# Eindexamen Tehatex VWO 2018 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/tehatex-vwo/2018/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2018
tijdvak 1
maandag 28 mei
13.30 - 16.00 uur
tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving
Bij dit examen hoort een bijlage.
Dit examen bestaat uit 28 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 63 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
VW-5001-a-18-1-o

### Pagina 2

Een ideaal portret

Vragen bij afbeelding 1 tot en met 8

Op afbeelding 1 zie je het schilderij Portret van een man van Titiaan uit
1509. De kunstenaarsbiograaf Giorgio Vasari identificeerde de
geportretteerde als een lid van de aristocratische Barbarigo-familie. Later
is wel gesuggereerd dat het een zelfportret van Titiaan is. Deze suggestie
wordt onder meer onderbouwd door te wijzen op de nieuwe positie die
kunstenaars ten tijde van de renaissance krijgen.
2p 1 Leg uit dat het maken van zelfportretten past bij de positie van
kunstenaars ten tijde van de renaissance. Beschrijf vervolgens een
kenmerk van Portret van een man dat uitdrukking geeft aan deze positie.

In 1568 schreef Vasari in zijn levensbeschrijvingen van
renaissancekunstenaars over dit schilderij: "Toen Titiaan nog maar pas
begonnen was Giorgiones stijl na te volgen – hij was niet ouder dan
achttien jaar – schilderde hij het portret van een met hem bevriende
edelman uit de Barbarigo familie, een portret dat prachtig werd gevonden,
daar de gelaatskleur heel goed en levens en echt was weergegeven en de
haren zoeer van elkaar onderscheiden dat men ze had kunnen tellen,
zoals ook het geval was met de steken van een zilvergrijs satijnen
wambuis dat hij in dit portret schilderde. Kortom men vond het zo goed en
zorgvuldig gedaan dat het voor een werk van Giorgone zou zijn gehouden
als Titiaan er, tegen een donkere achtergrond, niet zijn naam op had
gezet.

In dit citaat draagt Vasari argumenten van verschillende aard aan waarom
Titiaan als een groot kunstenaar werd beschouwd.
2p 2 Geef, op basis van het citaat, twee van deze verschillende argumenten.

Het Portret van een man op afbeelding 1 wordt vaak genoemd als
inspiratiebron voor het zelfportret van Rembrandt uit 1640 dat je ziet op
afbeelding 2. Het schilderij van Titiaan was in 1640 in Amsterdam. Het is
goed mogelijk dat Rembrandt het heeft gezien.
Voor Rembrandts zelfportret worden ook andere inspiratiebronnen
genoemd, zoals een portret van Rafaël dat zich destijds in Italië bevond.
Van Rembrandt is bekend dat hij nooit in Italië is geweest.
Toch kon een zeventiende-eeuwse kunstenaar als Rembrandt, bij gebrek
aan het originele schilderij, beschikken over andere beeldbronnen.
2p 3 Noem twee van deze beeldbronnen.

2p 4 Geef twee redenen waarom Rembrandt juist gekozen zou hebben voor
werk van Titiaan en Rafaël als voorbeeld.

VW-5001-a-18-1-o 2 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 3

Bekijk afbeelding 1 en 2
In de kunsttheorie in de Republiek in de zeventiende eeuw wordt de term
'aemulatio' gebruikt voor het overtreffen van een voorbeeld of voorganger.

Rembrandts zelfportret op afbeelding 2 is te zien als een overtreffing van
het portret van Titiaan.
2p 5 Beschrijf aan de hand van twee aspecten van Rembrandts portret waarom
hier, volgens kunsttheoretici in de zeventiende eeuw, sprake is van
aemulatio.

Een van de bekendste leerlingen van Rembrandt is Govert Flinck (1615-
1660). Flinck kreeg les van Rembrandt in Amsterdam van 1631 tot 1635.
Op afbeelding 3 zie je een zelfportret van Flinck op 24-jarige leeftijd
(1639).

De schrijver Arnold Houbraken omschreef Flinck in zijn boek De groote
schouwburgh der Nederlandsche kunstschilders en schilderesen (1718),
als "een groot talent". Volgens Houbraken had Flinck de kwaliteit om het
werk van zijn meester Rembrandt al op relatief jonge leeftijd te evenaren.
Hierbij maakte Flink gebruik van het zogenaamde 'rapen': het kopiëren
van (delen van) het werk van de meester.

