# Eindexamen Scheikunde VWO 2018 tijdvak 2 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/scheikunde/2018/tijdvak-2 ## Vragen in dit examen ### Vraag 1 – Opgave 1 ### Vraag 2 – Opgave 1 ### Vraag 3 – Opgave 1 ### Vraag 4 – Opgave 1 ### Vraag 5 – Opgave 1 ### Vraag 6 – Opgave 1 ### Vraag 7 – Opgave 1 ### Vraag 8 – Opgave 1 ### Vraag 9 – Opgave 1 ### Vraag 10 – Opgave 1 ### Vraag 11 – Opgave 1 ### Vraag 12 – Opgave 1 ### Vraag 13 – Opgave 1 ### Vraag 14 – Opgave 1 ### Vraag 15 – Opgave 1 ### Vraag 16 – Opgave 1 ### Vraag 17 – Opgave 1 ### Vraag 18 – Opgave 1 ### Vraag 19 – Opgave 1 ### Vraag 20 – Opgave 1 ### Vraag 21 – Opgave 1 ### Vraag 22 – Opgave 1 ### Vraag 23 – Opgave 1 ### Vraag 24 – Opgave 1 ### Vraag 25 – Opgave 1 ### Vraag 26 – Opgave 1 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen VWO 2018 tijdvak 2 dinsdag 19 juni 13.30 - 16.30 uur scheikunde Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Maak zo nodig gebruik van Binas of ScienceData. Dit examen bestaat uit 26 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 67 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Als bij een vraag een verklaring, uitleg, berekening of afleiding gevraagd wordt, worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg, berekening of afleiding ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. VW-1028-a-18-2-o ### Pagina 2 Mauveïne In 1856 probeerde William Perkin kinine, een medicijn tegen malaria, te synthetiseren. Hij verkreeg geen kinine maar een mengsel met een paarse kleur. In de reactie was een paarse kleurstof gevormd, die later geschikt bleek om textiel te verven. Perkin noemde deze stof mauveïne en deze toevallige ontdekking werd een mijlpaal in de geschiedenis van de textielverf. In 1994 onderzocht men de samenstelling van de paarse kleurstof uit verschillende historische textielmonsters. De kleurstof bleek een mengsel te zijn van verwante verbindingen, waaronder mauveïne A, B, B2 en C. Perkins gebruikte voor de synthese drie organische beginstoffen en een oxidator. Hieronder zijn de structuurformules van de organische beginstoffen weergegeven. [FIGUUR: Structuurformules van aniline, o-toluïdine en p-toluïdine.] Op de uitwerkbijlage is de structuurformule van mauveïne B weergegeven. In de structuur van mauveïne B is de oorspronkelijke structuur van de drie organische beginstoffen te herkennen. 2p 1 – Omcirkel op de uitwerkbijlage de delen van het molecuul mauveïne B die afkomstig zijn van een van de organische beginstoffen. – Noteer bij elk omcirkeld deel de naam van de betreffende beginstof. In het onderzoek van de monsters mauveïne is gebruikgemaakt van chromatografie. De onderzoekers gebruikten daarbij een hydrofobe stationaire fase en methanol als mobiele fase. De structuurformules van de drie stoffen die het meest in het paarse mengsel aanwezig zijn, zijn hieronder weergegeven. [FIGUUR: Structuurformules van mauveïne A, mauveïne B en mauveïne C.] mauveïne A mauveïne B mauveïne C 2p 2 Leg aan de hand van de structuurformules uit welke van deze drie mauveïnes de grootste retentietijd heeft in dit experiment. VW-1028-a-18-2-o 2/11 lees verder ### Pagina 3 Van het mengsel van mauveïnes van Perkin is een massaspectrum gemaakt. Met de gebruikte