# Eindexamen Nederlands VWO 2017 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/nederlands/2017/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 1

### Vraag 34 – Opgave 1

### Vraag 35 – Opgave 1

### Vraag 36 – Opgave 1

### Vraag 37 – Opgave 1

### Vraag 38 – Opgave 1

### Vraag 39 – Opgave 1

### Vraag 40 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2017
tijdvak 2
maandag 19 juni
13.30 - 16.30 uur
Nederlands
Bij dit examen hoort een bijlage.

Dit examen bestaat uit 40 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 74 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.

Beantwoord de vragen in correct Nederlands.
Geef niet meer antwoorden (zinnen, redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden
gevraagd. Als er bijvoorbeeld één zin wordt gevraagd en je antwoordt met meer dan
één zin, wordt alleen de eerste zin in de beoordeling meegeteld.

VW-1001-a-17-2-o

### Pagina 2

Tekst 1 Eco-extremisten

Tekst 1 kan door middel van onderstaande kopjes in achtereenvolgens vier delen worden onderverdeeld:
deel 1: Milieubeweging in verzet
deel 2: Ideologie van de milieubeweging
deel 3: Schijnbewegingen van de milieubeweging
deel 4: Besluit

1p 1 Bij welke alinea begint deel 2, 'Ideologie van de milieubeweging'?
1p 2 Bij welke alinea begint deel 3, 'Schijnbewegingen van de milieubeweging'?

In de eerste drie alinea's van tekst 1 worden voorbeelden gegeven van acties van milieuactivisten in de Filipijnen, Engeland en Nederland.
1p 3 Wat laten deze voorbeelden vooral zien, gelet op de rest van de tekst? Deze voorbeelden laten vooral zien dat
A milieueactivisten onderzoek naar gentechgewassen hoe dan ook willen voorkomen.
B milieueactivisten overal ter wereld de proeven met gentechgewassen altijd saboteren.
C milieueactivisten steeds feller reageren op onderzoek naar gentechgewassen.
D milieueactivisten wereldwijd zonder onderliggende gronden vernielingen aanrichten.

In alinea 4 van tekst 1 staan uitdrukkingen als ‘angstige, gillende maiskolven’ en ‘*Frankensteinfood*’.
1p 4 Waarom worden juist deze voorbeelden van de websites van *Greenpeace* en *Milieudefensie* aangehaald in tekst 1?
A om het publiek aan te zetten tot nadenken over de groeimogelijkheden die gentech biedt
B om het publiek beter te laten beseffen dat het door de milieubeweging bespeeld wordt
C om het publiek meer te doordringen van de gevaren die gebruik van gentech oplevert
D om het publiek met enkele opmerkelijke voorbeelden meer bij de tekst te betrekken

Een kritisch lezer zou in het tekstgedeelte dat bestaat uit alinea 4 en alinea 5 van tekst 1 een drogreden kunnen aanwijzen.
1p 5 Welke van onderstaande drogredenen zou dat zijn?
A de cirkelredenering
B de persoonlijke aanval
C het bespelen van publiek
D het ontduiken van de bewijslast

VW-1001-a-17-2-o 2 / 11 lees verder ► ► ►

### Pagina 3

3p 6 In alinea 5 van tekst 1 worden de onderliggende drijfveren voor de afkeer
van de milieubewegingen jegens gentech geschetst.
Citeer drie zinsdelen uit alinea 5 die deze drijfveren weergeven.

1p 7 Het afzweren van synthetische biologie door *Ec*over* moet volgens tekst 1
uiteindelijk worden beschouwd als een
A nederlaag voor het milieu, want als direct gevolg van de acties van de
milieubeweging zullen op den duur alle tropische regenwouden
worden gekapt.
B nederlaag voor het milieu, want het voorbeeld toont aan dat de
milieubeweging geen oog heeft voor eigenlijke duurzaamheid.
C overwinníng voor het milieu, want de manier waarop *Ec*over* voorheen
werd geproduceerd was niet natuurlijk en niet duurzaam.
D overwinníng voor het milieu, want er kleven allerlei gevaren aan het
aanpassen van algen om deze een bepaald soort olie te laten maken.

1p 8 In alinea 8 van tekst 1 wordt de houding van de milieubeweging tegenover
de biologische landbouw besproken.
Welke kritische opmerking over deze houding kan worden afgeleid uit
alinea 8 van tekst 1?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 20 woorden.

