# Eindexamen Tehatex VWO 2003 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/tehatex-vwo/2003/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 1

### Vraag 34 – Opgave 1

### Vraag 35 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
Voorbereidend
Wetenschappelijk
Onderwijs
20 03
Tijd vak 2
Vrijdag 20 juni
10.00-12.30 uur
Tekenen, handenarbeid, textiele werkvormen (nieuwe stijl en oude stijl)
Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te
behalen; het examen bestaat uit 35 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen,
dan worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.
300035 37
Begin

### Pagina 2

Tussen vier muren
Op figuur 1 zie je de afbeelding van een studeertrek dat is opgezet in een grote hal of
galerij van een klooster, iets wat in de vijftiende eeuw vaker voorkwam. Om de inkijk in het
kamertje mogelijk te maken heeft de tekenaar de voorwand geheel opengelaten.

[FIGUUR: Een afbeelding van een studeerkamer met een boeken- en manuscriptenrek, een bureau met documenten, een lessenaar en een stoel.]

figuur 1

Bekijk figuur 1.
De houtsneede laat zien dat het vertrek doeltreffend gebouwd en ingcricht is.
2p 1 [ ] Bespreek aan de hand van het bouwsel en de inrichting de functionaliteit van dit vertrek.

Op afbeelding 1 zie je een schilderij van een geleerde in zijn studeertrek. Het paneeltje
is geschilderd omstreeks 1440 en wordt toegeschreven aan Jan van Eijck.

Bekijk afbeelding 1.
Aan de hand van de voorstelling kun je de hier afgebeelde figuur duiden als de heilige
Hiëronymus.
2p 2 [ ] Geef twee kenmerken waaraan je kunt vaststellen waarom het hier om de heilige
Hiëronymus gaat.

De heilige Hiëronymus leefde in de vierde eeuw. In dit schilderijtje plaatst Van Eijck
Hiëronymus echter in zijn eigen tijd.
2p 3 [ ] Geef aan welke aspecten van de inrichting typerend zijn voor de vijftiende eeuw.

Het schilderij wordt beschouwd als een portret van de Italiaanse kardinaal Niccolo
Albergati. Dat Van Eijck de kardinaal portretteerde als Hiëronymus past in het intellectuele
milieu van die tijd.
1p 4 [ ] Leg dit uit.

Op afbeelding 2 zie je het portret dat Pedro Berruguete schilderde van Federico da
Montefeltro, hertog van Urbino, hier in het gezelschap van zijn zoontje.

Bekijk afbeelding 2.
Het schilderij toont de twee kanten van de carrière van Federico.
2p 5 [ ] Leg dit uit.

300035 37 2 Lees verder

### Pagina 3

Federico da Montefeltro liet rond 1475 in zijn paleis een studiolo inrichten, dat geen ramen heeft, werd rondom gedecoreerd met intarsia-panelen. Deze panelen suggereren wanden met kasten waarin zich legplanken waarop zich allerlei voorwerpen lijken te bevinden. Op afbeelding 3 zie je een gedeelte van deze studiolo, afbeelding 4 toont een deel van een van de wanden.

Bekijk afbeelding 3 en 4.
Om de kastenwand vanuit één centraal punt in de ruimte als een samenhangend illusionistisch geheel te presenteren moest de vormgeving van de panelen aan een aantal voorwaarden voldoen.
2p 6 ☐ Noem twee van de voorwaarden waardoor dit effect bereikt wordt.

Bekijk afbeelding 3 en 4.
De illusionistische stillevens van wetenschappelijke voorwerpen boden de bezoeker aanleiding tot filosofische beschouwingen.
2p 7 ☐ Leg dit uit.

