# Eindexamen Maatschappijwetenschappen VWO 2025 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/maatschappijleer/2025/tijdvak-1

## Vraag 1 – Identiteit van Morcus in tekst 1 (2 punten)

Gebruik tekst 1.
Leg uit dat Morcus haar identiteit beschrijft. Gebruik in je uitleg de woorden 'zichzelf' en 'groep' uit de omschrijving van het kernconcept identiteit en per woord informatie uit tekst 1.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe Morcus haar identiteit beschrijft, door de woorden 'zichzelf' en 'groep' uit het kernconcept identiteit te gebruiken. Elk woord moet je koppelen aan specifieke informatie uit tekst 1.

Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'identiteit' kennen, in het bijzonder de onderdelen 'zichzelf' en 'groep'.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst (tekst 1) kunnen selecteren en deze kunnen verbinden met de onderdelen van een kernconcept ('zichzelf' en 'groep' van identiteit) om een uitleg te formuleren.

Waar op letten: Let erop dat je beide onderdelen van het kernconcept identiteit ('zichzelf' en 'groep') gebruikt. Zorg ervoor dat je voor elk onderdeel concrete informatie uit tekst 1 aanhaalt. Vermijd vage verwijzingen; wees specifiek.

Kernbegrippen: identiteit

Veelgemaakte fouten:
- De twee onderdelen van het kernconcept identiteit ('zichzelf' en 'groep') niet beide toepassen.
- De uitleg niet koppelen aan concrete informatie uit tekst 1.
- Te vaag verwijzen naar de tekst zonder specifieke voorbeelden te noemen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/maatschappijleer/2025/tijdvak-1/vraag/1

## Vraag 10 – Verklaring VN-oceaanverdrag met theorieën over internationale betrekkingen (2 punten)

Gebruik tekst 2.
Er bestaat een aantal groepen theorieën dat het gedrag van staten verklaart. Een daarvan is de groep marxistische theorieën.
Verklaar met een andere groep theorieën dat staten een akkoord hebben bereikt over het VN-oceaanverdrag. Gebruik in je verklaring de naam en een omschrijving van de gekozen groep theorieën en informatie uit tekst 2.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom staten een akkoord hebben bereikt over het VN-oceaanverdrag, door een andere groep theorieën dan de marxistische te gebruiken. Je moet de naam en een omschrijving van de gekozen theorie geven en deze koppelen aan informatie uit tekst 2.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten van de liberale theorieën en de sociaalconstructivisme theorieën over internationale betrekkingen kennen. Je moet ook de inhoud van tekst 2 over het VN-oceaanverdrag begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om een van de theorieën (liberaal of sociaalconstructivisme) te selecteren, deze correct te omschrijven en toe te passen op de informatie uit tekst 2 om het akkoord over het VN-oceaanverdrag te verklaren.

Waar op letten: Kies een andere theorie dan de marxistische, realistische of politiek psychologische theorieën. De toegestane theorieën zijn liberaal of sociaalconstructivisme. Zorg ervoor dat je de gekozen theorie correct omschrijft en dat je verklaring duidelijk verwijst naar specifieke informatie uit tekst 2. Een goede verklaring verbindt de theorie met de motivatie van staten voor samenwerking, zoals gezamenlijke belangen (liberaal) of gedeelde ideeën (sociaalconstructivisme).

Kernbegrippen: liberale theorieën (internationale betrekkingen), sociaalconstructivisme theorieën (internationale betrekkingen), samenwerking, staatssoevereiniteit

Veelgemaakte fouten:
- De marxistische theorieën gebruiken, terwijl de vraag expliciet om een *andere* groep theorieën vraagt.
- De realistische of politiek psychologische theorieën gebruiken, die volgens het correctievoorschrift niet van toepassing zijn.
- De gekozen theorie (liberaal of sociaalconstructivistisch) niet correct omschrijven.
- De omschrijving van de theorie niet koppelen aan specifieke informatie uit tekst 2.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/maatschappijleer/2025/tijdvak-1/vraag/10

## Vraag 11 – VN-oceaanverdrag: Globalisering vanuit verschillende perspectieven (3 punten)

Gebruik tekst 2.
Beredeneer dat het VN-oceaanverdrag een voorbeeld van globalisering is waarover zowel hyperglobalisten als andersglobalisten positief zullen zijn.
Gebruik in je redenering:
– de omschrijving van het kernconcept globalisering;
– een standpunt van hyperglobalisten en informatie uit tekst 2;
– een standpunt van andersglobalisten en informatie uit tekst 2.

Wat kun je verwachten: Je moet een redenering opbouwen die uitlegt waarom het VN-oceaanverdrag een voorbeeld is van globalisering en waarom zowel hyperglobalisten als andersglobalisten hier positief over zouden zijn. Je gebruikt hiervoor de omschrijving van globalisering, standpunten van beide groepen en specifieke informatie uit tekst 2.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'globalisering', 'hyperglobalisten' en 'andersglobalisten' kennen en kunnen omschrijven. Daarnaast moet je de inhoud van tekst 2 goed begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet:
- Het kernconcept globalisering kunnen toepassen op een concreet voorbeeld (het VN-oceaanverdrag).
- De standpunten van hyperglobalisten en andersglobalisten kunnen herkennen en benoemen.
- Specifieke informatie uit tekst 2 kunnen selecteren en koppelen aan de standpunten van hyperglobalisten en andersglobalisten.
- Een samenhangende redenering kunnen opbouwen die alle gevraagde elementen bevat.

Waar op letten: Let goed op de volgende punten:
- Verwar de standpunten van hyperglobalisten en andersglobalisten niet. Ze hebben verschillende redenen om positief te zijn over het verdrag.
- Zorg ervoor dat je de standpunten van beide groepen expliciet koppelt aan concrete informatie uit tekst 2. Alleen het noemen van een standpunt is niet voldoende.
- Pas de omschrijving van globalisering (toenemende afhankelijkheden) correct toe op het VN-oceaanverdrag.
- Bouw een duidelijke en samenhangende redenering op. Als je geen redenering opbouwt, kun je maximaal 2 van de 3 punten behalen.

Kernbegrippen: globalisering, hyperglobalisten, andersglobalisten

Veelgemaakte fouten:
- De standpunten van hyperglobalisten en andersglobalisten door elkaar halen.
- De standpunten wel noemen, maar niet correct koppelen aan specifieke informatie uit tekst 2.
- Het kernconcept globalisering (toenemende afhankelijkheden) niet correct toepassen op het VN-verdrag.
- Geen samenhangende redenering opbouwen, waardoor maximaal 2 van de 3 punten behaald kunnen worden (zie 'Opmerking' in CV).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/maatschappijleer/2025/tijdvak-1/vraag/11

## Vraag 12 – De natiestaat en 'imagined community' (1 punt)

Gebruik regel 1 tot en met 8 van tekst 3.
De natiestaat is een samentrekking van de begrippen natie en staat.
Leg uit dat politicoloog Anderson met zijn term 'imagined community' de nadruk legt op de natie. Gebruik in je uitleg een omschrijving van natie en informatie uit tekst 3.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom politicoloog Anderson met zijn term 'imagined community' de nadruk legt op de natie. Hierbij gebruik je een omschrijving van het begrip 'natie' en informatie uit de opgegeven regels van tekst 3.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'natie' en 'imagined community' kennen en kunnen uitleggen. Ook moet je weten wat een 'natiestaat' is.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen selecteren en toepassen in je uitleg. Je moet de relatie tussen de begrippen 'natie' en 'imagined community' kunnen leggen en uitleggen.

