verder: "Mindere goden konden zich houden aan conventies, maatstaven en tradities, hij erkende geen ander gezag dan zijn inspiratie." Over de beeldhouwkunst van Michelangelo schreef Janson dat de figuren "bewogen worden door een immense psychische energie waarvan ze zich niet door fysieke daden kunnen bevrijden".

Jansons interpretatie getuigt van een romantische visie op het kunstenaarschap.
2p 8 Geef hiervoor twee argumenten op basis van bovenstaande citaten.

Op afbeelding 4 zie je het schilderij *Michelangelo in zijn atelier* dat Eugène Delacroix maakte in 1850.
Camiel van Winkl bespreekt in zijn essay *De mythe van het kunstenaarschap* uit 2013 het zogenaamde 'romantische kunstenaarschap'.

Gesteld kan worden dat het portret van Michelangelo op afbeelding 4 voldoet aan 'het romantische kunstenaarschap'.
3p 9 Geef hiervoor drie argumenten op basis van afbeelding 4.

VW-5001-a-23-2-o 6 / 15 lees verder ►►►

### Pagina 7

Werken en leven tussen idealen

Vragen bij afbeelding 5 tot en met 8

In het midden van de negentiende eeuw werd in Nederland de wet op de vrijheid van godsdienst van kracht. Als gevolg hiervan steeg vooral in het zuiden van Nederland de vraag naar (katholieke) kerkgebouwen en kerkinterieurs. De architect Pierre Cuypers (1827-1921), van huis uit rooms-katholiek, profiteerde hiervan. Hij bouwde, verbouwde en restaureerde in de tweede helft van de negentiende eeuw talloze kerken.

In 1852 richtte Cuypers samen met beeldhouwer E.F. Georges en fabrikant van kerkelijke ornamenten F. Stolzenberg in Roermond een atelier op dat beeldbouwwerk en meubels vervaardigde voor katholieke kerken. Op figuur 7 zie je een foto van dit Cuypers Atelier (waarschijnlijk rond 1860).

figuur 7

[FIGUUR: Een zwart-witfoto van een atelier met diverse beelden en werkplekken. Mensen in kleding uit de 19e eeuw zijn aan het werk of staan in de ruimte. Er zijn sculpturen van heiligen en andere religieuze figuren zichtbaar.]

Het Cuypers Atelier sloot in de werkwijze en organisatie aan bij de praktijk van middeleeuwse gilden en de werkplaats (of bouwloods) bij een kathedraal.
2p 10 Geef twee aspecten van de werkwijze en/of organisatie van het Cuypers Atelier die aansloten bij deze middeleeuwse praktijken.

VW-5001-a-23-2-o
7 / 15
lees verder

### Pagina 8

In de praktijk van het Cuypers Atelier stonden de beeldhouwers, schilders
en ornamentwerkers in dienst van de architect.
Als architect maakte Cuypers de ontwerpen voor de vele kerken en had
hij de supervisie over de bouw- en restauratiewerkzaamheden, maar als
hoofd van het Atelier bestond zijn beroepspraktijk ook nog uit andere
functies of werkzaamheden.
3p 11 Beschrijf nog drie verschillende functies of werkzaamheden van Cuypers'
beroepspraktijk als hoofd van het Atelier.

Op afbeelding 5 zie je de voorgevel van het gebouw dat Cuypers in 1853
ontwierp als woonhuis en atelier/werkplaats. Op afbeelding 6 zie je een
zijaanzicht. Op figuur 8 zie je de indeling, deel A betreft het woongedeelte
en B, C en D het atelier en de werkplaatsen.

figuur 8

[FIGUUR: Schematische weergave van een gebouwencomplex met letters A, B, C, D die verschillende delen aanduiden.]

De gevels op afbeelding 5 en 6 bevatten kenmerken die verwijzen naar de
functie van atelier/werkplaats en kenmerken die verwijzen naar de functie
van een deltig woonhuis.
2p 12 Noem twee kenmerken van het gebouw die verwijzen naar de functie van
een atelier/werkplaats.
2p 13 Noem twee kenmerken van het gebouw die verwijzen naar de functie van
een deltig woonhuis.

