# Eindexamen Tehatex VWO 2022 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/tehatex-vwo/2022/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2022
tijdvak 1
donderdag 19 mei
9.00 - 11.30 uur

tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving

Bij dit examen hoort een bijlage.

Dit examen bestaat uit 31 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 68 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.

Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

VW-5001-a-22-1-o



### Pagina 2

Inspiratie en emotie

Vragen bij afbeelding 1 tot en met 12

De kruisafrneming en grafllegging van Christus zijn sinds de middeleeuwen veelgebruikte thema's in de westerse schilderkunst. Op afbeelding 1 zie je de *Graflegging* van Rafaël uit 1507.
Rafaël toont op de schilderij twee figuurgroepen die elk een andere activiteit uitbeelden.
3p 1 Geef eerst voor elke groep aan welke activiteit die groep uitbeeldt.
Beschrijf vervolgens twee manieren waarop Rafaël de ene groep met de andere heeft verbonden.

De kunsttheorie van de Italiaanse renaissance onderscheidde twee concepten van de natuur: de 'natura naturans' (scheppende kracht van de natuur) en 'natura naturata' (hetgeen de natuur heeft voortgebracht). De kwestie was of de kunstenaar het voorbeeld voor zijn kunst moest zoeken in het eerste, of juist in het tweede concept.
3p 2 Bij Rafaëls schilderij de *Graflegging* kun je stellen dat er sprake is van natura naturans als voorbeeld.
Geef aan waarom er bij Rafaël gesproken kan worden van natura naturans. Beschrijf daarbij twee aspecten van de *Graflegging* waaruit dit blijkt.

Op afbeelding 2 zie je de *Kruisafrneming* uit 1521 van de Florentijnse schilder Rosso Fiorentino. De kunsthistoricus Janson noemt Fiorentino iemand "die in opstand is gekomen tegen het klassieke evenwicht van de hoge renaissance".
2p 3 Noem twee aspecten van de weergave van de figuren waaruit blijkt dat Fiorentino in opstand kwam tegen het klassieke evenwicht van de hoge renaissance.

De schilder Jacopo Pontormo, een vriend van Fiorentino, maakte in 1522 ook een *Kruisafrneming*. Je ziet dit fresco op afbeelding 3. Pontormo liet zich hierbij inspireren door prenten van Albrecht Dürer.
Giorgio Vasari behandelde dit werk van Pontormo in zijn boek *Le Vite* (De levens) uit 1550. Hij schreef: "Pontormo richtte zich op het imiteren van Dürers manier en wist deze zo precies te treffen dat de bekoring van zijn eigen vroege stijl, die hem door de natuur was gegeven, zacht en sierlijk, eronder te lijden had."
1p 4 Geef aan welke opvatting over het navolgen van voorbeelden uit deze woorden van Vasari blijkt.

VW-5001-a-22-1-o 2/14 lees verder

### Pagina 3

Tussen 1525 en 1528 schilderde Pontormo nog een Kruisafneming. Je
ziet deze op afbeelding 4.

De uitbeelding van scènes uit het lijdensverhaal, waartoe de
kruisafneming en graffleging behoren, kent een iconografische traditie: de
voorstelling wordt opgebouwd uit vaste beeldelementen. Pontormo's
Kruisafneming uit 1525-1528 (afbeelding 4) wijkt af van de iconografische
traditie.
1p 5 Vergelijk afbeelding 1, 2, 3 en 4.
Geef aan op welke manier Pontormo in de voorstelling van afbeelding 4
afwijkt van deze traditie.

Het maniërisme wordt wel omschreven als een 'late renaissance' waarin
kunstenaars werden gezien als 'oppervlakkige imitators' van de grote
meesters van de hoge renaissance. De kunsthistoricus Janson stelde
voor om het maniërisme "te zien als een kritisch tijdperk, waarin
verschillende wijdverende stromingen ontstonden en niet één, algemeen
erkend ideaal; een tijd dus vol innerlijke tegenstellingen". Hij gaf daarbij
ook aan dat het maniërisme bijzonder interessant is 'voor onze tijd'.
2p 6 Janson schreef dit in 1989, de tijd van het postmodernisme.
Geef twee verklaringen voor de waardering van maniëristische kunst
vanuit het postmodernisme.