Waar op letten: Let erop dat je duidelijk het verschil maakt tussen 'natie' en 'staat'. Zorg ervoor dat je uitleg specifiek ingaat op de 'natie' en niet op de 'staat'. Gebruik de omschrijving van 'natie' in combinatie met de informatie uit tekst 3 (regels 1-8) om te verklaren waarom een natie een 'imagined community' is. De kern is dat leden van een natie elkaar niet persoonlijk kennen, maar zich wel verbonden voelen door een gedeelde cultuur, wat een 'ingebeelde' gemeenschap creëert.

Kernbegrippen: natie, natiestaat, imagined community

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen de begrippen 'natie' en 'staat'.
- Het niet leggen van de link tussen de gedeelde cultuur van een natie en het 'ingebeelde' karakter van de gemeenschap omdat leden elkaar niet persoonlijk kennen.
- Het niet correct gebruiken van de informatie uit de opgegeven regels van tekst 3.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/maatschappijleer/2025/tijdvak-1/vraag/12

## Vraag 13 – De rol van 'dingen' bij de kenmerken van een staat (2 punten)

In tekst 3 geeft archeoloog Olson aan dat de natiestaat niet denkbaar is zonder dingen. Voorbeelden daarvan zijn volgens Oosterbaan: grenspalen en wapens.
De interne soevereine macht van een staat heeft drie kenmerken.
Leg voor grenspalen en wapens uit dat deze dingen bij een staat passen. Gebruik in je uitleg per ding een ander kenmerk van de interne soevereine macht van de staat.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe specifieke 'dingen' (grenspalen en wapens) passen bij de interne soevereine macht van een staat. Hierbij moet je per 'ding' een ander kenmerk van de interne soevereine macht gebruiken en dit toepassen in je uitleg.

Wat moet je kennen: Je moet de drie kenmerken van de interne soevereine macht van een staat kennen. In dit geval zijn 'een bepaald grondgebied' en 'het geweldsmonopolie' relevant.

Wat moet je kunnen: Je moet de kenmerken van de interne soevereine macht van een staat kunnen toepassen op concrete voorbeelden (grenspalen en wapens) en dit duidelijk kunnen uitleggen. Zorg ervoor dat je per voorbeeld een ander kenmerk gebruikt.

Waar op letten: Let goed op dat je voor grenspalen en wapens elk een *ander* kenmerk van de interne soevereine macht van de staat gebruikt. Zorg ervoor dat je uitleg duidelijk de link legt tussen het 'ding' en het gekozen kenmerk van de staat.

Kernbegrippen: staat, interne soevereine macht, geweldsmonopolie, grondgebied

Veelgemaakte fouten:
- Niet voor elk 'ding' een ander kenmerk gebruiken, zoals de vraag vereist.
- De kenmerken van interne soevereine macht niet kennen of verkeerd toepassen.
- De link tussen het 'ding' (grenspaal/wapen) en het kenmerk van de staat onvoldoende uitleggen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/maatschappijleer/2025/tijdvak-1/vraag/13

## Vraag 14 – Materiële en immateriële aspecten van cultuur (2 punten)

Gebruik tekst 3.
Culturen kennen zowel materiële als immateriële aspecten. In tekst 3 staan voorbeelden van beide aspecten van cultuur.
Leg uit dat immateriële aspecten van cultuur gematerialiseerd kunnen zijn in dingen. Gebruik in je uitleg:
− de omschrijving van het kernconcept cultuur;
− een voorbeeld van een immaterieel aspect van cultuur uit tekst 3 en
− een voorbeeld van een bijpassend materieel aspect van cultuur uit tekst 3.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe immateriële aspecten van cultuur 'gematerialiseerd' kunnen zijn in concrete dingen. Hierbij gebruik je de omschrijving van het kernconcept cultuur en specifieke voorbeelden uit tekst 3.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'cultuur', 'materiële aspecten van cultuur' en 'immateriële aspecten van cultuur' kennen en kunnen onderscheiden.

Wat moet je kunnen: Je moet:
- Een immaterieel aspect van cultuur uit tekst 3 kunnen identificeren.
- Een bijpassend materieel aspect van cultuur uit tekst 3 kunnen identificeren.
- De omschrijving van het kernconcept cultuur kunnen toepassen in een uitleg.
- Een heldere uitleg kunnen formuleren over de materialisatie van immateriële cultuuraspecten.

Waar op letten: Let erop dat je:
- Een immaterieel aspect en een *passend* materieel aspect uit *tekst 3* koppelt.
- De omschrijving van het kernconcept cultuur *toepast* in je uitleg, niet alleen benoemt.
- Alleen voorbeelden uit tekst 3 gebruikt.
- Materiële en immateriële aspecten van cultuur niet verwart.

Kernbegrippen: cultuur, materiële aspecten van cultuur, immateriële aspecten van cultuur

Veelgemaakte fouten:
- Het niet correct koppelen van een immaterieel aspect aan een passend materieel aspect uit de tekst.
- Wel de definitie van cultuur geven, maar deze niet toepassen op de gegeven voorbeelden.
- Voorbeelden gebruiken die niet uit tekst 3 komen.
- Het verwarren van materiële en immateriële aspecten van cultuur.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/maatschappijleer/2025/tijdvak-1/vraag/14

## Vraag 15 – Socialisatie en de elektrische tandenborstel (2 punten)

Gebruik tekst 4.
Er zijn drie vormen van socialisatie: primaire, secundaire en tertiaire socialisatie.
Leg uit welke vorm van socialisatie te herkennen is in tekst 4, waarin Oosterbaan zijn tanden poetst met zijn elektrische tandenborstel. Gebruik in je uitleg:
- een vorm van socialisatie, een omschrijving daarvan en informatie uit tekst 4;
- de omschrijving van het kernconcept socialisatie en informatie uit tekst 4.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen welke vorm van socialisatie (primair, secundair of tertiair) te herkennen is in de situatie van Oosterbaan die zijn tanden poetst met een elektrische tandenborstel. Je moet hierbij de gekozen vorm van socialisatie omschrijven en koppelen aan de tekst, én de omschrijving van het kernconcept socialisatie gebruiken in combinatie met informatie uit tekst 4.

Wat moet je kennen: Je moet de definities en kenmerken van de drie vormen van socialisatie (primaire, secundaire en tertiaire socialisatie) kennen. Daarnaast moet je het kernconcept 'socialisatie' kunnen omschrijven.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen analyseren en koppelen aan sociologische kernconcepten. Je moet een heldere en onderbouwde uitleg kunnen geven, waarbij je zowel de vorm van socialisatie als het algemene concept socialisatie toepast op de casus.

Waar op letten: Let goed op de relatie tussen de socialisator (wie of wat draagt normen en waarden over?) en de gesocialiseerde (wie neemt ze over?). Bij tertiaire socialisatie is deze relatie onpersoonlijk en anoniem. Zorg ervoor dat je zowel de specifieke vorm van socialisatie als het algemene concept 'socialisatie' uitlegt met behulp van de tekst. Vermijd het door elkaar halen van de verschillende vormen van socialisatie en zorg voor een concrete koppeling tussen de theorie en de tekst.