In 1644 bracht Johan Maurits van Nassau zijn collectie *
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

### Pagina 4

De collectie van Maurits van Nassau is in 1704 bij een brand verloren gegaan, maar het huis
is herbouwd en doet thans dienst als museum, officieel geheten Koninklijk Kabinet van
Schilderijen. Daarin klinkt nog het verband door met kunstkabinetten van de zeventiende
eeuw. Toch is een modern museum van kunst heel anders ingericht dan een zeventiende-
eeuws kunstkabinet.
2p 10 10 Bespreek dit verschil aan de hand van criteria die toen bij het aanleggen van een
kunstcollectie werden gehanteerd en die nu voor een kunstmuseum worden aangehouden.
Koepels
Op afbeelding 5 zie je het Pantheon in Rome dat in 124 na Christus werd voltooid. Op
figuur 3 zie je het exterieur en op figuur 4 een ets van het interieur die Piranesi in het
midden van de achttiende eeuw maakte.
[FIGUUR: Een architecturale tekening van het exterieur van het Pantheon in Rome met koepel en zuilengang.]
figuur 3
[FIGUUR: Een architecturale tekening van het interieur van het Pantheon in Rome met een koepel die veel kassetten bevat, beelden en mensen die rondlopen.]
figuur 4
300035 37 4 Lees verder

### Pagina 5

Bekijk afbeelding 5 en figuur 3.
De koepel bestaat uit een halve bol met een diameter van 43,5 meter. Hiermee wordt een
voor die tijd uitzonderlijk grote ruimte overspannen. Om deze ruimte te overspannen werd
gebruikgemaakt van Romeins beton.
2p 11 ❑ Leg uit waarom het alleen in beton mogelijk was deze ruimte te overwelven.
4p 12 ❑ Noem vier voorwaarden waaraan de constructie moest voldoen om deze enorme koepel te
realiseren.

Bekijk figuur 3 en 4.
In het Pantheon wordt verwezen naar de goddelijke orde van de kosmos.
3p 13 ❑ Licht dit toe aan de hand van drie aspecten van het interieur.

Hoewel vanaf de Renaissance in West-Europa en Amerika veel koepels zijn gebouwd,
wordt het construeren in beton pas weer mogelijk vanaf 1900. Een van de eerste
voorbeelden is de Jahrhunderthalle die in 1912 door Max Berg werd ontworpen. In 1913
voltooide men deze hal die tevens diende als herinnering aan de overwinning op de legers
van Napoleon in de slag bij Leipzig in 1813. In de hal werden tentoonstellingen en
congressen gehouden en muziek- en sportmanifestaties georganiseerd. De koepel van dit
gebouw heeft een doorsnede van 67 meter. Op afbeelding 6 zie je het exterieur, op
afbeelding 7 het interieur en op figuur 5 de doorsnede.

figuur 5

[FIGUUR: Schematische doorsnede van de Jahrhunderthalle met de koepelconstructie.]

Vergelijk de afbeeldingen en figuren van het Pantheon en Jahrhunderthalle.
De Jahrhunderthalle vertoont sterke overeenkomsten met het Pantheon.
2p 14 ❑ Geef twee redenen waarom Berg het Pantheon als voorbeeld voor zijn bouwwerk zag.

In de Jahrhunderthalle is net als in het Pantheon beton toegepast. Maar bij de
Jahrhunderthalle is dit gewapend, dat is beton versterkt met een constructie van ijzer.
2p 15 ❑ Leg uit waarom met gewapend beton grotere overspanningen mogelijk zijn dan met beton
waaraan geen metaal is toegevoegd.

Toch zijn er ook overeenkomsten aan te wijzen in de constructies van deze koepels.
3p 16 ❑ Geef drie van deze overeenkomsten.

In 1985 ontwierp de Japanse architect Arata Isozaki voor de Olympische Spelen in
Barcelona een overdekte sporthal. In deze hal paste Isozaki een geodetische
koepelconstructie toe. Op afbeelding 8 zie je het interieur van dit gebouw en op figuur 6
een doorsnede.

[FIGUUR: Schematische doorsnede van de overdekte sporthal in Barcelona.]

