# Eindexamen Tehatex VWO 2003 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/tehatex-vwo/2003/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 1

### Vraag 34 – Opgave 1

### Vraag 35 – Opgave 1

### Vraag 36 – Opgave 1

### Vraag 37 – Opgave 1

### Vraag 38 – Opgave 1

### Vraag 39 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
Tekenen, handenarbeid, textiele werkvormen (nieuwe stijl en oude stijl)
Voorbereidend
Wetenschappelijk
Onderwijs
20 03
Tijdvak 1
Vrijdag 16 mei
9.00 – 11.30 uur
Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te
behalen; het examen bestaat uit 39 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft meer dan twee redenen,
dan worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.
300010 37
Begin

### Pagina 2

Verzamelingen
Omstreeks 1666 maakte de Duitse schilder Johann Georg Hainz in opdracht van de Deense
koning Christian IV een reeks schilderijen van objecten uit diens rariteitenkabinet.
Op afbeelding 1 zie je een van deze schilderijen.
Bekijk afbeelding 1.
2p 1 □ Leg uit met welke bedoeling in die tijd rariteitenverzamelingen werden aangelegd en geef
aan wat een opvallend kenmerk is van de hier getoonde collectie.

Omdat de kostbare voorwerpen meestal in gesloten kasten werden bewaard en ook om een
verzameling meer bekendheid te geven, werden soms portretten van een collectie
geschilderd. Het schilderij van Hainz op afbeelding 1 is zo'n portret. Je zou het niet zonder
meer een stilleven kunnen noemen. Op afbeelding 2 zie je zo'n stilleven. Het werd
geschilderd door Willem Claesz. Heda.

Vergelijk afbeelding 1 en 2.
2p 2 □ Leg uit waarin dit schilderij van Hainz afwijkt van zeventiende-eeuwse stillevens zoals dit
voorbeeld van Heda.

Bekijk afbeelding 1.
1p 3 □ Tussen alle kostbaarheden is in een vak rechts een mensenschedel neergelegd.
Geef aan wat in dit schilderij de symbolische betekenis van deze schedel is.

Ook op het stilleven van Willem Claesz Heda zijn symbolische verwijzingen te zien.
2p 4 □ Noem twee van deze verwijzingen.

Te midden van de kunstvoorwerpen zie je hier en daar tropische schelpen liggen. Dit geeft
aan dat men in de zeventiende eeuw overeenkomsten zag tussen kunstvoorwerpen en
producten uit de natuur.
1p 5 □ Geef aan welke overeenkomst men daarin zag.

De kennis van de wereld werd aanzienlijk vergroot door de ontdekkingsreizen, de
landenbeschrijvingen en de meegebrachte natuur- en kunstvoorwerpen, die sterk tot de
verbeelding spraken. Zo schilderde Jan van Kessel de Oude in 1666 een tableau van elk van
de vier toen bekende werelddelen. Op afbeelding 3 zie je taferelen uit Zuid-Amerika. De
opzet van het geheel doet in verschillende opzichten denken aan die van een
rariteitenkabinet.

Bekijk afbeelding 3.
2p 6 □ Noem twee kenmerken van een rariteitenkabinet die je in dit tableau ziet.

De voorstellingen op dit schilderij zou je, net als de meeste rariteitencollecties, als
encyclopedisch kunnen bestempelen. In het licht van latere wetenschappelijke inzichten
houdt het encyclopedisch karakter van dit schilderij echter geen stand.
2p 7 □ Leg dit uit aan de hand van twee aspecten.

Koepels
Tussen 532 en 537 werd in Constantinopel, de hoofdstad van het Oost-Romeinse Rijk en het
centrum van de christelijke beschaving, in opdracht van keizer Justinianus de Hagia Sophia
gebouwd. Hagia Sophia betekent Heilige Wijsheid, destijds een eretitel voor Christus. In de
vijftiende eeuw werd de kerk een moskee. De constructie van de koepel was bijzonder en is
het model geworden voor veel andere kerken en moskeeën.
300010 37 2 Lees verder


### Pagina 3

Op afbeelding 4 zie je het exterieur van de Hagia Sophia en op afbeelding 5 het interieur.
Op figuur 1 zie je een doorsnede van dit gebouw.

