# Eindexamen Tehatex VWO 2010 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/tehatex-vwo/2010/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2010
tijdvak 1
woensdag 26 mei
9.00 - 11.30 uur
tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving
tekenen, handenarbeid, textiele werkvormen
tevens oud programma

Bij dit examen hoort een bijlage.

Dit examen bestaat uit 33 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 64 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

VW-5001-a-10-1-o

### Pagina 2

Moors Spanje

Vragen bij afbeelding 1 t/m 5

Na de herovering van Spanje op de Moren door de christenen bleef de Moorse
cultuur van invloed op de Spaanse bouwkunst. De Moren lieten met het
Alhambra een erfenis na van hoog niveau. Onderdeel van het Alhambra was het
Comarespaleis, gebouwd in de veertiende eeuw in opdracht van Yusuf I.

[FIGUUR: Vage afbeelding van een Moorse gevel met abstracte ornamenten.]

1p 1 Op afbeelding 1 zie je de gevel van het Comarespaleis. Op afbeelding 2 en 3 zie
je details van deze gevel. De abstracte ornamenten zijn kenmerkend voor de
islamitische kunst.
Geef aan waarom de islamitische ornamentiek vrijwel altijd abstract is.

Bekijk afbeelding 1, 2 en 3.
Het ornament versiert de gevel, maar dient ook hogere doelen. Zo beschrijven
de in de gevel opgenomen teksten de grootsheid van Allah.

2p 2 Noem nog één hoger doel van het ornament en leg uit welk aspect van de
vormgeving bijdraagt aan het bereiken van dat doel.

Op afbeelding 4 zie je de gevel van het paleis van Karel V.
Dit renaissancepaleis is gebouwd binnen het Alhambra. De gevel van het paleis
van Karel V heeft een andere opbouw dan die van het Comarespaleis en
daarmee ook een ander effect op de beschouwer.

Bekijk afbeelding 1 en 4.

3p 3 Beschrijf voor beide gevels hoe ze zijn opgebouwd en geef aan wat hiervan het
effect is op de beschouwer.

Op afbeelding 5 zie je een detail van de Seo (kathedraal) van Zaragoza. De Seo
is een voorbeeld van christelijke bouwkunst na de reconquista. Deze kathedraal
werd gebouwd op de plaats waar voorheen een moskee stond.
Voor de bouw van de Seo werden onder andere Moorse ambachtslieden in
dienst genomen.

2p 4 Geef twee redenen voor het aantrekken van Moorse ambachtslieden.

In de gevel van de Seo is sprake van een versmelting van stijlen.
Noem de stijlen die hier versmolten zijn en geef van die versmelting een
voorbeeld dat je ziet op afbeelding 5.

2p 5

VW-5001-a-10-1-o 2 lees verder ►►►

### Pagina 3

De architect Owen Jones maakte in 1832 een Grand Tour en bezocht onder andere Granada. Hij was erg gecharmeerd van de ornamentiek van het Alhambra en nam het op in zijn *The Grammar of Ornament*.

2p 6 Jones waardeerde het Alhambra omdat het ornament en de architectuur er een onlosmakelijk geheel vormen. Leg aan de hand van afbeelding 1 uit hoe ornament en architectuur een onlosmakelijk geheel vormen.

2p 7 Jones stond in zijn waardering van de Moorse kunst niet alleen. In de tweede helft van de negentiende eeuw ontstond in de West-Europese kunstnijverheid veel belangstelling voor het oosterse handwerk. Leg uit waarom deze belangstelling voor het oosterse handwerk destijds in West-Europa ontstond.

1p 8 In het voorwoord van een recente uitgave van Jones' studie over het Alhambra wordt zijn houding afgezet tegen die van zijn tijdgenoten: “Er was iemand als Jones nodig, die de geheime harmonie van deze niet- westerse kunst wilde onderzoeken door deze kunst te ontleden, zonder een sentimentele zoektocht naar de nobele wilde te starten.” Geef aan welk soort verlangen naar het Oosten bedoeld wordt met: “... een sentimentele zoektocht naar de nobele wilde...”.

**Primitivisme**

Vragen bij afbeelding 6 t/m 9

[FIGUUR: Een afbeelding van een kunstpaviljoen op een wereldtentoonstelling.]