techniek zagen de onderzoekers alleen de pieken van de moleculionen van de mauveïnes. De gegevens van de mauveïnes A, B en C afkomstig uit het massaspectrum zijn in onderstaande tabel gegeven. tabel [FIGUUR: Tabel met m/z-waarden en intensiteiten voor mauveïnes A, B en C] | | A | B | C | |-------|-----|-----|-----| | $m/z$-waarde | 390 | 405 | 420 | | intensiteit | 94 | 100 | 77 | 2p 3 Bereken de massa verhouding waarin de mauveïnes A, B en C in het mengsel van Perkin aanwezig waren. Geef je antwoord als volgt weer: 1,0 g A : ..... g B : ..... g C De onderzoekers hebben mauveïne B2, een isomeer van mauveïne B, op microschaal gesynthetiseerd. Een molecuul mauveïne B2 wordt gevormd uit één molecuul aniline, één molecuul o-toluïdine en twee moleculen p-toluïdine. Zij hebben hiertoe 60 $ \mu $L aniline, 60 $ \mu $L o-toluïdine en 120 $ \mu $L p-toluïdine laten reageren. Ze verkregen 12 mg mauveïne B2. De molaire massa van mauveïne B2 is 406 g mol $^{-1}$. 4p 4 Bereken het rendement van deze synthese. Maak onder andere gebruik van de volgende gegevens: [FIGUUR: Tabel met dichtheid en molaire massa voor aniline, o-toluïdine en p-toluïdine] | | aniline | o-toluïdine | p-toluïdine | |--------------------------|---------|-------------|-------------| | dichtheid (g mL $^{-1}$) | 1,022 | 1,01 | 1,05 | | molaire massa (g mol $^{-1}$) | 93,1 | 107 | 107 | Bij nader onderzoek naar de structuur van de moleculen bleek dat mauveïne A in twee vormen voorkomt. Deze vormen kunnen worden opgevat als een cis- en een trans-isomeer. Op de uitwerkbijlage is de Lewisstructuur gegeven van mauveïne A en de onvolledige Lewisstructuur van een andere grenssstructuur. In deze grenssstructuur is de positieve lading verplaatst naar een ander N atoom. In het molecuul is dan ook een andere C=N binding aanwezig. Met behulp van deze grenssstructuur kan het bestaan van cis-trans-isomerie in mauveïne A worden verklaard. 3p 5 Maak op de uitwerkbijlage de onvolledige Lewisstructuur compleet met elektronenparen en formele lading(en). 2p 6 Geef een verklaring dat bij mauveïne A cis-trans-isomerie mogelijk is. VW-1028-a-18-2-0 3/11 lees verder ► ►► Voor alle eindexamens, zie ook www.ssleiden.nl. Pagina: 558 ### Pagina 4 Stroom uit hout In brandstofcellen die glucose of zetmeel gebruiken als energiebron worden enzymen gebruikt. Zo kan amylose in zetmeel met behulp van enzymen door hydrolyse worden omgezet tot glucose. Andere enzymen zetten vervolgens de glucose om. Op de uitwerkbijlage is de onvolledige reactievergelijking weergegeven van de gedeeltelijke hydrolyse van amylose. 3p 7 Maak op de uitwerkbijlage de reactievergelijking af van de gedeeltelijke hydrolyse van amylose, waarbij van het weergegeven fragment twee moleculen glucose worden afgesplitst. Geef koolstofverbindingen weer met structuurformules. Wetenschappers hebben een brandstofcel voor biomassa ontwikkeld waarin geen enzymen worden gebruikt. Met deze brandstofcel kan energie worden opgewekt uit biomassa waarvoor geen geschikte enzymen bestaan. In het onderzoek naar een geschikte brandstofcel is gebruikgemaakt van ammonium-12-molybdofosfaat. De verhoudingsformule van deze stof is (NH₄)₃PO₄(MoO₃)₁₂. Ammonium-12-molybdofosfaat wordt gemaakt door ammoniumorthomolybdaat ((NH₄)₂MoO₄) te verhitten in aanwezigheid van fosforzuur en salpeterzuur. Als bijproducten ontstaan waterdamp en ammoniumnitraat. 