"De milieuorganisaties komen doorgaans niet openlijk uit voor hun
neo-luddistische ideologie." (tekst 1, regels 190-192)
Een kritisch lezer kan hierin een drogreden zien.

1p 9 Leg uit waarom dit volgens deze kritische lezer een drogreden zou zijn.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 30 woorden.

2p 10 In alinea 13 en 14 van tekst 1 wordt de afwijzende houding van de
milieubeweging tegenover kweekvlees besproken.
Leg uit wat er volgens de tekst "bizar" is aan de redenering waartoe
"milieuorganisaties uitwijken" om deze houding te verdedigen.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 30 woorden.

2p 11 Alinea 15 en 16 van tekst 1 vormen samen een redenering.
Vat de onderdelen van deze redenering samen door onderstaande zin
af te maken van "weliswaar" te maken van het woord 'weliswaar':
Milieubewegingen zijn volgens de tekst te vergelijken met eco-
extremisten: weliswaar ...1...., maar ...2....
Gebruik voor je aanvulling niet meer dan 30 woorden.

VW-1001-a-17-2-o 3 / 11 lees verder ► ► ►

### Pagina 4

1p 12 In alinea 16 van tekst 1 worden de woorden ‘een heel grote triomf’ (regels 294-295) en een ‘zegetocht’ (regel 295) gebruikt.
Citeer een zin uit alinea 15 tot en met 17 waaruit blijkt dat ‘een heel grote triomf’ en een ‘zegetocht’ behalve letterlijk ook ironisch geïnterpreteerd kunnen worden.

In het tekstgedeelte dat bestaat uit alinea 5 tot en met 10 van tekst 1 wordt een parallelle gesuggereerd tussen het historisch luddisme en de milieubewegingen van de moderne tijd.
5p 13 Benoem vijf parallellen die tussen beide worden gesuggereerd.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 70 woorden.

1p 14 Waarom kan tekst 1 het best als een betoog worden getypeerd?
omdat
A de lezer aan het denken wordt gezet over met name de gevaren van ontwikkelingen in de gentechnologie
B met name de negatieve gevolgen van de acties van de milieubeweging breed uitgemeten worden
C vooral stelling wordt genomen tegen de opvattingen van de gematigde milieubewegingen
D vooral wordt opgeroepen tot het omarmen van gentechnologie als oplossing voor milieuproblemen

3p 15 Tekst 1 maakt een groot aantal verwijten aan het adres van de gematigde milieubeweging.
Welke vijf van onderstaande verwijten worden volgens tekst 1 gemaakt aan de gematigde milieubeweging? Noteer de nummers.
1 Indirect zijn milieuactivisten verantwoordelijk voor milieuschade en dierenleed.
2 Kennelijk scheppen milieuactivisten er genoegen in om vaak en veel te protesteren.
3 Met hun gedrag vertragen milieuactivisten de introductie van nieuwe technologie.
4 Milieuactivisten benoemen niet hun eigenlijke motieven.
5 Milieuactivisten maken misbruik van de populariteit van biologisch geteeld voedsel.
6 Milieuactivisten misbruiken wetenschappelijke inzichten om hun doelen te bereiken.
7 Milieuactivisten richten vernielingen aan om onderzoek naar genetische modificatie te saboteren.
8 Milieuactivisten sluiten hun ogen voor de voordelen van gentechnologie.
9 Milieuactivisten streven een onrealistisch, romantisch wereldbeeld na.
10 Milieuactivisten weigeren categorisch om hun argumentaties te baseren op controleerbare feiten.

VW-1001-a-17-2-o 4 / 11 lees verder ► ► ►

### Pagina 5

tekstfragment 1

Technofobie

(1) Hidde Boersma verwijt milieuorganisaties als Milieudefensie 'technofoob en antiwetenschappelijk' gedrag. Een verwijt dat hij niet staart aan de hand van ook maar één voorbeeld dat direct terug te voeren is op de genoemde organisaties. Anders dan Boersma ons wil doen geloven, is techniek zelden dé oplossing voor complexe milieuproblemen.
(2) Milieudefensie kiest er daarom voor om te kijken met een systeembril. We werken aan integrale oplossingen, zonder dat de oplossing van het ene probleem de oorzaak is van het andere. Het risico daarop is nog groter als technologische oplossingen worden gemonopoliseerd door een beperkt aantal grote bedrijven. Zoals bij gentech, de wereld van Boersma. Die oplossingen komen alleen aandeelhouders ten goede.
(3) Doordat wij onderdeel zijn van een netwerk van honderden lokale en internationale bewoners-, milieu- en sociale organisaties, herkennen wij zulke 'valse oplossingen' snel. Toen iedereen nog juichte over biobrandstoffen, kregen wij al signalen van zuidelijke partners dat de vraag naar palmolie dáár tot enorme problemen leidt. Inmiddels neemt de EU maatregelen.
(4) Met luddisme heeft dat niets te maken, wel met een brede benadering van problemen en oplossingen. En daarbij is technologie soms best handig.

