# Eindexamen Tehatex VWO 2013 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/tehatex-vwo/2013/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 1

### Vraag 34 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2013
tijdvak 1
donderdag 16 mei
9.00 - 11.30 uur
tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving

Bij dit examen hoort een bijlage.

Dit examen bestaat uit 34 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 70 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behalen
kunnen worden.

Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

VW-5001-a-13-1-o

### Pagina 2

Engagement en fotografie

Vragen bij afbeelding 1 tot en met 7

Op afbeelding 1 zie je een foto van de Amerikaanse fotograaf Lewis Hine
uit 1908, Girl Worker in a Carolina Cotton Mill. Hoewel kinderarbeid in
Amerika destijds wettelijk verboden was, werden kinderen toch op grote
schaal ingezet als arbeiders in fabrieken. In de katoenfabrieken in
de staten Noord- en Zuid-Carolina was bijna de helft van alle arbeiders
ongeveer 10 jaar oud.

[FIGUUR: Foto van een meisje in een fabriek]

De foto op afbeelding 1 laat een kind zien dat aan het werk is in een
spinnerij-afdeling van een katoenfabriek. Hine fotografeert het meisje
vanaf enkele meters afstand en kiest voor een camera­standpunt op
ooghoogte van het meisje.
1 (2p) Leg voor de afstand en voor het standpunt uit wat het effect is van de
foto op de beschouwer.

Op afbeelding 2 zie je Radio Listener, een foto van de Russische
kunstenaar Alexander Rodtsjenko. Rond 1929 werkte Rodtsjenko, net als
vele andere kunstenaars in de Sovjet-Unie, in opdracht van de overheid.
Rodtsjenko maakte vanuit deze opdracht­situatie weloverwogen keuzes
voor wat betreft de voorstelling en de vormgeving van deze foto.
2 (3p) Leg voor zowel de voorstelling als de vormgeving uit hoe zijn keuzes
gemotiveerd zijn vanuit deze opdracht­situatie. Geef vervolgens aan welke
specifieke boodschap er uit dit beeld spreekt.

Rodtsjenko deed de volgende uitspraak over fotografie:
"Voor kunst is er in het dagelijks leven geen plaats... Elk beschaafd en
modern mens moet tegen kunst ten strijde trekken, want zij is als opium.
Fotografeer en laat U fotograferen!"

Uit het bovenstaande citaat blijkt dat voor Rodtsjenko de kunst had
afgedaan en dat hij in plaats daarvan het gebruik van de fotografie
propagerde.
3 (2p) Leg uit waarom voor Rodtsjenko de kunst had afgedaan en leg uit waarom
hij een voorstander was van de fotografie.

VW-5001-a-13-1-o
2 / 13
lees verder

### Pagina 3

De banlieues van Parijs kwamen in 2005 veelvuldig op negatieve wijze in
het nieuws nadat er enorme rellen in deze wijken waren uitgebroken. In
deze achterstandswijken aan de randen van de stad Parijs werden auto's
en openbare gebouwen in brand gestoken en er braken rellen uit tussen
jongeren uit deze wijken en de politie.

Op afbeelding 3, 4, 5, 6 en 7 zie je foto's uit het project 28mm dat de
Franse fotograaf JR in 2005 ondernam. Hij maakte portretten van
banlieue-bewoners in Parijs. Grote zwart-witprints van deze foto's hing hij
illegaal op in de openbare ruimte van het centrum van Parijs.

4p 4 De foto's worden wel omschreven als indringende portretten.
Noem twee aspecten van de voorstelling van de foto's waardoor ze zo
indringend zijn. Noem vervolgens twee aspecten van de vormgeving van
de foto's waardoor ze zo indringend zijn.

2p 5 Het 28mm project was confronterend voor de autoriteiten van Parijs.
Geef twee redenen waarom dit fotoproject confronterend was voor de
autoriteiten van Parijs.

1p 6 'Geëngageerde fotografie', zoals in dit project van JR, lijkt vaak eenvoudig
een 'druk op de knop'. De moeilijkheden bij het uitvoeren van zo'n project
zijn echter vaak niet zozeer van technische aard.
Noem een aspect dat het uitvoeren van dergelijke projecten bemoeilijkt.