3p 8 Geef de reactievergelijking voor het maken van ammonium-12-molybdofosfaat. Gebruik Binas-tabel 66B of ScienceData-tabel 10.2.b. In oplossingen van ammonium-12-molybdofosfaat komen ionen PO₄(MoO₃)₁₂⁻ voor. Een ion PO₄(MoO₃)₁₂⁻ wordt in de rest van deze opgave voorgesteld als POM³⁻. Het deeltje POM³⁻ kan worden beschouwd als een fosfaat-ion dat wordt omringd door twaalf eenheden molybdeen(VI)oxide (MoO₃). Elke eenheid MoO₃ bestaat uit drie oxide-ionen en een Mo(VI)-ion. Onder invloed van licht wordt een deeltje POM³⁻ omgezet tot het zeer reactieve deeltje rPOM³⁻, dat snel reageert met allerlei organische stoffen. De structuur van POM³⁻ en rPOM³⁻ is gelijk aan de deeltjes verschillen alleen in de verdeling van de elektronen binnen het deeltje. Bij de omzetting van POM³⁻ tot rPOM³⁻ wordt binnen een eenheid MoO₃ één elektron van één oxide-ion overgedragen naar de N-schil van één Mo(VI)-ion. 3p 9 Geef op de uitwerkbijlage de opbouw van de elektronenwolk van het omgezette oxide-ion en het omgezette molybdeen-ion in het reactieve deeltje rPOM³⁻. Gebruik het Periodiek Systeem uit je informatieboek. VW-1028-a-18-2-o 4 / 11 lees verder ►►► ### Pagina 5 In hout is onder andere het biopolymeer lignine aanwezig. Lignine is een netwerkpolymeer dat in brandstofcellen niet kan worden omgezet met enzymen. Met het gebruikte ammonium-12-molybdofosfaat kan lignine wel worden omgezet, zodat zelfs houtafval kan worden gebruikt in een brandstofcel. Op de uitwerkbijlage is een van de optredende omzettingen weergegeven. In stap 1 treedt oxidatie van lignine op. In stap 2 wordt het omcirkelde H atoom als een H$^+$ ion afgesplitst. Tevens wordt dan een C−C binding verbroken en een H$^+$ ion opgenomen. Dit H$^+$ ion is weergegeven in het kader. 2p 10 Geef op de uitwerkbijlage in het omkaderde deel met pijlen aan hoe elektronenparen zich verplaatsen. In onderstaande figuur is de gebruikte opstelling schematisch weergegeven. In een lichtdoorlatende reactor heeft men biomassa gemengd met ammonium-12-molybdofosfaat. De reactor is vervolgens in zonlicht geplaatst, zodat POM$^{3-}$ onder invloed van licht wordt omgezet tot rPOM$^{3-}$. Het rPOM$^{3-}$ reageert met de biomassa, waarbij onder andere H$_3$POM$^{3-}$ en CO$_2$ worden gevormd. [FIGUUR: Schematische weergave van een reactor en een brandstofcel. In de reactor wordt POM$^{3-}$ door zonlicht omgezet in rPOM$^{3-}$. rPOM$^{3-}$ reageert met biomassa en vormt H$_3$POM$^{3-}$ en CO$_2$. De brandstofcel ontvangt POM$^{3-}$ en H$_3$POM$^{3-}$ en produceert H$_2$O en O$_2$ en H$^+$.] Na verloop van tijd wordt het mengsel door de brandstofcel gepompt. Het in de reactor ontstane H$_3$POM$^{3-}$ wordt in de brandstofcel weer omgezet tot POM$^{3-}$. 