naar: Hans Berkhuizen, directeur Milieudefensie
uit: de Volkskrant, 4 & 5 oktober 2014

16 In alinea 2 van tekstfragment 1 is er sprake van 'kijken met een systeembril'. Deze term wordt niet expliciet uitgelegd.
Citeer twee woordgroepen uit tekstfragment 1 waaruit kan worden afgeleid wat er wordt bedoeld met ‘kijken met een systeembril’.

17 In alinea 2 van tekstfragment 1 wordt gesteld dat de technologische oplossingen uit tekst 1 slechts aandeelhouders ten goede komen.
Voor welke drie wereldproblemen zou gentech volgens alinea 1 tot en met 5 van tekst 1 een oplossing kunnen bieden?
Noem geen voorbeelden.

VW-1001-a-17-2-o 5 / 11 lees verder

### Pagina 6

In alinea 1 van tekstfragment 1 wordt gesteld dat het anti-wetenschappe-
lijke gedrag van Milieudefensie in tekst 1 niet met voorbeelden wordt
ondersteund.
3p 18 Noem drie voorbeelden uit tekst 1 waarmee een kritisch lezer deze
bewering kan weerleggen.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 50 woorden.

tekstfragment 2
[FIGUUR: Een kader met drie genummerde alinea's die tekstfragment 2 vormen.]
(1) Tegenwoordig kunnen onderzoekers DNA-codes lezen en erfelijke
eigenschappen van voedsel ingrijpend veranderen. Dat heet
genetische modificatie. Is dat gevaarlijk? Het meest genoemde risico is
dat er een eiwit ontstaat waar mensen allergisch voor zijn. In theorie
kan dat, maar als de fabrikant zo’n eiwit niet onderkent, doet de EU dat
wel en die laat zo’n product niet toe. Andere gezondheidsproblemen
zijn nogal gezocht.
(2) De directe effecten op het milieu lijken na twintig jaar ervaring ook
wel los te lopen. Steeds meer oerwouden worden gerooid voor de
landbouw, maar dat ligt aan de groeiende vraag naar vlees, melk en
biobrandstof. Het maakt daarbij niet uit of je gebruikmaakt van gentech
of niet.
(3) DNA-technieken vergroten wel de macht van multinationals zoals
Monsanto. Monsanto creëert en patenteert krachtige nieuwe zaden die
iedere boer moet hebben om de concurrentie vol te lopen. Streven
Monsanto en consorten naar een monopolie op zaden en dus op ons
eten? Ongetwijfeld, want monopolies betekenen winst. Dat is een
gevaar en daar moeten we iets tegen doen. Een verbod op genetisch
gemodificeerde planten helpt echter weinig. We hebben dan andere wetten
nodig, bijvoorbeeld een verbod op het patenteren van zaden.

naar: Martijn Katan, emeritus hoogleraar in de voedingsleer aan de
Vrije Universiteit Amsterdam
uit: NRC Handelsblad, 19 & 20 april 2014

2p 19 Wat is in tekstfragment 2 het centrale standpunt?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 10 woorden.

1p 20 Een auteur kan in zijn argumentatie gebruikmaken van feitelijke en van
waarderende argumenten. Beide soorten argumenten zijn ook
aanwijsbaar in tekstfragment 2.
In welke alinea wordt met name gebruikgemaakt van argumentatie op
basis van waarderende uitspraken?

