# Eindexamen Scheikunde VWO 2007 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/scheikunde/2007/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2007
tijdvak 2
woensdag 20 juni
13.30 - 16.30 uur
scheikunde 1
Bij dit examen horen een bijlage en een uitwerkbijlage.
Dit examen bestaat uit 26 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 71 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen
worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg, berekening of afleiding gevraagd wordt, worden
aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg, berekening
of afleiding ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er
bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan
worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
700049-2-024o

### Pagina 2

EcoEthanol™

Volgens velen zullen zogenoemde biobrandstoffen in de toekomst belangrijk
worden. Een voorbeeld van een biobrandstof is alcohol (ethanol) die aan
benzine wordt toegevoegd. Het tekstfragment dat op de bijlage bij dit examen is
afgedrukt, is ontleend aan een artikel over een nieuw proces voor de fabricage
van ethanol. Lees dit tekstfragment en beantwoord daarna onderstaande
vragen.

2p 1 Geef twee argumenten waarom men streeft naar een hoger percentage
biobrandstof, zoals EcoEthanol™, in benzine.

In het logen-proces ontstaat bij de omzetting van de cellulose uit stro behalve
glucose ook x ylose, C₅H₁₀O₅. Bij de vergisting (fermentatie) van xylose ontstaan
dezelfde stoffen als bij de vergisting van glucose.

3p 2 Geef de reactievergelijking voor de omzetting van de cellulose uit stro waarbij
uitsluitend glucose ontstaat. Gebruik molecuulformules; neem (C₆H₁₀O₅)n als
molecuulformule voor cellulose.

3p 3 Geef de reactievergelijking voor de vergisting (fermentatie) van xylose. Gebruik
molecuulformules.

De toename van de hoeveelheid kooldioxide in de atmosfeer bij gebruik van
een bepaalde brandstof wordt niet alleen veroorzaakt door de verbranding van
die brandstof. Ook tijdens het productieproces en het transport van zo'n
brandstof komt kooldioxide vrij.
Bij het artikel zijn drie staafdiagrammen gegeven, waarin wordt weergegeven
hoe groot de toename is van de hoeveelheid kooldioxide in de atmosfeer bij
gebruik van een aantal brandstoffen. Opvallend aan de staafdiagrammen is het
grote verschil tussen ethanol uit maïs en EcoEthanol™. In het tekstfragment
staan gegevens waarmee dit verschil is te verklaren.

2p 4 Noem twee gegevens uit het tekstfragment waarmee het grote verschil in
CO₂ emissie tussen ethanol uit maïs en EcoEthanol™ is te verklaren.

5p 5 Bereken hoeveel kg kooldioxide blijkbaar ontstaat bij de productie en het
transport van 1,0 L benzine. Neem C₈H₁₈ als formule voor benzine. Ga ervan uit
dat volledige verbranding van benzine optreedt.

700049-2-024o 2 lees verder

### Pagina 3

In het artikel wordt globaal beschreven hoe het proces verloopt. Er staat bijvoorbeeld niet in dat de enzymen volledig aan het lignine adsorberen. Wat betreft de scheidingsmethoden die tijdens het proces worden toegepast, kan uit het artikel worden opgemaakt dat in ieder geval wordt gefiltreerd (zie regels 67 t/m 74). Behalve filteren is nog zeker één andere scheidingsmethode nodig om uiteindelijk zuivere ethanol te verkrijgen.

2p 6 Geef aan welke stof(fen) na de filtratie in het filtraat zit(ten) en welke stof(fen) in het residu. Noteer je antwoord als volgt:
in het filtraat: ...
in het residu: ...

2p 7 Leg uit welke andere scheidingsmethode kan worden toegepast om uiteindelijk zuivere ethanol te verkrijgen.