VW-5001-a-23-2-o 8 / 15 lees verder ►►►

### Pagina 9

In 1863 werd een 'open' prijsvraag uitgeschreven voor de bouw van een
'Muzeüm Willem I', zoals het huidige Rijksmuseum in Amsterdam destijds
werd genoemd. Naast het herbergen van verschillende collecties zoals
kunst uit de zestiende en zeventiende eeuw, zou het museum ook dienst
doen als monument voor de 50-jarige onafhankelijkheid van Nederland.
Cuypers deed mee aan deze prijsvraag en zond verschillende ontwerpen
in, waaronder een renaissancistische variant (figuur 9) en een gotische
variant (figuur 10).

figuur 9
[FIGUUR: Een gedetailleerde architecturale tekening van een groot gebouw met een centrale toren, daken met dakkapellen en symmetrische gevels.]

figuur 10
[FIGUUR: Een gedetailleerde architecturale tekening van een groot gebouw, vergelijkbaar met figuur 9, maar met meer spits toelopende daken en gotische elementen.]

3p 14 Geef drie kenmerken van het ontwerp op figuur 9 waarom het
'renaissancistisch' genoemd kan worden.

3p 15 Geef drie kenmerken van het ontwerp op figuur 10 waarom het 'gotisch'
genoemd kan worden.

VW-5001-a-23-2-o 9 / 15 lees verder ▶▶▶

### Pagina 10

Voor het renaissanceontwerp ontving Cuypers een prijs van de jury, het gotische ontwerp viel niet in de prijzen.
2p 16 Geef een verklaring waarom de jury het renaissanceontwerp wel passend vond én geef een verklaring waarom de jury het gotische ontwerp niet passend vond.

In 1876 won Cuypers de opdracht voor de bouw van het Rijksmuseum in Amsterdam (geopend in 1885). Op figuur 11 zie je de eregalerij in het museum naar Cuypers’ ontwerp, op een foto uit 1907. Op figuur 12 zie je dezelfde galerij, maar dan op een foto uit 1984.

figuur 11
[FIGUUR: Een lange, hoge galerij met een gewelfd plafond, zuilen en draperieën. Er staan beelden en schilderijen opgesteld.]

figuur 12
[FIGUUR: Een brede galerij met zuilen, plinten, kroonluchters en schilderijen aan de muur. In het midden staat een grote, gedecoreerde tafel.]

VW-5001-a-23-2-o 10 / 15 lees verder ▶ ▶ ▶

### Pagina 11

Het oorspronkelijke ontwerp van Cuypers heeft in de twintigste eeuw plaatsgemaakt voor een meer modernistische visie op architectuur en museuminrichting.
3p 17 Benoem drie verschillende kenmerken van de modernistische visie en beschrijf hoe je die terugziet in de ergalerij op figuur 12. Laat de presentatiewijze van de schilderijen buiten beschouwing.
Tussen 2003 en 2013 is het Rijksmuseum verbouwd naar een ontwerp van Cruz en Ortiz Architecten. In 2000 werd bepaald waar de vernieuwing van het Rijksmuseum aan moest voldoen. Het motto daarbij was 'Verder met Cuypers'. Bij deze grote ingreep zijn verschillende oorspronkelijke elementen uit de tijd van Cuypers opnieuw tevoorschijn gehaald, in oude staat hersteld of gereconstrueerd, zoals te zien op afbeelding 7 en 8.
3p 18 Geef drie redenen voor deze herwaardering van Cuypers' ontwerp aan het begin van de eenentwintigste eeuw.

Interpretaties van kunst en kunstenaars

Vragen bij afbeelding 9 tot en met 14

Op afbeelding 9 en figuur 13 zie je het werk $Promise\;IV$ (Belofte IV) uit 2018-2019 van de Surinaams-Nederlandse kunstenaar Remy Jungerman (1959). Op afbeelding 10 en 11 zie je details.
figuur 13

[FIGUUR: Een persoon met een notitieblok staat voor een hoge sculptuur bestaande uit verticale staafjes.]

Bekijk afbeelding 9 t/m 11 en figuur 13.
De vormgeving van $Promise\;IV$ maakt enerzijds een monumentale indruk, maar is ook speels te noemen.
3p 19 Beschrijf drie aspecten van de vormgeving waardoor $Promise\;IV$ speels te noemen is.

VW-5001-a-23-2-o 11 / 15 lees verder ►►►

### Pagina 12

2p 20 Bekijk afbeelding 9 t/m 11 en figuur 13.
Promise IV kan beschouwd worden vanuit de formele benadering.
Geef eerst aan wat de formele benadering inhoudt en geef vervolgens
een argument waarom de formele benadering past bij het beschouwen
van Promise IV.

De cultuur van de Surinaamse Marrons, die Jungerman kent vanuit zijn
jeugd in Suriname, vormt een van de inspiratiebronnen in zijn oeuvre.
Marrons zijn afstammelingen van tot slaaf gemaakte die na hun vlucht
van de plantage in het binnenland van Suriname leefden. Sommige
vormen die Jungerman gebruikt zijn gebaseerd op de schouderdoeken
van de Marrons. Op afbeelding 12 zie je zo'n schouderdoek.

