# Eindexamen Tehatex VWO 2004 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/tehatex-vwo/2004/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 1

### Vraag 34 – Opgave 1

### Vraag 35 – Opgave 1

### Vraag 36 – Opgave 1

### Vraag 37 – Opgave 1

### Vraag 38 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
[FIGUUR: Zwart rechthoekig logo aan de linkerkant]
Voorbereidend
Wetenschappelijk
Onderwijs
20 04
Tijdvak 1
Vrijdag 4 juni
9.00 - 11.30 uur
tekenen, handenarbeid, textiele werkvormen (nieuwe stijl en oude stijl)
Voor dit examen zijn maximaal 73 punten te
behalen; het examen bestaat uit 38 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden, d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redener worden
gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen,
dan worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.
400014-1-340
Begin

### Pagina 2

Thema: Kunst, Kennis, Kunde II
Anatomie
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 4
De Benedictijnse abdis Hildegard von Bingen was een middeleeuwse theologe en zieneres.
In de twaalfde eeuw genoot zij aanzien in Duitsland en omringende landen vanwege haar
visioenen. In geschriften en tekeningen geeft zij een beeld van die visioenen en uit zij haar
diepe geloof in God en zijn alomtegenwoordigheid.
Op afbeelding 1 zie je een miniatuur uit een van Hildegards boeken. Het is een illustratie
van een visioen dat zij als volgt beschreef: "Ik zag het verlichte en donkere cirkels. Midden
in dit juwelenbos verscheen een menselijke gestalte. Hoofd en voeten raakten de lichte
cirkels
boven en onder en met zijn vingertoppen raakte hij die links en rechts. Hij hield zijn armen
gedraaid zodat er een kruisvorm ontstond. Er verschenen vier dierenkoppen, van een
luipaard, een leeuw, een beer en een wolf. Recht boven de gestalte blies het luipaard adem
over zijn schedel."
3p 1
De miniatuur op afbeelding 1 geeft een beeld van de middeleeuwse opvatting omtrent de
positie van de mens binnen de schepping.
Leg aan de hand van drie aspecten van de voorstelling uit wat deze middeleeuwse opvatting
inhield.
Op afbeelding 2 zie je een fresco uit het midden van de twaalfde eeuw met links de
schepping van Adam en rechts de zondeval. De weergave van de anatomie is schematisch.
Dit kan in verband gebracht worden met de functie die de schilderkunst in die tijd had.
Leg uit waarom in de Middeleeuwen niet gestreefd werd naar een naturalistische weergave
van het lichaam. Geef twee redenen.
2p 2
Op afbeelding 3 zie je de anatomie van een mens, een fresco uit de twaalfde eeuw in de
kapel van Saint-Savin-sur-Gartempe in Frankrijk. Het fresco stelt de anatomie van de mens
voor zoals die in de Middeleeuwen en ook nog in de Renaissance werd gedoceerd. De professor zat op zijn leerstoel en las voor uit de klassieke werken van
Galerus. Een ostensor¹) werkte de dissectie
uit op aanwijzingen van de ostensor. Over deze professoren schreef Andreas Vesalius later:
"Als kraaien zitten ze hoog boven op hun zetels met hun kolossale arrogantie en krassen
over iets dat ze nooit zelf hebben onderzocht."
Noem twee aspecten waarin de anatomiepraktijk op afbeelding 3 verschilt met die van
Galeros.
2p 3
Andreas Vesalius, professor aan de universiteit van Padua, was in de zestiende eeuw de
baanbreker op het gebied van de anatomie. Als wetenschapper respecteerde hij de klassieke
anatomische leer, maar hij verrichtte ook zelf dissecties op het menselijk lichaam.
Vesalius liet kunstenaars tekeningen maken van zijn observaties. Die tekeningen waren van
groot belang voor de ontwikkeling van de kunst en de wetenschap.
Geef aan waarom anatomische tekeningen in de Renaissance zowel de ontwikkeling van de
beeldende kunst alsook die van de wetenschappen bevorderden.
2p 4
De anatomische tekeningen werden vaak als prenten in leerboeken afgedrukt. Een voorbeeld
is het anatomisch standaardwerk van Vesalius, dat in 1543 verscheen onder de titel De
Humani Corporis Fabrica (Over de bouw van het menselijk lichaam). Vesalius liet de
Nederlandse kunstenaar Jan Steven van Kalkar het grootste deel van de illustraties maken.
Op figuur 1 op de pagina hiernaast zie je een houtsnede uit De Fab

### Pagina 3

figuur 1
[FIGUUR: Anatomische tekening van een gespierd menselijk lichaam, met op de achtergrond een landschap met gebouwen.]
Van Kalkar plaatst het lichaam in een landschap. Daar ligt een humanistische visie aan ten
grondslag.
1p 6 Leg dit uit.