Kernbegrippen: socialisatie, tertiaire socialisatie, primaire socialisatie, secundaire socialisatie

Veelgemaakte fouten:
- De verschillende vormen van socialisatie (primair, secundair, tertiair) door elkaar halen.
- Wel de juiste vorm (tertiair) noemen, maar niet uitleggen waarom het die vorm is (de onpersoonlijke relatie met de socialisator, de fabriek).
- De definitie van socialisatie geven zonder deze concreet te koppelen aan de informatie uit de tekst (de tandenborstel die een norm overdraagt).
- Niet herkennen dat de fabriek/ontwerper de socialisator is, die via een medium (de tandenborstel) handelt.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/maatschappijleer/2025/tijdvak-1/vraag/15

## Vraag 16 – Rationalisering en de elektrische tandenborstel (2 punten)

2p 16 Gebruik tekst 4. Beredeneer dat de interactie tussen Oosterbaan en zijn elektrische tandenborstel past bij een gerationaliseerde samenleving. Gebruik in je redenering de omschrijving van het kernconcept rationalisering en informatie uit tekst 4. Gebruik tekst 4. Volgens socioloog Max Weber gaat rationalisering gepaard met een onttovering van de wereld.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de interactie tussen Oosterbaan en zijn elektrische tandenborstel past bij een gerationaliseerde samenleving. Hierbij gebruik je de omschrijving van het kernconcept rationalisering en informatie uit tekst 4.

Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'rationalisering' kennen, specifiek de aspecten 'het ordenen en systematiseren van de werkelijkheid', 'het doelgericht inzetten van middelen', 'de bedoeling de werkelijkheid voorspelbaar en beheersbaar te maken' en 'het bereiken van zo efficiënt en effectief mogelijke resultaten'.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit tekst 4 kunnen selecteren en deze kunnen koppelen aan de verschillende aspecten van het kernconcept rationalisering in een heldere redenering. Je moet kunnen beredeneren dat de interactie past bij een gerationaliseerde samenleving.

Waar op letten: Let erop dat je niet alleen de situatie uit de tekst beschrijft, maar deze expliciet koppelt aan de definitie van rationalisering. Gebruik de specifieke elementen van rationalisering zoals 'ordenen', 'systematiseren', 'doelgericht inzetten van middelen', 'efficiëntie' en 'beheersbaarheid'. Zorg ervoor dat je redenering twee onderdelen bevat: één over het doelgericht inzetten van middelen/ordenen en systematiseren, en één over het voorspelbaar/beheersbaar maken van de werkelijkheid/efficiëntie.

Kernbegrippen: rationalisering

Veelgemaakte fouten:
- Alleen de situatie uit de tekst beschrijven zonder deze expliciet te koppelen aan de definitie van het kernconcept rationalisering.
- Een te algemene of onjuiste omschrijving van rationalisering geven, in plaats van de specifieke elementen zoals 'ordenen', 'systematiseren', 'doelgericht inzetten van middelen', 'efficiëntie' en 'beheersbaarheid'.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/maatschappijleer/2025/tijdvak-1/vraag/16

## Vraag 17 – Onttovering van de wereld en de elektrische tandenborstel (2 punten)

2p 17 Beredeneer dat de interactie tussen Oosterbaan en zijn elektrische tandenborstel niet past bij de onttovering van de wereld. Gebruik in je redenering een omschrijving van Webers onttovering van de wereld en informatie uit tekst 4. Opgave 4 Politiek vertrouwen Bij deze opgave horen figuur 1 en de teksten 5 en 6 uit het bronnenboekje. Inleiding Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) doet continu onderzoek naar de publieke opinie in Nederland. Het SCP voert daarvoor regelmatig enquêtes uit onder de Nederlandse bevolking. Met de enquêtes meet het SCP onder meer het politiek vertrouwen onder de Nederlandse bevolking. Deze opgave gaat over het vertrouwen dat burgers hebben in politici. Gebruik figuur 1. Figuur 1 laat de ontwikkeling zien van het politiek vertrouwen van 2008 tot en met 2021.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom de interactie van Oosterbaan met zijn elektrische tandenborstel niet past bij het concept van Webers 'onttovering van de wereld'. Hierbij gebruik je een omschrijving van dit concept en informatie uit tekst 4.

Wat moet je kennen: Je moet het concept 'onttovering van de wereld' van Max Weber kennen en kunnen omschrijven. Dit concept beschrijft hoe in moderne samenlevingen de wereld steeds meer wordt verklaard door wetenschap en rationaliteit, waardoor er minder ruimte is voor magie, mythen en bovennatuurlijke verklaringen.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst (tekst 4) kunnen selecteren en toepassen om een sociologisch concept (onttovering van de wereld) te illustreren en te beredeneren waarom een specifiek gedrag (praten tegen een tandenborstel) hier wel of niet bij past.

Waar op letten: Let erop dat je een duidelijke omschrijving geeft van Webers 'onttovering van de wereld'. Verbind dit vervolgens expliciet met het gedrag van Oosterbaan in tekst 4. Zorg dat je uitlegt waarom het praten tegen de tandenborstel als 'magisch' kan worden gezien en waarom dit in strijd is met een 'onttoverde' wereld. Verwar 'onttovering' niet met 'rationalisering', hoewel ze gerelateerd zijn, vraagt de vraag specifiek naar onttovering.

Kernbegrippen: rationalisering, onttovering van de wereld

Veelgemaakte fouten:
- Verwarren van 'onttovering' met 'rationalisering'. Hoewel het gerelateerd is, vraagt de opgave specifiek naar onttovering.
- Niet uitleggen waarom het praten tegen een tandenborstel als 'magisch' wordt gezien in de context van de theorie.
- Onvoldoende of incorrecte omschrijving van Webers concept 'onttovering van de wereld', bijvoorbeeld door het niet te contrasteren met een rationele, wetenschappelijke kijk op de wereld.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/maatschappijleer/2025/tijdvak-1/vraag/17

## Vraag 18 – Correlatie tussen vertrouwen in Tweede Kamer en regering (1 punt)

Gebruik figuur 1.
Figuur 1 laat de ontwikkeling zien van het politiek vertrouwen van 2008 tot en met 2021.
1p 18 Beoordeel of de correlatie sterk of zwak is tussen het vertrouwen van burgers in de Tweede Kamer en het vertrouwen van burgers in de regering. Gebruik in je beoordeling een omschrijving van correlatie en gegevens uit figuur 1.

Wat kun je verwachten: Je moet de correlatie tussen twee variabelen (vertrouwen in de Tweede Kamer en vertrouwen in de regering) beoordelen aan de hand van een grafiek. Hierbij moet je het begrip correlatie omschrijven en gegevens uit de figuur gebruiken om je beoordeling te onderbouwen.

Wat moet je kennen: Je moet het begrip 'correlatie' kennen en kunnen omschrijven. Correlatie beschrijft de mate waarin twee variabelen met elkaar samenhangen of in dezelfde richting bewegen.

Wat moet je kunnen: Je moet een grafiek kunnen interpreteren om de relatie tussen twee lijnen te beoordelen. Je moet de omschrijving van correlatie kunnen toepassen op de gegevens in de grafiek en een onderbouwde conclusie kunnen trekken over de sterkte van de correlatie.

Waar op letten: Let erop dat je een duidelijke omschrijving van correlatie geeft en deze toepast op de gegevens uit figuur 1. Verwar correlatie niet met causaliteit (oorzakelijk verband). Zorg ervoor dat je niet alleen constateert dat de lijnen op elkaar lijken, maar dit ook verbindt aan de definitie van een sterke correlatie (het gezamenlijk bewegen van de variabelen).