3p 7 Na betrekkelijk korte tijd werd JR door de gemeente Parijs gevraagd het
gemeentehuis in het centrum van de stad te 'behangen' met zijn
portretten. Deze expositie werd gepresenteerd onder de titel Portrait of a
Generation.
Beschrijf drie politieke belangen die met deze expositie werden gediend.

3p 8 Volgens de Nederlandse schrijver/publicist Bas Heijne is het de taak van
de - geëngageerde - kunstenaar in de eenentwintigste eeuw om te
onderzoeken wat een individu tegenover het massale kan stellen.
Beargumenteer of, en op welke wijze, Lewis Hine, Rodtsjenko en JR
voldoen aan het engagement zoals beschreven door Heijne.

VW-5001-a-13-1-0 3/13 lees verder >>>

### Pagina 4

Engagement en ambacht
Vragen bij afbeelding 8 tot en met 12

Claudy Jongstra is een Nederlandse ontwerpster die vanaf de jaren
negentig van de vorige eeuw bekendheid verwierf met haar viltproducten.
In haar werk en werkwijze streeft ze naar traagheid en natuurlijkheid. Het
vilt voor haar ontwerpen is afkomstig van Drentse heideschapen, een
inheems ras dat zij zelf houdt op haar boerderij. Ook de verven om het vilt
te kleuren produceert Jongstra op haar eigen boerderij.

In 2011 maakte Jongstra verschillende werken voor de tentoonstelling
Pelgrimage in een abdij in Noord-Brabant. Op afbeelding 8 zie je een
viltwerk, op afbeelding 9 een labyrint dat gemaakt is van kamille en stro.

2p 9 Jongstra spreekt in verband met haar werk wel van 'oerkwaliteit'.
    Geef voor elk van beide werken aan hoe ze verband houden met het
    begrip oerkwaliteit.

Gezien het werk van Jongstra op afbeelding 8 en 9, en gezien haar
werkwijze, kan zij een geëngageerd kunstenaar worden genoemd.
2p 10 Leg dit uit. Betrek een kenmerk van haar werk en/of werkwijze in je
    antwoord.

VW-5001-a-13-1-o 4 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 5

figuur 1
[FIGUUR: Foto van een labyrint in de vloer van een gotische kathedraal, gefotografeerd van een hoge hoek.]
Ten tijde van de gotiek werd in diverse kerken een labyrint in de vloer
verwerkt. Op figuur 1 hierboven zie je het labyrint in de kathedraal van
Amiens (ca. 1250). De bedoeling was dat pelgrims (op handen en voeten)
het patroon volgden om zo op symbolische wijze de weg naar verlossing
te vinden.

Hoewel er overeenkomsten aan te wijzen zijn in het werk van Jongstra op
afbeelding 9 en het labyrint op figuur 1, wordt in het geval van
middeleeuwse kunstenaars over het algemeen niet gesproken over
kritisch engagement.
2p 11 Leg uit waarom er in het geval van middeleeuwse kunstenaars niet
gesproken wordt van kritisch engagement. Betrek zo de positie van
middeleeuwse kunstenaars als de thematiek van hun werk in je antwoord.
VW-5001-a-13-1-o 5 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 6

Uit Jongstra's werk en werkwijze spreekt een verlangen naar eenvoud en eerlijkheid. Vergelijkbaar met Jongstra's verlangen is het ideaal van de kunstenaars van de negentiende-eeuwse Arts and Crafts-beweging in Engeland.

De schrijver en kunstenaar John Ruskin was een invloedrijke figuur binnen deze beweging. Hij pleitte voor een herwaardering van het ambacht en zag de positie van de ambachtsman ten tijde van de gotiek als ideaal.

3p 12 Noem twee aspecten van de positie van de ambachtsman ten tijde van de gotiek die Ruskin idealiseerde. Geef vervolgens aan waartegen Ruskin zich afzette met zijn idealisering van het ambacht.

Een van de kunstenaars binnen de Arts and Crafts-beweging was William Morris. Met zijn firma Morris & co. produceerde hij meubels. Op afbeelding 10 zie je de door deze firma geproduceerde Sussex Chair uit 1860. De stoel is vervaardigd uit donker gekleurd beukenhout en heeft een gevlochten rieten zitting. Dit ontwerp is gebaseerd op een stoel die een van Morris' medewerkers aantrof in een boerderij in het Engelse graafschap Sussex.

2p 13 Beschrijf twee aspecten van de Sussex Chair die typerend zijn voor de Arts and Crafts-beweging.

