# Eindexamen Tehatex VWO 2006 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/tehatex-vwo/2006/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 1

### Vraag 34 – Opgave 1

### Vraag 35 – Opgave 1

### Vraag 36 – Opgave 1

### Vraag 37 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs
20 06
Tijdvak 1
Maandag 29 mei
9.00 - 11.30 uur
tekenen, handenarbeid, textiele werkvormen

Voor dit examen zijn maximaal 73 punten te behalen; het examen bestaat uit 37 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden, ...) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

600025-1-310
Begin

### Pagina 2

Socialistische kunst

Vragen behorend bij de afbeeldingen 1 tot en met 5.

Vanaf 1910 hebben jonge kunstenaars in Rusland geëxperimenteerd met moderne
materialen en technieken en met nieuwe vormen van kunst. De Russische schilder Kasimir
Malevich ontwikkelde een kunstvorm die hij het Suprematisme noemde.

Op afbeelding 1 zie je een voorbeeld van Malevich' suprernatisme: Rood Vierkant
(schilderkunstig realisme van een boerenvrouw in twee dimensies) uit 1915.
Malevich heeft meerdere versies geschilderd van dit vierkant.
Hij zei hierover: “Het vierkant is geen onbewuste vorm. Het is een creatie van de intuïtieve
rede. Het is het aangezicht van de nieuwe kunst.”
Noem twee kenmerken van dit werk die in die tijd vernieuwend waren.
2p 1 O Niet alleen in Rusland, ook in het westen was in het begin van de twintigste eeuw sprake
van een artistieke vernieuwingsdrift.
2p 2 O Noem twee oorzaken voor deze artistieke vernieuwingsdrift.

In 1917 vond in Rusland een revolutie plaats. De machtsovername van Lenin tijdens de
Russische Revolutie van 1917 betekende niet alleen een politieke omwenteling, maar had
ook grote gevolgen voor de positie van de kunstenaar.
2p 3 O Leg uit in welk opzicht de positie van de kunstenaar ten opzichte van de samenleving
veranderde door de revolutie van 1917.

Na de dood van Lenin, in 1924, veranderde de rol van de kunst en de kunstenaar onder
Stalin opnieuw. Stalin wilde kunst die door de massa begrepen kon worden. Hij wilde kunst
gebruiken als propaganda en als middel bij het realiseren van de communistische heilstaat en
introduceerde daarom het socialistisch realisme. Volgens de schilder Gerasimov is het
socialistisch realisme: “een schilderkunst realistisch in vorm, socialistisch in inhoud.”

Het schilderij op afbeelding 2 is een vroeg voorbeeld van het socialistisch realisme. Het
werd in 1924 gemaakt door Stepan Karpow en heeft als titel: Vriendschap der Volkeren.
Vriendschap der Volkeren is een verbeelding van Stalins visie op het realiseren van de
communistische heilstaat.
2p 4 O Leg dit uit aan de hand van de voorstelling.

In 1932 werd het socialistisch realisme uitgeroepen tot de officiële artistieke ideologie in de
Sovjet Unie. Voor Stalin betekende realisme ‘de waarheid’, maar de voorstelling van de
Vriendschap der Volkeren is meer symbolisch dan realistisch.
3p 5 O Noem drie verschillende aspecten van de voorstelling waaruit blijkt dat dit werk symbolisch
bedoeld is.

In dezelfde periode dat in Rusland het socialistisch realisme tot bloei kwam, schilderde
Norman Rockwell in Amerika elke week een illustratie voor de omslag van een veelgelezen
tijdschrift.

Op afbeelding 3 zie je het schilderij Vrijwaring van Armoede dat Rockwell in 1942 maakte.
Het toont de maaltijd op Thanksgiving Day. Sinds 1863 vieren de Amerikanen
Thanksgiving Day om dank te zeggen voor Amerika's rijkdom en welvaart. Het is een echt
familiefeest. Hoogtepunt van de dag is een maaltijd met gebraden kalkoen als hoofdgerecht.
Rockwell betrekt de beschouwer heel direct bij het familiefeest.
1p 6 O Leg uit hoe Rockwell door de vormgeving de beschouwer bij de voorstelling betrekt.