De Amerikaanse kunstenaar Bill Viola (1951) vindt inspiratie in de kunst
van de renaissance. Hij bestudeerde onder andere het werk van
Pontormo in Florence. In 2000 maakte Viola The Quintet series (De
Kwintetserie). Deze serie bestaat uit vier werken. Op afbeelding 5 en 6 zie
je filmstills uit respectievelijk Het Kwintet van de Herinnering en Het
Kwintet van de Verbaasde. Viola toont in deze serie telkens vijf mensen in
wisselende samenstelling, in medium shot voor een zwarte achtergrond.
De video's spelen in slow motion: de afspeelsnelheid is ongeveer 15 keer
vertraagd. De video's hebben geen geluid.

Op basis van kunsttheoretische opvattingen uit de renaissance kan zowel
beargumenteerd worden dat Viola kunstenaars van de renaissance
overtreft, als dat hij er niet in slaagt ze te overtreffen.
2p 7 Geef twee argumenten, gebaseerd op kunsttheoretische opvattingen uit
de renaissance, dat er bij Viola sprake is van aemulatio.
1p 8 Geef een argument, gebaseerd op kunsttheoretische opvattingen uit de
renaissance, dat er bij Viola géén sprake is van aemulatio.

VW-5001-a-22-1-o
3 / 14
lees verder

### Pagina 4

Op figuur 1 zie je het werk *Mary* (Maria) dat Viola maakte in 2016. Deze
installatie bestaat uit drie videoschermen.
figuur 1
[FIGUUR: Een foto van een interieur met een groot raam, een kroonluchter en
vier mensen die naar drie videoschermen kijken.]
Op afbeelding 7 tot en met 12 zie je filmstills uit *Mary*. De video toont
eerst een vrouw met een baby, voor een stedelijke achtergrond
(afbeelding 7 en 8). De beelden van de stad en de lucht op de
achtergrond worden versneld weergegeven.
In het tweede deel van de video worden personen in onherbergzame
landschappen getoond (afbeelding 9). In het derde deel worden de
beelden opgedeeld in kleinere kaders (afbeelding 10). Het laatste deel
van de video toont een piëta. Je ziet de dode Christus op schoot van
Maria, te midden van enkele architectuur-resten (afbeelding 11 en 12).

VW-5001-a-22-1-o 4 / 14 lees verder 

### Pagina 5

Viola maakte Mary in opdracht voor St. Paul's Cathedral in Londen. De installatie staat daar permanent opgesteld in een zijbeuk, de plaats waar zich traditioneel het (zij)altaar in een kerk bevindt.
De titel van het werk duidt op een traditioneel, religieus thema. Het werk Mary sluit ook in de vormgeving aan op tradities in kerkelijke, christelijke kunst.
2p 9 Geef twee voorbeelden van de vormgeving van Mary waarmee het aansluit op tradities in de kerkelijke, christelijke kunst.

Bekijk afbeelding 7 tot en met 12.
Het werk Mary gaat niet alleen over de Bijbelse Maria. Viola zegt hierover:
"[Het gaat over] een universele vrouwelijke figuur die aanwezig is in vrijwel alle spirituele en religieuze tradities ... die gerelateerd is aan ideeën over creativiteit, schepping, innerlijke kracht, liefde en mededogen."
Viola probeert dit universele karakter van Maria in zijn werk weer te geven. Hij laat het traditionele beeld van Maria met een aureool los en toont beelden van vrouwen in verschillende religieuze kledij, waardoor het beeld van Maria los komt van één religie.
3p 10 Geef nog drie voorbeelden van de wijze waarop Viola het universele karakter van Maria probeert te tonen.

VW-5001-a-22-1-o 5 / 14 lees verder ▶▶▶

### Pagina 6

Eerlijk design
Vragen bij afbeelding 13 tot en met 20
In 1878 vond Thomas Edison een machine uit waarmee geluiden konden
worden opgenomen en afgespeeld: de fonograaf. Geluidstrillingen werden
met een naald overgebracht op een metalen cilinder. Het afspelen van het
geluid verliep door de cilinder te laten draaien. Een hoorn versterkte het
geluid of men luisterde met een soort koptelefoon zoals te zien op figuur
2.

figuur 2
[FIGUUR: Vier personen, twee mannen en twee vrouwen, luisteren naar een fonograaf met behulp van koptelefoons. Een van de mannen draagt een hoed en een strik.]

3p 11 Op afbeelding 13 zie je de fonograaf zoals die rond 1900 werd verkocht
aan consumenten voor thuisgebruik.
Beschrijf drie aspecten van de vormgeving waaruit blijkt dat de fonograaf
op afbeelding 13 aantrekkelijk is gemaakt voor de verkoop aan
consumenten.

3p 12 Op afbeelding 14 zie je een advertentie uit 1888 waarin de kwaliteit van
de fonograaf wordt geprezen. De tekst luidt: "De Edison fonograaf, de
zoetste zanger kan ervan leren." Deze aanprijzing is ook uitgewerkt in de
voorstelling.
Geef hiervan drie voorbeelden.