700049-2-024o 3 lees verder ►►►

### Pagina 4

Water ontharden

Oppervlaktewater bevat onder andere $Ca^{2+}$, $Mg^{2+}$ en $HCO_3^-$ ionen. In drinkwater dat uit oppervlaktewater wordt bereid, zijn deze ionen ook aanwezig. Dit water wordt hard water genoemd. Hard water heeft nadelen. Daarom wordt dikwijls de hardheid van het drinkwater tijdens het productieproces verlaagd. Men noemt dat ontharden. In een voorlichtingsfolder van de Gemeentewaterleidingen Amsterdam staat over het ontharden onder meer de volgende tekst:

tekstfragment

De hardheid wordt verlaagd door een kristallisatieproces.
Door toevoeging van natronloog zet de kalk zich af op zandkorrels
waardoor marmerachtige korrels worden gevormd.

De marmerachtige korrels zijn zandkorrels met daaromheen een laagje vast
calciumcarbonaat dat bij de ontharding is gevormd. Bij dit proces ontstaat geen
vast magnesiumcarbonaat.

2p 8 Geef deze ontharding in een reactievergelijking weer.

Een onhardingsinstallatie, zoals die door Gemeentewaterleidingen Amsterdam
op een bepaalde locatie wordt gebruikt, is in onderstaande figuur weergegeven.
In deze figuur zijn ook gegevens over de pH en de hardheid van het water
opgenomen. Deze gegevens zijn gemiddelde waarden over een langere periode
en mogen in deze opgave worden gebruikt.
De hardheid van drinkwater wordt uitgedrukt in Duitse hardheidsgraden ($^o$D).
Een hardheid van 1,0 $^o$D geeft aan dat de totale hoeveelheid $Ca^{2+}$ ionen en
$Mg^{2+}$ ionen in het water 0,18 mmol per liter is.
Het water dat de onhardingsinstallatie ingaat, wordt in twee stromen gesplitst.
Eén stroom (de bypass) gaat onbehandeld verder. De andere stroom (de
onhardingsstroom) gaat door een onhardingszuil (zie figuur).

figuur: Onhardingsinstallatie voor drinkwater

[FIGUUR: Schematische weergave van een onhardingsinstallatie. Er is een ingang (IN) met aanduidingen pH=7,90 en 13,0 $^o$D. Dit splitst zich in twee stromen: een bypass en een onhardingsstroom. De onhardingsstroom gaat door een onhardingszuil (links) waar 'zand' in zit, en vervolgens door een reservoir met 'zand met kalk er op (marmerachtige korrels)'. Na de onhardingszuil wordt de stroom weer samengevoegd met de bypass. De uitgang is gemarkeerd met UIT, met aanduidingen pH=7,70 en 8,4 $^o$D. Er is ook een invoer voor natronloog en zoutzuur.]

700049-2-024o 4 lees verder ► ► ►

### Pagina 5

Er stroomt 520 m$^3$ water per uur door zo'n onthardingszuil. Om een grote
productie van onthard water te verkrijgen, werken er twaalf
onthardingszuilen tegelijkertijd. Elke onthardingszuil werkt 98% van de tijd.

4p 9 Bereken hoeveel kg calciumcarbonaat in totaal per jaar in die twaalf
onthardingszuilen ontstaat. Ga er bij de berekening van uit dat de daling van de
hardheid uitsluitend wordt veroorzaakt door het ontstaan van calciumcarbonaat.

De temperatuur van het water in de gehele onhardingsinstallatie is 15 °C.
Het water dat de onthardingszuilen verlaat, heeft een pH = 8,90. In de zuilen is
de pH in de buurt van de doseerkoppen waardoor de natronloog wordt
toegevoegd, hoger dan 8,90. Het gevolg is dat bij de doseerkoppen vast
magnesiumhydroxide wordt gevormd. Men kan zich indenken dat rondom de
doseerkoppen zich een heterogeen evenwicht heeft ingesteld:

Mg(OH)$_2$(s) $\rightleftharpoons$ Mg$^{2+}$(aq) + 2 OH$^-$ (aq) met $K_s = [Mg^{2+}][OH^-]^2$

De evenwichtsconstante $K_s$ voor dit heterogene evenwicht wordt
oplosbaarheidsproduct genoemd. Bij de omstandigheden in de
onthardingszuilen is de waarde van $K_s$ gelijk aan 1,1$\cdot$10$^{-12}$. De concentratie van
de Mg$^{2+}$ ionen in het water in de buurt van de doseerkoppen is 0,38 mmol L$^{-1}$.