Bekijk afbeelding 2 en 3.
Het rapen werd in de kunsttheorie van de zeventiende eeuw aangemerkt
als een geoorloofde en zelfs zinvolle activiteit. In het zelfportret op
afbeelding 3 kopieert Flinck de houding en gezichtsuitdrukking van
Rembrandts zelfportret.
3p 6 Geef aan waarom het rapen zinvol werd geacht. Noem vervolgens nog
twee voorbeelden uit dit werk van Flinck die aantonen dat hier sprake is
van rapen.

Bekijk afbeelding 4.
Op afbeelding 4 zie je Portret van Suzanna van Baarle dat Flinck
schilderde in 1655. Flinck stapte in de jaren veertig af van de stijl die hij
bij Rembrandt had geleerd en koos voor de hofstijl, de classicistisch
wordt genoemd.
3p 7 Noem aan de hand van het Portret van Suzanna van Baarle drie aspecten
die de classicistisch zijn.

Bekijk afbeelding 4.
Flinck verwierf rond 1650 een positie in het topsegment van de
kunstmarkt. Zijn 'moderne' manier van werken sloot blijkbaar beter aan bij
de wensen van de opdrachtgevers, de rijke Amsterdamse burgerij, dan
zijn oude, Rembrandtkes stijl.
2p 8 Geef twee verklaringen waarom Flincks nieuwe stijl beter paste bij de
wensen van de rijke burgerij.

VW-5001-a-18-1-o 3 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 4

Denkbeelden over het ideale portret zijn niet voorbehouden aan de zeventiende eeuw. Ook in de eenentwintigste eeuw wordt hierover volop nagedacht.
In 2015 publiceerde de Nederlandse kunstenaar Willem Popelier de *Do-It-
Yourself-Guide*, een handboek met bijhorende kaartenset voor het
maken van een perfecte selfie (figuur 1 en 2). Voor dit werk analyseerde
Popelier duizenden tips, bronnen en selfies op internet.

figuur 1
[FIGUUR: Een gedetailleerde foto van de voorkant van een boek getiteld "THE DO-IT-YOURSELF GUIDE" met op de omslag een foto van een man die een selfie maakt.]

figuur 2
[FIGUUR: Een set met kaarten en een boek getiteld "THE DO IT YOURSELF GUIDE" met op de kaarten zelfportretten.]

1p 9
Bij elke aanwijzing voor het maken van een perfecte selfie hoort een foto
waarmee Popelier de aanwijzing illustreert (afbeelding 5 t/m 8). Popelier
creëert in zijn handboek een standaard voor selfies.
Geef aan hoe Popelier door de vormgeving van zijn selfies benadrukt dat
het hier gaat om een standaard.

2p 10
De *Do-It-Yourself-Guide* van Popelier is te beschouwen als een ironisch
commentaar op de selfie-cultuur.
Geef hiervoor twee argumenten.

3p 11
Bekijk afbeelding 2 t/m 8.
Het werk van Popelier toont de kracht aan van (het doorwerken van)
beeldconventies. Het maken van een selfie is een relatief nieuw
fenomeen, toch zou je kunnen beargumenteren dat de selfie in een lange
beeldtraditie van (zelf)portretten staat.
Geef, op basis van afbeelding 2 t/m 8, drie argumenten waarmee je
aantoont dat de selfie in een lange traditie staat.

VW-5001-a-18-1-o 4 / 14 lees verder ► ► ►

### Pagina 5

Tussen toverdoos en mystieke grot

Vragen bij afbeelding 9 tot en met 15

In 1918 vatte Le Raincy, een gemeente ten noordoosten van Parijs, het
plan op voor de bouw van een kerk. Deze moest onder meer dienen als
monument ter herinnering aan een veldslag die de Fransen in 1914
leverden in de buurt van Le Raincy. De gemeente wilde dat het gebouw er
snel zou komen, maar had – als gevolg van de Eerste Wereldoorlog –
weinig geld ter beschikking.

Het bedrijf Perret Frères, onder leiding van Auguste Perret, kreeg de
opdracht. De firma had enige bekendheid gekregen door haar
betrokkenheid bij de bouw van een appartementencomplex, een garage
en een theater, met behulp van gewapend beton.

2p 12 De gemeente nam, met de keuze voor Perret, risico's.
Noem twee van deze risico's. Laat financiële risico's buiten beschouwing.

In 1923 werd de Notre-Dame du Raincy opgeleverd. Op figuur 3 en 4 zie
je het exterieur van de kerk. Op afbeelding 9 en 10 zie je het interieur.

Perrets manier van bouwen was economisch gezien voordelig.
3p 13 Leg voor drie aspecten van de bouw van de Notre-Dame du Raincy uit
waarom deze voordelig was.

