# Eindexamen Scheikunde VWO 2009 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/scheikunde/2009/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2009
tijd vak 2
woensdag 24 juni
13.30 - 16.30 uur
scheikunde 1
Dit examen bestaat uit 26 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 68 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg, berekening of afleiding gevraagd wordt, worden
aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg, berekening
of afleiding ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er
bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan
worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
949-0182-a-VW-2-o

### Pagina 2

Cacaoboter

Eén van de hoofdbestanddelen van chocolade is cacaoboter.
De samenstelling van cacaoboter is één van de oorzaken van het smeltgedrag
van chocolade. Bij 20 tot 25 °C is chocolade nog hard, maar bij de temperatuur
die in de mond heerst, smelt het snel. Veel mensen ervaren daarom een
verkoelend effect in de mond bij het eten van chocolade.

2p 1 Geef een verklaring voor het waargenomen verkoelend effect bij het eten van
chocolade.

Cacaoboter is een mengsel van voornamelijk vetten. Welke vetzuren
voornamelijk in deze vetten voorkomen, is achterhaald met behulp van een
methode waarbij de tri-esters eerst werden gehydrolyseerd en de daarbij
verkregen vetzuren werden omgezet tot de overeenkomstige methylesters.

3p 2 Geef de vergelijking voor de reactie waarbij onder andere uit oliezuur de
methylester van oliezuur wordt gevormd. Gebruik structuurformules.
De koolwaterstofrest van oliezuur mag worden weergegeven als $C_{17}H_{33}$.

Uit onderzoek is gebleken dat in de meeste vetten van cacaoboter glycerol op
positie 2 is veresterd met oliezuur. Verder is glycerol vooral met palmitinezuur
en/of stearinezuur veresterd.
Deze vetten worden als volgt schematisch aangeduid: P - O - P, P - O - S en
S - O - S. Hierin staat P voor palmitinezuur, O voor oliezuur en S voor
stearinezuur; de middelste letter geeft het vetzuur op positie 2 weer.
Aangezien de beschikbare hoeveelheid cacaoboter niet toereikend is om aan de
vraag naar chocolade te voldoen, wordt voor bepaalde chocoladeproducten
gebruik gemaakt van andere grondstoffen. De vetzuursamenstelling van die
andere grondstoffen is anders dan die van cacaoboter. Men kan vetten uit die
andere grondstoffen op twee manieren omzetten tot vetten die wel in cacaoboter
voorkomen.
De eerste manier wordt aangeduid als ‘partiële hydrogenering’. Hierbij laat
een vet reageren met waterstof. Een voorbeeld is het vet P - O - L (L staat voor
linolzuur) uit palmolie. Door additie van waterstof kan dit vet worden omgezet tot
P - O - S.

3p 3 Bereken hoeveel dm³ waterstof ($T = 298$ K, $p = p_0$) minstens nodig is om 1,0 kg
van het vet P - O - L om te zetten tot het vet P - O - S. De massa van één mol van
het vet P - O - L bedraagt 857 g.

949-0182-a-VW-2-o 2 lees verder ► ►►

### Pagina 3

De tweede manier is een zogenoemde om-estering: het vervangen van de ene
vetzuurrest door een andere. Bij dit proces maakt men gebruik van het enzym
lipase. Dit enzym katalyseert de hydrolyse van vetzuren die zijn veresterd op de
posities 1 en 3 van een vet. Lipase katalyseert ook de omgekeerde reactie: de
verestering van vetzuren aan de posities 1 en 3 van glycerol.
Door bijvoorbeeld het P - O - O te mengen met stearinezuur en lipase kan
onder andere het vet P - O - S worden verkregen.
In dit reactiemengsel ontstaan ook andere vetten.

3p 4 Geef de schematische aanduiding van vier andere vetten, geen
stereo-isomeren, die in dit reactiemengsel kunnen voorkomen.

Het organische oplosmiddel waarin het vet en het stearinezuur worden opgelost,
mengt niet met het water waarin het enzym wordt opgelost. Om een goede
menging voor de om-esteringsreactie te krijgen, wordt een zeepachtige stof
(emulgator) toegevoegd.
Moleculen van een emulgator worden vaak schematisch als volgt weergegeven:

[FIGUUR: Schematische weergave van een emulgatormolecuul met een staart en een kop.]