3p 10 Bereken met behulp van bovenstaande gegevens de pH rondom de
doseerkoppen. Gebruik onder andere een gegeven uit Binas-tabel 50A. Ga
ervan uit dat bovengenoemd evenwicht zich heeft ingesteld.

Nadat de onhardingsstroom en de bypass bij $\textrm{B}$ zijn samengevoegd, is de pH
van het water te hoog. Met geconcentreerd zoutzuur wordt de pH op een waarde
van 7,70 gebracht. Daarna wordt het als drinkwater naar de verbruikers
getransporteerd.
Bij $\textrm{B}$ wordt per uur 520 m$^3$ water uit de onhardingsstroom gemengd met
125 m$^3$ water uit de bypass. Wanneer wordt aangenomen dat de pH uitsluitend
wordt veroorzaakt door de aanwezigheid van OH$^-$, kan worden berekend hoe
hoog de pH is van het mengsel dat bij $\textrm{B}$ ontstaat.

4p 11 Bereken de pH van het mengsel dat bij $\textrm{B}$ ontstaat.

700049-2-024o 5 lees verder ► ► ►

### Pagina 6

Penicilline

Penicilline is de verzamelnaam van een groep stoffen die een bacteriedodende
effect bezitten. De moleculen van de verschillende soorten penicilline worden
gekenmerkt door de aanwezigheid van twee cyclische structuren, een ring van
vier atomen en een ring van vijf atomen. Deze vierring en vijfring vormen samen
de zogenoemde kern van het penicilline molecuul. Hieronder is een
penicilline molecuul schematisch weergegeven.

[FIGUUR: Schematische structuurformule van penicilline met R-groep, een ring van 5 atomen met N, C, C, C, S en een ring van 4 atomen met N, C, C, C, en dubbele bindingen met O.]

De verschillende soorten penicilline onderscheiden zich van elkaar door de
zijgroep. In bovenstaande structuurformule is die met de letter R aangegeven.
Bovenstaande structuurformule is ook weergegeven op de uitwerkbijlage die bij
dit examen hoort.
Penicilline wordt in de natuur gemaakt door een schimmel die behoort tot de
klasse *Penicillium*. De kern van het penicilline molecuul wordt gevormd uit twee
aminozureenheden. Bij de natuurlijke synthese van penicilline ontstaat eerst
een peptidebinding tussen deze twee aminozureenheden. Vervolgens worden
de vierring en de vijfring gevormd.

2p 12 Geef de 3-lettersymbolen van de twee aminozuren waaruit de kern van een
penicilline molecuul is gevormd.

In de kern van een molecuul penicilline komen meerdere asymmetrische
koolstofatomen voor. In theorie zouden er dus van penicilline meerdere
stereo-isomeren kunnen bestaan. In de natuur is echter sprake van slechts één
van deze stereo-isomeren.

2p 13 Geef op de uitwerkbijlage in de structuurformule van penicilline met een
sterretje (*) aan welke koolstofatomen asymmetrisch zijn.

2p 14 Geef een verklaring waarom in de natuur slechts één van de mogelijke stereo-
isomeren van penicilline voorkomt.

De bacteriedodende werking van penicilline berust op het feit dat de vorming
van de celwand van de bacterie wordt verhinderd.
De celwand van een bacterie bestaat onder andere uit een polysaccharide. Aan
dit polysaccharide zijn peptideketens gebonden, gevormd uit een aantal
aminozuren. Het eerste aminozuur dat aan het polysaccharide is gebonden, is
altijd alanine, waarbij steeds de aminogroep van alanine aan het polysaccharide
is gekoppeld. Bij het maken van de celwand worden twee naburige
peptideketens aan elkaar gekoppeld. Die koppeling wordt gekatalyseerd door
het enzym transpeptidase. Twee dergelijke koppelingen zijn hierna schematisch
weergegeven.