300035 37 5 Lees verder


### Pagina 6

Bekijk afbeelding 8 en figuur 6.
2p 17 Bekijk uit waarom deze constructie geschikt is voor grote overspanningen zoals bij deze
sporthal.
Met de uitvinding van de geodetische koepel lijken de mogelijkheden om gebouwen te
overspannen onbegrensd te zijn geworden.
2p 18 Bespreek de technische ontwikkelingen die de voorwaarden hebben geschapen voor deze
constructies.
Vergelijk de afbeeldingen van het Pantheon, de Jahrhunderthalle en de sporthal in
Barcelona.
Koepels hebben zich in de loop der tijd ontwikkeld van gesloten, donkere afdekkingen tot
stralende constructies.
3p 19 Breng het licht in deze drie gebouwen in verband met de technische mogelijkheden van hun
tijd.
De meetbare ruimte
Vanaf de Renaissance werden boeken over perspectief vaak geschreven door kunstenaars.
Daarin gaven zij onder meer aan de hand van tekeningen uitleg over de toepassing van
perspectiefregels. Een van die kunstenaars is Dürer die in 1525 Unterweisung der Messung
mit dem Zirkel und Richtscheyf schreef. In het voorwoord verklaarde hij het volgende:
In onze Duitse landen zijn tot nu toe veel jonge begaafde kunstenaars opgeleid zonder enige
basiskennis. Slechts enkelen kunnen door veel oefening een vaardige schilderhand bereiken,
maar hun werk blijft zonder smaak. De oorzaak hiervan is dat zij de kunst van het meten
(het perspectief) niet geleerd hebben en daarom kunnen zij nooit een echte meester worden.
En omdat dit juist de basis is van de schilderkunst is, heb ik me voorgenomen om alle
kunstzinnige jongelingen een methode te bieden.
Deze uitspraak van Dürer sluit aan bij de tijdgeest van de zestiende eeuw.
2p 20 Noem twee redenen waarom het in die tijd voor een kunstenaar belangrijk was het
perspectief te beheersen.
Op figuur 7 zie je een van de illustraties uit zijn boek.
figuur 7
[FIGUUR: Een houtsnede met een perspectivische weergave van een interieur, met verschillende menselijke figuren.]
Bekijk figuur 7.
Bij het tekenen van het model gebruikt de kunstenaar een aantal hulpmiddelen: een velum
of raam, een tekenvel met kvadratuurlijnen en een vizier; dit is de kleine obelisk op tafel.
3p 21 Bespreek de functie van elk van deze hulpmiddelen.
300035 37
6
Lees verder

### Pagina 7

In 1604 verscheen het boek *Perspective* van de Nederlandse kunstenaar en architect Hans Vredeman de Vries. Het boek bevatte hoofdzakelijk tekeningen van ‘virtuele’ ruimten. Op figuur 8 zie je een van de illustraties uit dit boek.

[FIGUUR: Een perspectivische tekening van een architectonische ruimte met bogen en zuilen, waar verschillende figuren in staan.]

Vergelijk figuur 7 en 8.
Als architect had Vredeman de Vries met de tekeningen in zijn boek een ander doel voor ogen dan de schilder Dürer.

2p 22 ☐ Leg hun verschillende intenties uit aan de hand figuur 7 en 8.

2p 23 ☐ Bespreek de wijzen waarop kunstenaars als Dürer en Vredeman de Vries aan de benodigde kennis en informatie over perspectief kwamen.

In Rome werd in de zeventiende eeuw menige kerk voorzien van plafondschilderingen waarbij het perspectief uitermate ingenieus werd toegepast. Een voorbeeld is de *Sant’ Ignazio* van Andrea Pozzo, een jezuïet, kreeg de opdracht op het plafond van de kerk een fresco met de *Verheerlijking van de Heilige Ignatius* te schilderen. Hij begon er in 1691 aan en voltooide de schildering in 1694.
Pozzo wilde hierbij in een bouwwerk, dat diende als achtergrond voor het gehele werk, veel verschillende figuren opnemen. Dit bouwwerk schilderde hij volgens de regels van het perspectief. Op afbeelding 9 zie je deze plafondschildering.

Bekijk afbeelding 9.
2p 24 ☐ Pozzo geeft hier een suggestie van een hemelwaarts gerichte en duizelingwekkende hoogte. Bespreek hoe hij in het gebouw en in de figuren die hoogte weergeeft.

300035 37 7 Lees verder


### Pagina 8

25 (2p) Ignatius' doel was het katholieke geloof tot in de verste uithoeken van de wereld te
verspreiden. De boodschap van Ignatius wordt ondersteund door de wijze waarop Pozzo het
perspectief heeft toegepast.
Welke samenhang bestaat er tussen de perspectivische opzet en de inhoud van de
voorstelling?

26 (2p) Van de plafondschildering maakte Pozzo eerst een tekening op schaal.
Leg uit hoe Pozzo deze tekening overbracht op het plafond.

27 (4p) Deze schildering is een voorbeeld van Italiaanse barokschilderkunst.
Noem van deze schildering vier kenmerken die typerend zijn voor de barok in Italië.