Morris was een overtuigd socialist. Hij streefde ernaar de werkomstandigheden voor arbeiders te verbeteren. Met zijn firma streefde hij ook op een andere wijze naar het verbeteren van de levens van arbeiders.

2p 14 Geef aan op welke andere wijze Morris er met zijn firma naar streefde de levens van de arbeiders te verbeteren. Geef vervolgens ook aan waarom hij wel/niet in dit streven slaagde.

VW-5001-a-13-1-o 6 / 13 lees verder ▶ ▶ ▶

### Pagina 7

Op afbeelding 11 zie je een vaas uit de serie *Extended Jugs*, ontworpen in 1997 door de Nederlandse ontwerpster Hella Jongerius. Jongerius' werk is te scharen onder het Dutch Design, een stroming binnen de Nederlandse ontwerpkunst die vaak gekenmerkt wordt door een eigenzinnige conceptuele benadering en een bijzonder gebruik van materiaal en techniek. In deze serie vazen combineert Jongerius porselein en polyurethaan, een klei-achtige kunststof.

Jongerius wil de hand van de maker terugbrengen in het productieproces. Zij zegt hierover: "Perfectie heeft geleid tot koude, af te productie. Ambachtelijke sporen in seriematig vervaardigde producten zorgen voor rijkere producten."
2p 15 Noem twee manieren waarop, in Jongerius' visie, ambachtelijke sporen producten kunnen verrijken.

In opdracht van IKEA ontwierp Jongerius in 2005 een serie vazen. Een van deze vazen zie je op afbeelding 12. IKEA is een bedrijf van Zweedse oorsprong, met vestigingen over de hele wereld. Het richt zich op het aanbieden van betaalbare meubelen en woonartikelen. De vazen die Jongerius ontwierp worden in serie vervaardigd en vervolgens met de hand gedecoreerd door ambachtslieden. Van deze vazen heeft IKEA er honderdduizenden verkocht.

Ook al is hier sprake van ‘ambachtelijke sporen’, toch kan gesteld worden dat in dit geval geen sprake is van een ‘rijker product’.
1p 16 Geef een argument om deze stelling te onderbouwen.

Voor een groot woonwarenhuis als IKEA zijn er verschillende redenen om een ontwerper als Jongerius een opdracht te geven.
3p 17 Geef drie redenen waarom IKEA een opdracht geeft aan een ontwerper als Jongerius.

Jongerius kan met het aannemen van deze opdracht geplaatst worden in de traditie van het engagement van William Morris.
2p 18 Geeft twee argumenten die deze bewering ondersteunen.

VW-5001-a-13-1-o 7 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 8

Engagement en emancipatie

Vragen bij afbeelding 13 tot en met 19

De Nederlandse kunstenaar Risk Hazekamp maakte in 2001 en in 2009
ongeveer dezelfde foto van zichzelf. Zij is van plan om ook in de toekomst
elke zeven jaar zo’n soort foto te maken. Beide foto’s hebben als titel
*Giant* en verwijzen daarmee naar een Amerikaanse film uit 1956. In deze
film speelde de legendarische acteur James Dean een eenvoudige
cowboy die een stuk grond erft waarin olie blijkt te zitten. Door de vondst
wordt hij een rijke oliebaron.

Op afbeelding 13 en 14 zie je deze foto’s van Hazekamp uit 2001 en
2009. Afbeelding 15 toont het Italiaanse affiche van de film *Giant*.
Hazekamp put voor haar foto’s inspiratie uit filmaffiches en advertenties
vanwege de beeldconventies die daarin gebruikt worden.
Bekijk afbeelding 13, 14 en 15.
3p 19 Beschrijf drie beeldconventies uit het filmaffiche op afbeelding 15 die
Hazekamp ook toepast.

Beide foto’s van Hazekamp roepen associaties op met beelden uit
westers.
2p 20 Beschrijf aan de hand van twee aspecten van de voorstelling van
Hazekamps foto’s waardoor deze associaties ontstaan.

Bekijk afbeelding 13, 14 en 15.
In reclames, tv-series en films, maar ook in de media, komen geregeld
stereotiepe beelden voor. Hazekamp speelt in haar werk met deze
onveranderlijke, vaak terugkerende beelden.
1p 21 Geef een voorbeeld van een stereotiep manbeeld waar Hazekamp hier
mee speelt.