700049-2-024o 6 lees verder ►►►

### Pagina 7

polysaccharide polysaccharide
Ala Ala
| |
Ala Glu Ala Glu
| | | |
Ala Lys Ala Lys
| | | |
Lys Ala Lys Ala
| | | |
Glu Ala Glu Ala
| |
Ala Ala

voor de koppeling na de koppeling

4p 15 Geef de structuurformule van het omcirkelde gedeelte. Uw antwoord moet blijken hoe de vier aminozuurresten zijn gekoppeld. Maak gebruik van gegevens uit deze opgave en uit Binas.

Penicilline verhindert de hierboven beschreven koppeling van peptideketens doordat penicilline met het enzym transpeptidase reageert. Hierbij wordt het penicilline molecuul aan het enzym gebonden. Deze reactie is niet omkeerbaar. De ontstane stof is niet als enzym werkzaam.
Transpeptidase is een polypeptide. In een molecuul transpeptidase komt onder andere een serine-eenheid voor. Bij de reactie tussen penicilline en transpeptidase reageert de zijketen van de serine-eenheid met de peptidebinding in de kern van een molecuul penicilline. Hierbij wordt die peptidebinding verbroken en ontstaat een ester.
Op de uitwerkbijlage bij dit examen is de vergelijking van de reactie tussen penicilline en transpeptidase gedeeltelijk weergegeven. Het molecuul transpeptidase met daarin de zijketen van de serine-eenheid is daarbij als volgt schematisch weergegeven:
OH
|
CH2

3p 16 Maak op de uitwerkbijlage de vergelijking van de reactie tussen penicilline en transpeptidase af. Noteer het reactieproduct van deze reactie in structuurformule, op vergelijkbare wijze als voor de pijl van penicilline en transpeptidase is gedaan.

700049-2-024o 7 lees verder

### Pagina 8

Zilver

In de aardkorst komt het mineraal argentiet, $Ag_2S$, voor. Hieruit kan zilver
worden gewonnen. Bij de winning van zilver uit argentiet wordt een oplossing
van natriumcyanide (NaCN) gebruikt. In deze oplossing is het natriumcyanide
geïoniseerd in $Na^+$ ionen en $CN^-$ ionen. Het volgende evenwicht heeft zich
ingesteld:

$CN^- + H_2O \rightleftharpoons HCN + OH^-$ (evenwicht 1)

Waterstofcyanide (HCN), dat ook wel blauwzuur wordt genoemd, is giftig en
heeft dus een lage MAC-waarde. De [HCN] in de oplossing moet daarom klein
zijn. Dat wordt bereikt door de pH van de natriumcyanide-oplossing op een
bepaalde waarde te brengen met behulp van natronloog.

3p 17 Wanneer is de [HCN] in de oplossing het kleinst: wanneer de pH op 11 wordt
gebracht of wanneer de pH op 12 wordt gebracht? Geef aan de hand van
evenwicht 1 een verklaring voor je antwoord.

Bij de winning van zilver wordt het gesteente dat argentiet bevat, fijngemalen en
gemengd met de natriumcyanide-oplossing. Er ontstaat een suspensie. Door
deze suspensie wordt lucht geleid. Hierbij treedt de volgende reactie op:

$2 Ag_2S + 8 CN^- + O_2 + 2 H_2O \rightarrow 4 Ag(CN)_2^- + 2 S + 4 OH^-$ (reactie 2)

De suspensie wordt gefilstreerd. Het filtraat wordt met overmaat zinkpoeder
geroerd. De volgende reactie treedt op:

$2 Ag(CN)_2^- + Zn \rightarrow 2 Ag + Zn(CN)_4^{2-}$ (reactie 3)

Aangenomen mag worden dat zowel in het deeltje $Ag(CN)_2^-$ als in het deeltje
$Zn(CN)_4^{2-}$ cyanide-ionen voorkomen.