De Franse kunstenaar Paul Gauguin bezocht in 1889 de Wereldtentoonstelling in Parijs. Hij was over het officiële kunstpaviljoen niet erg te spreken. Toch keerde hij vaak terug naar het tentoonstellingsterrein, met name naar de zogenaamde *Koloniale Tentoonstelling* die daar ook te zien was. Hierover maakte hij in brieven aan onder meer Emile Bernard wel enthousiast melding.

2p 9 Leg uit waarom Gauguin meer waardering had voor de *Koloniale Tentoonstelling* dan voor het officiële kunstpaviljoen. Betrek beide tentoonstellingen in je antwoord.

VW-5001-a-10-1-o
lees verder

### Pagina 4

2p 10 In 1891 vertrok Gauguin naar Tahiti. De eerste indruk van Tahiti werd een teleurstelling voor Gauguin. In zijn boekje Noa Noa beschrijft hij zijn aankomst in de stad Papete: "Het leven te Papete werd mij spoedig tot een last. [..] En dan zo'n afstand te hebben afgelegd om dit aan te treffen!"
Leg uit waarom Gauguin teleurgesteld was.
Geef daarbij aan wat hij verwachtte en wat hij aantrof.

[FIGUUR: In Tahiti had Gauguin een verzameling uiteenlopende afbeeldingen van kunstwerken die hem inspireerden, zoals Japanse prenten, reproducties van schilderijen van Manet, Puvis de Chavannes, Degas, Rembrandt, Raphael, Michelangelo, Giotto, Cimabue, Delacroix en Ingres. In zijn Tahitiaanse werken bleef mede daardoor de invloed van het Westen zichtbaar.]

3p 11 Op afbeelding 6 zie je La orana Maria (Wees gegroet Maria) uit 1891. Het is een van de eerste schilderijen die Gauguin op Tahiti maakte. Dat deze nieuwe omgeving hem inspireerde is duidelijk zichtbaar op dit schilderij. Maar er zijn ook westerse invloeden aan te wijzen.
Bespreek drie elementen in de voorstelling die aansluiten bij de westerse schilderkunstige traditie.

3p 12 Bekijk afbeelding 7.
Geef aan wat een allegorie is en leg aan de hand van een aspect van de voorstelling uit welke inhoud Gauguin hier verbeeldt.

[FIGUUR: Gauguin ontkende dat D’où venons nous, que sommes nous, ou allons nous? een allegorische voorstelling is. Hij schreef daarover: "Mijn droom is onttastbaar en omvat geen allegorie. Zoals Malarmé zei: ‘het is een muzikaal gedicht, het heeft geen libretto""] 1) nodig.”
2p 13 Leg uit wat de uitspraak van Malarmé inhoudt voor het schilderij van Gauguin.

noot 1 libretto: tekstboek bij een opera

VW-5001-a-10-1-o 4 lees verder ► ► ►

### Pagina 5

In 1906 vond de eerste grote overzichtstentoonstelling van het werk van
Gauguin plaats in Parijs. Gauguin wordt vaak bestempeld als een van de vaders
van de moderne kunst. Zijn werk was van invloed op een generatie jongere
kunstenaars die rond 1906 in Parijs verbleef. Een van die kunstenaars was
Pablo Picasso.

In 1907 maakte Picasso het schilderij Les demoiselles d'Avignon dat je ziet op
afbeelding 8. Picasso richtte zich in zijn interesse voor het primitieve op andere
aspecten dan Gauguin.
2p 14 Geef voor beide kunstenaars aan op welke aspecten van het primitieve hun
interesse zich richtte.

Op afbeelding 9 zie je Adult Female Sexual Organs uit 2005 van de kunstenares
Wangechi Mutu. Als ondergrond voor dit werk is gebruik gemaakt van een
pagina uit een negentiende-eeuws medisch handboek, waarnaar de titel
verwijst.

Mutu verbeeldt in dit werk de invloeden van het Westen op het zelfbeeld van de
Afrikaanse vrouw.
Bekijk afbeelding 9.
2p 15 Leg dit uit aan de hand van twee aspecten van de voorstelling.

