# Eindexamen Tehatex VWO 2019 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/tehatex-vwo/2019/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2019
tijdvak 1
donderdag 16 mei
13.30 - 16.00 uur
tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving

Bij dit examen hoort een bijlage.

Dit examen bestaat uit 28 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 64 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.

Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

VW-5001-a-19-1-o

### Pagina 2

Tapijten en borduursels
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 8

Op afbeelding 1 zie je het wandtapijt Koning Lodewijk XIV bezoekt de
gobelinwerkplaats, 15 oktober 1667. Het is gemaakt naar een ontwerp
van de hofschilder Charles Le Brun. Op afbeelding 2 zie je het
geschilderde karton dat diende als voorbeeld voor het tapijt.

Zoals te zien op het wandtapijt en het schilderij werden tijdens het
bezoek, behalve wandtapijten, ook verschillende andere soorten
producten gepresenteerd aan de koning.
3p 1 Noem drie van deze andere soorten producten.

De Manufacture des Gobelins (gobelinswerkplaats) was eigendom van de
Franse staat. Net als de academies voor schilderkunst, dans en opera
stond deze werkplaats onder ministerieel toezicht. Lodewijk XIV (1638-
1715) bemoeide zich actief met de productie van kunst.
2p 2 Geef twee politieke doelen die Lodewijk hiermee nastreefde.

Het wandtapijt op afbeelding 1 maakt deel uit van een serie van veertien
tapijten gewijd aan belangrijke gebeurtenissen uit het leven van Lodewijk
XIV. Het tapijt is gemaakt tussen 1673 en 1680.

Lodewijk XIV kende aan wandtapijten een hoge status toe. Het feit dat hij
belangrijke gebeurtenissen uit zijn regeerperiode in wandtapijten liet
uitbeelden is daarvoor een argument.
3p 3 Geef nog drie argumenten waaruit blijkt dat Lodewijk XIV een hoge status
toekende aan wandtapijten.

Lodewijk XIV gaf Charles Le Brun rond 1665 opdracht om een serie
schilderijen te maken gewijd aan het leven van Alexander de Grote (356-
323 v.C.). Deze serie werd later ook als wandtapijt vervaardigd.

Op de achtergrond van het wandtapijt op afbeelding 1 is een deel van het
karton voor het tapijt De slag aan de Granikos zichtbaar. Deze veldslag
was een glorieuze overwinning van Alexander de Grote op de Perzen en
vormde een van de onderwerpen van de serie die Le Brun maakte.
1p 4 Geef een verklaring waarom (het leven van) Alexander de Grote voor
Lodewijk XIV een interessant onderwerp vormde.

VW-5001-a-19-1-0
2/14
lees verder

### Pagina 3

De Franse kunstenaar Louise Bourgeois (1911-2010) was de dochter van
een handelaar in wandtapijten. Samen met haar moeder, die weefster
was, verrichtte ze herstelwerk aan deze tapijten. Ook pasten ze
voorstellingen aan. Ze vervingen bijvoorbeeld aanstootgevende details,
zoals de geslachtdelen van naakte figuren, door een neutraal motief
(figuur 1).

figuur 1

[FIGUUR: een zwart-witafbeelding van een collage met abstracte figuren en
stukken stof.]

Op afbeelding 3 zie je de collage *Untitled* uit 2008 van Bourgeois,
gemaakt van stukken tapijt en katoen. Het stukje stof in het midden is
bedrukt met het motief van een spin. Dit fragment is afkomstig van ander
werk van Bourgeois.

Bekijk figuur 1 en afbeelding 3.
De collage van Bourgeois doet denken aan reconstructie- of herstelwerk.
2p 5 Beschrijf twee aspecten van het werk op afbeelding 3 die deze indruk van
reconstructie- of herstelwerk oproepen.

Toch is Bourgeois' *Untitled* (afbeelding 3) geen herstelwerk, maar een
kunstobject. Zo heeft het werk een titel (*Untitled*) die typerend is voor
moderne, autonome kunst.
2p 6 Beschrijf nog twee aspecten van het werk die benadrukken dat het een
autonoom kunstwerk betreft.

