# Eindexamen Tehatex VWO 2021 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/tehatex-vwo/2021/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2021
tijdvak 1
donderdag 27 mei
13.30 - 16.00 uur
tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving
Bij dit examen hoort een bijlage.
Dit examen bestaat uit 32 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 68 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
VW-5001-a-21-1-o

### Pagina 2

Mooi van nature

Vragen bij afbeelding 1 tot en met 7

Albrecht Dürer (1471-1528) was een invloedrijk kunstenaar en graficus,
afkomstig uit Neurenberg, Zuid-Duitsland. Op afbeelding 1 en 2 (detail)
zie je Haas (1506). Het is geschilderd met waterverf.

Bekijk afbeelding 1 en 2.
Het is zeer aannemelijk dat Dürer de haas naar eigen waarneming heeft
geschilderd. Daarbij heeft hij de vacht van de haas zo levensecht mogelijk
weergegeven.
3p 1 Geef drie kenmerken van de vacht en beschrijf voor elk kenmerk op welke
manier Dürer dit zo levensecht mogelijk heeft weergegeven.

In de renaissance dienden de meeste studies naar de natuur als
voorstudies voor schilderijen en grafures, of als illustraties bij
wetenschappelijke teksten. Kunsthistorici veronderstellen echter dat
Dürers Haas bedoeld was als autonoom kunstwerk. Zo is het werk
voorzien van een signatuur en een jaartal.
Bekijk afbeelding 1.
2p 2 Geef nog twee argumenten die deze veronderstelling ondersteunen.

Verschillende kunstenaars uit het noorden van Europa, zoals Dürer,
trokken de Alpen over. Ze verdiepten zich in het werk en gedachtegoed
van hun Italiaanse collega-kunstenaars en ze bestudeerden de
klassieken.

VW-5001-a-o 2/14 lees verder ► ► ►

### Pagina 3

3a (3p) Op afbeelding 3 zie je een kopergravure van Dürer uit 1504 van Adam en
Eva in het paradijs. Voor de twee Bijbelse figuren baseerde Dürer zich op
voorbeelden uit de klassieke beeldhouwkunst, zoals Apollo Belvedere
voor de man (figuur 1) en Aphrodite van Knidos voor de vrouw (figuur 2).
Geef drie redenen waarom juist deze beeldhouwwerken geschikte
voorbeelden vormden voor de verbeelding van Adam en Eva.

figuur 1
[FIGUUR: Een staande mannelijke marmeren sculptuur, Adam, die zich ontspannen opstelt met een doek over zijn linkerarm. De sculptuur is gedetailleerd en vertoont klassieke anatomische kenmerken.]

figuur 2
[FIGUUR: Een staande vrouwelijke marmeren sculptuur, Eva, die enigszins terughoudend poseert met een doek die over haar lichaam is gedrapeerd. De sculptuur toont klassieke anatomische kenmerken.]

De kunsttheorie van de Italiaanse renaissance onderscheidde twee
concepten van de natuur: de 'natura naturans' (scheppende kracht van de
natuur) en 'natura naturata' (hetgeen de natuur heeft voortgebracht).
Goede kunst zou de natuur kunnen overtreffen door uit te gaan van de
scheppende kracht van de natuur.

1p 4 Waarom kunnen Dürers Adam en Eva gezien worden als voorbeelden van
het concept 'natura naturans'?
Omdat ze gecreëerd zijn
A naar een goddelijke interpretatie van de natuur.
B naar het exacte voorbeeld van de natuur.
C volgens de wetmatige principes van de natuur.

Dürer zette zijn signatuur ALBRECHT DVRER NORICUS FACIEBAT
(Albrecht Dürer uit Neurenberg heeft dit gemaakt) op het bordje aan de
tak die Adam vasthoudt. Door dit bordje direct naast Adam te plaatsen
bevestigde Dürer zijn status als geniaal kunstenaar.

1p 5 Geef een argument voor deze bewering.