Mutu groeide op in Kenia maar studeerde in Amerika. De kunst en cultuur van
het Westen hebben haar beeldtaal beïnvloed, in het bijzonder de WestEuropese avant-garde kunst uit de eerste helft van de twintigste eeuw.
2p 16 Noem twee westerse kunststromingen uit deze periode waaraan dit werk van
Mutu herinnert en geef voor elk een argument.

De West-Europese kunst uit de eerste helft van de twintigste eeuw, waardoor
Mutu werd beïnvloed, had een bijzondere band met primitieve kunst.

Hoewel Adult Female Sexual Organs mogelijk verwijzingen naar primitieve kunst
bevat, kun je het werk niet primitivistisch noemen.
2p 17 Leg uit waarom je de kunstenares Mutu geen primitivist kunt noemen.

VW-5001-a-10-1-o 5 lees verder ►►►

### Pagina 6

Ontmoetingen tussen Oost en West

Vragen bij afbeelding 10 t/m 15

Begin jaren vijftig was er in Japan een groep jonge kunstenaars die zich wilde
bevrijden van de Japanse schildertradities en aansluiting zocht bij de WestEuropese avant-garde. Vanaf 1955 exposeerden zij gezamenlijk onder de naam
Gutai en in 1956 schreven zij hun Gutai Manifesto.

Op afbeelding 10 en 11 zie je foto’s waarop Saburo Murakami door een reeks
van achter elkaar opgestelde papieren schermen ‘springt’. Deze actie werd
uitgevoerd tijdens de opening van de eerste Gutai tentoonstelling in Tokyo in de
Ohara Kaikan Hall in 1955.

Dit werk kan opgevat worden als een commentaar op de traditionele Japanse
kunst.
18 Geef hiervoor twee argumenten.

Noem twee manieren waarop deze ‘sprong’ van Murakami tot een kunstwerk
leidt.

In sommige opzichten is het werk van Murakami en andere Gutai kunstenaars
verwant aan het dadaïsme in Europa.
20 Noem twee kenmerken van Gutai waaruit de verwantschap met dada blijkt.

Afbeelding 12 is een foto uit 1956 waarop je Kazuo Shiraga aan het werk ziet.
Vanaf 1953 maakte hij zijn werken met zijn handen en voeten.

Shiraga gelooft dat zijn ‘painting action’ meer verwantschap heeft met de kunst
van Zen dan met de Amerikaanse Action Painting.
21 Geef een argument voor deze visie.

Op afbeelding 13 zie je een performance van Yves Klein uit 1960 getiteld:
Antropometrieën. Dit was zijn eerste openbare performance, waarin hij
afdrukken van naakte modellen maakte. De naakte modellen in de performance
fungeren als ‘living brushes’, terwijl op de achtergrond een orkestje een
muziekstuk speelt, eveneens van Klein, dat uit één enkele toon bestaat.

Kleins rol bij de totstandkoming van een kunstwerk verschilt fundamenteel van
die van Shiraga.
22 Leg dit uit aan de hand van afbeelding 12 en 13.

VW-5001-a-10-1-o 6 lees verder

### Pagina 7

Klein was in de vroege jaren vijftig in Japan en zou dus beïnvloed kunnen zijn door Japanse kunstenaars. Maar in zijn *Chelsey Hotel Manifesto* uit 1961 benadrukt Klein dat het de Japanse kunstenaars zijn die ‘zijn methode’ gebruiken.
1p 23 Leg uit waarom Klein er zoveel belang aan hecht om dit te benadrukken.

In 1965 werden de Gutaileden uitgenodigd voor deelname aan de tentoonstelling *NUL '65* in het Stedelijk Museum in Amsterdam. De reden hiervoor was de sterke overeenkomst in werk en uitgangspunt van beide groepen kunstenaars.
2p 24 Noem een overeenkomst in materiaalkeuze en een overeenkomst in uitgangspunt van beide groepen kunstenaars.

Op afbeelding 14 zie je twee foto’s van de performance *Cut Piece* van Yoko Ono uit 1964 gehouden in Kyoto.
In de tekst hieronder zet Ono het idee voor deze performance uiteen.