VW-5001-a-18-1-o 5 / 14 lees verder ► ► ►

### Pagina 6

figuur 3
[FIGUUR: Een foto van de imposante toren van een kerkgebouw met een klok en versieringen, met takken van een boom op de voorgrond.]
figuur 4
[FIGUUR: Een foto van een kerkgebouw met een golvend dak en kenmerkende geperforeerde muren, gezien vanaf een hoger gelegen punt met een stad op de achtergrond.]
VW-5001-a-18-1-o
6 / 14
lees verder ► ► ►

### Pagina 7

Perrets kerk in Le Raincy wordt ook wel de 'Sainte-Chapelle van
gewapend beton' genoemd. De bijnaam verwijst naar de beroemde
middeleeuwse hofkapel van koning Lodewijk IX in Parijs. Op figuur 5 en 6
zie je het exterieur van de Sainte-Chapelle in Parijs en op afbeelding 11
zie je een gedeelte van het interieur.

figuur 5
[FIGUUR: Een artistieke weergave van de buitenkant van een gotische kerk met een hoge spits.]

figuur 6
[FIGUUR: Een artistieke weergave van de buitenkant van een grote, imposante gotische kerk met gedetailleerde architectuur en glas-in-loodramen.]

Het is heel goed mogelijk dat Perret de Sainte-Chapelle als voorbeeld
nam voor zijn Notre-Dame du Raincy.
2p 14 Geef een bouwkundige reden waarom de Sainte-Chapelle een
aantrekkelijk voorbeeld vormde. Geef vervolgens een reden voor de
keuze van dit voorbeeld in het kader van Perrets status.

figuur 7
[FIGUUR: Een plattegrond van een kerkgebouw met een middenschip, zijbeuken, een transept en een koorafsluiting met een halfronde apsis.]

Plattegrond van de Notre-Dame du Raincy

Bekijk afbeelding 9 en 10, figuur 3 en figuur 7
Auguste Perret was bekend met de theorieën van Viollet-le-Duc. In de
Notre-Dame du Raincy zijn voorbeelden te vinden van de Grieks-gotische
synthese die Viollet-le-Duc zo waardeerde. Zo zijn de pijlers op te vatten
als een synthese van de hoge, gebundelde pijlers uit de gotische traditie
met de Griekse traditie waarin pijlers naar boven toe versmallen.

2p 15 Geef aan op welke wijze er sprake is van deze Grieks-gotische synthese
– in de voorgevel en
– in de indeling van de (binnen)ruimte.
Let op dat je beide zowel het gotische als het Griekse aspect
benoemt.

VW-5001-a-18-1-o 7 / 14 lees verder

### Pagina 8

2p 16 Perret wordt in de kunstgeschiedenis gezien als degene die een moderne, betonnen variant toevoegde aan deze 'Grieeks-gotische' traditie. Maar de architectuur van de Notre-Dame du Raincy valt ook te plaatsen binnen andere stijlen dan de (neo-)Griekse of (neo-)Gotische. Noem twee andere stijlen waarbinnen de kerk van Perret te plaatsen valt. Geef per stijl een argument waarom de Notre-Dame du Raincy er binnen past.

De gotische kerk, zoals de Sainte Chapelle in Parijs, was bedoeld om het idee van 'God is licht' in de kerk er te maken. De glas in loodramen stonden in dienst van dit doel.

3p 17 Bekijk afbeelding 9 tot en met 11. Je kunt stellen dat de Notre-Dame du Raincy de Sainte-Chapelle zelfs overtreft als het gaat om het ervaarbaar maken van 'God is licht'. Geef op basis van de architectuur van de Notre-Dame du Raincy drie argumenten die deze stelling ondersteunen.

De Franse architect Le Corbusier was twee jaar in de leer bij Perret en legde daarmee de basis voor zijn werk in beton. Op figuur 8 zie je de Villa Savoye uit 1929 die Le Corbusier ontwierp. De villa, slechts enkele jaren na de kerk in Raincy gerealiseerd, werd een schoolvoorbeeld van modernistische architectuur. Op de begane grond bevinden zich de entree, de garage en ruimtes voor het personeel. De eerste verdieping herbergt de woonkamer, keuken, slaapkamers, badkamers, kantoorruimte en een terras. Op het dak bevindt zich een zonneterras.

figuur 8

VW-5001-a-18-1-o 8 / 14 lees verder ►►►


### Pagina 9

Het moderne bouwen gaat vaak gepaard met functionalisme, maar bij Le Corbusier lijken esthetische overwegingen soms belangrijker dan functionele.
2p 18 Beschrijf twee aspecten van de Villa Savoye waar esthetische overwegingen belangrijker lijken dan functionele.
Le Corbusier, en niet Perret, is de geschiedenis ingegaan als dé grote modernist.
3p 19 Geef drie verklaringen waarom Le Corbusier die status van grote modernist wel heeft gekregen.