Door toevoeging van de emulgator worden zogenoemde micellen gevormd:
druppeltjes van de enzymoplossing die zweven in de oplossing van vet en
vetzuur, met emulgatormoleculen op het grensvlak van de enzymoplossing en
de oplossing van vet en vetzuur. Dit kan als volgt worden weergegeven:

[FIGUUR: Schema van micelvorming waarbij enzymoplossing met emulgatoren in contact komt met een oplossing van vet en vetzuur.]

De om-esteringsreactie vindt plaats op het grensvlak van de twee oplossingen.
De snelheid van de om-estering is afhankelijk van de grootte van de micellen.
Om na te gaan hoe de reactiesnelheid afhangt van de micelgrootte werden, bij
dezelfde temperatuur, twee proeven, proef 1 en proef 2, uitgevoerd. Aan het
begin van beide proeven waren de hoeveelheden emulgator, enzymoplossing,
vetoplossing en stearinezuur gelijk. Het enige verschil was dat de micellen in
proef 1 kleiner waren dan in proef 2.

2p 5 Leg uit in welke proef de reactiesnelheid het grootst was.

949-0182-a-VW-2-o 3 lees verder ► ► ►

### Pagina 4

Absint
Absint is een sterk alcoholisch extract van diverse kruiden, waaronder alsem
(Artemisia absinthium). De drank kreeg een slechte naam, doordat sommige
drinkers tekenen van waanzin gingen vertonen of blind werden. Daarom is
absint in veel landen lange tijd verboden geweest.
De genoemde gezondheidseffecten worden niet alleen veroorzaakt door het
hoge alcoholgehalte. Rond 1900 werd ontdekt dat in absint ook de verbinding
thujon voorkomt. In experimenten met proefdieren bleek deze stof schadelijke
werkingen te hebben.
In de natuur komen twee soorten thujon voor: a-thujon en B-thujon.
Hieronder staan de ruimtelijke structuurformules van a-thujon en B-thujon.

[FIGUUR: Ruimtelijke structuurformules van a-thujon en B-thujon]
a-thujon B-thujon

De bindingen die zijn getekend met – liggen in het vlak van tekening, de
bindingen die zijn getekend met — komen uit het vlak van tekening naar voren
en de bindingen die zijn getekend met ··· liggen achter het vlak van tekening.
Met de groep C3H7 wordt de isopropylgroep bedoeld: CH3-CH-CH3.
a-thujon is een stereo-isomeer van B-thujon.

2p 6 Leg aan de hand van de structuurformules uit of een molecuul a-thujon het
spiegelbeeld is van een molecuul B-thujon.
2p 7 Leg aan de hand van de structuurformules uit of a-thujon en B-thujon
cis-trans-isomeren zijn.

Uit onderzoek is gebleken dat tijdens de stofwisseling van a-thujon en B-thujon
een zogenoemde hydroxylering plaatsvindt. Bij hydroxylering worden één of
meer OH groepen in het molecuul ingebouwd. Hydroxylering van thujon kan
onder andere plaatsvinden aan de isopropylgroep. Hierbij wordt de C3H7 groep
omgezet tot een C3H,OH groep. Deze omzetting kan worden opgevat als een
redoxreactie.

3p 8 Geef de vergelijking van de halfreactie voor deze hydroxylering van thujon. In
deze vergelijking komen onder andere H2O en H+ voor. Noteer in deze
vergelijking thujon als R-C3H, en het reactieproduct als R-C3H,OH.
1p 9 Leg aan de hand van de vergelijking van deze halfreactie van thujon uit of voor
de hydroxylering van thujon een oxidator dan wel een reductor nodig is.