Op het eerste gezicht lijken Rockwells illustraties een verbeelding van het leven van de
doorsnee Amerikaan. Maar Rockwell zette de werkelijkheid naar zijn hand, in een interview
zei hij

### Pagina 3

Het schilderij op afbeelding 3 maakt deel uit van een serie die Rockwell in 1942, tijdens de
Tweede Wereldoorlog, schilderde. In 1943 gingen Rockwells schilderijen op
tournee door het land om het vaderlandsgevoel van de Amerikanen aan te wakkeren en om
geld in te zamelen voor de komende oorlogsinspanningen.
2p 8 Geef twee argumenten waarom deze voorstelling zo geschikt was voor dit doel.
Vanaf de revolutie in 1917 heeft in Rusland een beweging van dissidente kunstenaars
bestaan. Het kunstenaarsduo Komar en Melamid behoorde in de jaren zeventig van de
vorige eeuw tot de groep jonge kunstenaars waarvan het werk in Rusland werd
gecensureerd vanwege satirische uitingen tegen de Russische Staat. In 1977 mocht het duo
Rusland verlaten. Ze emigreerden naar de Verenigde Staten, waar ze hun werk voortzetten.
Op afbeelding 4 zie je het schilderij De oorsprong van het Socialistisch Realisme dat
Komar en Melamid in 1982 maakten.
Het schilderij op afbeelding 4 lijkt een voorbeeld van het socialistisch realisme maar in
feite drijft het de spot met dat idee.
2p 9 Geef voor elk van beide interpretaties één argument.
In 1972 noemde een Russische collega het werk van Komar en Melamid “Soviet Pop Art”.
Noem twee aspecten van De oorsprong van het Socialistisch Realisme op afbeelding 4 die
vergelijkbaar zijn met de westerse Pop Art.
Op afbeelding 5 zie je het schilderij In de fabrieks(kantine, door Ruslan Kobozov gemaakt in
1960. In het Westen kreeg het socialistisch realisme lange tijd nauwelijks belangstelling.
Tegen het einde van de vorige eeuw groeit de waardering van de Westerse kunstwereld voor
dit soort schilderkunst uit het Oostblok.
2p 11 Geef aan de hand van afbeelding 5 een verklaring voor deze groeiende belangstelling.
Tuinsteden
Vragen behorend bij de afbeeldingen 6 tot en met 10.
In de loop der tijd hebben verschillende utopisten plannen ontwikkeld voor een ideale stad,
zoals de Engelsman Ebenezer Howard die in 1902 zijn uitgangspunten formuleerde in
Garden Cities of To-morrow. In dit boek legde hij de basis voor het concept van de
tuinsteden.
figuur 1
[FIGUUR: Diagram van een tuinstad met cirkelvormige zones voor wonen, werken, landbouw en industrie, verbonden door wegen en spoorlijnen.]
Op figuur 1, een diagram uit Howards boek dat zijn concept illustreert, is te zien dat
Howard koos voor een cirkelvormige plattegrond voor zijn tuinstad. Ook andere utopisten
kozen voor hun ideale stad vaak een cirkelvormige plattegrond. Voor deze keuze werden
uiteenlopende motieven gehanteerd.
3p 12 Noem drie van deze motieven.
600025-1-310
3
Lees verder
Beschikbaar gesteld door Stichting Studiebeléiding Leiden (SSL).

### Pagina 4

Behalve door de cirkelvormige plattegrond wordt Howards concept voor de tuinstad
gekenmerkt door nog een aantal stedenbouwkundige uitgangspunten.
3p 13 Noem drie van deze stedenbouwkundige uitgangspunten.

Tussen 1850 en 1900 steeg het aantal inwoners van Rotterdam van 100.000 naar 300.000
zonder noemenswaardige uitbreiding van de stad. De foto op afbeelding 6 toont de
woonomstandigheden in Rotterdam omstreeks 1900. In het begin van de negentiende eeuw
ontstonden in Nederland, mede onder invloed van utopisten als Howard, een groot aantal
tuindorpen. In 1913 werd in Rotterdam het initiatief genomen voor de realisatie van Het
Eerste Rotterdamsch Tuindorp, het latere Vreeuwijk. Op afbeelding 7 zie je een impressie
van Vreeuwijk. De foto op afbeelding 8 werd omstreeks 1950 gemaakt.

Een vergelijking van de afbeeldingen 7 en 8 met de foto op afbeelding 6 maakt duidelijk dat
de realisatie van het Eerste Rotterdamsch Tuindorp een belangrijke rol speelde bij de
2p 14 realisatie van het Eerste Rotterdamsch Tuindorp.
Geef aan de hand van drie voorbeelden aan in welk opzicht het Eerste Rotterdamsch
Tuindorp een verbetering van de woon- en leefomstandigheden betekende.