Op afbeelding 4 zie je De schepping van Adam, een van de schilderingen die Michelangelo
tussen 1508 en 1512 aanbracht in de Sixtijnse kapel. Michelangelo's kennis van de
anatomie en zijn bewondering voor de klassieken stelden hem in staat een Adam te
schilderen, die volgens Vasari: \"wat betreft schoonheid en houding zo is uitgebeeld dat
het lijkt of hij opnieuw door zijn eerste en hoogste Schepper is Gevormd, veeleer dan naar
het ontwerp van een sterfelijk mens.\"
Bekijk afbeelding 4.
2p 7 Geef aan waarom Michelangelo zijn Adam op deze manier wilde weergeven. Geef ook aan
hoe dit aansluit bij de tijd waarin het werk ontstond.

De Amerikaanse kunsthistoricus Frederick Hartt noemt Michelangelo's Adam een van de
mooiste verbeeldingen van de menselijke figuur en schrijft over deze Schepping:
"Here we are given a single, overwhelming vision of the sublimity of God and the potential
nobility of man, unprecedented and unrivalled in the entire history of visual art." 2)
2p 8 De manier waarop Michelangelo Adam en zijn schepper weergeeft getuigt van een nieuwe,
eigenbijzelse visie op de mens en op de uitbeelding van God.
Vergelijk afbeelding 2 en 4.
Leg uit in welk opzicht Michelangelo's visie verschilt van de middeleeuwse opvatting.
Betrek de manier waarop Adam en God zijn weergegeven in je antwoord.
noot 2 vertaling: "We zien hier een buitengewoon imponerend beeld van de verhevenheid van God
en van de potentiële grootsheid van de mens, zoals nooit eerder vertoond en nooit meer
geëvenaard in de hele geschiedenis van de beeldende kunst."

400014-1-340
3
Lees verder

### Pagina 4

Optica

Vragen bij afbeelding 5 tot en met 10
Op figuur 2 hieronder zie je twee tekenbladen van Leonardo da Vinci.

[FIGUUR: Twee anatomische tekeningen van Leonardo da Vinci, aangeduid met A en B.]
A B

De anatomische studies op figuur A zijn vooral uit wetenschappelijke belangstelling gemaakt. Tekening B is met een artistieke intentie tot stand gekomen.

2p 9 Leg uit hoe deze verschillende intenties zijn af te lezen aan de tekenbladen.
Leonardo schreef: “Als je wollen stof wilt weergeven, gebruik dan de plooien die daarbij horen, en als het zijde moet zijn of linnen of de stof van een sluier, geef dan aan elk hun eigen plooien.
Ook zei hij: “De schilderkunst gaat van eeuw tot eeuw achteruit als schilders geen andere standaard kennen dan de schilderijen die al zijn gemaakt.”

1p 10 Leg dit uit.
Deze uitspraken van Leonardo bevatten een richtlijn voor de schilders uit die tijd.

In zijn boek Secret Knowledge signaleert David Hockney dat er omstreeks 1430 in Vlaanderen een plotselinge vooruitgang plaatsvond met betrekking tot het naturalisme in de kunst. Op afbeelding 5 zie je een detail van een Italiaans schilderij uit 1423 en op afbeelding 6 een detail van een Vlaams schilderij uit 1436. Hockney wijst op de manier waarop in beide werken de kleding is geschilderd.

2p 11 Leg uit waarom daarbij gesproken kan worden van een plotselinge vooruitgang in naturalisme. Betrek beide afbeeldingen in je antwoord.
Hockney denkt dit plotselinge naturalisme te kunnen verklaren door te veronderstellen dat Vlaamse kunstenaars uit die tijd optische hulpmiddelen gingen gebruiken. Hij leidt dit af uit wat hij op de schilderijen ziet. Maar veel kunsthistorici vinden dit geen overtuigende wetenschappelijke verklaring.

2p 12 Leg uit waarom zij Hockney’s verklaring niet overtuigend vinden. Doe dit aan de hand van twee argumenten die zij zouden kunnen aanvoeren.