Kernbegrippen: correlatie

Veelgemaakte fouten:
- Het verwarren van correlatie met causaliteit (oorzakelijk verband).
- Nalaten een omschrijving van het begrip correlatie te geven of toe te passen in het antwoord.
- Alleen constateren dat de lijnen op elkaar lijken, zonder dit te verbinden aan de definitie van een sterke correlatie (het gezamenlijk bewegen van de variabelen).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/maatschappijleer/2025/tijdvak-1/vraag/18

## Vraag 19 – Causaliteit en correlatie: Vertrouwen in Tweede Kamer en regering (2 punten)

Gebruik figuur 1.
Dat variabelen correleren is een voorwaarde voor causaliteit tussen twee variabelen.
Beredeneer met een andere voorwaarde dat er geen causaliteit vast te stellen is tussen het vertrouwen van burgers in de Tweede Kamer en het vertrouwen van burgers in de regering. Gebruik in je redenering:
– een omschrijving van causaliteit;
– een voorwaarde voor causaliteit en gegevens uit figuur 1.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom er geen causaal verband is tussen het vertrouwen in de Tweede Kamer en het vertrouwen in de regering, ondanks dat ze wel correleren. Je gebruikt hiervoor een omschrijving van causaliteit en een andere voorwaarde voor causaliteit dan correlatie, toegepast op de gegevens uit figuur 1.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'causaliteit' en 'correlatie' kennen en het verschil ertussen. Ook moet je de voorwaarden voor causaliteit kennen, zoals tijdsvolgorde en de afwezigheid van schijnverbanden.

Wat moet je kunnen: Je moet een omschrijving van causaliteit kunnen geven. Je moet een andere voorwaarde voor causaliteit dan correlatie kunnen benoemen en deze voorwaarde kunnen toepassen op gegevens uit een grafiek (figuur 1) om een beredeneerd antwoord te geven.

Waar op letten: Verwar correlatie niet met causaliteit. De vraag benadrukt juist dit onderscheid. Noem een *andere* voorwaarde voor causaliteit dan correlatie (bijvoorbeeld tijdsvolgorde of afwezigheid van schijnverband). Pas de gekozen voorwaarde correct toe op de specifieke gegevens uit figuur 1. Vergeet niet de omschrijving van causaliteit te geven.

Kernbegrippen: causaliteit, correlatie, tijdsvolgorde, schijnverband

Veelgemaakte fouten:
- Correlatie verwarren met causaliteit; de vraag test juist het onderscheid.
- Niet een 'andere' voorwaarde voor causaliteit noemen, maar bijvoorbeeld de al gegeven voorwaarde van correlatie herhalen.
- De gekozen voorwaarde (bijv. tijdsvolgorde of afwezigheid van schijnverband) niet correct toepassen op de gegevens uit de grafiek.
- Vergeten een omschrijving van het begrip causaliteit te geven, zoals gevraagd in de vraag.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/maatschappijleer/2025/tijdvak-1/vraag/19

## Vragen in dit examen

### Vraag 2 – Paradigma's en de veranderde betekenis van 'nerd'

Wat kun je verwachten: Je moet een sociologisch paradigma kiezen dat de veranderde betekenis van het woord 'nerd' kan verklaren. Vervolgens moet je een aanname van dit paradigma toepassen en dit illustreren met informatie uit tekst 1.

Wat moet je kennen: De kernconcepten en aannames van het sociaalconstructivisme-paradigma.
De kernconcepten en aannames van het functionalisme-paradigma.
De betekenis van het woord 'stigma'.

Wat moet je kunnen: Een passend sociologisch paradigma selecteren op basis van een maatschappelijk fenomeen (veranderende betekenis van een woord).
Een aanname van het gekozen paradigma correct formuleren en toepassen.
Informatie uit een tekst (tekst 1) gebruiken om de toepassing van het paradigma te onderbouwen en te illustreren.
Een heldere en logische redenering opbouwen.

Waar op letten: Kies een paradigma dat echt past bij het veranderen van betekenissen door sociale interactie (sociaalconstructivisme) of de functie van zo'n verandering voor een groep (functionalisme). Het conflict-paradigma is hier bijvoorbeeld niet passend.
Zorg ervoor dat je een duidelijke aanname van het gekozen paradigma noemt en deze concreet toepast op de casus van het woord 'nerd'.
Verwijs specifiek naar tekst 1, bijvoorbeeld naar hoe BookTokkers met elkaar in contact komen en hoe het 'stigma' verandert in 'trots'.
Je redenering moet de link tussen het paradigma, de aanname en de tekstinformatie duidelijk maken.

Kernbegrippen: sociaalconstructivisme-paradigma, functionalisme-paradigma

### Vraag 3 – Groepsvorming onder young-adult-liefhebbers

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe young-adult-liefhebbers in Nederland een groep vormen. Hierbij gebruik je de definitie van het kernconcept 'groepsvorming' en specifieke informatie uit tekst 1.

Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'groepsvorming' kennen, inclusief de onderdelen 'wederzijdse beïnvloeding' (of 'ontwikkeling van gemeenschappelijke normen en waarden') en 'ontstane bindingen tussen twee of meer personen'.

Wat moet je kunnen: Je moet de onderdelen van het kernconcept 'groepsvorming' kunnen toepassen op een concrete situatie, in dit geval de young-adult-liefhebbers in Nederland, door relevante informatie uit tekst 1 te gebruiken als bewijs of voorbeeld.

Waar op letten: Zorg ervoor dat je beide cruciale aspecten van groepsvorming (wederzijdse beïnvloeding/gemeenschappelijke waarden én bindingen) expliciet benoemt en koppelt aan concrete voorbeelden uit tekst 1. Een antwoord zonder uitleg of zonder toepassing van beide aspecten levert minder punten op.

Kernbegrippen: groepsvorming, wederzijdse beïnvloeding, gemeenschappelijke normen en waarden, bindingen

### Vraag 4 – Conflict in de 'Tragedie van de Meent'

Wat kun je verwachten: Je moet beargumenteren of de herders in het gedachtenexperiment 'tragedie van de meent' met elkaar in conflict zijn. Hierbij gebruik je de omschrijving van het kernconcept 'conflict' en informatie uit de inleiding van de opgave. Er zijn twee mogelijke conclusies, afhankelijk van je argumentatie over 'tegenwerking'.

Wat moet je kennen: De definitie van het kernconcept 'conflict', in het bijzonder de elementen 'eigen doelen' en 'tegenwerking'. Je moet ook de context van het gedachtenexperiment 'tragedie van de meent' begrijpen zoals beschreven in de inleiding van de opgave.

Wat moet je kunnen: Je moet een heldere redenering kunnen opbouwen waarin je de elementen van het kernconcept 'conflict' toepast op de situatie van de herders. Dit betekent dat je de 'eigen doelen' van de herders moet kunnen identificeren en vervolgens moet beargumenteren of er sprake is van 'tegenwerking' tussen hen.

Waar op letten: Let goed op de interpretatie van 'tegenwerking'. Het correctievoorschrift staat zowel de interpretatie van 'geen bewuste tegenwerking' toe (wat leidt tot de conclusie dat er geen conflict is) als de interpretatie van 'onbedoelde tegenwerking door uitputting van de bron' (wat leidt tot de conclusie dat er wel conflict is). Zorg ervoor dat je redenering consistent is met de gekozen interpretatie. Verwar het collectieve probleem van overbegrazing niet met een interpersoonlijk conflict zonder de definitie van conflict correct toe te passen.