[FIGUUR: Doorsnede van de Hagia Sophia met gedetailleerde architecturale elementen.]

figuur 1

Bekijk afbeelding 4 en 5 en figuur 1.
Prokopius, de geschiedschrijver van Justinianus, beschreef de koepel als 'een gewelf dat
aan een gouden koord uit de hemel hangt en de ruimte bedekt'.
1p 8 $\square$ Leg uit welk aspect van de koepel aanleiding geweest kan zijn voor een dergelijke
omschrijving.

Op afbeelding 6 zie je het interieur van het Pantheon zoals dat door Giovanni Paolo Pannini
omstreeks 1750 geschilderd werd. Op figuur 2 zie je links de plattegrond van het Pantheon
en rechts die van de Hagia Sophia.
Bij de koepel van de Hagia Sophia werd een nieuw constructiesysteem toegepast, waarbij
de koepel op een vierkant grondplan werd geplaatst.

[FIGUUR: Plattegrond van de Hagia Sophia links en plattegrond van het Pantheon rechts, met gedetailleerde architecturale elementen.]

figuur 2

Vergelijk afbeelding 5 en 6 en de plattegronden van figuur 2.
De ruimte onder de koepel is bij de Hagia Sophia veel opener dan die bij het Pantheon. Dit
verschil wordt onder meer veroorzaakt door de koepelconstructie.
2p 9 $\square$ Licht dit toe. Betrek in je antwoord beide gebouwen.

De koepel van de Hagia Sophia was een ongekende constructieve prestatie.
Daarnaast had de koepel, waarin zich oorspronkelijk een afbeelding van Christus bevond,
symbolische betekenissen, zowel in religieus als in politiek opzicht.
2p 10 $\square$ Licht deze twee symbolische waarden van de koepel toe.

300010 37 3 Lees verder


### Pagina 4

Op de volgende pagina's vind je opgaven die in de opzet van het examen bij elkaar worden genoemd.
figuur 3
Op figuur 3 zie je een foto van de Rijksdag, het parlementsgebouw in Berlijn dat in
opdracht van de Duitse keizer aan het eind van de negentiende eeuw door Paul Wallot werd
gebouwd. Het natuurstenen gebouw kreeg een koepel van staal en glas.

[FIGUUR: Foto van het Rijksdag gebouw in Berlijn met een grote koepel.]

De Duitse keizer had kritiek op de vormgeving van het gebouw, met name vanwege de
koepel, die hij het toppunt van slechte smaak vond.

2p 11 Bekijk figuur 3.
Licht aan de hand van twee argumenten toe waarom volgens negentiende-eeuwse
opvattingen deze koepel van slechte smaak zou getuigen.

In 1933, enkele weken na de machtsovername door Adolf Hitler, brandde de vergaderzaal
van de Rijksdag volledig uit. De koepel werd later wegens instortingsgevaar weggeblazen.
Na de Duitse eenwording in 1990 werd de Rijksdag als parlementsgebouw in ere hersteld.
De Britse architect Norman Foster kreeg de opdracht voor de renovatie. Er ontstond
discussie over wat er met de koepel moest gebeuren. Het aanvankelijke idee van een
historische reconstructie van de koepel van Wallot werd verworpen. Foster maakte
verschillende ontwerpen, waaruit toch weer een glazen koepel werd gekozen.
Op afbeelding 7 zie je de nieuwe koepel en op afbeelding 8 de vergaderzaal. Deze zaal
bevindt zich onder de lichtschacht van de koepel. Op figuur 4a zie je een doorsnede van het
nieuwe gebouw en op figuur 4b zie je de doorsnede van de koepel.

figuur 4a

[FIGUUR: Doorsnede van het nieuwe gebouw van het Rijksdag met een glazen koepel.]

300010 37 4 Lees verder


### Pagina 5

figuur 4b

[FIGUUR: Schematische tekening van een koepelconstructie met lijnen die perspectief aanduiden.]

Bekijk afbeelding 7 en 8 en figuur 4a en 4b.
2p 12 ☐ Er waren verschillende redenen waarom men een koepel op de vernieuwde Rijksdag wilde.
Geef aan welke symboliek met een koepel was gediend en geef daarnaast een beeldend
argument voor deze keuze.