Het Eerste Rotterdamsch Tuindorp werd door een aantal welvarende en vooraanstaande
burgers opgericht als een Naamloze Vennootschap met als doel: “het stichten en
exploiteren van goedkope buitenwoningen ten behoeve der minder gegoede
bevolkingsklasse der gemeente Rotterdam en al hetgeen daarmee verband houdt.”
2p 15 De stichters van Het Eerste Rotterdamsch Tuindorp hadden zowel een ideaal als een
economisch motief om zich in te zetten voor dit doel.
Licht beide motieven toe.

De wijk Kleinpolder in Rotterdam, die je ziet op afbeelding 9, is een goed voorbeeld van
een naoorlogse nieuwbouwwijk. De stedenbouwkundige opzet van dit soort wijken is
enerzijds verwant aan die van tuindorpen, anderzijds aan stedenbouwkundige modellen die
die door architecten als Le Corbusier al vóór de Tweede Wereldoorlog waren ontwikkeld.
1p 16 Leg uit in welke zin de stedenbouwkundige opzet van Kleinpolder overeenkomt met die van
een tuindorp als Vreeuwijk.

Op afbeelding 10 zie je een van de stedenbouwkundige modellen van Le Corbusier.
2p 17 Noem twee kenmerken van de stedenbouwkundige opzet van Kleinpolder en het model van
Le Corbusier die bij tuindorpen als Vreeuwijk ontbreken.

De architectuur van de naoorlogse wijken is sterk beïnvloed door de denkbeelden van het
Modernisme. De invloed van de architectuur van het Modernisme na de oorlog is zowel
vanuit een ideologisch als vanuit een praktisch perspectief verklaarbaar.
2p 18 Geef één verklaring vanuit een ideologisch perspectief en één verklaring vanuit een
praktisch perspectief.

Aan het eind van de twintigste eeuw raakten veel naoorlogse wijken in verval. Willem
Ellenbrouk schreef hierover in 2004 in De Volkskrant: “Opeens was die aantrekkelijkheid
over. Het beeld is volledig omgeslagen, het ideaal van toen is het grote probleem van nu
geworden. Een halve eeuw later zijn de stadsuitbreidingswijken in

### Pagina 5

Et in Arcadia Ego
Vragen behorend bij de afbeeldingen 11 tot en met 18.

Op afbeelding 11 zie je de Vertoning van Hagar, door Claude Lorrain geschilderd in 1668.
Lorrain situeert een bijbelse scène in een arcadisch landschap.
Enerzijds waren dit soorten van groot belang voor de schilders van het arcadische
landschap, anderzijds was het belang ervan relatief.
2p 20 $\Box$ Leg dit uit.

Het idealiseren van het landschap zoals op afbeelding 11 is kenmerkend voor arcadische
landschapsschilderijen.
2p 21 $\Box$ Met welk doel idealiseerden arcadische landschapsschilders het landschap?

Op afbeelding 12 zie je een werk met als titel Et in Arcadia Ego dat Nicolas Poussin
omstreeks 1640 schilderde. De herders in de voorstelling staan rondom een sarcofaag met
de inscriptie Et in Arcadia Ego. Poussins benadering van het thema Et in Arcadia Ego
neemt een bijzondere plaats in in de traditie van het arcadische landschap.
2p 22 $\Box$ Leg uit hoe de voorstelling van Poussins Et in Arcadia Ego geïnterpreteerd moet worden.

Begin jaren negentig van de vorige eeuw werd in Den Haag het plan opgevat de
eeuwenoude Haagse Beek in ere te herstellen. In het kader van dit project realiseerde de
Schotse kunstenaar Ian Hamilton Finlay in 1998 het werk op afbeelding 12 dat eveneens de
titel Et in Arcadia Ego kreeg. Op afbeelding 14 kun je zien hoe het werk is gesitueerd in de
Hofvijver bij het Binnenhof in Den Haag.

Finlays Et in Arcadia Ego in Den Haag lijkt meer op een traditioneel gedenkteken dan op
een hedendaags kunstwerk.
1p 23 $\Box$ Geef aan waardoor dit werk op een traditioneel gedenkteken lijkt.