Kernbegrippen: conflict

### Vraag 5 – Samenwerking bij de 'tragedie van de meent'

Wat kun je verwachten: Je moet twee voorwaarden voor effectieve samenwerking kunnen benoemen en beredeneren waarom deze nodig zijn voor de herders in het gedachtenexperiment 'tragedie van de meent'. Hierbij gebruik je de omschrijving van het kernconcept samenwerking en informatie uit de inleiding van de opgave.

Wat moet je kennen: De omschrijving van het kernconcept 'samenwerking' (gezamenlijk doel, handelen afstemmen). Twee voorwaarden voor effectieve samenwerking, zoals 'compromisbereidheid' en 'onderling vertrouwen'. Het gedachtenexperiment 'tragedie van de meent' en de problematiek van overbegrazing door eigenbelang.

Wat moet je kunnen: Een redenering opbouwen waarin je de omschrijving van samenwerking toepast op de casus van de herders. Twee voorwaarden voor effectieve samenwerking benoemen en per voorwaarde uitleggen waarom deze nodig is, door te verwijzen naar de inleiding van de opgave.

Waar op letten: Zorg ervoor dat je een volledige redenering geeft en niet alleen de voorwaarden noemt. Koppel elke voorwaarde expliciet aan de situatie van de herders en de 'tragedie van de meent'. Vergeet niet de omschrijving van samenwerking (gezamenlijk doel, handelen afstemmen) te gebruiken in je redenering.

Kernbegrippen: samenwerking, dilemma van collectieve actie, eigenbelang, gezamenlijk doel, compromisbereidheid, onderling vertrouwen

### Vraag 6 – Rationele afweging in collectieve dilemma's

Wat kun je verwachten: Je moet het rationele actor-paradigma en de kernassumptie ervan kunnen herkennen in de context van gedachtenexperimenten zoals de 'tragedie van de meent' en het 'dilemma van collectieve actie'.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'rationele actor-paradigma', 'dilemma van collectieve actie' en 'tragedie van de meent' kennen. Specifiek de aanname van het rationele actor-paradigma.

Wat moet je kunnen: Je moet de aanname van het rationele actor-paradigma kunnen toepassen en herkennen in verschillende gedachtenexperimenten die collectieve actie en eigenbelang behandelen.

Waar op letten: Let op het correct benoemen van het paradigma én de specifieke aanname ervan. Verwar het rationele actor-paradigma niet met andere paradigma's, zoals het conflictparadigma, ook al zijn er tegenstrijdige belangen. Zorg dat de aanname concreet en correct is geformuleerd.

Kernbegrippen: rationele actor-paradigma, dilemma van collectieve actie, tragedie van de meent

### Vraag 7 – Het VN-oceaanverdrag en het dilemma van collectieve actie

Wat kun je verwachten: Je moet beargumenteren of het VN-oceaanverdrag het dilemma van collectieve actie oplost. Hierbij moet je de begrippen 'freeriders-gedrag' en 'dilemma van collectieve actie' omschrijven en toepassen met informatie uit tekst 2.

Wat moet je kennen: De definitie van 'freeriders-gedrag'.
De definitie van het 'dilemma van collectieve actie'.
De betekenis van 'collectieve actie'.

Wat moet je kunnen: De begrippen 'freeriders-gedrag' en 'dilemma van collectieve actie' correct omschrijven.
Informatie uit tekst 2 selecteren die relevant is voor de argumentatie.
De omschrijvingen van de begrippen toepassen op de informatie uit tekst 2.
Een heldere en volledige argumentatie opbouwen die de vraag beantwoordt, waarbij je eventueel nuance aanbrengt door beide kanten van de argumentatie te belichten (wel/niet oplossen).

Waar op letten: Zorg ervoor dat je de begrippen niet alleen omschrijft, maar ze ook daadwerkelijk toepast op de situatie van het VN-oceaanverdrag en de informatie uit tekst 2.
Geef een volledige argumentatie. Een losse bewering zonder onderbouwing levert minder punten op.
Let op de nuances in tekst 2: het verdrag is 'bindend', maar het 'ratificatieproces' moet nog voltooid worden. Dit biedt ruimte voor een genuanceerd antwoord waarin je beide aspecten meeneemt.
Gebruik alleen feiten en informatie uit de gegeven tekst 2 en je eigen kennis van de kernconcepten.

Kernbegrippen: dilemma van collectieve actie, freeriders-gedrag, collectieve actie

### Vraag 8 – Institutionalisering van oceaanbeheer

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe het VN-akkoord over oceanen past bij het kernconcept 'institutionalisering'. Dit doe je door de definitie van institutionalisering te koppelen aan specifieke informatie uit tekst 2.

Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'institutionalisering' kennen, inclusief de elementen 'min of meer geformaliseerde regels' en 'het reguleren van onderling gedrag'.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit tekst 2 selecteren die relevant is voor de institutionalisering van oceaanbeheer. Je moet een redenering opbouwen die de kenmerken van institutionalisering (regels en regulering van gedrag) verbindt met de inhoud van het VN-akkoord zoals beschreven in tekst 2.

Waar op letten: Let erop dat je beide aspecten van institutionalisering (geformaliseerde regels én het reguleren van onderling gedrag) duidelijk toepast. Zorg ervoor dat je redenering concreet is en direct verwijst naar informatie uit tekst 2 (bijvoorbeeld door regels of specifieke afspraken te noemen). Vermijd algemene uitspraken die niet specifiek zijn voor de tekst of het kernconcept.

Kernbegrippen: institutionalisering

### Vraag 9 – Internationale samenwerking: VN-oceaanverdrag

Wat kun je verwachten: Je analyseert een tekst over het VN-oceaanverdrag en bepaalt welke vorm van internationale samenwerking hierin te herkennen is, gebaseerd op de kenmerken van bilaterale, multilaterale, intergouvernementele en supranationale samenwerking.

Wat moet je kennen: De definities van internationale samenwerking, bilateraal, multilateraal, intergouvernementeel en supranationaal.
Het concept van soevereiniteit in relatie tot internationale verdragen.

Wat moet je kunnen: Informatie uit een tekst (tekst 2) selecteren die relevant is voor het bepalen van de vorm van internationale samenwerking.
De kenmerken van verschillende vormen van internationale samenwerking toepassen op een concreet voorbeeld (het VN-oceaanverdrag).
Onderscheid maken tussen intergouvernementele en supranationale samenwerking op basis van de mate van soevereiniteitsoverdracht.

Waar op letten: Let op het aantal deelnemende landen om te bepalen of het bilateraal of multilateraal is.
Let op de manier waarop besluiten worden genomen en geïmplementeerd (bijvoorbeeld ratificatie in eigen wetgeving) om te bepalen of het intergouvernementeel of supranationaal is. Behoud van soevereiniteit duidt op intergouvernementeel, overdracht van soevereiniteit op supranationaal.
Vermijd het verwarren van bilateraal (tussen twee staten) en multilateraal (tussen meerdere staten).
Vermijd het verwarren van intergouvernementeel (staten behouden soevereiniteit, besluiten vaak unaniem en na ratificatie) en supranationaal (staten dragen soevereiniteit over aan een hogere instantie die bindende besluiten kan nemen).