VW-5001-a-22-1-o 6 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 7

De cilinder als geluidsdrager bij de fonograaf maakte op den duur plaats voor een ronde schijf met een groef: de grammofoonplaat. Op afbeelding
15 zie je een meubelstuk dat een fabrikant in 1919 speciaal voor de
grammofoon ontwierp. Op afbeelding 16 zie een detail van het meubel.

Hoewel de technologie vernieuwend was, gold dit niet voor de vormgeving
van de behuizing van de grammofoon. In de vormgeving wordt
bijvoorbeeld verwezen naar de spitsboog uit de gotiek.
3p 13 Geef nog drie voorbeelden van elementen uit de gotische bouwkunst die
als decoratie toegepast zijn in dit meubel.

Het gebruik van neostijlen, zoals de neogotische, stond (al) sinds de
negentiende eeuw onder druk. Neostijlen werden als 'vals' gezien.
2p 14 Bekijk afbeelding 15 en 16.
Geef op basis van de afbeeldingen 15 en 16 twee redenen waarom de
neogotische stijl als vals werd bestempeld.

figuur 3

[FIGUUR: Een zwart-witfoto van het Palace of Westminster (Houses of Parliament) in Londen, gezien vanaf de Theems.]

Op figuur 3 zie je The Houses of Parliament (Parlementshuizen) uit
1836-1852, ontworpen door Charles Barry en Augustus Pugin.

Pugin verdedigde zich tegen het verwijt dat de neogotische stijl vals zou
zijn. Hij stelde dat voor een gebouw als The Houses of Parliament de
gotiek de ware stijl was en hij noemde de classicistische stijl juist vals.
2p 15 Geef aan met welk argument Pugin de (neo)gotische stijl als ware stijl
verdedigde. Geef daarna aan waarom in Pugins ogen de
neoclassicistische stijl vals was.

VW-5001-a-22-1-o
7 / 14
lees verder ► ► ►

### Pagina 8

figuur 4
[FIGUUR: Een zwart-witfoto van een oude platenspeler met het deksel omhoog.]
figuur 5
[FIGUUR: Een zwart-witfoto van een open sportwagen met een man aan het stuur, rijdend op een weg met bomen op de achtergrond.]
VW-5001-a-22-1-o 8 / 14 lees verder ► ► ►

### Pagina 9

Vanaf het begin van de twintigste eeuw verloor het gebruik van neostijlen
terrein en ontstonden er nieuwe, typisch twintigste-eeuwse stijlen. Op
figuur 4 zie je een Amerikaanse platenspeler met ingebouwde radio uit
1951. De ronde schijf aan de voorzijde dient voor het selecteren van het
radiosignaal én als ingebouwde luidspreker. De vormgeving is
vergelijkbaar met die van auto's uit die tijd, zoals die op figuur 5. Zo is de
forse ronde schijf aan de voorzijde van de platenspeler geënt op de grille
(het ventilatierooster) van een auto.
16 Geef nog twee voorbeelden waaruit blijkt dat de vormgeving van de
platenspeler aansluit bij die van Amerikaanse auto's uit de jaren vijftig.
De keuze voor deze vormgeving van de platenspeler is ingegeven door
het imago dat de fabrikant/vormgever wilde creëren voor dit product.
17 Geef aan welk imago de fabrikant daarmee wilde creëren.
figuur 6
[FIGUUR: Foto van een modern gebouw met grote glaspartijen, witte muren en een plat dak, omgeven door bomen.]
Op figuur 6 zie je een gebouw in Dessau uit 1925/1926, ontworpen door
Walter Gropius. Op afbeelding 17 en 18 zie je de TP1, de draagbare
radio-platenspeler die Dieter Rams in 1959 ontwierp voor Braun. Rams
zei te zijn beïnvloed door modernistische architecten zoals Gropius. Zo is
het kleurgebruik bij de TP1 sober en licht en maakte Rams gebruik van
gladde vlakken.
18 Noem nog drie aspecten van de TP1 waaruit blijkt dat Rams zich heeft
laten inspireren door modernistische architectuur.
VW-5001-a-22-1-o
9/14
lees verder

### Pagina 10

Op afbeelding 19 je de Braun T3-radio, ontworpen door Rams in 1958. Op
afbeelding 20 zie je een iPhone met daarop de T3 Player App. Deze app
om muziek af te spelen op je smartphone is ontworpen door Eder Rengifo
in 2013.