949-0182-a-VW-2-0 4 lees verder ►►►

### Pagina 5

Volgens de normen van de Europese Unie mag absint maximaal 35 mg thujon
($\alpha$ en $\beta$ samen) per kg bevatten.
De Voedsel en Waren Autoriteit controleert het gehalte thujon in absint. Tijdens
de bepaling van dat gehalte wordt een mengsel eerst gescheiden, waarna de
afzonderlijke stoffen langs een detector worden gevoerd. Het signaal dat de
detector daarbij afgeeft, wordt als een getal op een display weergegeven.
De bepaling gaat als volgt:
- Er wordt een standaardoplossing gemaakt van $\alpha$-thujon, $\beta$-thujon en een
hulps­tof A. De concentraties van deze stoffen zijn bekend.
- Een hoeveelheid van dit mengsel wordt geanalyseerd. Hierbij worden de
signalen geregistreerd die worden veroorzaakt door de stoffen in het
mengsel (bepaling 1).
- Vervolgens wordt een mengsel gemaakt van absint en stof A. De
concentratie van stof A hierin is even groot als in de standaardoplossing.
- Een hoeveelheid van dit mengsel van absint en stof A wordt ook
geanalyseerd, en de signalen die worden veroorzaakt door de stoffen in het
mengsel worden geregistreerd (bepaling 2).
Uit de geregistreerde signalen kunnen de gehaltes $\alpha$-thujon en $\beta$-thujon in de
onderzochte absint worden berekend.
In onderstaande tabel zijn de bij zo'n bepaling geregistreerde signalen vermeld
die worden veroorzaakt door $\alpha$-thujon en stof A.
[FIGUUR: Tabel met twee kolommen: "piekoppervlakte $\alpha$-thujon" en "piekoppervlakte stof A". Twee rijen: "bepaling 1 (standaardmengsel)" met waarden 27025 en 23181, en "bepaling 2 (absint)" met waarden 7927 en 3776.]
De hoeveelheid mengsel in bepaling 1 was niet gelijk aan de hoeveelheid
mengsel in bepaling 2.
Het signaal is recht evenredig met de hoeveelheid stof die wordt gedetecteerd.
3p 10 Bereken de concentratie, in mol L⁻¹, van $\alpha$-thujon in de onderzochte absint. Ga
ervan uit dat door het toevoegen van stof A aan de absint het volume niet
toeneemt en dat tijdens de bepaling stof A niet met andere stoffen reageert.
Gebruik bovenstaande gegevens en het gegeven dat in de standaardoplossing
de concentratie van $\alpha$-thujon gelijk is aan $1,36 \cdot 10^{-5}$ mol L⁻¹.
3p 11 Bereken of de onderzochte absint voldoet aan de door de Europese Unie
gestelde norm. Gebruik onder andere de volgende gegevens:
- dichtheid van absint: $0,92 \cdot 10^3$ kg m⁻³;
- massa van een mol thujon: 152,2 g;
- concentratie van $\beta$-thujon in de onderzochte absint: $7,38 \cdot 10^{-5}$ mol L⁻¹.
949-0182-a-VW-2-o 5 lees verder ► ► ►

### Pagina 6

Sulfiet en wijnbereiding

Het belangrijkste proces dat bij het maken van wijn optreedt, is de zogenoemde alcoholische vergisting van glucose en fructose. Er treden ook andere processen op, waarbij veel mis kan gaan. De wijn krijgt dan een afwijkende smaak en/of geur. In onderstaand tekstfragment, ontleend aan een website voor wijnkenners, worden twee van die afwijkingen beschreven.

tekstfragment 1

De azijnsteek Komt in wijn vrij frequent voor. Azijnzuurbacteriën zorgen voor oxidatie van de alcohol, zodat azijn (ethaanzuur) of zelfs azijn wordt gevormd. Een wijn met een azijnsteek vertaalt zich in een toename van azijnzuur, een daling van het alcoholgehalte en een terugval in de kleur. Een azijnsteek kan zich ontwikkelen in wijnen die slecht beschermd worden tegen oxidatie en in wijnen die onvoldoende gezwaveld worden.
De graad van verzuring wordt gemeten door een analyse van de hoeveelheid azijnzuur in wijn: men spreekt dan van de vluchtige zuurtegraad van wijn. De maximale wettelijke hoeveelheid azijnzuur werd vastgesteld op 0,88 gram/liter voor rode wijnen en 0,98 gram/liter voor witte wijnen. Een azijnsteek gaat steeds samen met de vorming van ethylacetaat (ethylethanoaat), een scheikundige substantie die onaangename aroma's (lijm) veroorzaakt.
De melksteek Ontstaat door de aanwezigheid van andere bacteriën: de melkzuurbacteriën. Dit komt vooral voor bij wijnen die nog een hoeveelheid restsuiker bezitten door het stopzetten van de alcoholische gisting. In dit geval zet de bacterie een deel van de suikers om in melkzuur, in koolstofdioxide en in azijnzuur. Melkzuurbacteriën verhogen dus de totale en vluchtige zuurtegraad van wijn.
Toch dient opgemerkt te worden dat melkzuurbacteriën wel gewenst zijn bij de wijnbereiding. Het zijn gewoonweg onmisbare elementen voor een goed verloop van de malo-lactaistijsing. Deze tweede gisting, die na de alcoholische gisting plaatsvindt, maakt de wijn soepeler. De bacteriën zetten appelzuur - een agressief zuur! - om in een zachter en minder agressief zuur: melkzuur.