4
Lees verder

400014-1-340

### Pagina 5

Het naturalisme zou ook verklaard kunnen worden vanuit een nieuwe opvatting over kunst
in het begin van de vijftiende eeuw.
1p 13 □ Leg dit uit.
Hockney voert Jean-Auguste-Dominique Ingres op als voorbeeld van een negentiende-
eeuwse kunstenaar die gebruik zou hebben gemaakt van optische hulpmiddelen. Hij
veronderstelt dat Ingres bij een aantal portretstudies een 'camera lucida' heeft gebruikt. Op
figuur 3 hieronder zie je twee tekeningen van hem (B is een fragment uit een groter geheel).
figuur 3
[FIGUUR: Twee schetsmatige tekeningen van menselijke figuren, A en B. Figuur A toont een liggend figuur met een gedrapeerde stof. Figuur B is een detail van een gezicht en schouder.]
Volgens Hockney is de tekening op figuur 3A direct naar de aanschouwing gemaakt en de
tekening op figuur 3B met behulp van de camera lucida.
2p 14 □ Geef voor elk van deze twee beweringen een argument aan de hand van de tekeningen.
Op afbeelding 7 zie je een schilderij uit 1832 van Ingres, die tijdens zijn leven de opkomst
van de fotografie meemaakte. Op afbeelding 8 zie je een van de vele duizend-
daguerrotypieën die al rond 1850 werden gemaakt. Als je de portretten op afbeelding 7 en 8
vergelijkt, zie je dat de fotografie nauwelijks een nieuwe 'sprong' in naturalisme betekende.
1p 15 □ Leg uit waardoor dat komt.
De fotografie kan als een uitvinding beschouwd worden, maar je kunt ook zeggen dat
fotografie niet zozeer een uitvinding was als wel een technische innovatie.
2p 16 □ Geef voor beide beweringen een argument.
Toch bleek al snel dat fotografie veel meer mogelijkheden in zich had dan men
aanvankelijk vermoedde. Zo leverde de fotografie beelden op die de zichtbare werkelijkheid
anders weergaven dan de schilderkunst ooit gedaan had. Deze nieuwe beelden werden
vervolgens weer door kunstenaars in schilderijen verwerkt. Op afbeelding 9 zie je een werk
uit 1903 van Raoul Dufy, Boulevard Saint-Martin, waaruit de invloed van de fotografie
blijkt.
2p 17 □ Noem drie aspecten waarin je dat kunt afleiden.
Ook al is in dit schilderij van Dufy invloed van de fotografie aan te wijzen, het is in de
eerste plaats het product van een kunstenaar die de werkelijkheid op een schilderkunstige
manier heeft onderzocht.
1p 18 □ Geef een argument voor deze bewering.
Op afbeelding 10 zie je een schilderij uit 1972 van Richard Estes, Paris Street Scene. De
manier waarop Estes foto's gebruikt om tot een schilderij te komen is geheel anders dan de
werkwijze van Dufy.
2p 19 □ Leg uit op welke manier Estes fotografie vertaalt in schilderkunst. Betrek
voorstelling als vormgeving in je antwoord.
400014-1-340
5
Lees verder
Voor alle eindexamens, zie www.alleeindexamens.nl. Voor de perfecte voorbereiding op je eindexamen, zie ook www.ssl.leiden.nl.

### Pagina 6

De positie van de fotografie stond in de negentiende eeuw voortdurend ter discussie.
Mochten schilders foto's gebruiken als hulpmiddel bij het schilderen? Had de fotografie als
zelfstandig medium recht op een gelijkwaardige positie naast de schilderkunst? Deze
negentiende-eeuwse discussie kwam voort uit een traditionele visie op het kunstenaarschap,
die voor Estes achterhaald is.
20 2p 20 
Leg uit wat deze traditionele visie inhoudt. Geef ook aan welke visie Estes hiervoor in de
plaats stelt.

Emotie en expressie

Vragen bij afbeelding 11 tot en met 17
Op afbeelding 11 zie je twee panelen met De vier apostelen van Albrecht Dürer. Hij
karakteriseerde de figuren volgens de typologie van de Griekse medicus Galenos uit de
tweede eeuw na Christus. Van links naar rechts zie je Johannes, het sanguïnische type, de
flegmatische Petrus, Marcus de cholericus en Paulus de melancholicus.
4p 21 
Geef voor elke apostel aan hoe Dürer het bijbehorende temperament heeft geïnterpreteerd.

Dürer was een volgeling van Luther, die in opstand was gekomen tegen de rooms-
katholieke Kerk. De panelen worden dan ook wel als een manifest van de Reformatie
beschouwd.
2p 22 
Bespreek twee aspecten waaruit je kunt afleiden dat Johannes en Paulus in dit werk de
protestantse Kerk moeten symboliseren.