In de moderne kunst zijn er nog maar weinig kunstenaars die in hun werk perspectivische
methoden toepassen.

28 (2p) Op afbeelding 10, 11 en 12 zie je een werk van Hans Peter Reuter uit 1977. In een gebogen
gang van een tentoonstellingsgebouw bracht hij enkele treden aan en plakte hij op deze
treden blauwe keramische tegels. Hij deed dat ook op wanden, vloer en plafond; op de
achterwand bracht hij een schildering van blauwe tegels aan. De schildering bestond uit
verschillende panelen. Op afbeelding 11 zie je er twee tegen de muur staan.
Bekijk afbeelding 10, 11 en 12.
Leg uit welk beeldend effect de ingrepen van Reuter hebben. Betrek in je antwoord de rol
van het perspectief.

Beelden in hout

Op afbeelding 13 zie je $Karyatide$, een beeld dat in 1914 door Constantin Brancusi uit hout
werd gekapt. De titel van dit beeld verwijst naar zuilen in de vorm van een dragende
vrouwenfiguur bij Griekse tempels.

Bekijk afbelding 13.
Dit beeld kan worden beschouwd als een nieuw standpunt in de opvattingen over het maken
van beelden.
29 (2p) Leg uit waarom het beeld op afbeelding 13 een voor die tijd nieuw idee van sculptuur
belichaamt.

Rond 1920 maakte in Rusland Alexander Rodchenko een aantal houten sculpturen die
eveneens gezien kunnen worden als een nieuw uitgangspunt voor beeldhouwkunst.
Afbeelding 14 toont een van deze experimenten.

Vergelijk afbeelding 13 en 14.
In feite ging Rodchenko in zijn streven naar vernieuwing meer uit van de industriële
samenleving dan Brancusi.
30 (2p) Leg uit uit de hand van de vorm en de gehanteerde techniek van het beeld op
afbeelding 14.

Rodchenko’s sculpturen van rond 1920 werden gerekend tot het Constructivisme.
De vernieuwingen die constructivisten als Rodchenko in hun werk laten zien zijn direct te
relateren aan de politiek-maatschappelijke orde van dat moment.
31 (2p) Leg dit uit.

In tegenstelling tot Rodchenko, die zijn hele leven in Rusland werkzaam was, gingen veel
andere Russische avant-garde kunstenaars in de jaren twintig naar West-Europa.
32 (2p) Geef voor dit vertrek naar het westen twee argumenten.

300035 37 8 Lees verder


### Pagina 9

In het begin van de jaren '60 ontdekten jonge kunstenaars in Amerika het werk van de
constructivisten. Dat paste in een nieuwe stroming in de beeldende kunst, de zogenoemde
Minimal Art. Het werk van Carl Andre wordt gerekend tot deze stroming.
Op afbeelding 15 zie je van hem Weir. Weir is het Engelse woord voor stuwdam.
Bekijk afbeelding 15.
Het werk bestaat uit een compositie van staande en liggende balken van cederhout.
3p 33 Leg aan de hand van drie aspecten uit waarom dit werk typerend is voor de Minimal Art.
Carl Andre voel zich ook sterk verwant met het werk van Brancusi. Deze inspiratie is te
zien als je Karyatide vergelijkt met Weir, ondanks de voorkeur van Andre voor horizontale
sculpturen.
2p 34 Geef aan de hand van een inhoudelijk aspect en van het materiaalkruiken aan welke
overeenkomst je ziet in beide werken.
Het werk van Andre is binnen de Minimal Art sculpturaal te noemen; het oeuvre van
LeWitt, dat tot dezelfde stroming wordt gerekend, is daarentegen meer conceptueel van
aard. Op figuur 9 zie je een model voor een van zijn sculpturen.
figuur 9
[FIGUUR: Een rasterachtige constructie van wit materiaal, vermoedelijk hout, met vierkante openingen.]
Bekijk figuur 9.
In zijn Photographs on Conceptual Art stelt LeWitt 'Conceptual art is made to engage the
mind of the viewer rather than his eyes or emotions', het moet dus meer het verstand van de
2p 35 beschouwer aanspreken dan zijn ogen of gevoel.
Breng deze uitspraak van LeWitt in verband met het werk op figuur 9.
Einde
300035 37 9