[FIGUUR: Een tekstvak met de titel "Cut Piece" gevolgd door een beschrijving in het Engels.]
Cut Piece
First version for single performer:
Performer sits on stage with a pair of scissors in front of him.
It is announced that members of the audience may come on stage - one at a
time - to cut a small piece of the performer’s clothing to take with them.
Performer remains motionless throughout the piece.
Piece ends at the performer’s option.

Yoko Ono betrekt het publiek in haar performance. Deze performance behelst dan ook een onderzoek dat zich richt op zowel de performer als op het publiek. Geef aan wat Ono in deze performance onderzoekt.
1p 25

In 1961 maakte Yoko Ono een serie werken op papier, verzameld onder de naam *Instructions for Paintings*. Eén daarvan zie je op afbeelding 15 met als titel *Smoke Painting*. Er staat:

[FIGUUR: Een ingekaderd tekstblok met instructies voor een kunstwerk.]
Steek een leeg doek of een schilderij in brand
met een sigaret, op elk moment, gedurende elke gewenste tijdspanne.
Bekijk de beweging van de rook.
Het schilderij eindigt als het hele doek of schilderij verdwenen is.

Met *Smoke Painting* maakte Ono een werk vol tegenstellingen.
2p 26 Beschrijf twee van deze tegenstellingen.

VW-5001-a-10-1-o 7 lees verder ►►►

### Pagina 8

Globalisering

Vragen bij afbeelding 16 t/m 20

In zijn collectie 2002/2003 presenteerde Hussein Chalayan een modecollectie
onder de naam Ambimorphous (ambi = naar beide zijden, morphè = vorm,
gedaante). Op afbeelding 16, 17 en 18 zie je foto's van de presentatie van deze
collectie.

2p 27 Verklaar de titel Ambimorphous aan de hand van een kenmerk van de collectie.

In de voorjaarscollectie 1998 met de titel Between deed Chalayan "onderzoek
naar geografische en culturele territoria in relatie tot het lichaam". In de show
Between bebeten zes modellen het podium. Het eerste was bloot, op een
gezichtsbedekking van een yashmak ${^1}$ en schoeisel na. Daarna volgden
modellen met 'chadors'$^2$ die steeds minder van het lichaam onbedekt lieten. Het
laatste model was van top tot teen bedekt.

noot 1 yashmak: gezichtsbedekkend masker
noot 2 chador: jurk die het hele lichaam, inclusief het hoofd, bedekt

De modeshow Between van Chalayan is provocerend.
2p 28 Geef twee argumenten waarom deze modeshow als aanstootgevend kan
worden beschouwd.

Bekijk afbeelding 16, 17 en 18.
De collecties Ambimorphous en Between kunnen getypeerd worden als
grensoverschrijvend.
2p 29 Noem twee grenzen die hier overschreden worden.

Chalayan's werk wordt vaak als conceptueel omschreven.
2p 30 Beschrijf twee aspecten van zijn werk die conceptueel zijn.
Breng elk aspect in verband met de collectie Ambimorphous of Between.

Op afbeelding 19 zie je Rebellious Silence uit 1994 van de Iraanse kunstenares
Shirin Neshat. Dit werk is onderdeel van de serie Women of Allah. In deze serie
zijn vrouwen te zien, soms met wapens, in chador en met islamitisch schrift op
hun handen of gezicht.

Volgens Neshat zijn deze werken wel kritisch maar niet politiek en provocerend
bedoeld.
2p 31 Leg uit hoe de titel Rebellious Silence verbeeld is in de foto op afbeelding 19.
Betrek beide termen van deze titel in je antwoord.

VW-5001-a-10-1-o

8

lees verder


### Pagina 9

Op afbeelding 20 zie je een still uit de video-installatie Zarin van Shirin Neshat.
In een recensie schreef Janneke Wesseling:
".. bij Neshat is het plastische, bombastische symboliek, een grofheid vol clichés.
Een celebreren van oosters exotisme waarvan Edward Said in zijn beroemde
boek Orientalism heeft aangetoond dat het fnuikend is voor een begrip van de
Arabische cultuur".

2p 32 Leg uit in welk opzicht je bij Neshat kunt spreken van ‘oosters exotisme’.

Edward Said vindt dat oosters exolisme een goed begrip van de Arabische
cultuur in de weg staat.
2p 33 Geef een verklaring voor zijn bewering.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
VW-5001-a-10-1-o* einde ■