3p 21 Bekijk afbeelding 9 t/m 12 en figuur 13.
Promise IV kan ook beschouwd worden vanuit de iconologische
benadering.
Geef een iconologische interpretatie van Promise IV. Betrek in je
antwoord de drie stappen van de iconologie:
— de pré-iconografische beschrijving,
— de iconografische beschrijving en
— de iconologische interpretatie.
Beperk je antwoord tot maximaal 150 woorden.

3p 22 Bekijk afbeelding 9 t/m 12.
Het werk Promise IV kan postmodernistisch genoemd worden.
Geef hiervoor drie argumenten.

Het paviljoen op de Biënnale van Venetië, waar Jungerman in 2019
exposeerde met onder andere het werk Promise IV, werd in 1954
ontworpen door Gerrit Rietveld. Op figuur 14 zie je het exterieur van het
door Rietveld ontworpen paviljoen.

Op afbeelding 13 zie je een zaalfoto met het werk van Jungerman zoals
tentoongesteld in dit paviljoen. Vooraan staat een 'tafel' met 58 poten met
erboven drie hangende elementen. Dit is het kunstwerk Visiting Deities:
Kabra Tafra (Bezoekende goden: Kabra Tafra). Achteraan in de ruimte zie
je Promise IV staan.

VW-5001-a-23-2-o 12 / 15 lees verder ► ►►

### Pagina 13

figuur 14
[FIGUUR: Een zwart-wit foto van een modern gebouw met glas, beton en een open entree met trappen. Bomen en schaduwen zijn zichtbaar.]
Bekijk figuur 14 en afbeelding 13.
Jungerman heeft het werk Visiting Deities: Kabra Tafra speciaal voor deze
ruimte gemaakt. Hij heeft daarbij rekening gehouden met het ontwerp van
het Rietveldpaviljoen.
3p 23 Beschrijf drie aspecten van de vormgeving van Visiting Deities: Kabra
Tafra die aansluiten bij de uitgangspunten van het ontwerp van het
Rietveldpaviljoen.
2p 24 Beschrijf twee contrasten in de vormgeving tussen Visiting Deities: Kabra
Tafra en het Rietveldpaviljoen.
VW-5001-a-23-2-o
13/15
lees verder ▶▶▶

### Pagina 14

In een interview met dagblad Trouw in 2019 vertelde Jungerman dat hij wel iets gemeen heeft met de Nederlands kunstenaar Piet Mondriaan (1872-1944).
Mondriaan had (bij leven) een internationaal publiek voor zijn werk. Aan het begin van de twintigste eeuw was in Nederland het financiële bestaan van vernieuwende beeldend kunstenaars zoals Mondriaan soms onzeker. Na de Tweede Wereldoorlog veranderde deze situatie enigszins.
2p 25 Geef twee bronnen van inkomsten (gebaseerd op het maken van kunst) voor vernieuwende kunstenaars in de eerste helft van de twintigste eeuw.
1p 26 Geef aan welke verandering er in Nederland optrad in de inkomensvoorziening voor vernieuwende beeldend kunstenaars na de Tweede Wereldoorlog.
De publieke beeldvorming van de kunstenaar Mondriaan is beïnvloed door de inrichting van zijn atelier. Mondriaans atelier was al tijdens zijn leven beroemd onder kunstenaars en architecten. Door foto’s in internationale tijdschriften raakte zijn atelier later ook bekend bij een breder publiek.
figuur 15
[FIGUUR: Zwart-witfoto van Piet Mondriaan staand in zijn atelier in 1933. Achter hem is een compositie te zien met rechte lijnen en gekleurde vlakken.]
Op figuur 15 je een foto uit 1933: Piet Mondriaan in zijn atelier met (boven) Lozenge Composition with Four Yellow Lines en (onder) Composition with Double Lines and Yellow.
2p 27 Beschrijf, aan de hand van twee kenmerken van de foto op figuur 15, welk beeld hier van Mondriaan als kunstenaar wordt opgeroepen.
VW-5001-a-23-2-o
14 / 15
lees verder

### Pagina 15

2p 28 Op afbeelding 14 zie je een portret van Remy Jungerman in zijn atelier uit
2017. Hoewel de opzet in de basis hetzelfde is als bij Mondriaan, een
kunstenaar in zijn atelier, wordt hier een ander beeld opgeroepen van de
kunstenaar.
Beschrijf, aan de hand van twee kenmerken van de foto op afbeelding 14,
welk beeld hier van Jungerman als kunstenaar wordt opgeroepen.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
VW-5001-a-23-2-o
15 / 15
einde