VW-5001-a-o 3 / 14 lees verder ► ► ►

### Pagina 4

2p 6 Dürer verwierf in relatief korte tijd bekendheid bij kunstenaars en
verzamelaars in zowel Noord- als Zuid-Europa. Prenten, zoals die van
Adam en Eva, droegen daaraan bij.
Ondersteun deze stelling door uit te leggen
– dat prenten bijdroegen aan naamsbekendheid van een kunstenaar, en
– dat Dürer dankzij zijn prenten in relatief korte tijd bekend werd in
Europa.
Op afbeelding 4 zie je Brillo Box, gemaakt in 1964 door Andy Warhol.
Brillo Box is een imitatie van de kartonnen dozen waarin schuursponsjes
van het merk Brillo verpakt werden. Warhols doos is echter gemaakt van
hout en de merknaam is er handmatig met een sjablon op aangebracht.
Op afbeelding 5 zie je Warhols Box Show, een presentatie die bestond uit
stapels houten kisten die een nabootsing waren van dozen uit de
supermarkt, met verschillende merken in zeefdruk op de zijkanten (Brillo,
Heinz, Del Monte, Campbell's).
3p 7 Bekijk afbeelding 4.
Het ontwerp van de Brillo-verpakking moest dynamiek uitstralen.
Noem drie aspecten van de vormgeving die bijdragen aan de dynamische
uitstraling.
Bekijk afbeelding 4 en 5.
Kunstenaars in de renaissance streefden naar universele schoonheid.
Warhols visie op schoonheid verschilt sterk van die van kunstenaars en
theoretici uit de renaissance, zoals Rafaël en Vasari.
2p 8 Leg
– aan de hand van Brillo Box en Box Show Warhols visie op schoonheid
uit, en
– leg vervolgens in welk opzicht Warhols schoonheidsopvatting
verschilt van die van de renaissance.
De filosoof Arthur Danto stelde de vraag waarom Brillo Box kunst was en
de originele verpakkingen van Brillo dat niet zijn. Hij nam geen genoegen
met de gangbare definitie dat alles kunst is wat door de kunstwereld – de
musea, kunstcritici, verzamelaars, de kunstenaar zelf – als zodanig wordt
aangemerkt. Danto voegde daaraan toe dat een object alleen een
kunstobject kan worden op grond van een argumentatie.
1p 9 Leg uit waarom de originele Brillo-verpakking in de optiek van Danto niet
kan worden aangemerkt als kunstobject, en Warhols Brillo Box wel.
VW-5001-a-o 4 / 14 lees verder

### Pagina 5

Op afbeelding 6 en 7 zie je twee kunstwerken gemaakt in 2013 door de beeldend kunstenaar Danh Vo. In 1979 vluchtte hij samen met zijn ouders in een zelfgemaakte boot uit Vietnam. Ze hoopten in de Verenigde Staten een betere toekomst op te kunnen bouwen. Het gezin werd onderweg door een schip opgepikt uit zee en kwam terecht in Denemarken.

Danh Vo’s persoonlijke (familie)geschiedenis is een belangrijke inspiratiebron voor zijn werk, dat gaat over culturele identiteit, handel en kolonisatie. De werken op afbeelding 6 en 7 zijn gebaseerd op kartonnen verpakkingen van het Amerikaanse biermerk Budweiser. De kunstenaar heeft het originele Budweiser-ontwerp nageschilderd in goudverf op een nagenoeg identieke doos. Het werk op afbeelding 7 is getiteld *Promised Land* (Belofte land).

Bekijk afbeelding 6 en 7.
Een mogelijke betekenis van deze werken houdt verband met de reis die het gezin ooit maakte en de verwachtingen die ze hadden.

2p 10 Geef twee argumenten die deze interpretatie ondersteunen. Doe dit steeds aan de hand van een kenmerk van het werk op afbeelding 6 of 7.

Bekijk afbeelding 7.
Danh Vo’s *Promised Land* refereert ook aan *Brillo Box*. Vo’s werk kan gezien worden als een eerbetoon aan Andy Warhol. Dit werk kan echter ook uitgelegd worden als een kritiek op Warhol.

2p 11 Geef voor beide interpretaties een argument.

VW-5001-a-o 5 / 14 lees verder ► ► ►

### Pagina 6

De strijd om een passende stijl

Vragen bij afbeelding 8 tot en met 16

Op afbeelding 8 zie je de San Carlo alle Quattro Fontane van Borromini,
gebouwd tussen 1638 en 1677.
De San Carlo wordt beschouwd als een voorbeeld van hoge barok, onder
andere vanwege het grote dynamische effect in de voorgevel.
Bekijk afbeelding 8.
3p 12 Noem
- drie aspecten van de gevel die bijdragen aan dit dynamische effect.
- Borromini's belangrijkste inspiratiebron voor de dynamiek in zijn
architectuur.
Op figuur 3 zie je links een plattegrond van de San Carlo en rechts het
interieur van de kerk met een onderaanzicht van de koepel.

figuur 3

[FIGUUR: Twee afbeeldingen naast elkaar. De linker afbeelding is een zwart-wit plattegrond met schaduw, die de plattegrond van een kerkgebouw toont. De rechter afbeelding is een detailfoto van een kerkinterieur, gefocust op een koepel met ornamenten en pilaren.]