In de kunstgeschiedenis worden drie termen gebruikt om de wijze te
typeren waarop een voorbeeld is nagevolgd: imitatio, variatio en
aemulatio.
Gesteld kan worden dat bij de T3 Player App sprake is van variatio.
3p 19 Geef een argument waarom hier
- wel sprake is van variatio, maar
- niet van imitatio en ook
- niet van aemulatio.

Rams vond dat een goed ontwerp moest voldoen aan verschillende
principes. Twee daarvan waren:
- Een goed ontwerp moet innovatief zijn.
- De vormgeving moet helpen om een product te begrijpen.

2p 20 Over de T3 Player App (afbeelding 20) zou gezegd kunnen worden dat
deze niet helemaal voldoet aan Rams' principes voor een goed ontwerp.
Geef voor beide van bovengenoemde principes een punt van kritiek op
het ontwerp van de T3 Player App.

De erfenis van Malevich

Vragen bij afbeelding 21 tot en met 34

Op afbeelding 21 zie je Zwart vierkant uit 1915 van Kasimir Malevich. Het
werk is een voorbeeld van suprematistische kunst. Malevich was de
grondlegger van het suprematisme. Volgens hem was het suprematisme
"ontstegen aan de natuur, de mensen en de voorwerpen".
2p 21 Noem op basis van afbeelding 21 twee aspecten van Zwart vierkant
waaraan je deze visie kan aflezen.

Malevich zag Zwart vierkant als een venster op de oneindige ruimte ofwel
het immateriële.
2p 22 Leg uit dat Malevich met deze visie verwijst naar én reageert op een
schilderkunstige traditie die ontstond in de renaissance.

VW-5001-a-22-1-o
10 / 14
lees verder
Beschikbaar gesteld door Stichting Studiegbegeleiding Leiden (SSL).

### Pagina 11

Malevich richtte in 1919 samen met andere kunstenaars en kunststudenten het collectief UNOVIS (Bevestigers van de Nieuwe Kunst) op. De suprematistische motieven werden toegepast op affiches, trams en gebruiksvoorwerpen. Op afbeelding 22 zie je een Suprematistische theepot en op afbeelding 23 zie je een suprematistisch ontwerp voor een trambeschildering.

De kunstenaars van UNOVIS vonden dat de kunstenaars een bijdrage moesten leveren aan een ideale, nieuwe maatschappij.
2p 23 Beschrijf twee kenmerken van het werk van UNOVIS waardoor zij dit ideaal probeerden te verwezenlijken.

In 1915 exposeerde Malevich zijn revolutionaire schilderij Zwart vierkant op de tentoonstelling 0.10 in Sint-Petersburg. Op figuur 7 zie je een deel van de tentoonstelling, met Zwart vierkant boven in de hoek van de ruimte. Aan de tentoonstelling nam nog een tiental andere kunstenaars deel.

figuur 7
[FIGUUR: Een foto van een kunsttentoonstelling met aan de muur diverse abstracte schilderijen en een stoel in het midden.]

Malevich verwees met de plaatsing van Zwart vierkant naar de icoonschilderkunst. Door deze verwijzing wordt de inhoudelijke betekenis van dit werk benadrukt.
2p 24 Geef aan op welke manier Malevich naar iconen verwees door de presentatiewijze van Zwart vierkant. Leg vervolgens uit hoe de verwijzing naar iconen de inhoudelijke betekenis die Malevich aan dit werk toekende, benadrukt.

VW-5001-a-22-1-o 11 / 14 lees verder

### Pagina 12

In de jaren vijftig van de twintigste eeuw maakte Yves Klein schilderijen
en sculpturen in diep ultramarijn blauw. Hij patenteerde de kleur verf en
noemde deze I.K.B (International Klein Blue). De verf IKB lijkt op puur
pigment. Er is geen enkele weerkaatsing of glans zichtbaar, de objecten
lijken bepoederd.
Het werk van Klein kwam voort uit een sterke fascinatie voor de hemel,
die hij zag als allesomvattende leegte. Op afbeelding 24 zie je $RE\ 19$ uit
1958. Het bestaat uit verf, steentjes en sponzen op hout. Op afbeelding
25 zie je een zijaanzicht van het werk.