VW-5001-a-19-1-0
3 / 14
lees verder

### Pagina 4

In een interview uit 1990 legt Bourgeois een relatie tussen het repareren
van beschadigde tapijten en haar persoonlijke geschiedenis: "Het idee
van repareren is me altijd bijgebleven. Dingen kunnen gerepareerd
worden [...] ik geloof in de symbolische handeling [ervan]. De wil om het
verleden te repareren omvat de ervaring van schuld, en schuld is
alomtegenwoordig in mijn werk."

Op figuur 2 zie je de installatie Spider (spin) uit 1997 van Bourgeois. Het
werk bestaat uit een metershoge bronzen spin en een kooi met daarin een
stoel en delen van tapijten.

figuur 2

[FIGUUR: Een zwart-witfoto van een installatie met een grote, bronzen spinnenfiguur met uitgestrekte poten, bovenop een metalen kooi. Binnenin de kooi is een stoel te zien en delen van tapijten.]

2p 7 Uit het citaat blijkt dat de kunstwerken van Bourgeois betrekking hebben
op haar eigen leven.
Geef een korte bespreking (maximaal 100 woorden) van het werk op
afbeelding 3 of van het werk op figuur 2 waarbij je het motief van de spin
relateert aan de uitspraak van Bourgeois.

VW-5001-a-19-1-0 4 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 5

De Nederlandse beeldend kunstenaar Rob Scholte werd bekend in de
jaren tachtig. Op afbeelding 4 zie het schilderij Self portrait (Zelfportret)
dat Scholte in 1988 maakte. Hij schilderde het copyrightteken, en
signaleerde het schilderij rechtsonder met zijn naam en met een zelfportret
op postzegelformaat (zie het detail op afbeelding 4a).

Scholtes werk wordt vaak typerend genoemd voor postmoderne kunst uit
de jaren tachtig.
3p 8 Geef drie argumenten waarom Self portrait van Scholte postmodern is.

Bewering: Scholte laat zich met dit kunstwerk kritisch uit over originaliteit
in de kunst.
2p 9 Geef een argument dat deze bewering ondersteunt. Geef vervolgens een
argument dat de bewering ontkracht.

Scholte verzamelt sinds 2005 borduurwerken. Hij koopt ze onder andere
in kringloopwinkels en op rommelmarkten. Hij lijst ze in, signeert ze en
presenteert ze met de achterzijde naar voren. In 2016 toonde hij zijn werk
op de solotentoonstelling Embroidery Show. Op afbeelding 5 en 6 zie je
foto's van de tentoonstelling en op afbeelding 7 en 8 enkele van deze
borduurwerken, gemaakt naar Het melkmeisje van Johannes Vermeer.

De borduurwerken komen volgens Scholte vooral tot leven aan de
achterkant.
1p 10 Geef op basis van afbeelding 7 en/of 8 aan op welke manier het werk aan
de achterkant 'tot leven' komt.

Rob Scholte: “Dat is precies het probleem met de huidige kunstopvatting:
we zien de kunstenaar als een uniek genie, liefst iemand zoals Van Gogh
bij wie de genialiteit tot waanzin dreef. [...] Maar de status van kunstenaar
als autonoom scheppend individu is een fabeltje: kunstenaars zijn eerder
net wetenschappers, ze werken aan een gezamenlijk project. Dan is het
volkomen logisch dat je elementen van elkaar overneemt."

2p 11 Geef een argument aan de hand van de Embroidery Show waarmee je
aantoont dat Scholte inderdaad opereert als een wetenschapper. Geef
vervolgens een argument waarmee je aantoont dat Scholte zich hier toch
eerder als genie positioneert.

VW-5001-a-19-1-0 5/14 lees verder ►►►

### Pagina 6

Menselijke maat

Vragen bij afbeelding 9 tot en met 13

Op afbeelding 9 zie je het Tempietto van San Pietro in Montorio, in 1502
ontworpen door Donato Bramante. Op figuur 4 (op de volgende bladzijde)
zie je een tekening van het Tempietto, waarin enkele verhoudingen zijn
aangegeven.

figuur 3

[FIGUUR: Tekening van het Vitruviaanse mens, een schets met tekst in spiegelchrift.]