4p 18 Leg mede aan de hand van formules van deeltjes in de vergelijkingen van
reactie 2 en reactie 3, uit of het om redoxreacties gaat of niet.
Noteer je antwoord door in elk van onderstaande zinnen een keuze voor "wel" of
"niet" te maken en de zinnen af te maken.
Reactie 2 is wel/niet een redoxreactie want ...
Reactie 3 is wel/niet een redoxreactie want ...

Het ontstane zilver wordt samen met de overmaat zinkpoeder door filtratie
afgescheiden. Het residu is een mengsel van zilver en zink. Hieruit wordt het
zilver verkregen door zoutzuur toe te voegen. Dan reageert zink wel en zilver
niet. Bij deze reactie ontstaat onder andere waterstof.

3p 19 Geef de vergelijking van de reactie die plaatsvindt wanneer zoutzuur aan het
mengsel van zink en zilver wordt toegevoegd.

700049-2-024o
8
lees verder

### Pagina 9

De formoltiratie

Wijn wordt gemaakt door gisting van druivensap. De micro-organismen die voor
de gisting zorgen, hebben voor hun groei onder andere stikstof nodig. Stikstof
komt in druivensap voor in de vorm van stikstofverbindingen zoals ammonium
en aminozuren.
Wanneer het stikstofgehalte in druivensap te laag is, verloopt de gisting niet
goed of te traag. Daarom is het voor een wijnboer van groot belang om op
eenvoudige wijze een schatting te kunnen maken van dit gehalte. Hij zou
daartoe het ammonium en de aminozuren in het druivensap kunnen titreren met
natronloog.
Bij zuurba se-titraties wordt vaak een indicator gebruikt om het equivalentiepunt
van de titratie te bepalen. Voor de titratie van druivensap met natronloog is
echter geen geschikte indicator te vinden. Dit blijkt onder andere uit de
titratiecurve van de titratie van een oplossing van glycine met natronloog.
Glycine is het eenvoudigste aminozuur. In oplossing is het voornamelijk
aanwezig in de vorm van $\text{NH}_3^+ - \text{CH}_2 - \text{COO}^-$. Wanneer een glycine-oplossing
met natronloog wordt getitreerd, treedt de volgende reactie op:
$\text{NH}_3^+ - \text{CH}_2 - \text{COO}^- + \text{OH}^- \rightarrow \text{NH}_2 - \text{CH}_2 - \text{COO}^- + \text{H}_2\text{O}$

De titratiecurve van 25,0 mL van een 0,100 M glycine-oplossing met
0,100 M natronloog is hieronder weergegeven.

[FIGUUR: Titratiecurve met op de y-as pH van 0 tot 14 en op de x-as mL 0,100 M natronloog van 0 tot 25.]

Een leerling die deze titratiecurve bestudeert, vindt dat de indicator
alizarieengeel-R goed zou kunnen worden gebruikt om het equivalentiepunt te
bepalen.

2p 20 Geef een argument, ontleend aan de titratiecurve, dat de leerling zou kunnen
hebben gebruikt om zijn bewering te ondersteunen.
1p 21 Leg aan de hand van de titratiecurve uit waarom ook alizarieengeel-R niet kan
worden gebruikt om het equivalentiepunt van de titratie van
0,100 M glycine-oplossing met 0,100 M natronloog te bepalen.

700049-2-024o 9 lees verder ►►►

### Pagina 10

Door gebruik te maken van formol kan men het equivalentiepunt van de titratie
van een oplossing van een aminozuur met natronloog wel goed bepalen. Formol
is een oplossing van voornamelijk methanal in water. De bepaling wordt de
formoltitratie genoemd.
Wanneer men aan een glycine-oplossing formol toevoegt, treedt de volgende
reactie op:
$2 \text{ H}_2\text{CO} + \text{NH}_3^+ - \text{CH}_2 - \text{COO}^- \rightarrow (\text{HOCH}_2)_2\text{NH}^+ - \text{CH}_2 - \text{COO}^-$