Kernbegrippen: internationale samenwerking, bilateraal, multilateraal, intergouvernementeel, supranationaal, soevereiniteit

### Vraag 20 – Operationalisering van variabelen

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een onderzoeksmethode, waarbij je moet bepalen welk methodologisch begrip wordt toegelicht in een figuur of tekst. De focus ligt op het herkennen van de beschrijving van hoe een abstract begrip meetbaar is gemaakt.

Wat moet je kennen: Je moet de definities en verschillen kennen tussen de volgende methodologische begrippen: operationalisering, betrouwbaarheid, generaliseerbaarheid en hypothese. Ook moet je weten wat een variabele is in onderzoek.

Wat moet je kunnen: Je moet een toelichting bij een figuur of tabel kunnen analyseren en de inhoud ervan kunnen koppelen aan het juiste methodologische begrip. Specifiek moet je kunnen herkennen wanneer een beschrijving gaat over het meetbaar maken van een variabele.

Waar op letten: Let goed op de specifieke details in de toelichting. Beschrijft het hoe iets gemeten is (welke vraag, welke schaal, hoe verwerkt)? Dan gaat het waarschijnlijk over operationalisering. Let op de valkuil van het verwarren van operationalisering met betrouwbaarheid (gaat over consistentie/herhaalbaarheid) of generaliseerbaarheid (gaat over representativiteit/steekproef).

Kernbegrippen: operationalisering, betrouwbaarheid, generaliseerbaarheid, hypothese, variabele

### Vraag 21 – Barrièremodel: Coronacrisis en de macht van de regering

Wat kun je verwachten: Je analyseert hoe het benoemen van een 'coronacrisis' de macht van de regering beïnvloedt, door een specifieke barrière uit het barrièremodel te kiezen en deze te koppelen aan hindermacht of realisatiemacht.

Wat moet je kennen: Je moet het barrièremodel kennen, inclusief de verschillende barrières en de begrippen hindermacht en realisatiemacht. Specifiek moet je de barrières 'het (h)erkend krijgen van een probleem als politiek probleem' en 'het afwegen van de prioriteit van bepaalde wensen of behoeften' kunnen omschrijven.

Wat moet je kunnen: Je moet een barrière uit het barrièremodel kunnen toepassen op een concrete situatie (de coronacrisis). Je moet kunnen beredeneren hoe het spreken over een crisis een bepaald type macht (hindermacht of realisatiemacht) van de regering vergroot, inclusief een omschrijving van dit type macht.

Waar op letten: Gebruik een **andere** barrière dan 'het beslissen over beleidsmatige oplossingen'. Omschrijf zowel de gekozen barrière als het gekozen type macht (hindermacht of realisatiemacht). Zorg ervoor dat je redenering logisch is en de begrippen correct toepast op de casus.

Kernbegrippen: barrièremodel, hindermacht, realisatiemacht, politieke besluitvorming, het (h)erkend krijgen van een probleem als politiek probleem, het afwegen van de prioriteit van bepaalde wensen of behoeften

### Vraag 22 – Gezag en vertrouwen tijdens de coronacrisis

Wat kun je verwachten: Je moet de relatie kunnen leggen tussen een specifieke bron van gezag en de verandering in het vertrouwen in de Tweede Kamer en de regering tijdens de beginfase van de coronacrisis. Hierbij gebruik je gegevens uit een grafiek en informatie uit een inleidende tekst.

Wat moet je kennen: Je moet de verschillende bronnen van gezag kennen, zoals 'positie' en 'prestaties'. Je moet ook weten hoe je informatie uit een grafiek en een tekst combineert om een verklaring te geven.

Wat moet je kunnen: Je moet:
- Een stijging in een grafiek correct kunnen aflezen en benoemen voor een specifieke periode.
- Een andere bron van gezag dan 'kwaliteiten' kunnen kiezen en benoemen.
- De gekozen bron van gezag kunnen toepassen en uitleggen in de context van de coronacrisis en de rol van de overheid, zoals beschreven in de inleiding van vraag 21.

Waar op letten: Let goed op dat je:
- Een **andere** bron van gezag kiest dan 'kwaliteiten'. De vraag is hier expliciet over.
- De stijging van het vertrouwen in figuur 1 correct beschrijft voor de periode tussen eind 2019 en voorjaar 2020.
- De gekozen bron van gezag (bijvoorbeeld 'positie' of 'prestaties') duidelijk koppelt aan de acties van de regering en de Tweede Kamer tijdens de coronacrisis, zoals het nemen van maatregelen.

Kernbegrippen: gezag, bronnen van gezag

### Vraag 23 – De drie aspecten van politiek: Polity, Policy en Politics

Wat kun je verwachten: Deze vraag test je kennis van de drie aspecten van politiek: polity, policy en politics. Je moet het juiste aspect kunnen identificeren op basis van de kritiek die in de tekst wordt beschreven en dit onderbouwen met informatie uit de tekst.

Wat moet je kennen: Je moet de definities en kenmerken van de drie aspecten van politiek kennen: 'polity' (de institutionele en structurele kant), 'policy' (de inhoud van het beleid en de oplossingen) en 'politics' (het proces van besluitvorming, machtsstrijd en conflictbeheersing).

Wat moet je kunnen: Je moet kritiek uit een tekst kunnen analyseren en deze kunnen koppelen aan het juiste aspect van politiek. Daarnaast moet je de gekozen onderbouwing uit de tekst correct kunnen citeren of parafraseren.

Waar op letten: Let goed op de vraag die vraagt om een 'ander' aspect dan polity. Verwar 'policy' en 'politics' niet. Zorg ervoor dat je je antwoord altijd onderbouwt met een concrete verwijzing naar tekst 5.

Kernbegrippen: polity, policy, politics

### Vraag 24 – Functies van politieke partijen en burgertevredenheid

Wat kun je verwachten: Je moet een functie van politieke partijen kiezen (anders dan de aggregatiefunctie), deze omschrijven en beredeneren hoe een betere invulling van deze functie de politieke tevredenheid van burgers kan verbeteren, gebruikmakend van informatie uit tekst 5.

Wat moet je kennen: Je moet de verschillende functies van politieke partijen kennen: aggregatiefunctie, articulatiefunctie, communicatiefunctie, rekruterings-/selectiefunctie en mobilisatiefunctie. Daarnaast moet je de inhoud van tekst 5 begrijpen, met name de kritiekpunten van burgers op de politiek.

Wat moet je kunnen: Je moet een specifieke functie van politieke partijen kunnen benoemen en omschrijven. Je moet een logische redenering kunnen opbouwen die de gekozen functie koppelt aan de kritiekpunten uit tekst 5 en uitlegt hoe een betere uitvoering van die functie de politieke tevredenheid kan verhogen.

Waar op letten: Kies een functie die NIET de aggregatiefunctie is. Omschrijf de gekozen functie duidelijk. Koppel de functie specifiek aan de kritiekpunten uit tekst 5 (uitblijven van oplossingen, geruzie, niet weten wat er speelt). Zorg voor een volledige redenering die uitlegt HOE een betere invulling van de functie tot meer tevredenheid leidt.

Kernbegrippen: politieke partijen, functies van politieke partijen, aggregatiefunctie, articulatiefunctie, communicatiefunctie, rekruteringsfunctie, selectiefunctie, mobilisatiefunctie, politieke onvrede

### Vraag 25 – Authentieke Nederlander, pluralisme en uitsluiting

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe het idee van 'de authentieke Nederlander' in tekst 6 op gespannen voet staat met het pluralismebeginsel. Hierbij gebruik je de begrippen insluiting en uitsluiting, inclusief een omschrijving en informatie uit de tekst.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'insluiting', 'uitsluiting' en 'pluralismebeginsel' kennen. Het pluralismebeginsel is de gedachte dat in een democratisch stelsel uiteenlopende opvattingen en levensbeschouwingen vertegenwoordigd worden.