Op afbeelding 12 zie je David, een vroeg werk van Gianlorenzo Bernini, geïnspireerd op
het bijbelverhaal waarin de jonge David de vijandige reus Goliath doodt met een steen uit
zijn slinger.
Het beeld van Bernini behoort tot de hoogtepunten van de barok-beeldhouwkunst.
3p 23 
Bespreek drie idealen van de barok die terug te vinden zijn in dit beeld.

figuur 4
Bernini schijnt zelf in de gewenste stand geposeerd te hebben. Een tekenende legde de
houding voor hem vast. Voor de gelaatsuitdrukking bestudeerde Bernini zichzelf in de
spiegel.
Omstreeks 1670 ontwikkelde Charles le Brun voor de Académie Royale zijn serie
gelaatsexpressies van de verschillende emoties. Op figuur 4 hieronder wordt geuit van links naar
rechts eerbied, vervoering en hevige lichamelijke pijn uitgedrukt.

[FIGUUR: Drie gezichtsuitdrukkingen, de linker met de ogen naar boven gericht, de middelste met een verbijsterde uitdrukking en de rechter met een vertrokken gezicht.]

Le Brun baseerde zich op de wetenschappelijke theorie die Descartes beschreef in Les
Passions de l'âme.
2p 24 
Leg uit wat die theorie van Descartes inhoudt en geef aan waarom Le Brun deze van belang
vond.

400014-1-340 6 Lees verder


### Pagina 7

De Oostenrijkse beeldhouwer Xaver Messerschmidt maakte een eeuw later een uitgebreide
reeks koppen naar analogie van het onderzoek van Le Brun.

2p 25 □ Messerschmidt vertrok voor de spiegel zijn gezicht in allerlei extreme grimassen en legde die vast.
Op afbeelding 13 en 14 zie je voorbeelden van de koppen die zo ontstonden.
Noem drie kenmerken van de beelden van Messerschmidt waardoor zijn werk als een min of
meer wetenschappelijk onderzoek kan worden opgevat.

Op afbeelding 15 zie je een zelfportret uit 1910 van de Oostenrijkse schilder Egon Schiele.
Een vriend, de schrijver Arthur Roessler beschrijft hem als een gekweld mens: "Zijn gezicht
was meestal vertrokken van een ernstige, bijna droevige uitdrukking, alsof er pijnen aan ten
grondslag lagen die hem van binnen aan het huilen maakte."

2p 26 □ De gekweldheid van Schiele komt tot uitdrukking in het schilderij op afbeelding 15.
Noem drie aspecten die hieraan bijdragen.

Evenals Messerschmidt observeerde Schiele zichzelf in de spiegel, maar met een hele
andere intentie.
2p 27 □ Leg uit wat het fundamentele verschil is tussen deze twee kunstenaars.

Op afbeelding 16 en 17 zie je werk van de Oostenrijkse kunstenaar Arnulf Rainer. Hij
schildert vooral op of over andere beelden, foto's of reproducties. Zo bewerkte hij
zegt te kunnen identificeren. Op figuur 5 hieronder zie je twee ‘overschilderingen’ uit 1975
van foto’s van beelden van Messerschmidt.
[FIGUUR: Twee vergelijkbare, bewerkte portretten die boven elkaar worden getoond.]

figuur 5

2p 28 □ Rainer wilde ‘een dialoog met Messerschmidt’ tot stand brengen.
Leg uit in welk opzicht deze werken als een dialoog tussen beide kunstenaars kunnen
worden opgevat en geef aan tot welk effect dit heeft geleid.

Voor de werken op afbeelding 16 en 17 liet Rainer foto’s van zichzelf maken, die hij
bewerkte met krijt en verf.
Bekijk afbeelding 16 en 17.
3p 29 □ Geef aan hoe Rainer emotie uitdrukt en licht zijn werkwijze toe aan de hand van de werken
op afbeelding 16 en 17.

400014-1-340 7 Lees verder

### Pagina 8

De redenen waarom kunstenaars emoties weergeven, uitdrukken of oproepen en de wijze
waarop zij dit doen, hangen samen met de tijd waarin zij leven. De moderne videotechniek
biedt de kunstenaar nieuwe mogelijkheden.
2p 30 Bespreek twee manieren waarop de Amerikaanse kunstenaar Bill Viola deze techniek
gebruikt om emoties bij de beschouwer teweeg te brengen.

Architectuur

Vragen bij afbeelding 18 tot en met 25
In 1956 maakte de Finse architect Eero Saarinen het ontwerp voor de terminal van Trans
World Airlines (TWA), onderdeel van het tegenwoordige John F. Kennedy Airport bij New
York. Op afbeelding 18 zie je het exterieur, op afbeelding 19 het interieur.