VW-1001-a-17-2-0 6 / 11 lees verder

### Pagina 7

In alinea 2 van tekstfragment 2 wordt gesteld dat het na twintig jaar
ervaring wel meevalt met de directe negatieve effecten van gentech op
het milieu.
1p 21 Geef het argument weer dat de milieubeweging volgens tekst 1 hiertegen
zou inbrengen.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 20 woorden.

tekstfragment 3
(1) De overheid zegt genetische modificatie uit de taboesfeer te willen
halen. Daarmee wordt eigenlijk bedoeld dat het verzet van verontruste
burgers tegen de import en teelt van gentechgewassen maar eens
afgelopen moet zijn. Concurrentiekracht telt in de landbouw zwaarder dan
het voorzorgsprincipe en ethische afwegingen leggen het af tegen
economische belangen. Dat wisten we al van de aanpak van de mond- en
klauwzeeruitbraak in 2001 waarbij miljoenen gezonde dieren werden
geruimd omdat een non-vaccinatiebeleid met af en toe een uitbraak
goedkoper was dan vaccineren. Ook bij genetische manipulatie spelen de
ethische bezwaren en langetermijnrisico's nauwelijks een rol in de
uiteindelijke besluitvorming. Terwijl er nu al levensgrote risico's opdoemen
en een genencrisis niet uit te sluiten valt.
(2) Uit onderzoek van de Royal Society in Engeland blijkt dat de teelt van
gentech-koolzaad en gentech-suikerbieten schadelijke effecten heeft op
de natuur. Onderzoekers in Oostenrijk toonden onlangs aan dat muizen
      ziek en minder vruchtbaar worden na het eten van gemanipuleerd
voedsel. In de besluitvorming van het ministerie van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit wordt ondanks deze alarmerende resultaten nog steeds
blind gevaren op de positieve beoordeling van gentechgewassen door de
Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid (EFSA).
(3) Ook wordt er nauwelijks gekeken naar de monopolistische machtspositie van multinationals als Monsanto en de gevolgen daarvan voor de
agrarische familiebedrijven. De dominante positie van multinationals en
hun patenten op zaaigoed is nu al zichtbaar buiten Europa. Traditionele
gewassen kunnen niet meer worden verbouwd omdat ze besmet worden
met gentech uit de omgeving. Wanneer de genetische geest eenmaal uit
de fles is en de grenzen van moeder natuur geforceerd zijn, is er geen
weg terug meer.

naar: Natasja Oerlemans en Niko Koffeman
uit: het Agrarisch Dagblad, 17 februari 2009

VW-1001-a-17-2-o 7 / 11 lees verder ►►►

### Pagina 8

2p 22 Volgens tekst 1 zou de milieubeweging bevreesd zijn voor gentech vanwege de mogelijk nadelige effecten op de natuur.
Benoem twee mogelijke gevolgen waarvoor men volgens tekstfragment 3 verder nog bang zou moeten zijn. Gebruik geen voorbeelden.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 30 woorden.

In alinea 10 tot en met 15 van tekst 1 wordt de milieubeweging bekritiseerd, terwijl in alinea 1 van tekstfragment 3 de overheid wordt bekritiseerd. Er is een overeenkomst in de kritiek die op de bekritiseerde partijen wordt gegeven.
1p 23 Leg uit wat deze overeenkomst inhoudt.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 25 woorden.

1p 24 In alinea 2 van tekstfragment 3 wordt onder meer gebruikgemaakt van argumentatie op basis van autoriteit.
Van wat voor soort argumentatie wordt verder nog gebruikgemaakt in deze alinea?
van argumentatie op basis van
A kenmerk of eigenschap
B oorzaak en gevolg
C vergelijking
D voorbeelden

7p 25 In tekst 1 en in tekstfragment 2 en tekstfragment 3 worden voor- en nadelen van gentech genoemd met betrekking tot de gezondheid van mens en/of dier, het milieu en de economie.
Neem onderstaand schema over en geef per domein aan welk effect blijkens betreffende teksten verwacht wordt van het gebruik van gentech.
Beperk je tot algemene effecten die in abstracte bewoordingen omschreven kunnen worden. Noem per cel één effect.

[FIGUUR: Tabel met vier kolommen en vier rijen. De kolommen zijn getiteld 'effect op', 'tekst 1', 'tekstfragment 2', 'tekstfragment 3'. De rijen zijn getiteld 'gezondheid van mens en/of dier', 'milieu', 'economie'. Onder 'tekst 1' en de rij 'gezondheid van mens en/of dier' staat de tekst '<al gegeven> kan helpen dierenleed te voorkomen'.]

VW-1001-a-17-2-o 8 / 11 lees verder ► ► ►

### Pagina 9

Tekst 2 Het beeldscherm: mijn grote liefde en mijn tiran

1p 26 Wat hielp volgens tekst 2 de ik-figuur in deze tekst om van zijn verslaving af te komen?