Borromini wilde een koepel met een ovale basis. Dat was een probleem
vanwege de gekozen posities van de zuilen in het grondplan. Borromini
moest enkele ingrepen doen om de koepel volgens zijn plan te kunnen
laten aansluiten.
2p 13 Leg uit welke twee ingrepen Borromini deed om de aansluiting met de
koepel te realiseren.

VW-5001-a-o 6 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 7

Vlak bij de San Carlo staat de Sant'Andrea al Quirinale, een kerkje van de
architect Gianlorenzo Bernini. Je ziet het op afbeelding 9. Het werd
gebouwd tussen 1658 en 1678. Het Pantheon in Rome (figuur 4) diende
als voorbeeld voor Bernini's kerkje.

figuur 4

[FIGUUR: Een foto van het Pantheon in Rome, met de portico en de ronde koepel.]

De architecten Bernini en Borromini waren rivalen. Ze voerden een bittere
strijd over 'de juiste stijl'. Bernini beweerde dat Borromini met zijn
'fantastische' benadering van de architectuur 'was gestuurd om de
architectuur te vernietigen'.

2p 14 Geef
- Bernini's visie op wat in zijn ogen juiste architectuur was, en
leg uit welke kritiek Bernini had op Borromini's 'fantastische'
benadering van de architectuur.

In 1834 legde een grote brand het oude parlementsgebouw in Londen in
de as. Het bestuur van de stad schreef een prijsvraag uit voor het
ontwerpen van een nieuw parlementsgebouw. Op afbeelding 10 en 11 zie
je enkele ontwerpen die werden ingediend. Het ontwerp op afbeelding 10
is in neoclassicistische stijl.

In de eerste helft van de negentiende eeuw ging de voorkeur van de
overheid meestal uit naar een neoclassicistische stijl voor haar
bestuursgebouwen.

2p 15 Geef hiervoor twee redenen.

VW-5001-a-o 7 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 8

Ondanks de toepassing van de neoclassicistische stijl in het ontwerp op
afbeelding 10 werd dit ontwerp toch afgewezen. De voorkeur ging uit naar
het ontwerp in neogotische stijl op afbeelding 11.
3p 16 Noem
– aan de hand van het ontwerp op afbeelding 11 drie kenmerken van de
negotische stijl, en
– geef vervolgens een verklaring voor het feit dat deze stijl door de
opdrachtgevers toch geschikt werd geacht voor het nieuwe
    parlementsgebouw.
In 1835 werd het ontwerp van afbeelding 11 alsnog verworpen ten gunste
van het ontwerp van Charles Barry en Augustus Pugin (afbeelding 12).
Barry en Pugin verschilden onderling echter van mening over de
architectonische stijl. Ze waren met moeite op dit compromis uitgekomen.
Pugin noemde de façade ‘een klassieke structuur in middeleeuwse
verommming’.
3p 17 Bekijk afbeelding 12.
Beschrijf
– twee aspecten van het exterieur die Pugins typering ondersteunen, en
– leg uit waarom de klassieke stijl in Pugins ogen ‘vals’ was en de
    gotische ‘waar’.
Op afbeelding 13 en 14 zie je City Hall, het gemeentehuis dat Norman
Foster voor Londen ontwierp. Het werd in 2002 opgeleverd. Met dit
nieuwe gebouw beoogde het stadsbestuur om Londen nog meer de
uitstraling van moderne wereldstad te geven.
Het exterieur van City Hall heeft een opvallende vorm, die het resultaat is
van een specifieke gelaagde opbouw, zoals te zien is op figuur 5.
3p 18 Beschrijf drie aspecten van de opbouw die resulteren in de opvallende
vorm.
VW-5001-a-o 8 / 14 lees verder ► ► ►

### Pagina 9

figuur 5

1 Hoofdingang
2 Wenteltrap
3 Raadszaal
4 Kantoren

[FIGUUR: Doorsnede van een gebouw met genummerde onderdelen: 1 hoofdingang, 2 wenteltrap, 3 raadszaal, 4 kantoren.]

Afbeelding 15 en 16 tonen het interieur met de monumentale wenteltrap, die in het steeds smaller wordende trappenhuis tot aan de bovenste verdieping reikt. Op afbeelding 16 zie je de Assembly Chamber, de grote raadszaal

Eén doelstelling van het stadsbestuur is om met City Hall de
'transparantie van het democratisch proces' uit te dragen. Foster heeft de
raadszaal zo gesitueerd dat dit doel zowel heel concreet als in
symbolische zin tot uiting komt.