1p 22 Geef een voorbeeld van een stereotiep vrouwbeeld dat Hazekamp hier
doorbreekt.

VW-5001-a-13-1-o 8 / 13 lees verder

### Pagina 9

Riskt Hazekamp heeft zich verdiept in theorievorming over gender.
Gender theorieën gaan ervan uit dat zoiets als **mannelijk** of **vrouwelijk** niet
aangeboren is, maar door sociale en culturele factoren bepaald is, zoals
door specifieke, stereotype vrouw- of manbeelden die steeds worden
doorgegeven.

23 Leg uit aan de hand van de serie *Giant* hoe het werk van Hazekamp te
beschouwen is als maatschappijkritiek.

Op afbeelding 16 zie je een affiche van de Russische film *Panzerkreuzer
Potemkin* uit 1925. De film grijpt terug op een historische gebeurtenis uit
1905 toen de bemanning van het oorlogsschip Potemkin in opstand kwam
tegen de officieren van het tsarenbewind. Vanaf 1926 was de film overal
in Europa te zien en groeide uit tot een kaskraker. Dat kwam onder meer
door het vermeende propagandistische karakter van de film dat
onderwerp van discussie werd in politieke kringen.

Bekijk afbeelding 16.
Ook het affiche is propagandistisch te noemen.
24 Geef hiervoor twee argumenten aan de hand van de **voorstelling** van het
affiche.

25 Geef hiervoor drie argumenten aan de hand van de **vormgeving** van het
affiche.

VW-5001-a-13-1-o 9 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 10

Charley Toorop (1891-1955) was de dochter van de beroemde
Nederlandse kunstenaar Jan Toorop. Ze was actief als schilder in de
eerste helft van de twintigste eeuw. Charley Toorop had contact met veel
andere, later beroemd geworden kunstenaars, onder wie Piet Mondriaan.

Politieke posters en filmaffiches zijn voor Toorop een hulpmiddel geweest
bij haar zoektocht naar een eigen stijl. Ze horen samen met films en
advertenties tot de eerste massamedia. De beeldtaal van deze affiches
was vaak nieuw en vooruitstrevend, en gericht op het bereiken van een
groot publiek.

figuur 2
[FIGUUR: Poster met een vrouw die werkt aan een weefmachine. Links staat verticale tekst in het Russisch. Rechts staat ook verticale tekst.]

Op afbeelding 17 zie je het schilderij Boeren dat Toorop in 1930 maakte
en dat hetzelfde jaar te zien was op de tentoonstelling Socialistische
Kunst Heden in het Stedelijk Museum in Amsterdam. Het schilderij wordt
gekenmerkt door een socialistisch-realistische stijl die vergelijkbaar is met
die van de Russische kunst rond 1930. Op figuur 2 hierboven zie je
Plakkaat voor de vrouwendag Sovjet-Unie uit 1930 dat ook te zien was op
de tentoonstelling in Amsterdam. Toorop wilde echter niets weten van
kunst met een 'journalistiek' karakter.

1p 26 Geef aan waarop Toorop doelde met het journalistieke karakter van kunst.

VW-5001-a-13-1-o 10/13 lees verder ►►►


### Pagina 11

Bekijk afbeelding 17.
1p 27 Leg aan de hand van het schilderij Boeren uit welk doel Toorop nastreefde in haar werk.

Op afbeelding 18 zie je Toorops schilderij De maaltijd der vrienden uit 1932/1933. Daarop staan in de onderste helft haar zonen en (schoon)dochters afgebeeld en in de bovenste helft enkele van haar vrienden uit de kunstwereld, onder wie Gerrit Rietveld en Pyke Koch. Geheel rechts, in het midden, heeft Toorop zichzelf afgebeeld.

3p 28 Toorop brengt de verschillende betekenis die deze personen voor haar hebben onder andere tot uitdrukking in de vormgeving van dit schilderij. Beschrijf aan de hand van de afbeelding drie manieren waarop Toorop deze verschillen tot uitdrukking brengt in de vormgeving van het schilderij.

[FIGUUR: Een tekstvak met daarin de volgende tekst:]
Linda Nochtlin wordt beschouwd als een van de grondleggers van de feministische benadering van de kunstgeschiedenis. In haar studie Why Have There Been No Great Women Artists? (1971) betoogt ze dat het succes van vrouwelijke kunstenaars niet bepaald wordt door de kwaliteit van het werk, maar door sociaal-culturele factoren. Sociale codes en institutionele discriminatie staan volgens Nochlin in veel gevallen de ontwikkeling van vrouwen tot succesvol kunstenaar in de weg.