Op figuur 3 (hierboven) zie je De mens van Vitruvius, getekend door
Leonardo da Vinci in circa 1490. De tekening van Leonardo toont een
stelsel van door de Romeinse architect Vitruvius beschreven
maatverhoudingen. Onder meer uit deze tekening blijkt op welke manier
architecten de natuur als voorbeeld zouden moeten gebruiken, volgens
Leonardo.

3p 12 Geef aan op welke manier de architect de natuur als voorbeeld zou
moeten gebruiken volgens Leonardo. Geef vervolgens twee voorbeelden
van de samenhang tussen De mens van Vitruvius en het Tempietto.

VW-5001-a-19-1-0 6 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 7

figuur 4
[FIGUUR: Een architectonische tekening van een koepelgebouw met zuilen en een ronde tamboer, met afmetingen gemarkeerd met A/2, A3/2 en A.]
Bekijk afbeelding 9 en figuur 4.
Vitruvius formuleerde drie basisprincipes waaraan een goed gebouw
moest voldoen: firmitas (stevigheid), utilitas (nut) en venustas
(schoonheid).
Stelling: in de architectuur van het Tempietto zijn deze drie basisprincipes
evenwichtig toegepast.
2p 13 Geef een argument vóór en een argument tégen deze stelling.
Op afbeelding 10 zie je De ideale stad. De schildering is gemaakt
halverwege de vijftiende eeuw. Dit stadsgezicht weerspiegelt de idealen
van de Italiaanse architecten van de vroege renaissance. De
stedenbouwkundige opzet van de ideale stad wordt gekenmerkt door een
strenge ordening.
3p 14 Geef drie voorbeelden van deze strenge ordening in de
stedenbouwkundige opzet van de ideale stad.
VW-5001-a-19-1-0
7 / 14
lees verder

### Pagina 8

figuur 5
[FIGUUR: Schematische plattegrond met verschillende zones gemarkeerd met letters en numerieke labels.]
Legenda:
A = huizen
B = hotels en ambassades
C = ziekenzentrum
D = fabrieken en warenhuizen
E = zware industrie
F =
G =
H = treinstation en vliegveld

figuur 6
[FIGUUR: Architecturale schets van een stedelijk landschap met hoge, gestructureerde gebouwen en een plein met een cirkelvormig element.]
VW-5001-a-19-1-0 8 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 9

Op figuur 5 en 6 zie je de stad van de toekomst zoals Le Corbusier die in 1930 voor ogen had. In 1933 werkte hij zijn ideeën verder uit tot het concept La Ville Radieuse (De Stralende Stad). Hiervan zie je de maquette op afbeelding 11.

Le Corbusier beschouwde de stad van de toekomst als een machine. Zijn stadsplannen zijn dan ook ontworpen naar analogie van een machine, zoals blijkt uit zijn ontwerpen.
2p 15 Geef twee voorbeelden van de manier waarop de analogie met de machine van toepassing is op deze ontwerpen.

De mens moest bevrijd worden van de tekortkomingen van de negentiende-eeuwse stad, vond Le Corbusier.
3p 16 Geef aan op welke wijze de nieuwe architectuur volgens Le Corbusier het leven van de mens moest verbeteren. Geef vervolgens twee concrete voorbeelden uit La Ville Radieuse waarbij je telkens toelicht op welke manier het leven van de mens wordt verbeterd.

figuur 7
[FIGUUR: Schematische tekening van een gestileerde menselijke figuur met afmetingen en lijnen die proporties aangeven.]
figuur 8
[FIGUUR: Serie gestileerde menselijke figuren in verschillende houdingen, geschaald volgens een raster met getallen.]

Op figuur 7 en 8 zie je een maatsysteem (modulor) dat ontwikkeld is door Le Corbusier. De modulor in figuur 7 heeft een andere functie dan die in figuur 8.
2p 17 Beschrijf de functie van de modulor in figuur 7 en beschrijf de functie van de modulor in figuur 8.