Wat moet je kunnen: Je moet de begrippen insluiting en uitsluiting kunnen omschrijven en toepassen op de informatie uit tekst 6. Je moet ook kunnen uitleggen hoe het uitsluiten van groepen in strijd is met het pluralismebeginsel.

Waar op letten: Zorg ervoor dat je zowel insluiting als uitsluiting gebruikt en omschrijft. Pas beide begrippen toe op de informatie uit tekst 6. Leg duidelijk uit hoe het uitsluiten van groepen in strijd is met het pluralismebeginsel, dat juist diversiteit van opvattingen vereist. Definieer de begrippen niet alleen, maar verbind ze ook met de tekst en de kern van de vraag.

Kernbegrippen: insluiting, uitsluiting, pluralismebeginsel, identiteit

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2025
tijdvak 1
dinsdag 13 mei
9.00 - 12.00 uur
maatschappijwetenschappen
Bij dit examen hoort een bijlage.
Dit examen bestaat uit 25 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 46 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord
meestal geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen gevraagd worden en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
VW-1034-a-25-1-o

### Pagina 2

Opgave 1 BoekTok en young-adult boeken

Bij deze opgave hoort tekst 1 uit het bronnenboekje.

Inleiding
Young-adult boeken zijn boeken met een adolescent als hoofdpersoon.
Deze boeken gaan over thema’s die spelen in het leven van jongeren,
zoals relaties, vriendschappen en het zoeken naar identiteit.
De populariteit van young-adult boeken is groot, onder meer door
BookTok: een online gemeenschap op de sociale media-app TikTok waar
sinds 2020 video’s over boeken worden gedeeld. In tekst 1 is BookTokker
Daniëlla Morcus aan het woord over BookTok.

Gebruik tekst 1.
2p 1 Leg uit dat Morcus haar identiteit beschrijft. Gebruik in je uitleg de
woorden ‘zichzelf’ en ‘groep’ uit de omschrijving van het kernconcept
identiteit en per woord informatie uit tekst 1.

Gebruik tekst 1.
2p 2 Morcus typeert young-adult-liefhebbers als nerds.
Berenedeneer welk paradigma de veranderde betekenis van het woord nerd
onder young-adult-liefhebbers kan beschrijven. Gebruik in je redenering
een aanname van het gekozen paradigma en informatie uit tekst 1.

Gebruik tekst 1.
2p 3 Leg uit dat de young-adult-liefhebbers in Nederland een groep vormen.
Gebruik in je uitleg de omschrijving van het kernconcept groepsvorming
en informatie uit tekst 1.

VW-1034-a-25-1-o 2 / 8 lees verder ►►►

### Pagina 3

Opgave 2 De meent en de oceaan
Bij deze opgave hoort tekst 2 uit het bronnenboekje.

Inleiding
In 1968 beschreef de Amerikaanse ecoloog Hardin een gedachtenexperiment: de 'tragedie van de meent' (the tragedy of the commons).
Het gedachtenexperiment speelt zich af op een meent, een bepaald stuk grond dat bedoeld is voor gemeenschappelijk gebruik. Een aantal
herders, elk met een kudde schapen, gebruikt de meent om hun schapen te laten grazen. Elke herder wil zoveel mogelijk wol produceren en zal dus
het aantal schapen in zijn kudde vergroten. Het nastreven van dat eigenbelang van elke herder zal echter onvermijdelijk leiden tot
overbegrazing en daarmee tot uitputting van de gemeenschappelijke grond. Dat is de tragedie van de meent.
In 2023 sloten de VN-lidstaten een oceaanverdrag over het duurzaam beheer van de oceanen. De oceaan uit het VN-verdrag is vergelijkbaar
met de meent uit het gedachtenexperiment.

Gebruik de inleiding van deze opgave.
2p 4 Beredeneer of de herders in het gedachtenexperiment ‘tragedie van de
meent’ met elkaar in conflict zijn. Gebruik in je redenering de omschrijving
van het kernconcept conflict en informatie uit de inleiding van deze
opgave.

Gebruik de inleiding van deze opgave.
Samenwerking tussen de herders zou een oplossing kunnen bieden voor
de overbegrazing van de meent in het gedachtenexperiment ‘tragedie van
de meent’.
3p 5 Effectieve samenwerking voldoet aan een aantal voorwaarden.
Beredeneer welke twee voorwaarden nodig zijn voor samenwerking
tussen de herders. Gebruik in je redenering:
– de omschrijving van het kernconcept samenwerking en informatie uit
de inleiding van deze opgave;
– twee voorwaarden voor effectieve samenwerking en per voorwaarde
informatie uit de inleiding van deze opgave.

Zie de inleiding van deze opgave.
Het gedachtenexperiment ‘tragedie van de meent’ heeft overeenkomsten
met een ander gedachtenexperiment: het dilemma van collectieve actie.
1p 6 Welke aanname van welk paradigma is in beide gedachtenexperimenten
te herkennen?

VW-1034-a-25-1-o 3 / 8 lees verder ► ► ►

### Pagina 4

Gebruik tekst 2.
Tekst 2 gaat over het bereikte akkoord van de VN over een verdrag dat de
oceanen moet beschermen tegen vervuiling en overbevissing.
Het dilemma van collectieve actie gaat over het gedrag van freemiders.
Beargumenteer of het VN-oceaanverdrag het dilemma van collectieve
actie oplost. Gebruik in je argumentatie:
– een omschrijving van freemders-gedrag;
– een omschrijving van het dilemma van collectieve actie en informatie
uit tekst 2.

Gebruik tekst 2.
Berenedeneer dat het sluiten van het VN-akkoord past bij de
institutionalisering van het beheer van oceanen. Gebruik in je redenering
de omschrijving van het kernconcept institutionalisering en informatie uit
tekst 2.

Zie tekst 2.
Welke vorm van internationale samenwerking is te herkennen in het
VN-oceaanverdrag?
A bilateraal en intergouvernementeel
B bilateraal en supranationaal
C multilateraaal en intergouvernementeel
D multilateraal en supranationaal

Gebruik tekst 2.
Er bestaat een aantal groepen theorieën dat het gedrag van staten
verklaart. Een daarvan is de groep marxistische theorieën.
Verklaar met een andere groep theorieën dat staten een akkoord hebben
bereikt over het VN-oceaanverdrag. Gebruik in je verklaring de naam en
een omschrijving van de gekozen groep theorieën en informatie uit
tekst 2.

Gebruik tekst 2.
Berenedeneer dat het VN-oceaanverdrag een voorbeeld van globalisering is
waarover zowel hyperglobalisten als andersglobalisten positief zullen zijn.
Gebruik in je redenering:
– de omschrijving van het kernconcept globalisering;
– een standpunt van hyperglobalisten en informatie uit tekst 2;
– een standpunt van andersglobalisten en informatie uit tekst 2.

VW-1034-a-25-1-0 4 / 8 lees verder ►►►

### Pagina 5

Opgave 3 Mensen en dingen

Bij deze opgave horen de teksten 3 en 4 uit het bronnenboekje.