Bekijk afbeelding 16 en figuur 5.
2p 19 Leg uit dat bovengenoemde doelstelling van City Hall tot uiting komt in
– de concrete situering van de raadszaal in het gebouw, en
– in de symboliek ervan.

Met City Hall laat Foster zien dat architecten aan het begin van de
eenentwintigste eeuw nog steeds voortborduren op het gedachtegoed van
het Nieuwe Bouwen. Het gebouw, dat in de volksmond De Ui wordt
genoemd, is echter even goed te plaatsen in de traditie van de barok.
2p 20 Geef twee argumenten die deze laatste stelling ondersteunen.

VW-5001-a-o 9 / 14 lees verder ► ► ►

### Pagina 10

Kunst en gietwerk

Vragen bij afbeelding 17 tot en met 22

Aan het einde van de achttiende eeuw maakte de Engelse
aardewerkfabriek Wedgwood internationaal naam met hoogwaardige
keramische productie. Wedgwood moderniseerde het procédé om
aardewerk met behulp van gietmallen te produceren. Duizenden
experimenten werden gedaan om de samenstelling van de klei, de mallen
en het bakproces te verbeteren. Het resultaat was aardewerk van zeer
hoge kwaliteit met een mat oppervlak.

Op afbeelding 17 zie je een vaas van Wedgwood met een voorstelling van
'De dansende uren'. De vaas is ontworpen door vormgever John Flaxman.

Wedgwood maakt onderscheid tussen gebruiksvoorwerpen en
decoratieve voorwerpen. De vaas op afbeelding 17 was bedoeld als een
decoratief voorwerp. De vaas heeft bijvoorbeeld geen praktische
handvatten.
3p 21 Beschrijf nog drie aspecten van het ontwerp waaruit blijkt dat de vaas
bedoeld was voor decoratie.

Vazen van het type op afbeelding 17 worden 'Jasperware' genoemd. Deze
objecten moesten met de hand afgewerkt worden. Hoewel er een grote
markt was voor goedkope, massa-geproduceerde serviesgoed, richtte
Wedgwood zich ook op dit bijzondere Jasperware-aardewerk.
2p 22 Geef twee redenen voor Wedgwood om zich te richten op het Jasperware-
aardewerk.

Flaxman bestudeerde tijdens zijn opleiding aan de Royal Academy
kopieën en gipsen afgietsels van klassieke beeldhouwwerken. Op figuur 6
zie je een reliëf van zijn hand met een voorstelling van 'De dansende
uren'. Flaxman ontwierp dit in de jaren na zijn opleiding, toen hij werkte
voor Wedgwood.

figuur 6

[FIGUUR: Een reliëf van klassieke figuren die hand in hand dansen, in de stijl van Wedgwood Jasperware.]

VW-5001-a-o 10 / 14 lees verder ►►►


### Pagina 11

In een belangrijk naslagwerk, de Encyclopaedia Britannica, staat over
Flaxman dat hij een 'echt Grieks instinct had voor ritmisch design en
compositie'.
Bekijk figuur 6.
23 Beschrijf twee aspecten die de compositie ritmisch maken.
'De dansende uren' is een allegorische voorstelling, ontleend aan Griekse
en Romeinse mythologische figuren, zoals de Horae, godinnen van de
jaargetijden. Het is een thema dat Wedgwood regelmatig en in
verschillende varianten toepaste op serviesgoed.
Wedgwood bracht 'De dansende uren' ook als vrijstaande beeldjes uit in
verschillende varianten en in gelimiteerde oplagen. Je ziet hiervan een
voorbeeld op afbeelding 18.
Bij deze vrijstaande beeldjes raakt de allegorische betekenis op de
achtergrond.
24 Leg met een voorbeeld uit waarom de allegorische betekenis op de
achtergrond raakt.
VW-5001-a-o 11 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 12

Ontwerpers hielden zich aan het einde van de achttiende eeuw niet alleen
bezig met het vormgeven van gebruiks voorwerpen, sommige ontwerper
zelfs volledige interieurs. Serviesgoed zoals dat van Wedgwood vormde
onderdeel van deze interieurs.
Op figuur 7 zie je de eetkamer van Lansdowne House, ontworpen door
Robert Adam en gerealiseerd in 1768.
figuur 7
[FIGUUR: Een foto van een klassiek interieur met pilaren, beelden, een haard en een tafel met stoelen.]
De vaas die Flaxman ontwierp voor Wedgwood en het interieur van
Lansdowne House op figuur 7 zijn voorbeelden van neoclassicistische
vormgeving. Het neoclassicisme ontstond als een reactie op de
overdadige vormgeving van de barok en de rococo, en werd gevoed door
enkele wetenschappelijke ontwikkelingen op het gebied van kunst en
cultuur.
2p 25 Geef twee van deze ontwikkelingen.