2p 13 ☐ De koepel bestaat uit een stalen (kooi)constructie.
Noem twee bouwkundige voordelen van een dergelijke constructie.

In de opdracht aan de architect stond onder meer de eis dat het ontwerp de communicatie en
2p 14 ☐ de openheid moest stimuleren.
Leg uit op welke manier de koepel aan deze eis voldoet. Geef twee argumenten.

In de honderd jaar tussen de bouw en de verbouwing in de jaren negentig van de twintigste
eeuw zijn de opvattingen over de functie en vormgeving van overheidsgebouwen ingrijpend
2p 15 ☐ veranderd.
Bespreek deze verandering aan de hand van het oorspronkelijke gebouw en de verbouwing
door Forster.

Perspectief

Op afbeelding 9 zie je De Geseling van Christus, geschilderd door de Italiaanse kunstenaar
Duccio. De geseling ging vooraf aan de kruisiging van Christus en staat beschreven in de
Bijbel. Het tafereel op afbeelding 9 is onderdeel van een groot altaarstuk waarop ook andere
scènes uit het leven van Christus zijn voorgesteld. Het werk was bestemd voor de
kathedraal van Siena en kwam gereed in 1311.
Bekijk afbeelding 9.
Toen Duccio's altaarstuk klaar was werd het in een feestelijke processie vanuit het atelier
naar de kathedraal gebracht. De bevolking was diep onder de indruk van het werk. Men was
vooral geïmponeerd door de nieuwe wijze waarop Duccio het leven van Christus in beeld
had gebracht.
1p 16 ☐ Leg aan de hand van de voorstelling uit waarom dit altaarstuk zoveel indruk op de
bevolking moet hebben gemaakt.

Duccio heeft geprobeerd de personen in een ruimtelijke omgeving te situeren.
Een aantal figuren heeft hij zo geplaatst dat hun positie ruimtelijk gezien niet mogelijk is.
3p 17 ☐ Geef hiervan drie voorbeelden en geef daarbij aan in welk opzicht hun plaatsing
problematisch is.

300010 37 5 Lees verder


### Pagina 6

Het is goed te zien dat Duccio de zichtbare werkelijkheid heeft verkend. In cultuurhistorisch opzicht kan deze verkenning in verband gebracht worden met de nieuwe positie die de Kerk destijds binnen de samenleving wilde innemen.
2p 18 Leg dit uit.

Op afbeelding 10 is *De geseling van Christus* te zien die Piero della Francesca omstreeks 1460 schilderde.

Vergelijk afbeelding 9 en 10.
Piero heeft de geseling op een minder dramatische wijze in beeld gebracht dan Duccio.
3p 19 Leg dit uit aan de hand van drie verschillen.

Naast schilder was Piero ook wiskundige. Als vijftiende-eeuwse schilder met interesse voor wiskunde toont hij hier een logisch geconstrueerde ruimte waarin de figuren op een overtuigende manier zijn geplaatst.

Bekijk afbeelding 10.
Voor het construeren van de ruimte en de plaatsing van de figuren maakte Piero gebruik van het lineair perspectief.
1p 20 Leg uit wat in dit verband de functie is van het *pavimento*.

[FIGUUR: Schilderij met perspectivische lijnen en figuren, met markeringen X en Y.]
figuur 5

Piero had een voorliefde voor wiskundige vormen. Zo zijn nogal wat onderdelen van het gebouw links op het schilderij gebaseerd op het vierkant. In figuur 5 is te zien dat vierkanten ook nog een rol spelen in het perspectief van het schilderij.

Bekijk figuur 5.
2p 21 Leg uit wat de relatie is tussen de vierkanten van figuur 5 en de wijze waarop Piero het lijnperspectief heeft toegepast. Betrek in je antwoorden de punten X en Y.

Van Piero is bekend dat hij zich ook bezighield met de theorie van het lineair perspectief. Hij schreef diverse verhandelingen over het onderwerp.
2p 22 Noem twee beweegredenen waarom schilders als Piero zich op wetenschappelijke wijze bezighielden met het perspectief en geef bij elke beweegreden een korte toelichting.