Inleiding
Socioloog Oosterbaan schrijft in het boek Het leven van dingen over de
relatie tussen mensen en dingen. Dingen, zoals een museum, een
telefoon en een tandenborstel, nemen volgens Oosterbaan een
prominente plek in onze samenleving in. Zo kunnen in dingen bijvoorbeeld
persoonlijke gedachten en politieke ideeën tot uitdrukking komen.

Gebruik regel 1 tot en met 8 van tekst 3.
De natiestaat is een samentrekking van de begrippen natie en staat.
Leg uit dat politicoloog Anderson met zijn term ‘imagined community’ de
nadruk legt op de natie. Gebruik in je uitleg een omschrijving van natie en
informatie uit tekst 3.

In tekst 3 geeft archeoloog Olson aan dat de natiestaat niet denkbaar is
zonder dingen. Voorbeelden daarvan zijn volgens Oosterbaan: grenspalen
en wapens.
De interne soevereine macht van een staat heeft drie kenmerken.
Leg voor grenspalen en wapens uit dat deze dingen bij een staat passen.
Gebruik in je uitleg per ding een ander kenmerk van de interne soevereine
macht van de staat.

Gebruik tekst 3.
Culturen kennen zowel materiële als immateriële aspecten.
In tekst 3 staan voorbeelden van beide aspecten van cultuur.
Leg uit dat immateriële aspecten van cultuur gematerialiseerd kunnen zijn
in dingen. Gebruik in je uitleg:
– de omschrijving van het kernconcept cultuur;
– een voorbeeld van een immaterieel aspect van cultuur uit tekst 3 en
een voorbeeld van een bijpassend materieel aspect van cultuur uit
tekst 3.

Gebruik tekst 4.
Er zijn drie vormen van socialisatie: primaire, secundaire en tertiaire
socialisatie.
Leg uit welke vorm van socialisatie te herkennen is in tekst 4, waarin
Oosterbaan zijn tanden poetst met zijn elektrische tandenborstel. Gebruik
in je uitleg:
– een vorm van socialisatie, een omschrijving daarvan en informatie uit
tekst 4;
– de omschrijving van het kernconcept socialisatie en informatie uit
tekst 4.

VW-1034-a-25-1-o 5/8 lees verder ▶▶▶

### Pagina 6

2p 16 Gebruik tekst 4.
Berèdeneer dat de interactie tussen Oosterbaan en zijn elektrische
tandenborstel past bij een gerationaliseerde samenleving. Gebruik in je
redenering de omschrijving van het kernconcept rationalisering en
informatie uit tekst 4.
Gebruik tekst 4.
Volgens socioloog Max Weber gaat rationalisering gepaard met een
onttovering van de wereld.
2p 17 Berèdeneer dat de interactie tussen Oosterbaan en zijn elektrische
tandenborstel niet past bij de onttovering van de wereld. Gebruik in je
redenering een omschrijving van Webers onttovering van de wereld en
informatie uit tekst 4.

Op gave 4 Politiek vertrouwen
Bij deze opgave horen figuur 1 en de teksten 5 en 6 uit het
bronnenboekje.
Inleiding
Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) doet continu onderzoek naar
de publieke opinie in Nederland. Het SCP voert daarvoor regelmatig
enquêtes uit onder de Nederlandse bevolking. Met de enquêtes meet het
SCP onder meer het politiek vertrouwen onder de Nederlandse bevolking.
Deze opgave gaat over het vertrouwen dat burgers hebben in politici.

Gebruik figuur 1.
Figuur 1 laat de ontwikkeling zien van het politiek vertrouwen van 2008 tot
en met 2021.
1p 18 Beoordeel of de correlatie sterk of zwak is tussen het vertrouwen van
burgers in de Tweede Kamer en het vertrouwen van burgers in de
regering. Gebruik in je beoordeling een omschrijving van correlatie en
gegevens uit figuur 1.

Gebruik figuur 1.
Dat variabelen correleren is een voorwaarde voor causaliteit tussen twee
variabelen.
2p 19 Berèdeneer met een andere voorwaarde dat er geen causaliteit vast te
stellen is tussen het vertrouwen van burgers in de Tweede Kamer en het
vertrouwen van burgers in de regering. Gebruik in je redenering:
een omschrijving van causaliteit;
een voorwaarde voor causaliteit en gegevens uit figuur 1.

VW-1034-a-25-1-o 6/8 lees verder >►►

### Pagina 7

1p 20 Zie figuur 1.
Op welke vraag geeft de toelichting van figuur 1 antwoord?
Op de vraag
A in welke mate de meting betrouwbaar is geweest.
B in welke mate de resultaten kunnen worden gegeneraliseerd.
C op welke wijze een variabele is geoperationaliseerd.
D welke hypothese met gegevens is getoetst.

Begin 2020 werd duidelijk dat een coronavirus zich snel in Nederland verspreidde. Er werd al gauw over een coronacrisis gesproken. De regering kondigde ingrijpende maatregelen af om de verspreiding van het virus tegen te gaan en de capaciteit van ziekenhuizen te vergroten. Veel van de maatregelen gingen direct in.
In het besluiten tot deze maatregelen is een barrière uit het barrièremodel te herkennen: namelijk het beslissen over beleidsmatige oplossingen. Het barrièremodel onderscheidt hindermacht en realisatiemacht.
2p 21 Beredeneer met een andere barrière welk type macht van de regering vergroot is door te spreken over een coronacrisis. Gebruik in je redenering:
- een omschrijving van de gekozen barrière uit het barrièremodel;
- een omschrijving van hindermacht of realisatiemacht.

Gebruik de inleiding van vraag 21 en figuur 1.
Er zijn verschillende bronnen van gezag, zoals de kwaliteiten die aan de actor worden toegeschreven.
Tussen eind 2019 en voorjaar 2020 verspreidde het coronavirus zich vanuit de wereld over heel Nederland.
2p 22 Geef met een andere bron van gezag een verklaring voor de verandering in het vertrouwen in de Tweede Kamer en de regering tijdens de verspreiding van het coronavirus. Gebruik in je verklaring:
- gegevens uit figuur 1 over de periode tussen eind 2019 en voorjaar 2020;
- een bron van gezag en informatie uit de inleiding van vraag 21.

Gebruik tekst 5.
Polity is een van de drie aspecten van politiek.
1p 23 Geef aan op welk ander aspect van politiek de kritiek van een deel van de Nederlanders op de politiek zich richt. Gebruik in je antwoord het gekozen aspect en informatie uit tekst 5.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

VW-1034-a-25-1-o 7 / 8 lees verder ► ► ►

### Pagina 8

Gebruik tekst 5.
De politieke onvrede die het SCP constateert bij burgers is te zien als een
signaal aan politieke partijen. Politieke partijen vervullen verschillende
functies. Een daarvan is de aggregatiefunctie.
24
2p
Berëdeneer voor een andere functie dat de politieke tevredenheid van
burgers kan verbeteren als politieke partijen die functie beter vervullen.
Gebruik in je redenering de naam en een omschrijving van de gekozen
functie en informatie uit tekst 5.
Gebruik tekst 6.
In tekst 6 wordt gesteld dat het idee van ‘de authentieke Nederlander’ op
gespannen voet staat met het pluralismebeginsel, namelijk de gedachte
dat in een democratisch stelsel uiteenlopende opvattingen en
levensbeschouwingen vertegenwoordigd worden.
25
2p
Leg deze stelling uit met de begrippen insluiting en uitsluiting. Gebruik in
je uitleg per begrip een omschrijving en informatie uit tekst 6.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
VW-1034-a-25-1-o
8/8
einde