3p 11 Geef de vergelijkingen van de halfreacties die verlopen in de brandstofcel en geef de totaalvergelijking. In het onderzoek is een hoeveelheid verdunde biomassa gemengd met 20 mL van een 0,25 M oplossing ammonium-12-molybdofosfaat. Nadat dit mengsel enige tijd in het zonlicht had gestaan, bleek dat 80% van alle (POM$^{3-}$) was omgezet tot H$_3$POM$^{3-}$. Het mengsel werd door de brandstofcel gepompt tot alle ontstane H$_3$POM$^{3-}$ weer was omgezet tot POM$^{3-}$. De brandstofcel leverde gedurende 30 minuten een gemiddelde stroomsterkte van 0,530 A. 4p 12 Bereken hoeveel procent van de elektronen die rPOM$^{3-}$ van de biomassa heeft opgenomen, door H$_3$POM$^{3-}$ is afgestaan in de brandstofcel. Maak onder andere gebruik van de volgende gegevens: - 1 A = 1 C s$^{-1}$ - een mol elektronen heeft een lading van 9,65 $\cdot 10^4$ C. VW-1028-a-18-2-o 5 / 11 lees verder ►►► ### Pagina 6 Haarverf Haarverf moet hechten aan het haar, daarom is kennis van de moleculaire structuur van een haar belangrijk. De buitenkant van een haar bestaat uit schubben die de haar compleet bedekken. Aan het oppervlak van deze schubben zijn moleculen van het vetzuur 18-MEA gebonden aan het eiwit keratine. [FIGUUR: Structuurformule van 18-MEA] 18-MEA is aan keratine gebonden door middel van een thio-esterbinding. Deze binding is ontstaan door een condensatiereactie tussen moleculen 18-MEA en SH groepen van cysteïne-eenheden in keratinemoleculen. Deze reactie verloopt op dezelfde wijze als de condensatie van een zuur en een alcohol. 3p 13 Geef de structuurformule van een cysteïne-eenheid waaraan 18-MEA is gebonden door middel van een thio-esterbinding. De cysteïne-eenheid moet afkomstig zijn uit het midden van een peptideketen. Gebruik voor de koolwaterstofrest van 18-MEA de notatie $C_nH_{2n+1}$ met de juiste getalwaarden voor x en y. Haarverf heeft een hoge pH. Bij deze hoge pH zwellen bepaalde delen van keratine op en dringen pigmentmoleculen tot diep in een haar door. Onderzoekers vermoeden dat het opzwellen van delen van keratine wordt veroorzaakt doordat in de betrokken peptideketens relatief veel aminzureenheden met zure restgroepen aanwezig zijn. 2p 14 Leg uit op microniveau dat de aanwezigheid van aminozureenheden met zure restgroepen bijdraagt aan het opzwellen van keratine bij hoge pH. VW-1028-a-18-2-o 6 / 11 lees verder ➢➢➢ ### Pagina 7 Voordat haarverf wordt aangebracht, behandelt men soms het haar met waterstofperoxide ($H_2O_2$). Tijdens deze behandeling treden allerlei redoxreacties op, die leiden tot veranderingen in de structuur van de peptideketens in keratine. Op de uitwerkbijlage is de halfreactie van de peptidetekens in keratine onvolledig weergegeven. In de andere halfreactie wordt $H_2O_2$ omgezet tot $OH^-$. 3p 15 Maak op de uitwerkbijlage de onvolledige halfreactie compleet en geef met behulp van de vergelijking van de halfreactie van $H_2O_2$ de totaalreactie. Gebruik Binas-tabel 48 of ScienceData-tabel 9.1.f. 2p 16 Leg uit of door de op de uitwerkbijlage weergegeven omzetting de primaire, de secundaire of de tertiaire structuur van de peptidetekens in keratine verloren gaat. Een doosje permanente haarverf bevat twee flesjes, die de gebruiker mengt vlak voordat hij de verf aanbrengt. Tijdens het aanbrengen en het intrekken van het mengsel ontstaan pas de uiteindelijke kleurpigmenten. Veelgebruikte componenten van haarverf zijn p-fenyleendiamine (PPD) en waterstofperoxide. PPD wordt door waterstofperoxide omgezet tot stof B. Stof B is een zwakke base. Bij de heersende pH is een klein deel van stof B aanwezig als het geconjugeerde zuur ($HB^+$). In