VW-5001-a-19-1-0
9 / 14
lees verder ►►►

### Pagina 10

Op afbeelding 12 en 13 zie je impressies van een nieuw te bouwen stad, Cayalá. De architect Leon Krier ontwierp deze kleinschalige stad met verschillende typen huizen voor 800 families. De stad herbergt 80 winkels, een ondergrondse parkeerplaats, een stadhuis en een kerk. De huizen, kantoren, winkels, pleinen en parken bevinden zich op loopafstand van elkaar. De gebouwen zijn ontworpen in samenwerking met plaatselijke architecten en gebouwd met traditionele, lokale materialen. Cayalá is omheind en bewaakt, een 'gated city'.

Leon Krier wordt gezien als een vertegenwoordiger van de stroming 'nieuw urbanisme' en van de 'nieuwe klassieke architectuur'. Dat is onder andere te zien aan zijn ontwerpen, waarin hij lijkt te verwijzen naar *De ideale stad* uit de renaissance op afbeelding 10. Toch is het ontwerp van Krier geen imitatie van *De ideale stad* uit de renaissance. Uit zijn ontwerpen spreekt een andere visie op stedenbouw.

2p 18 Bekijk afbeelding 10, 12 en 13.
Geef twee voorbeelden waaruit blijkt dat hier sprake is van een andere visie op stedenbouw dan in de renaissance.

OpFiguur 9 (op de volgende bladzijde) zie je een model van Leon Krier met als titel *De architectonische afstemming van gebouwen*. De afbeelding is te beschouwen als een recept voor de ideale stad volgens Krier. De stroming nieuw urbanisme is te beschouwen als een reactie op de opvattingen van Le Corbusier en de naoorlogse stedenbouw.

3p 19 Bekijk afbeelding 11, 12 en 13 en figuur 5 en 9.
Beschrijf de verschillen tussen de stedenbouwkundige plannen van Krier en die van Le Corbusier op het gebied van:
– schaal
– ordening van functies en
– vervoer.
Betrek per gebied beide ontwerpen in je beschrijving.

VW-5001-a-19-1-0 10 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 11

figuur 9

[FIGUUR: Schematische weergave van drie stadconcepten: RES PUBLICA, RES ECONOMICA en CIVITAS, met bijbehorende illustraties van gebouwen en stedelijke structuren.]

RES PUBLICA
+
RES ECONOMICA
=
CIVITAS
LK 83
THE
TRUE
CITY

3p 20 Bekijk afbeelding 12 en 13 en figuur 9.
Er bestaat kritiek op het nieuwe urbanisme van Leon Krier. Zijn ideeën
zouden geen oplossing vormen voor hedendaagse stedenbouwkundige
vraagstukken.
Geef drie redenen waarom Kriers ideeën hiervoor geen oplossing bieden.

VW-5001-a-19-1-0 11 / 14 lees verder

### Pagina 12

Kritiek op Venus

Vragen bij afbeelding 14 tot en met 18

De 'Salon de peinture et de sculpture' (Tentoonstelling van schilder- en beeldhouwkunst) in Parijs was een door de Franse staat georganiseerde tentoonstelling. Op afbeelding 14 zie je Geboorte van Venus van Alexandre Cabanel uit 1863.

Dit schilderij voldeed volgens de jury aan de toelatingseisen van de Salon. Zo heeft het schilderij een zeer glad oppervlak.
2p 21 Noem nog twee aspecten van de vormgeving die voldeden aan de eisen van de jury.
1p 22 Geef aan waarom het schilderij van Cabanel voldeed aan de eisen van de jury qua onderwerp.

figuur 10
[FIGUUR: Een zwart-wit gravure die een scène toont met verschillende figuren, waaronder een naakte vrouw liggend op de grond en omringd door andere figuren in kleding. Boven de gravure staat "CROQUIS PRIS AU SALON par DAUMIER". Onderaan de gravure staat een Franse tekst.]

Op figuur 10 zie je een spotprent waarin de kunstenaar Honoré Daumier commentaar geeft op de gang van zaken bij de Salon. Het onderschrift luidt: "Dit jaar nog meer Venussen... altijd Venussen... alsof er vrouwen bestaan die er zo uitzien !". De kritiek blijkt niet alleen uit het onderschrift, maar ook uit de wijze waarop Daumier deze scène heeft verbeeld. Zo zijn er veel schilderijen van Venus te zien.
3p 23 Noem nog drie aspecten waaruit de kritiek blijkt.