2p 12 Leg uit dat een azijnsteek samen gaat met de vorming van ethylacetaat (regel 11 en 12).
Een leerling onderzoekt witte wijn. Tijdens dat onderzoek wil hij 10,00 mL witte wijn titreren met natronloog van een zodanige molariteit dat hij de titratie tussen de 10 en 20 mL loog moet toevoegen. Om die molariteit te schatten, gaat hij uit van het maximale azijnzuurgehalte in witte wijn.
3p 13 Bereken welke molariteit de natronloog (ongeveer) moet hebben.
2p 14 Bepaalt de leerling bij deze titratie de ‘totale’ of de ‘vluchtige zuurtegraad’? Geef een verklaring voor je antwoord.

949-0182-a-VW-2-o 6 lees verder

### Pagina 7

4p 15 Leg uit dat de melkzuurbacteriën niet uitsluitend suikers omzetten bij de omzetting die in de regels 17 en 18 wordt beschreven en dat de stoffen die volgens dit tekstfragment daarbij ontstaan niet de enige stoffen zijn die ontstaan.
– Gebruik in je uitleg molecuulformules van de genoemde stoffen.
– Met suikers worden glucose en fructose bedoeld.
– Ga ervan uit dat de genoemde stoffen in de molverhouding 1 : 1 : 1 ontstaan.
– Melkzuur is 2-hydroxypropaanzuur.
Met 'zwavelen' (regel 6 van tekstfragment 1) wordt bedoeld het toevoegen van sulfiet. Het volgende tekstfragment, dat is ontleend aan een populair wetenschappelijk tijdschrift, gaat over de functie van sulfiet.

tekstfragment 2
Sulfiet heeft een multifunctionele opdracht. De dosis heeft als hoofddoel de oxidatie van de most¹ te verhinderen. Sulfiet zal zuurstof binden tot sulfaat, dat neerslaat en in het depot²) terechtkomt. Eenmaal in de most zal sulfiet – voor de alcoholische gisting start – een selectie maken in de inwering van gisten en bacteriën. Zo zal de alcoholische gisting volledig kunnen verlopen voordat de melkzuurbacteriën actief worden. Het belang hiervan zit in de omvormingen die melkzuurbacteriën kunnen doorvoeren. Melkzuurbacteriën zetten niet enkel
5
10
appelsuur om, sommige stammen zijn in staat ook glucose en fructose om te zetten naar het ongewenste azijnzuur. Omdat niet alle micro-organismen even gevoelig zijn voor sulfiet, kan een selectie worden gemaakt. Sulfiet is aan het eind van de gisting verdwenen, wat de slapende melkzuurbacteriën toelaat hun werk te doen. Ze zetten het agressieve appelsuur om in het veel minder scherpe melkzuur.

noot 1 Most is druivensap dat nog niet (geheel) is gegist.
noot 2 Met depot wordt hier bezinksel bedoeld.

3p 16 Geef van de reactie die staat beschreven in regel 2 van tekstfragment 2 de vergelijkingen van beide halfreacties en leid daarmee de totale reactievergelijking af.
Uit beide tekstfragmenten is op te maken dat de hoeveelheid sulfiet die wordt toegevoegd aan nauwe grenzen is gebonden. Zo zal wijn te veel azijnzuur bevatten wanneer te weinig sulfiet wordt toegevoegd. Maar te veel sulfiet toevoegen is ook niet goed.

2p 17 Geef twee oorzaken voor een te hoog azijnzuurgehalte wanneer te weinig sulfiet wordt toegevoegd.
2p 18 Leg aan de hand van (één van) bovenstaande tekstfragmenten uit wat het nadeel is van het toevoegen van te veel sulfiet.