onderstaande figuur zijn de omzetting van PPD tot stof B en het evenwicht tussen stof B en $HB^+$ weergegeven. [FIGUUR: Een chemische reactie. Links een structuur van PPD (p-fenyleendiamine) met twee NH2 groepen aan een benzeenring. Dit reageert onder invloed van 2 H+ tot stof B (een benzeenring met twee NH groepen). Stof B reageert met H+ tot HB+. De reactiepijl van PPD naar stof B is met een enkele pijl weergegeven, met 2 H+ erboven. De reactie van stof B naar HB+ is met een dubbele pijl weergegeven, met H+ erboven.] Het deeltje $HB^+$ is een sterk elektrofielfeeltje dat een rol speelt in het verdere mechanisme van de vorming van de uiteindelijke pigmenten. 2p 17 Maak de grensstructuur van $HB^+$ op de uitwerkbijlage af en geef een andere grensstructuur voor $HB^+$. Gebruik Lewisstructuren. VW-1028-a-18-2-o ### Pagina 8 Door de hoge pH van haarverf is slechts een klein deel van stof B aanwezig als $HB^+$. De $K_z$ van $HB^+$ is $1,8 \cdot 10^{-6}$. 4p 18 Bereken hoeveel procent van de deeltjes B en $HB^+$ aanwezig is als $HB^+$ bij $pH = 9,50 (T = 298 K)$. In een bepaalde soort haarverf is behalve PPD ook de stof 3-aminofenol aanwezig. PPD en 3-aminofenol ondergaan opeenvolgende additie- en oxidatie-reacties. Op de uitwerkbijlage zijn de verlopende reacties weergegeven. Het mengsel met PPD en 3-aminofenol leidt tot een bruinrode haarkleur. Het is ook mogelijk om een paarsrood pigment, stof 2, te verkrijgen. Hiertoe wordt een andere beginstof gekozen dan 3-aminofenol. Wanneer in het molecuul 3-aminofenol een H atoom aan de benzeenring is vervangen door een $CH_3$ groep, wordt uitsluitend stof 2 gevormd. De C atomen van 3-aminofenol op de uitwerkbijlage zijn genummerd. 2p 19 Leg uit op welk C atoom van 3-aminofenol de methylgroep zich moet bevinden, zodat uitsluitend stof 2 wordt gevormd. Neem aan dat de aanwezigheid van de methylgroep de kleur van dit pigment niet verandert. VW-1028-a-18-2-o 8 / 11 lees verder ►►► ### Pagina 9 Van afvalgas naar brandstof Afvalgassen uit de staal- en petrochemische industrie bevatten behalve koolstofdioxide vaak ook veel koolstofmono-oxide. Het bedrijf Lanzatech heeft een proces ontwikkeld waarbij deze afvalgassen worden gemengd met waterstof en andere gassen afkomstig van vergaste biomassa en vergaste kolen. Het verkregen mengsel wordt vervolgens door speciale micro-organismen omgezet tot ethanol ($C_2H_5O$) en andere alcoholen. De totaalvergelijking van één van de biochemische routes waarmee deze micro-organismen ethanol produceren, is weergegeven met reactie 1. 3p 20 Bereken de reactiewarmte van reactie 1 per mol ethanol. Een andere biochemische route kan met reactie 2 worden beschreven. $$ 6 \, \mathrm{H}_2 + 2 \, \mathrm{CO}_2 \rightarrow 3 \, \mathrm{H}_2\mathrm{O} + \mathrm{C}_2\mathrm{H}_6\mathrm{O} $$ (reactie 2) In de bioreactor wordt uiteindelijk alle CO en CO₂ omgezet tot ethanol en andere alcoholen. De opbrengst aan ethanol in het Lanzatech-proces wordt uitgedrukt in MJ. Dit is de hoeveelheid energie die vrijkomt als het geproduceerde ethanol zou worden verbrand. De CO₂-opname door de micro-organismen in het Lanzatech-proces is 81,5 g CO₂ per MJ. De CO₂-uitstoot van de overige processen is 51 g CO₂ per MJ. 4p 21 Bereken de netto