Piero schreef dat de gezichtshoek in een perspectivische constructie nooit groter mag zijn dan 40 graden. Bij een grotere hoek ontstaan er vervormingen. In de achttiende en negentiende eeuw ontstonden er echter panorama's die een beeld lieten zien van 360 graden. Op afbeelding 11 en figuur 6 zie je fragmenten van het *Panorama Mesdag*.

300010 37
6
Lees verder


### Pagina 7

figuur 6

[FIGUUR: Binnenaanzicht van een cirkelvormig gebouw met een grote opening in het midden, waar een witte, conische stofstructuur in hangt.]

Bekijk afbeelding 11 en figuur 6.
Om dit panorama als een overtuigende optische illusie te kunnen presenteren moest de
inrichting ervan aan een aantal voorwaarden voldoen.
3p 23 □ Bespreek drie van deze voorwaarden aan de hand van afbeelding 11 en figuur 6.

Panorama's waren in de negentiende eeuw in het algemeen geliefd bij een groot publiek.
2p 24 □ Geef hiervoor twee verklaringen.

In de parkeergarage van het stadhuis in Den Haag maakte Marin Kasimir in 1995 een
panorama van 820 graden. Het bestaat zich op een rechte wand en bestaat uit een montage
van een elkaar aansluitende foto's van het straatbeeld in de directe omgeving van het
stadhuis. Dit panorama is 75 meter lang en heeft als titel Zoom in/Turn around. Op
afbeelding 12 en 13 zie je twee fragmenten van elk ruim drie meter. Afbeelding 14 geeft
een overzicht van deze fragmenten.
1p 25 □ Verklaar de titel van het panorama aan de hand van de afbeeldingen 12 en 13.

Kasimir betrekt in zijn panorama het aspect tijd.
1p 26 □ Leg uit hoe hij dat doet.

Bekijk afbeelding 12 en 13.
Schilders kunnen de werkelijkheid die zij willen weergeven aanpassen aan hun ideeën.
Kasimir doet iets vergelijkbaars met zijn fotografische beelden, bijvoorbeeld door enkele
figuranten te gebruiken. Hij doet dan ook geen feitelijke registratie van het alledaagse
Haagse stadsgezicht, maar vult dat aan.
3p 27 □ Leg dit uit aan de hand van drie voorbeelden.

Mesdag gebruikte speciale technieken om zijn perspectivische illusies vorm te geven. Net
als Mesdag heeft ook Kasimir gebruik moeten maken van bijzondere technieken om in zijn
panorama de illusie op te roepen van een doorlopend beeld.
1p 28 □ Leg uit welk technisch probleem Kasimir in zijn panorama moest oplossen.

300010 37
7
Lees verder


### Pagina 8

Beeldhouwkunst

In onderstaand citaat verwoordt de beeldhouwer Umberto Boccioni zijn visie op de kunst van het einde van de negentiende eeuw in het beginnende proces van veranderingen.

“De sculptuur heeft verzuimd zich verder te ontwikkelen dan het academisch naakt. Daarentegen is schilderkunst aan een nieuw leven begonnen door het landschap en de omgeving te bestuderen. Deze studies zijn van grote invloed geweest op de weergave van de menselijke figuur en hebben geleid tot de doordringing van vlakken bij de futuristen.”
*uit: Technisch Manifest van de Futuristische Beeldhouwkunst, 1912*

1p 29 ☐ Boccionni beschouwt de traditie van het academisch naakt als dode kunst.
Leg uit waarom Boccionni het academisch naakt achterhaald vindt.

Boccionni vindt dat de schilderkunst aan het eind van de negentiende eeuw wél vernieuwend
is geweest. In zijn visie was het vooral de landschapsschilderkunst die volop in
ontwikkeling was.
3p 30 ☐ Naar welke kunststroming verwijst Boccionni hier? Leg uit waarom de landschappen van
deze stroming zo vernieuwend waren.

Op afbeelding 15 zie je een schilderij van Boccionni uit 1914 met de titel *Dynamiek van een
kop.*

Als futurist wilde Boccionni de kunst van de voorgaande eeuwen vernieuwen door de
schoonheid van de moderne, geïndustrialiseerde samenleving als uitgangspunt te nemen.
2p 31 ☐ Leg uit hoe hij dat doet in het schilderij op afbeelding 15.