949-0182-a-VW-2-o
7 lees verder ► ► ►

### Pagina 8

Speeksel

Onder normale omstandigheden is de pH van speeksel ongeveer 7. Als de pH in
de mond daalt tot een waarde die lager is dan 5,5 kan aantasting van het gebit
optreden. Speeksel bevat een aantal buffers. Die buffers kunnen de daling van
de pH binnen zekere grenzen houden. Daardoor wordt het gebit beschermd. De
zogenaamde buffercapaciteit geeft aan hoe goed een buffer de daling van de
pH
kan beperken. Bij de bepaling van de buffercapaciteit van speeksel wordt met
zogenaamd ‘gestimuleerd speeksel’ gewerkt. Dat is speeksel dat ontstaat als op
iets wordt gekauwd.
Hieronder zijn twee methoden beschreven om de buffercapaciteit van
‘gestimuleerd speeksel’ te bepalen.

methode 1
– de pH van het ‘gestimuleerde speeksel’ wordt gemeten;
– 1,0 mL speeksel wordt toegevoegd aan 3,0 mL 0,0050 M zoutzuur;
– het mengsel wordt 20 minuten geroerd om de ontstaande $CO_2$ te verwijderen;
– de pH wordt gemeten.

3p 19 Leg uit aan de hand van bovenstaande gegevens en het feit dat de pH van
speeksel ongeveer 7 is, welk zuur-base koppel in ieder geval in het
‘gestimuleerde speeksel’ aanwezig is.

3p 20 Bereken in welke molverhouding dit zuur en zijn geconjugeerde base in
speeksel met pH = 6,8 voorkomen. Noteer de uitkomst van je berekening als
volgt:
$$ \frac{\text{aantal mol zuur}}{\text{aantal mol geconjugeerde base}} = \dots $$

Bij een proefpersoon werd de buffercapaciteit van het speeksel onderzocht
volgens methode 1. De begin-pH van zijn speeksel was 7,0. Na afloop van de
bepaling was de pH van het mengsel 4,5.

3p 21 Toon met behulp van een berekening aan dat het speeksel van deze
proefpersoon inderdaad een bufferende werking bezit.

methode 2
Tandartsen gebruiken vaak een vereenvoudigde methode. Daarbij wordt
gewerkt met een teststrookje waarop zuren en een indicator zijn aangebracht.
Met een bijgeleverd pipetje wordt een druppel ‘gestimuleerd speeksel’ op het
teststrookje gebracht. Dan reageren de zuren met de basen van de buffers die
in het speeksel aanwezig zijn. Het teststrookje krijgt daarbij een bepaalde kleur.
Met een bijgeleverde kleurenkaart kan worden afgelezen in welk gebied de
uiteindelijke pH ligt. Hiermee kan de tandarts een indruk krijgen van de
buffercapaciteit van het speeksel.

949-0182-a-VW-2-o
8
lees verder ► ► ►


### Pagina 9

Hieronder is die kleurenkaart enigszins gewijzigd afgebeeld. De vakjes waarin
‘kleur A’, ‘kleur B’ of ‘kleur C’ staat, hebben in werkelijkheid een bepaalde kleur.
De grenzen op de kleurenkaart zijn nogal onnauwkeurig aangegeven.

[FIGUUR: Tabel met de titel "Dentobuff® Strip". De kolommen zijn: (lege cel), "eind pH waarde", "buffer capaciteit". De rijen zijn: "kleur A", "kleur B", "kleur C". De cel voor "kleur A" en "eind pH waarde" bevat "6,0 of meer". De cel voor "kleur A" en "buffer capaciteit" bevat "hoog". De cel voor "kleur B" en "eind pH waarde" bevat "4,5 - 5,5". De cel voor "kleur B" en "buffer capaciteit" bevat "gemiddeld". De cel voor "kleur C" en "eind pH waarde" bevat "4,0 of minder". De cel voor "kleur C" en "buffer capaciteit" bevat "laag".]

3p 22 Geef aan welke indicator kan zijn gebruikt op zo'n teststrookje en geef aan
welke kleuren kleur A, kleur B en kleur C zijn. Noteer je antwoord als volgt:
Indicator is: . . .
kleur A is: . . .
kleur B is: . . .
kleur C is: . . .

Creutzfeldt-Jakob/BSE

Tijdens de spijsvertering worden eiwitten, bijvoorbeeld uit vlees, onder invloed
van enzymen gehydrolyseerd. Daarbij worden peptidebindingen verbroken. Er
ontstaan eerst kleinere peptideketens die soms zijn opgebouwd uit slechts
enkele aminozuren, de zogenoemde oligopeptiden.
Twee enzymen die hierbij zijn betrokken, zijn trypsine en chymotrypsine.
Trypsine zorgt ervoor dat in eiwitketens na iedere arginine-eenheid en na iedere
lysine-eenheid de peptidebinding aan de kant van de C = O groep wordt
verbroken. Chymotrypsine ‘knipt’ op dezelfde wijze de peptidebindingen naast
fenylalanine-, tyrosine- en tryptofaan-eenheden.
Zoogdieren hebben in hun lichaam een kleine hoeveelheid eiwit met een
speciale functie, het zogenoemde prioneiwit. Deze eiwitsort speelt een rol bij
de overdracht van signalen tussen zenuwcellen.
Hieronder is van een prioneiwit van koeien de volgorde van de eerste
15 aminozuren gegeven:

H2N - Met - Val - Lys - Ser - His - Ile - Gly - Ser - Trp - Ile - Val - Leu - Phe - Val ~~

4p 23 Geef de structuurformule van het kleinste oligopeptide dat uit het bovenstaande
fragment van 15 aminozuren ontstaat onder invloed van trypsine en
chymotrypsine.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

949-0182-a-VW-2-o
9
lees verder

### Pagina 10

De gekke-koeien-ziekte (BSE) wordt veroorzaakt doordat de secundaire en tertiaire structuur van het prioneiwit van de koeien is veranderd. Prioneiwit met deze veranderde structuur veroorzaakt een domino effect: ook andere moleculen van het prioneiwit veranderen van structuur. Veranderd prioneiwit wordt tijdens de spijsvertering niet afgebroken.
In vlees van koeien die zijn besmet met BSE bevindt zich dus veranderd prioneiwit. Wanneer mensen dit vlees binnenkrijgen, hoopt het veranderde prioneiwit zich op in het lichaam. Hierdoor verandert het menselijke prioneiwit ook van structuur. Het veranderde prioneiwit stapelt zich op, vooral in de hersenen. Het normale hersenweefsel sterft langzaam af en er vormen zich vele, kleine holtes in de hersenen. Dit is een vorm van de ziekte van Creutzfeldt-Jakob.

2p 24 Verklaar waarom het veranderde prioneiwit niet meer door enzymen kan worden gesplitst.

Er is ook een vorm van de ziekte van Creutzfeldt-Jakob die niet door BSE wordt veroorzaakt maar door een genetische afwijking. De genetische code voor de vorming van prioneiwit is opgeslagen in het DNA van het zogenoemde PRNP gen. Onder een gen wordt hier verstaan de verzameling basenparen op het DNA die de informatie voor de volgorde van de aminozuren in een eiwit bevat.
Het DNA is opgebouwd uit twee strengen: de coderende streng en de matrij streng. Aan de matrijstreng wordt het messenger-RNA (mRNA) gevormd.
In het DNA van het PRNP gen komt een zogenoemde puntmutatie voor: één basenpaar op het DNA is anders. Als gevolg van deze puntmutatie is in het mRNA ook één base anders en wordt op plaats 210 in het prioneiwit niet het aminozuur valine ingebouwd maar het aminozuur isoleucine. Hierdoor kan de fatale structuurverandering van het prioneiwit optreden.

3p 25 Geef van de puntmutatie het symbool van de base die op de coderende streng en op de matrijstreng van het DNA voorkomt en geef het symbool van de base die in het mRNA anders is. Doe dit zowel voor het normale PRNP gen als voor het afwijkende PRNP gen. Gebruik gegevens uit Binas-tabel 70E en gegevens uit deze opgave.
Noteer je antwoord als volgt:
base op de coderende streng
...
normaal
afwijkend

base op de matrijstreng
...

base op het mRNA
...

2p 26 Leid af wat het nummer is van het basenpaar van de puntmutatie op het PRNP gen. Neem aan dat het basenpaar met nummer 1 tot het triplet behoort dat codeert voor het aminozuur met nummer 1.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
949-0182-a-VW-2-o*
10
einde

### Pagina 11

errratumb lad 2009-2
scheikunde 1
Centraal examen vwo
Tijd vak 2
Op gaven
Aan de secretarissen van het eindexamen van de scholen voor vwo.
Bij het centraal examen scheikunde 1 vwo op woensdag 24 juni, aanvang 13.30 uur, moeten de kandidaten de volgende mededeling ontvangen. Deze mededeling moet bij het begin van de zitting worden voorgelezen en/of aan de kandidaten worden uitgereikt.
Op pagina 5 moet in de tabel het woord
piekoppervlakte
in beide kolommen vervangen worden door:
signaal
De voorzitter van de CEVO
drs. H.W. Laan
957-E-0182-a-VW-2-o*