Klein liet zich inspireren door Malevich, maar vond zelf dat hij Malevich
overtrof. Hij schreef: \"Daarom kan ik, nu ik 30 ben, in 1958, zeggen dat
toen Malevich omstreeks 1915-1916 als toerist in de ruimte opdook ik
hem ontving en hij mij opzocht omdat ik er al eigenaar en bewoner was
[...]. Malevich had in feite het oneindige voor zich - maar ik zit erin. Men
beeldt het oneindige niet af, men schept het.\"

3p 25 Klein beweerde dat Malevich het oneindige slechts afbeeldde en dat
hijzelf het oneindige schiep.
Geef op basis van afbeelding 21 een argument waarom er sprake kan zijn
van het afbeelden van het oneindige. Geef vervolgens op basis van
afbeelding 24 en 25 twee argumenten waarom er sprake kan zijn van het
scheppen van het oneindige.

Donald Judd is een Amerikaanse kunstenaar die behoort tot de
kunststroming minimal art of minimalisme. Op afbeelding 26 zie je $Untitled$
uit 1968.
Het minimalisme kenmerkt zich door het gebruik van elementaire
(ruimtelijke) geometrische vormen.
3p 26 Noem nog drie andere aspecten van de vormgeving van $Untitled$ op
afbeelding 26 die kenmerkend zijn voor het minimalisme.

VW-5001-a-22-1-o
12 / 14
lees verder ► ► ►

### Pagina 13

In 1994 werd Judd gevraagd om deel te nemen aan *The Moscow Installation*, een tentoonstelling in een galerie waarbij zijn werk tentoongesteld werd samen met het werk van Malevich. Op afbeelding 27 en 28 zie je afbeeldingen van een remake van deze tentoonstelling uit 2017.

Judd's reactie op het idee voor deze gezamenlijke tentoonstelling was: "Ik zou het heel leuk vinden, maar wat zou Malevich zeggen?"
2p 27 Geef twee argumenten vanuit de kunstopvatting van Malevich waarom hij een gezamenlijke tentoonstelling *geen* goed idee zou vinden.
2p 28 Geef twee argumenten vanuit de kunstopvatting van Malevich waarom hij een gezamenlijke tentoonstelling *wel* een goed idee zou vinden.

Op afbeelding 29 zie je *Wedgework III*, een werk van James Turrell uit 1968. Het bevindt zich in een afgezonderde ruimte van museum De Pont in Tilburg. De bezoeker komt via een volledig verduisterde entree in de ruimte en ziet vervolgens een volume van fluorescerend licht. Het lijkt alsof diagonaal door de ruimte een scherm gespannen is, maar dat is niet het geval. De rechthoekige vorm ontstaat door een lichtbron die uit het zicht is geplaatst.

Turrell behoorde in de jaren zestig van de twintigste eeuw tot een groep kunstenaars voor wie 'het kunstwerk als object' had afgedaan.
2p 29 Beschrijf aan de hand van afbeelding 29 twee manieren waarop Turrell het 'kunstwerk als object' vermijdt.

In 2013 werd op de universiteit van Texas in Austin (VS) *The Color Inside* (De Kleur Binnenin) geïnstalleerd. Het is ontworpen door Turrell en gebouwd op het dak van het cultureel activiteitencentrum van de universiteit. De ruimte is bedoeld om tot rust te komen. In de ovale ruimte kan het publiek door een gat in het plafond (de oculus, het oog) naar de lucht kijken.
Tijdens zonsopkomst en zonsondergang worden gedurende één uur de muren verlicht met ledlampen in veranderende kleuren. Op afbeelding 30 zie je het exterieur. Op afbeelding 31 zie je het interieur zoals dat er overdag uitziet. Op afbeelding 32 tot en met 34 zie je foto's van de ruimte die genomen zijn tijdens zonsopkomst of zonsondergang, als de ruimte verlicht wordt met veranderende kleuren licht.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

VW-5001-a-22-1-o 13 / 14 lees verder ► ► ►

### Pagina 14

Het werk van Turrell is te beschouwen als een onderzoek naar de
waarneming. Hij wil het publiek bewust maken van de eigen waarneming
door werken te creëren die de waarneming beïnvloeden.
2p 30 Beschrijf aan de hand van afbeelding 31 tot en met 34 twee manieren
waarop Turrell de waarneming van de beschouwer beïnvloedt.
Volgens Malevich was het suprematisme "ontstegen aan de natuur, de
mensen en de voorwerpen en stond voor de heerschappij van het zuivere
gevoel". Het suprematisme zou daardoor alle andere kunststromingen
overtreffen.
2p 31 Je zou kunnen stellen dat Turrell te beschouwen is als een opvolger van
Malevich en dat hij Malevich zelfs overtreft.
Geef een argument vóór de stelling dat Turrell Malevich overtreft.
Geef vervolgens een argument dat deze stelling ontkracht.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
VW-5001-a-22-1-0
14 / 14
einde