In de uitvoering van de formoltitratie wordt de pH van de te onderzoeken
oplossing eerst op een waarde tussen 8,0 en 9,0 gebracht. Daarna wordt de
formol toegevoegd. Tenslotte wordt de dan ontstane oplossing met natronloog
getitreerd tot de pH van de oplossing weer dezelfde waarde heeft als voor de
toevoeging van de formol. Tijdens de formoltitratie van een glycine-oplossing
treedt uitsluitend de volgende reactie op:
$(\text{HOCH}_2)_2\text{NH}^+ - \text{CH}_2 - \text{COO}^- + \text{OH}^- \rightarrow (\text{HOCH}_2)_2\text{N} - \text{CH}_2 - \text{COO}^- + \text{H}_2\text{O}$

Andere aminozuren en ammonium reageren op dezelfde manier met methanal
als glycine. De deeltjes die bij deze reacties ontstaan, reageren eveneens met
OH$^-$ in de molverhouding 1 : 1. Dat maakt het mogelijk om de formoltitratie voor
de stikstofbepaling van druivensap te gebruiken.
In een Amerikaans internenschrift voor wijnboeren wordt het volgende
voorschrift voor de formoltitratie gegeven.

voorschrift
1 Controleer de pH van de formol en breng die eventueel met behulp van
natronloog op 8,0.
2 Breng met behulp van een pipet 10 mL van het druivensap over in een
maatkolf van 25 mL. Vul de maatkolf met gedestilleerd water aan tot de
maatstreep en schud goed.
3 Breng met behulp van een pipet 10 mL van het verdunde druivensap over in
een erlenmeyer en breng met behulp van natronloog de pH op 8,0.
4 Voeg 2 mL formol toe.
5 Titreer de ontstane oplossing met 0,050 M natronloog tot de pH weer gelijk
is aan 8,0.

naar: www.fst.vu.edu/extension/enology/downloads/FermNitro.pdf

Uit het aantal mL natronloog dat bij stap 5 nodig was, is het stikstofgehalte van
het druivensap te berekenen. Dit gehalte wordt meestal uitgedrukt in het aantal
mg N per liter. Hiervoor wordt in het internetschrijft ook een formule verstrekt
die er als volgt uitziet: stikstofgehalte (mg N L$^{-1}$) = $v \times F$.
Hierin is $v$ het aantal mL 0,050 M natronloog dat nodig was bij de titratie en
is $F$ een omrekeningsfactor.

4p 22 Bereken de waarde van $F$.

700049-2-024o


### Pagina 11

In stap 1 van de bepaling wordt de pH van de formol gecontroleerd. Dit is nodig omdat de pH van de formol tussen twee bepalingen geleidelijk verandert. Dat komt doordat de methanal in de formol reageert met zuurstof uit de lucht. Deze reactie is een redoxreactie.

3p 23 Geef van deze redoxreactie de vergelijkingen van de beide halfreacties en leid daarmee de totale reactievergelijking af.
1p 24 Leg aan de hand van de reactievergelijking uit of tengevolge van deze reactie de pH van de formol stijgt of daalt.

Wanneer de uitkomst van de bepaling te laag is, moet de wijnboer maatregelen nemen. In het internettijdschrift wordt onder andere aanbevolen om dan een stof aan het druivensap toe te voegen die wordt aangeduid met DAP. DAP is de afkorting voor “diammonium phosphate”; dit is Engels voor diammoniumfosfaat. Diammoniumfosfaat is niet de systematische naam van de stof die wordt toegevoegd.

2p 25 Geef de formule van de stof die wordt aangeduid met DAP.

Een wijnboer die de beschikking heeft over een pH-meter, kan de formoltitratie uitvoeren met behulp van fenolftaleïen als indicator.

3p 26 Geef een werkplan voor het uitvoeren van de formoltitratie aan druivensap met behulp van fenolftaleïen als indicator. Ga ervan uit dat het druivensap geen kleur heeft.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.

700049-2-0240* 11 einde ■