VW-5001-a-19-1-0 12 / 14 lees verder ▶►►

### Pagina 13

In 1863 wees de jury van de Salon meer dan de helft van de ingediende
werken af. De protesten van kunstenaars en de pers die volgden leidden
ertoe dat afgewezenen hun werken elders mochten laten zien: op de
Salon des Refusés (Salon der geweigerden). Daar kon het publiek zelf
oordelen.

Op afbeelding 16 zie je Le Déjeuner sur l'Herbe (Lunch op het gras) dat
Edouard Manet exposeerde op de Salon des Refusés. Het werk
veroorzaakte veel ophef. De verontwaardiging lijkt opmerkelijk, want
Manets werk toont gelijkenissen met Le Concert champêtre (Pastoraal
Concert) uit 1509, dat wordt toegeschreven aan Titiaan (afbeelding 15).
Dit werk bevond zich sinds 1671 in de Franse koninklijke collectie en werd
hoog gewaardeerd.

Een van de redenen voor de ophef was de grove wijze van schilderen van
Manet. Zijn werk miste de verfijnde afwerking zoals het werk van Titiaan
en werd daardoor als onaf gezien.
3p 24 Beschrijf nog drie aspecten van Le Déjeuner sur l'Herbe waarover ophef
ontstond. Betrek daarbij telkens het verschil met Le Concert champêtre in
je antwoord.

De schrijver en criticus Émile Zola, die bevriend was met Manet, schreef
(ook) een commentaar op Le Déjeuner sur l'Herbe en bekritiseerde de
jury van de officiële Salon, omdat die geen enkele representant van het
realisme toeliet.

2p 25 Geef twee argumenten waarom Le Déjeuner sur l'Herbe in de ogen van
Manet en Zola wél op de officiële Salon getoond had moeten worden.

Op afbeelding 17 zie je Olympia van Manet. Dit schilderij werd in 1865,
twee jaar na Le Déjeuner sur l'Herbe, wél toegelaten op de officiële Salon.
Het werk leidde tot heftige discussies en kreeg veel kritiek.
In 1866 en 1867 werd Manet, met weer andere schilderijen, geweigerd
door de jury van de officiële Salon. Manet probeerde ondanks zijn
moeizame relatie met de Salon er steeds weer een expositieplek te
bemachtigen.
2p 26 Geef twee redenen voor Manets pogingen om te kunnen exposeren op de
officiële Salon.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

VW-5001-a-19-1-0 13 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 14

De Amerikaanse kunstenaar Larry Rivers verwijst in zijn werken onder
andere naar de kunst van Rembrandt, Delacroix, Duchamp en Manet. Op
afbeelding 18 zie je Rivers werk *I like Olympia in blackface (Ik hou van
Olympia in blackface)* uit 1970. Het kunstwerk is een assemblage van
twee- en driedimensionale elementen.

De term 'blackface' uit de titel verwijst naar een theatrale make-up-act
waarbij een blanke persoon met donkere huidskleur speelt. De
blackface-act werd populair in de negentiende eeuw en droeg bij aan de
verspreiding van raciale stereotypen. Donkere mensen werden in deze
acts neergezet als lui en dom.

*I like Olympia in blackface* ontstond ten tijde van de Civil Rights
Movement, die streed voor gelijke rechten voor Afro-Amerikanen in de
Verenigde Staten.

3p 27 Rivers stelt in dit werk racisme en het denken in stereotypen aan de orde.
Geef drie voorbeelden van manieren waarop Rivers racisme of het
denken in stereotypen aan de orde stelt.

2p 28 Rivers verklaarde competitie te voelen met de grote kunstenaars uit de
negentiende eeuw, zoals Géricault en Manet. Gesteld kan worden dat
Rivers met *I like Olympia in blackface* Manet probeert te overtreffen.
Geef twee voorbeelden van de manier waarop Rivers Manet probeert te
overtreffen.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
VW-5001-a-19-1-0 14 / 14 einde ■