CO₂-uitstoot uitgedrukt in g CO₂ per MJ geproduceerde energie wanneer het geproduceerde ethanol uiteindelijk wordt verbrand ($T = 293 \, \mathrm{K}$). De energie die vrijkomt bij de verbranding van ethanol is $2,15 \cdot 10^{10} \, \mathrm{J} \, \mathrm{m}^{-3}$. VW-1028-a-18-2-o 9 / 11 lees verder ### Pagina 10 Het ethanol en de overige alcoholen worden door destillatie gescheiden van het mengsel in de bioreactor. Behalve ethanol worden in de Lanzatech-bioreactor ook butaan-1-ol, butaan-2-ol, 2-methylpropaan-1-ol en 2-methylpropaan-2-ol gevormd door de micro-organismen. Deze C4-alcoholen kunnen in een aansluitend proces worden gebruikt om door additie-reacties koolwaterstoffen te produceren met 12 en 16 koolstofatomen in de moleculen. Deze koolwaterstoffen kunnen worden toegevoegd aan kerosine. Dit proces is in onderstaand blokschema weergegeven. Met C4 tot en met C16 is het aantal koolstofatomen in de koolwaterstoffen aangegeven. blokschema [FIGUUR: Bloksjema met reactoren R1, R2, R3 en scheiders S1, S2, S3, met input en output stromen aangeduid met chemische formules] In reactor 1 (R1) worden de C4-alcoholen onvolledig omgezet tot de C4-alkenen methylpropeen, but-1-een en but-2-een. Hierbij ontstaat ook water. 2p 22 Geef de reactievergelijking voor de omzetting van 2-methylpropaan-1-ol tot methylpropeen. Gebruik structuurformules voor de koolstofverbindingen. Het mengsel afkomstig uit R1 wordt in scheidingsruimte 1 (S1) afgekoeld. Hierdoor worden de C4-alkenen afgescheiden van het water en van de C4-alcoholen die niet hebben gereageerd. 2p 23 Leg uit binnen welk temperatuurgebied deze scheiding kan plaatsvinden ($p = p_0$). Gebruik Binas-tabel 42B of ScienceData-tabel 8.3.b. Het kookpunt van methylpropeen is 267 K. VW-1028-a-18-2-0 10 / 11 lees verder ►►► ### Pagina 11 In R2 vinden additiereacties plaats tussen de $C_4$-alkenen, waarbij alkenen met 8, 12 of 16 C atomen worden gevormd. In S2 wordt het verkregen mengsel van alkenen gescheiden in twee fracties. De fractie met de $C_4$- en de $C_8$-alkenen wordt teruggevoerd naar R2. De fractie met de $C_{12}$- en de $C_{16}$-alkenen wordt doorgevoerd naar R3. De scheiding in S2 kan eenvoudig plaatsvinden omdat bij de gebruikte omstandigheden in de scheidingsruimte steeds één fractie in de vloeibare fase is en de andere fractie in de gasfase. 2p 24 Leg uit welke fractie in S2 vloeibaar is en welke fractie gasvormig is. In R3 reageren de gevormde alkenen onvolledig met een overmaat waterstof tot alkanen. In S3 wordt de overmaat waterstof gescheiden van de rest van het mengsel en teruggevoerd naar R3. Een deel van het mengsel afkomstig uit R3 wordt opgeslagen als een product dat kan worden gebruikt als toevoeging aan kerosine. Het overgebleven deel wordt weer naar R3 teruggevoerd. Deze recirculatie zorgt voor een hoger rendement in R3. 1p 25 Geef aan waarom door de recirculatie het rendement in R3 hoger wordt. In R2 wordt per minuut $1,4 \cdot 10^3$ mol $C_4H_8$ omgezet tot evenveel mol $C_{12}$- als $C_{16}$-alkenen. In het product dat uiteindelijk wordt opgeslagen is 98% van de $C_{12}$- en de $C_{16}$-alkenen omgezet tot alkanen. 2p 26 Bereken hoeveel mol $H_2$ per minuut dan moet worden ingevoerd in R3. VW-1028-a-18-2-o 11 / 11 einde