Volgens Nochlin zijn er overeenkomsten aan te wijzen tussen de vrouwen die wél succesvol zijn als kunstenaar. Het succes is dan verklaarbaar vanuit twee factoren: het ontkomen aan de institutionele discriminatie en het feit dat deze vrouwen zich niet gedragen volgens de heersende sociale codes.

1p 29 Leg voor één van deze factoren uit hoe Toorops succes te verklaren is.

Na het overlijden van Charley Toorop in 1955 is er enkele decennia weinig aandacht voor haar werk. Pas in 1982 vindt weer een eerste grote overzichtstentoonstelling van haar oeuvre plaats.
2p 30 Geef twee redenen waarom die herwaardering juist begin jaren tachtig op gang kwam.

### Pagina 12

Toen Toorop in 1930 gevraagd werd een statement te geven over haar
werk, antwoordde zij: "Vooral geen principes". Die uitspraak werd
opgenomen in de titel van een grote overzichtstentoonstelling van Toorop
in Rotterdam (2008) en de bijbehorende publicatie. Voor deze
gelegenheid werd door de samenstelster van de tentoonstelling, Marja
Bosma, aan de uitspraak een uitroepteken toegevoegd. De titel van de
<bos>
tentoonstelling luidde: 'Vooral geen principes! Charley Toorop'.
2p 31 Relateer dit statement aan de wijze waarop Toorop invulling gaf aan haar
kunstenaarschap. Geef vervolgens aan welke andere lading door
toevoeging van het uitroepteken ontstaat.
figuur 3
[FIGUUR: Poster met de tekst "WHAT DO THESE ARTISTS HAVE IN COMMON?" gevolgd door een lijst met namen van kunstenaars en de tekst "THEY ALLOW THEIR WORK TO BE SHOWN IN GALLERIES THAT SHOW NO MORE THAN 10% WOMEN OR NONE AT ALL.", met het logo van Guerrilla Girls.]
Op figuur 3 hierboven zie je een poster van de Guerrilla Girls uit 1985.
Vertaling van de tekst: "Wat is de overeenkomst tussen
kunstenaars?". Daaronder staat: "Zij staan toe dat hun werk getoond wordt in galeries die
slechts voor 10%, of helemaal geen werk van vrouwen tonen.".
Deze posters werden verspreid in het centrum van New York rond de
opening van een belangrijke overzichtstentoonstelling over recente
schilder- en beeldhouwkunst in het Museum of Modern Art in 1985.
1p 32 Geef aan waarop het protest van de Guerrilla Girls zich richtte.
VW-5001-a-13-1-o
12 / 13
lees verder ►►►

### Pagina 13

33 Beschrijf twee kenmerken van die strategische werkwijze. Geef bij elk kenmerk aan op welke manier de Guerrilla Girls dit in praktijk brengen.

Op afbeelding 19 zie je een advertentie die in 1989 geplaatst werd in het toonaangevende kunsttijdschrift Artforum. In deze advertentie met de kop 'De voordelen van het vrouwelijk kunstenaarschap' wordt op ironische wijze een aantal problemen aan de orde gesteld waarmee vrouwelijke kunstenaars te maken hebben. Hieronder staan er enkele vertaald.
– Je hoeft niet met mannen te exposeren.
– Het maakt niet uit wat voor werk je maakt, het zal altijd getypeerd worden als 'vrouwelijk'.
– Je ziet dat jouw ideeën voortleven in andermans werk.
– Je hebt de mogelijkheid om te kiezen tussen carrière en moederschap.
– Je wordt opgenomen in herziene versies van de kunstgeschiedenis.

2p 34 Bekijk de afbeeldingen 13, 14 (werk van Risk Hazekamp), 17, 18 (werk van Charley Toorop) en 19 (Guerrilla Girls).
Bedek en formuleer, in de trant van het werk op afbeelding 19, voor Hazekamp of voor Toorop nog zo'n ironisch voordeel.
Geef vervolgens aan waarom dit 'voordeel' op deze kunstenaar van toepassing is.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
VW-5001-a-13-1-0 13 / 13 einde ■