Kort na de Tweede Wereldoorlog kreeg Le Corbusier het verzoek om een kerk te bouwen voor een kleine geloofsgemeenschap in Ronchamp. De bouw van deze kerk, de Notre-Dame du Haut, was gereed in 1955. Op afbeelding 12 zie je een foto van het exterieur en op afbeelding 13 tot en met 15 zie je het interieur.

Le Corbusier veroorloofde zich in de architectuur van de Notre-Dame du Haut grote vrijheden. Deze kerk was een totaal nieuwe variant op de bestaande typologie van kerkgebouwen. De onregelmatig geplaatste vensters (met verschillende formaten) van de kerk in Ronchamp wijken bijvoorbeeld sterk af van de bestaande typologie, waarbij vensters op een lijn en op regelmatige afstand worden geplaatst.

Bekijk afbeelding 12.
5p 20 Leg aan de hand van nog drie aspecten van het exterieur uit waardoor die vernieuwing in typologie wordt bepaald. Noem daarbij telkens zowel de vernieuwing als de bestaande typologie in je antwoord.

[FIGUUR: Grijze rechthoek met tekst erin. Tekst: De architectuurhistoricus Charles Jencks typeerde de villa en de kerk als volgt: "Is de Villa Savoye een koele rationalistische toverdoos waarin een 'promenade architecturale' voert langs een schitterende opeenvolging van in elkaar overlopende ruimtes; de knoestige, sculpturale kerk in Ronchamp is, met zijn dikke muren en kleine ramen, een mystieke bedevaartsgrond." ]

Bekijk afbeelding 12 tot en met 15.
3p 21 Volgens Jencks legde Le Corbusier met zijn "mystieke bedevaartsgrond" (de Notre-Dame du Haut in Ronchamp) de basis voor het postmodernisme.
Geef op basis van de architectuur van de Notre-Dame du Haut twee redenen waarom deze postmodern te noemen is.

VW-5001-a-18-1-o
9 / 14
lees verder ► ► ►

### Pagina 10

Bekijk afbeelding 13 tot en met 15.
De typering van de Notre-Dame du Haut als "mystieke bedevaarts grot"
valt niet alleen te verklaren vanuit de knoestige, sculpturale vorm, maar
ook door het spel met licht.
3p 22 Beschrijf drie manieren waarop Le Corbusier de lichtinval manipuleert.

Theater van de mode

Vragen bij afbeelding 16 tot en met 22

figuur 9

[FIGUUR: Een foto van een groep mensen in klederdracht, waarschijnlijk een feest. Op de achtergrond staat een gebouw en bomen. Onderaan de foto staat de tekst "LE JARDIN ET L'HOTEL DE M. POIRET (A LA FIN DE LA 1002 NUIT)".]

foto van het duizend-en-tweede-nacht-feest

De Franse modeontwerper Paul Poiret liet zich voor zijn ontwerpen
inspireren door culturen uit het Nabije Oosten en Noord-Afrika, een
gebied dat destijds aangeduid werd als de Oriënt. Op afbeelding 16 zie je
Poirets ontwerp Sijieke jurk uit 1911. Dit ontwerp werd gedragen op het
duizend-en-tweede-nacht-feest dat Poiret organiseerde in de tuin van zijn
atelier (figuur 9).
3p 23 Noem drie aspecten van Poirets ontwerp op afbeelding 16 die
geïnspireerd zijn op de Oriënt.

VW-5001-a-18-1-o 10 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 11

figuur 10

[FIGUUR: Foto van een scène, mogelijk een voorstelling van een Oosters feest, met personen in Oosterse kledij, kussens en tapijten op de grond, en een decor met een rasterpatroon.]

Het feest van Poiret was geïnspireerd op een bundel Oosterse vertellingen getiteld *Duizend-en-één-nacht*. Op figuur 10 zie je Poiret die tijdens het feest poseert samen met zijn vrouw en muze Denise Poiret. Het beeld van het Oosten dat tijdens het feest werd gecreëerd, is een beeld dat ook in de schilderkunst van de negentiende eeuw veelvuldig is neergezet. Een voorbeeld daarvan is de voorstelling van een harem in *De vrouwen van Algiers in hun vertrek* van Eugène Delacroix uit 1834 (afbeelding 17).