In dezelfde tijd maakte Boccionni het beeld dat je ziet op afbeelding 16.

De overeenkomst tussen het beeld op afbeelding 16 en het schilderij op afbeelding 15 is
opvallend.
2p 32 ☐ Noem drie aspecten van de vormgeving waarin de twee werken overeenkomen.

Naum Gabo maakte rond 1916 deel uit van het Russisch Constructivisme, waartoe ook
Tatlin, Pevsner en Rodchenko behoorden. Deze groep kunstenaars werkte vanuit het
gegeven dat de samenleving sterk veranderde, zowel in industrieel en technisch als in
politiek opzicht.

Op afbeelding 17 zie je Gabo’s *Kop nr. 2* uit 1916.

Dit beeld geeft uitdrukking aan het idee van een kunstwerk als een *industrieel product.*
1p 33 ☐ Leg dit uit.

Gabo zei (in het Realistisch Manifest): “Jullie ouderwetse beeldhouwers blijven nog steeds
vasthouden aan het eeuwenoude vooroordeel dat je volume en massa niet van elkaar kunt
onderscheiden.”

In de ogen van Gabo is het werk van Boccionni nog ouderwetse beeldhouwkunst.
Volgens Gabo zijn massa en volume wél van elkaar te onderscheiden.
2p 34 ☐ Leg dit uit aan de hand van het beeld van Boccionni op afbeelding 16 en dat van Gabo op
afbeelding 17.

Op afbeelding 18 zie je Rodchenko’s *Hangende ruimtelijke constructie* uit 1920.
Rodchenko gaat hier nog een paar stappen verder dan Gabo in zijn beeld op afbeelding 17.

Vergelijk afbeelding 17 en 18.
2p 35 ☐ Noem drie aspecten waarin het beeld op afbeelding 18 fundamenteel vernieuwend is ten
opzichte van het beeld op afbeelding 17.

300010 37 8 Lees verder

### Pagina 9

De Amerikaanse Minimal Art uit de jaren zestig is volgens veel critici te beschouwen als
een nieuwe vorm van Constructivisme.

Bekijk afbeelding 18.
3a 36 [] Analyseer aan de hand van drie kenmerken van de Minimal Art het beeld van Rodchenko.

37 [] Kunstenaars van het Russisch Constructivisme en van de Amerikaanse Minimal Art
verschillen veel in hun opvatting over de maatschappelijke positie van de kunst.
Leg dit uit.

figuur 7 [FIGUUR: Tekening met geometrische vormen van Sol LeWitt, genaamd 'Incomplete open cubes'. De tekening bestaat uit een raster met daarin 182 incomplete kubussen. ]

Op figuur 7 zie je een tekening uit 1974 van de Amerikaanse kunstenaar Sol LeWitt
Onvolledig open kubussen. In een raster van 182 vierkanten zijn reeksen van
kubussen getekend in een bepaalde opeenvolging. LeWitts werk wordt Minimal Art
genoemd, maar zelf ziet hij zijn werk eerder als conceptuele kunst.

Bekijk figuur 7.
2p 38 [] Noem twee conceptuele aspecten van het werk op figuur 7.

“De begrenzing of onderverdeling van een stuk van de ruimte is naar huidige inzichten een van de
meest fundamentele eigenschappen van de beeldhouwkunst, ongeacht of deze nu wordt
bepaald door vaste lichamen zoals in plastieken in traditionele zin, of door denkbeeldige
ruimtelijke vormen, of door de actie van personen in de ruimte.”
uit: Carel Blotkamp, Naar de beeldend kunstenaar, Openbaar Kunstbezit 1970

Op afbeelding 19 zie je De sokkel van de wereld, een werk van de Italiaanse kunstenaar
Piero Manzoni. Op het beeld staat ondersteboven het opschrift ‘Socle du monde, Hommage
à Galiliei’. Op een humoristische wijze verandert dit werk onze waarneming van beeld en
ruimte.
2p 39 [] Geef aan hoe dit tot stand komt en leg uit wat het verband is met Galilei.

Einde

300010 37
9