Tekst 2 suggereert een aantal nadelen die de ik-figuur ondervond of had kunnen ondervinden van zijn beeldschermverslaving.
3p 27 Noem vier van deze mogelijke nadelen.

1p 28 Wat is blijkens de tekst voor de ik-figuur tegenwoordig een plezierige bijkomstigheid van diens beeldschermgevoeligheid?
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 20 woorden. Geef geen voorbeelden.

In het tekstgedeelte dat bestaat uit alinea 1 tot en met 3 van tekst 2
worden uitspraken gedaan waarmee de ik-figuur de ernst van zijn
beeldschermverslaving relativeert.
4p 29 Noem vijf van deze relativerende uitspraken.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 60 woorden.

"(Bij zijn moeder hoeft hij daar niet mee aan te komen, dat is een vrouw
namelijk.)" (regels 91-94)
1p 30 Leg uit welke opvatting gesuggereerd wordt in bovenstaande uitspraak.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 20 woorden.

In tekst 2 wordt regelmatig gebruikgemaakt van overdrijvingen.
2p 31 Citeer uit alinea's 4 tot en met 6 drie afzonderlijke zinnen waarin deze
stijlfiguur sterk naar voren komt.

1p 32 Met welke van de onderstaande beschrijvingen is de toonzetting van
tekst 2 het beste te typeren?
De toonzetting van de tekst is vooral te typeren als
A arrogant en moraliserend
B humoristisch en met zelfspot
C laconiek en zonder tact
D streng maar begripvol

VW-1001-a-17-2-o 9 / 11 lees verder ►►►

### Pagina 10

Tekst 3 Megalomane types
“Het nieuwste Haagse plan inzake de universiteiten heeft tot merkwaardig
weinig reacties geleid (...)”. (regels 1-3)
1p 33 In welke alinea wordt het “nieuwste Haagse plan” voor het eerst
benoemd?
A In alinea 1
B In alinea 2
C In alinea 3
D In alinea 4
Tekst 3 kan in achtereenvolgens vier delen worden onderverdeeld:
Deel 1 Introductie nieuw plan
Deel 2 Ongewenste consequenties nieuw plan
Deel 3 Achtergronden nieuw plan
Deel 4 Advies naar aanleiding van nieuw plan
1p 34 Bij welke alinea begint deel 3 ‘Achtergronden nieuw plan’?
3p 35 Citeer vier woorden of woordgroepen uit alinea 3 die als spottend kunnen
worden getypeerd.
2p 36 Wat zijn volgens tekst 3 de twee belangrijkste nadelen van de nieuwe
maatregel, gelet op alinea 5?
Geef geen voorbeelden.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 35 woorden.
1p 37 In tekst 3 wordt een keten van oorzaken besproken die ten grondslag
liggen aan het probleem dat in de tekst centraal staat.
Wat is volgens alinea 6 het eerste element geweest in deze keten?
Gebruik voor je antwoord niet meer dan 15 woorden.
“(…) en fungeren daar als echoput voor alles wat op het ministerie wordt
uitgedacht.” (regels 104-107)
2p 38 Leg uit wat de universiteitsbesturen in de vorm van bovenstaande
analogie wordt verweten.
Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je
antwoord niet meer dan 25 woorden.
VW-1001-a-17-2-o 10 / 11 lees verder

### Pagina 11

2p 39 Wat is de hoofdgedachte van tekst 3?
A Doordat de hele samenleving mag meebeslissen over het maatschappelijk nut van universitaire opleidingen, is de kwaliteit van de bètatechenschappen achteruit gehold.
B Doordat Haagse politici telkens nieuwe plannen bedenken, heeft men in de universitaire wereld op eigen houtje allerlei megalomane ideeën verwezenlijkt.
C Doordat universitaire docenten nauwelijks hebben gereageerd op de nieuwste Haagse plannen, zijn universiteiten veranderd in commerciële bedrijven.
D Doordat universiteitsbestuurders meer geïnteresseerd zijn in geld verdienen dan in wetenschap, stellen ze eisen die het wetenschappelijke bedrijf ten gronde richten.

2p 40 De titel van tekst 3 is "Megalomane types". Noem drie elementen waaruit volgens de tekst het ‘megalomane’ van deze ‘types’ blijkt?

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
VW-1001-a-17-2-0 11 / 11 einde