De meeste beelden op figuur 7 zijn gipsafgietsels van klassieke Romeinse
beelden. Boven de schouw, waar Adam aanvankelijk een authentiek
klassiek relief had gepland, hangt een grisaille: een olieverfschilderij naar
ontwerp van Adam zelf.
3p 26 Beschrijf nog drie classicistische voorbeelden uit het interieur. Laat de
inrichting buiten beschouwing.

De eetkamer werd gebruikt als representatieve ruimte waar voorname
burgers discussieerden over smaak en politiek. De aankleding van het
interieur droeg daaraan bij.
1p 27 Leg uit in welk opzicht het interieur zal hebben bijgedragen aan de inhoud
van de discussies over smaak en/of politiek.

VW-5001-a-o 12 / 14 lees verder

### Pagina 13

Op figuur 8 zie je de installatie *Kopienkritik* (Kopieënkritiek, 2011) van
Oliver Laric in Skulpturhalle Basel. De installatie bestaat uit een
combinatie van afgietsels die Laric maakte van klassieke beelden in hars
en negentiende-eeuwse gipsmodellen van klassieke beelden, die hij
selecteerde uit de collectie van het museum.

[FIGUUR: Een zwart-witfoto van een museumzaal vol met beelden, voornamelijk
klassieke sculpturen in gips. Op de vloer liggen verschillende objecten
die lijken op ballen of gedraaide objecten.]

Net als Robert Adam presenteert Laric afgietsels van klassieke beelden in
een ruimte. De functie van de klassieke beelden in het interieur van Adam
verschilt nogal van de functie van de klassieke beelden in de installatie
van Laric.

1p 28 Leg het verschil in functie uit tussen de klassieke beelden van Laric en die
van Adam.

2p 29 Laric ontleent de titel van zijn installatie aan de negentiende-eeuwse term
'Kopienkritik'.
Leg uit
— wat in de negentiende eeuw met de term 'Kopienkritik' bedoeld werd,
en
— geef aan wat Laric met zijn installatie *Kopienkritik* beoogde.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

VW-5001-a-o 13 / 14 lees verder ► ► ►

### Pagina 14

De Nederlandse vormgever Hella Jongerius ontwierp in 2004 een serie
schalen voor de gerenommeerde Duitse porseleinfabriek Nymphenburg.
De fabriek werd opgericht in 1747. Op afbeelding 19, 20 en 21 zie je drie
schalen uit deze serie, respectievelijk *Ree*, *Vogel* en *Slak*.

30 (4p) Voor een vormgever zoals Jongerius biedt een dergelijke samenwerking
met een gerenommeerde porseleinfabriek veel voordelen.
Noem drie voordelen die een samenwerking met een gerenommeerde
porseleinfabriek biedt voor een vormgever.

Voor deze serie nam Jongerius de collectie van Nymphenburg als
uitgangspunt. Ze selecteerde enkele dierfiguurtjes uit de bestaande
porseleincollectie en plaatste deze op schalen van verschillend formaat.
Elk dierfiguurtje kreeg een decoratief patroon. Deze patronen zijn ook
afkomstig uit de collectie van Nymphenburg.

Bekijk afbeelding 19, 20 en 21.
Elk vrijwel abstract patroon is zo gekozen en aangebracht, dat het in
combinatie met het dierfiguurtje betekenis krijgt.

2p 31 Beschrijf voor twee van de drie afbeeldingen welke betekenis het patroon
in combinatie met het dierfiguurtje krijgt.

Op afbeelding 22 zie je een porseleinen haas uit de collectie van
Nymphenburg. De haas, naar een ontwerp uit 1913 van de Duitse
kunstenaar Theodor Kärner, wordt nog steeds geproduceerd. Op de
website van de firma wordt het beeld aange prezen met de woorden: "Wat
zou de kunst zijn zonder Dürers haas? En wat zou u zijn zonder het
prachtexemplaar uit de Nymphenburg-fabriek?" Dürers haas zie je op
afbeelding 1.

In hun publicatie *Practices of Looking* (2009) voeren Marita Sturken en
Lisa Cartwright het gegeven van de pastiche op als een strategie waarbij
kunstenaars historische elementen stelen en ze combineren op een
manier die eerder speels is dan van historische betekenis.
2p 32 Geef aan, steeds op basis van een argument, of deze auteurs
– de haas van Nymphenburg zouden aanmerken als een pastiche.
– de schaal met de ree van Hella Jongerius zouden aanmerken als een
pastiche.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.

VW-5001-a-o 14 / 14 einde