Het gebouw moest uitdrukking geven aan "...de opwinding van het reizen per vliegtuig."
2p 31 Leg uit op welke wijze deze sensatie in de vormgeving van het gebouw is terug te vinden.
Doe dit aan de hand van twee kenmerken.

Saarinen maakte zijn ontwerpen voor deze terminal in klei, dus hij boetseerde in plaats van
te tekenen.
1p 32 Leg uit waarom dit een voor de hand liggende werkwijze was bij dit gebouw.

Saarinens vormgeving van de terminal lijkt vooruit te lopen op sommige architecten aan
het eind van de twintigste eeuw die de hand gekomen is met behulp van computer.
Digitale ontwerpprocessen blijken een goed alternatief te zijn voor ontwerpen in klei en
potlood.
2p 33 Geef aan wat het voordeel is van een digitaal proces voor het ontwerpen en voor de
uitvoering.

Op afbeelding 20 en 21 zie je het treinstation van het vliegveld Lyon-Satolas in Frankrijk.
Het is in het begin van de jaren negentig ontworpen door de Spaanse architect Santiago
Calatrava. Het gebouw bestaat uit een centrale hal, twee zijvleugels die de treinsporen
overkappen en een lange galerij die het station met het vliegveld verbindt. Figuur 6
hieronder is een luchtfoto van het hele complex. Op afbeelding 22 zie je enkele
ontwerpschetsen.

figuur 6

400014-1-34o 8 Lees verder


### Pagina 9

Bekijk afbeelding 20, 21 en 22 en figuur 6 op de pagina hiernaast.
Calatrava’s gebouw wordt wel vergeleken met Saarinen’s terminal. Beide gebouwen zijn
voorbeelden van ‘organische architectuur’. Dat van Calatrava is terug te voeren op zijn
motto Natura mater et magistra. 3)
2p 34 Beschouw de vormgeving van het gebouw in verband met dit motto.

Een belangrijk aspect van Calatrava’s werk is ‘beweging’. Hij ontwerpt gebouwen waarvan
delen soms letterlijk kunnen schuiven.
Ook in de digitale architectuur speelt het begrip beweging een beslissende rol.

Op afbeelding 23, 24 en 25 en op figuur 7 hieronder zie je een ontwerp van Kas Oosterhuis
voor een geluidswal langs de snelweg, die aan begin en eind vloeiend overloopt in een
gebouw dat gebruikt kan worden als ‘etalage’ voor bedrijven achter die wal.

[FIGUUR: Een weids panorama van een weg die onder een wolkachtige hemel door een futuristische tunnelachtige constructie loopt.]
figuur 7
[FIGUUR: Hetzelfde panorama als in de vorige figuur, maar nu vanuit een andere hoek, met de gebogen, glimmende structuur van de geluidswal duidelijk zichtbaar aan de linkerzijde.]

Bekijk afbeelding 23 en 24
Oosterhuis is uitgegaan van het verkeer dat hier met een snelheid van 120 kilometer per uur
voorbijraast.
2p 35 Leg uit hoe het ontwerp dit uitgangspunt in verband gebracht kan worden. Doe dit aan
de hand van twee aspecten van de vormgeving.

Het ontwerp van Oosterhuis is een voorbeeld van ‘digitale architectuur’; het is volledig op
de computer ontworpen. Calatrava daarentegen ontwerpt in eerste instantie op papier. Hij
gebruikt de computer pas in een later stadium.
2p 36 Leg uit welke rol de computer speelt in het ontwerpproces van Calatrava en in dat van
Oosterhuis.

Het aspect ‘beweging’ is al sinds de barok een belangrijk thema in de architectuur-
geschiedenis.
1p 37 Bespreek de manier waarop de barok-architect dit thema opvatte.

Volgens de Nederlandse architect Lars Spuybroek (die onder meer het Zoetwaterpaviljoen
op Neeltje Jans ontwierp) zal de computer een revolutie teweegbrengen die vergelijkbaar is
met de uitvinding van het perspectief. Willem-Jan Neutelings, ook architect, gelooft daar
niet in: “Een nieuw ontwerpmiddel leidt hooguit tot een nieuw stilisme, maar niet tot
fundamentele architectonische vernieuwing.”
2p 38 Geef een argument voor elk van beide stellingnames.

noot 3 Natura mater et magistra = De natuur is zowel moeder (bron) als lerares.

Einde

400014-1-34o 9