De Oriënt had een grote aantrekkingskracht op kunstenaars en ontwerpers zoals Delacroix en Poiret.
2p 24 Noem, aan de hand van figuur 9 en 10 en afbeelding 17, twee aspecten waaruit de aantrekkingskracht van de Oriënt bestond.

VW-5001-a-18-1-o 11 / 14 lees verder ►►►


### Pagina 12

Poiret ontwerp, behalve voor zijn themafeesten, ook jurken voor andere
speciale gelegenheden. Denise Poiret droeg bijvoorbeeld de avondjurk
Théâtre des Champs-Élysées naar de première van de avondvoorstelling
Le Sacre du Printemps van het destijds zeer spraakmakende
balletgezelschap Les Ballets Russes.

Het bijwonen van premières in bijzondere ontwerpen en het organiseren
van themafeesten waren geschikte reclamemiddelen voor Poirets mode.
Geef twee argumenten waarom dergelijke evenementen als geschikte
reclamemiddelen functioneerden.

Op figuur 11 zie je een foto van Denise gekleed in Poirets ontwerp 'Faun'
uit 1919. Voor de spiegel staat het beeld Vogel van de avant-
gardebeeldhouwer Brancusi. De foto is gemaakt door de Amerikaanse
fotograaf Man Ray. Poiret was een van de eerste couturiers die zijn
ontwerpen liet fotograferen. Dergelijke foto's verschenen in
modetijdschriften zoals Vogue en Harper's Bazar.

In 1967 schreef de filosoof Roland Barthes een essay over de
modefotografie. Volgens Barthes werd de wereld in de modefotografie
meestal gefotografeerd in de vorm van een decor, een achtergrond of een
scène. Barthes noemde dit 'het theater van de mode', waarbij het decor
de betekenis van het getoonde kledingstuk mede bepaalt of versterkt.

Poiret en Man Ray hebben het decor op de foto (figuur 11) op een
2p 26 dusdanige manier gekozen, dat (de betekenis van) het ontwerp wordt
versterkt.
Leg aan de hand van twee aspecten uit hoe het decor (de betekenis van)
het ontwerp versterkt.

2p 25

VW-5001-a-18-1-o
12 / 14
lees verder ► ► ►


### Pagina 13

figuur 11
[FIGUUR: Een zwart-witfoto van een vrouw in een jurk, staande in een kamer met spiegels en gedrapeerde muren. De vrouw draagt een hoofdband en een jurk met een korsettop en een rok van veren. Ze leunt op een meubelstuk en haar hand is omhoog geheven.]
Denise Poiret in 'Faun'-jurk, foto van Man Ray, 1919
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

VW-5001-a-18-1-0
13 / 14
lees verder

### Pagina 14

Op afbeelding 18 tot en met 22 zie je foto's waarop de herfst- en wintercollectie 2013 van het Nederlandse ontwerpersduo Viktor&Rolf wordt getoond.
De show begon met een minutenlange meditatie van het ontwerpersduo,
zittend op een podium dat bedekt is met een print van aangeharkt grind.
Vervolgens verdwenen de ontwerpers naar de achtergrond en klonk er
een gong in een herhalend ritme. Daarna kwamen één voor één twintig
modellen het podium op. Om de beurt werden de modellen door Viktor en
Rolf op het podium gepositioneerd. De ontwerpers drape-erden vervolgens
de kleding om en over de modellen zodat er een beeld van rots en gras
ontstond. De show eindigde met vijf groepen modellen verspreid over het
podium.

Viktor&Rolf raakten geïnspireerd door de Japanse zeetuin of rotstuin
(kare-sansui) van de vijftiende-eeuwse tempel in Kyoto. Deze tuin werd
nagebootst als setting voor hun modeshow die het thema 'mindfulness'
kreeg.
Van het ontwerpersduo wordt vaak gezegd dat het de grens opzoekt
tussen kunst en mode. In de modeshow van de herfst- en wintercollectie
2013, zijn verschillende stromingen uit de beeldende kunst van na de
Tweede Wereldoorlog als inspiratiebron te herkennen.
Noem één van deze stromingen.

1p 27

Poiret is te beschouwen als wegbereider en voorbeeld voor Viktor&Rolf.
Zo gebruikte Poiret, net als Viktor&Rolf, de kunst als inspiratiebron voor
zijn ontwerpen.
Beschrijf nog twee aspecten van het werk van Viktor&Rolf waaruit blijkt
dat Poiret voor hen een voorbeeld vormt.

2p 28

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
VW-5001-a-18-1-0
14 / 14
einde