Finlay had oorspronkelijk een langere tekst in het werk opgenomen, maar die is uiteindelijk
niet geplaatst. Die tekst verhield wel de achtergrond van het project en Finlays intenties.

tekst 1
DE HAAGSE BEEK ONTSP**R**INGT IN DE DUINEN EN STROOMT EEN AANTAL MIJLEN DOOR
DE STAD, DEELS BOVEN DE DEELS ONDER DE GROND, VOORDAT HET ZIJN VERVUILDE
WATER IN DE FORM**E**LE HOFVIJVER STORT. ER LIGT NU EEN PLAN OM DE BROOD DIE ZICH
ONDER EEN GEMEENTELIJKE VUILNISBELT BEVINDT, BLOOT TE LEGGEN EN SCHOON TE
MAKEN. DOOR DE TOEVOEGING VAN DEZE GEGRAVEERDE PLAQUETTE EN DOOR DE
WATERUITSTROOM VAN DE BEEK OP EEN HOGER NIVEAU TE LEGGEN, KUNNEN WE ONS
VOORSTELLEN DAT HET WATER TEGEN ONS ZEGT: “OOK IK WAS IN ARCADIË”.

De titel Et in Arcadia Ego geeft aan dat Finlay met dit werk niet alleen de plek wil
markeren waar de Haagse Beek in de Hofvijver uitmondt. Evenals veel ander werk van
Finlay is ook dit beeld bedoeld als een kritisch commentaar.
2p 24 $\Box$ Leg aan de hand van de titel Et in Arcadia Ego uit welk kritisch commentaar Finlay met dit
beeld levert.

Sinds 1966 werkt Finlay aan Little Sparta, een tuin die je ziet op afbeelding 15, 16, 17 en
18. In de tuin vindt de bezoeker talloze stenen objecten met inscripties, zuilen en andere aan
de klassieke oudheid refererende tempelachtige vormen, afgewisseld met objecten die naar

### Pagina 6

2p 26 Het object op afbeelding 19 is één van de vele objecten die in Finlays tuin te vinden zijn: een steen waarin de tekst *See Poussin, Hear Lorraine* is uitgehakt. Uit dit soort objecten blijkt dat Finlays tuin niet zozeer een reconstructie van een historische tuin is, maar een tuin die past in een postmoderne traditie van beelden maken. Leg uit waarom *Little Sparta* in de postmoderne traditie past.

2p 27 Finlays tuin kreeg de naam *Little Sparta* pas in 1978, toen de tuin inzet werd van een hoog oplopend conflict met de autoriteiten. Door zijn tuin *Little Sparta* te noemen, wil Finlay het centrale thema van de tuin extra diepgang geven. Noem het centrale thema van de tuin en leg uit waarom de naam *Little Sparta* hieraan extra diepgang geeft.

Goed Wonen

Vragen behorend bij de afbeeldingen 19 tot en met 23.

Door de industrialisatie nam het aantal inwoners in veel Europese steden in de negentiende eeuw snel toe. Vanaf het begin van het industriële tijdperk hebben kunstenaars, schrijvers en architecten zich gewaarschuwd tegen de desastreuze gevolgen van het groeiend aantal 'duivelse fabrieken'. De invloedrijke Engelse criticus John Ruskin beschouwde de industrialisatie als een bron van esthetisch en moreel verval. Leg uit waarom Ruskin en anderen vreesden dat industriële productie zou leiden tot esthetisch verval en tot moreel verval.

2p 28 De Engelse architect Pugin dacht dit verval te kunnen bestrijden met de gotische stijl. Hij deelde zijn verering van de gotiek met Ruskin. Leg uit waarom Pugin en Ruskin de esthetische waarden van de gotische stijl als oplossing zagen voor het morele verval.

2p 29 Op afbeelding 19 zie je een stoel die is ontworpen door Pugin. De stoel is uitgevoerd in eikenhout en de bekleding bestaat uit met goud bestempeld leer. In de vormgeving van deze stoel heeft Pugin de esthetische waarden van de gotische stijl toegepast. Noem twee kenmerken van de stoel op afbeelding 19 die verwijzen naar de esthetische waarden van de gotische stijl.

2p 30 Veel van de idealen van Pugin zijn terug te vinden in de *Arts and Crafts* beweging. In 1900 bouwde Charles Renie Mackintosh het landhuis *Windyhill* in Schotland dat je ziet op afbeelding 20. Afbeelding 21 is een foto van de hal. Noem twee kenmerken van *Windyhill* waaruit de verwantschap met Pugin blijkt.

2p 31 Op afbeelding 22 zie je de armstoel van Mackintosh voor de hal van *Windyhill*. Het is een van de eerste meubelontwerpen van Mackintosh. De vormgeving van deze stoel is typerend voor de *Domestic Revival*. Geef twee kenmerken van de stoel waaruit dit blijkt.

600025-1-31o 6 Lees verder


### Pagina 7

Ook in de eerste helft van de twintigste eeuw blijven vormgevers en architecten zich inzetten voor het verhogen van de kwaliteit van het wonen. Door de economische crisis in de jaren dertig en de Tweede Wereldoorlog lukte het niet de idealen te realiseren, maar het streven leefde voort. In 1946 werd de Stichting Goed Wonen opgericht die zich tot ver in de jaren zestig inzette voor de kwaliteit van het wonen.

Op figuur 2a zie je de plattegrond van een etagewoning uit 1954 van architect A. Warners. Deze woning werd door Goed Wonen als modelwoning voor publiek opengesteld. Op figuur 2b en 2c zie je de woonkamer vanuit twee standpunten. De inrichting van de woning op figuur 2b en 2c is van Coen de Vries.

[FIGUUR: Plattegrond van een woning met genummerde ruimtes en elementen.]

figuur 2a

[FIGUUR: Foto van een interieur met een bureau en archiefkasten.]
figuur 2b en
figuur 2c

[FIGUUR: Foto van een interieur met een piano, een zittende persoon en een staande persoon met een fluit.]

Bekijk figuur 2a, 2b en 2c.
Volgens Goed Wonen kon “het gezinsleven een eerste belangrijke oefenschool zijn voor het verdere gemeenschapsleven.”
3p 33 ‰ Noem drie kenmerken van de woning waarin het ideaal van gemeenschapszin vorm heeft gekregen.

2p 34 ‰ Noem naast gemeenschapszin nog twee andere idealen die door de Stichting Goed Wonen werden gepropageerd.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

600025-1-31o 7 Lees verder


### Pagina 8

figuur 3

[FIGUUR: Schematische tekeningen van interieuronderdelen met afmetingen, waaronder een tafel met stoelen, een aanrecht met twee personen, en een detail van een mechanisch onderdeel.]

figuur 4
a. Vervormingen aan poten, arm- en rugleuning ter meerdere glorie van de bezitter. Monumentaliteit zonder religieus doel en zonder levenslijd.
b. Dit lijkt een moderne en goede stoel, maar hij is het juist niet. Het representatieve zitten is afgeleid van de gothische bisschopzetel en na toegepast voor profaan gebruik. De weke kleuren van hout, bekleeding en vloerkleed, en de slappe lijnen van de armleuningen maken deze stoel tot ongezonde architectuur
c. Het bankstel. In Buick-stijl. De mens maakt zich wel belachelijk in zijn bombastische zelfgenoegzaamheid

[FIGUUR: Drie foto's van meubels. A: Een stoel met gebogen poten en rugleuning. B: Een stoel met een hoge rugleuning. C: Een woonkamerinterieur met een bankstel en een fauteuil.]

Naast het inrichten van modelwoningen, publiceerde Goed Wonen adviezen over bewoning en inrichting in een gelijkmatig tijdschrift. Uit de figuren 3 en 4 blijkt dat Goed Wonen in zijn voorlichting twee doelen nastreefde.
2p 35 □ Leg aan de hand van figuur 3 en 4 uit welke twee doelen Goed Wonen nastreefde.

Bij een modelwoning hoorde een model gezin. Goed Wonen ging uit van het fictieve gezin De Wit. Vader De Wit is radiotechnicus. Moeder De Wit is onderwijzeres en zij is 'onlangs met vreugde haar oude beroep gaan uitoefenen, nu ze voor haar grote zoon en dochter niet meer de hele dag thuis hoeft te zijn.' Carla (14 jaar) 'zit op de mulo en is lid van een natuurstudieclub.' Arend (17 jaar) "bouwt in zijn vrije tijd met vader graag radiotoestellen en andere apparaten." Door het publiceren van teksten als deze, die in 1968 verscheen, nam de belangstelling voor Goed Wonen snel af of wel de oorspronkelijke stichting opgeheven. Leg uit waarom teksten als deze, die in 1968 verscheen, nam de belangstelling voor Goed Wonen op.
1p 36 □ Leg uit waarom teksten als deze, die in 1968 verscheen, nam de belangstelling voor de oorspronkelijke stichting opgeheven.

Ongeveer in dezelfde tijd als Goed Wonen werd opgericht, stichtte de Zweed Ingvar Kamprad in 1943 het bedrijf Ikea. In 1978 opende Ikea zijn eerste vestiging in Nederland en in 2004 is het bedrijf uitgegroeid tot 202 warenhuizen in 32 landen. Op afbeelding 23 zie je een pagina uit de Ikea catalogus van 2004.
De Arts and Crafts beweging en de Stichting Goed Wonen slaagden er niet in hun idealen te realiseren. Ikea blijkt daarin wel succesvol te zijn.
2p 37 □ Geef twee redenen voor dit verschil in succes.

Einde

600025-1-31o
8