# Eindexamen Maatschappijwetenschappen VWO 2023 tijdvak 1 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/maatschappijleer/2023/tijdvak-1 ## Vragen in dit examen ### Vraag 1 – Globalisering in K-pop Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe globalisering zichtbaar is in de ontwikkeling van de K-pop muziekindustrie. Je gebruikt hiervoor de definitie van globalisering en twee voorbeelden uit de tekst. Wat moet je kennen: Het kernconcept 'globalisering' (uitbreiding en intensivering van contacten en afhankelijkheden over landsgrenzen heen). Wat moet je kunnen: De omschrijving van globalisering toepassen op een concreet voorbeeld uit de tekst en dit illustreren met twee voorbeelden uit de tekst. Je moet de voorbeelden expliciet koppelen aan de elementen van de definitie van globalisering. Waar op letten: Let erop dat je de volledige omschrijving van globalisering gebruikt. Geef twee voorbeelden uit de tekst en zorg dat je deze voorbeelden duidelijk koppelt aan de definitie van globalisering. Een veelvoorkomende valkuil is het niet of onvolledig gebruiken van de omschrijving van globalisering, het geven van slechts één voorbeeld, of het niet expliciet koppelen van de voorbeelden aan de definitie. Kernbegrippen: globalisering ### Vraag 2 – Autonomie van de media en democratie Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de autonomie van de media samenhangt met een vereiste voor democratie. Je moet de naam en een omschrijving van die vereiste gebruiken. Wat moet je kennen: Je moet de zes vereisten voor democratie kennen en kunnen omschrijven. Specifiek is kennis van 'vrijheid van meningsuiting' en 'pluriformiteit van de media' belangrijk. Ook moet je weten wat 'autonomie' betekent in de context van media. Wat moet je kunnen: Je moet een verband kunnen leggen tussen een concept (autonomie van de media) en een vereiste voor democratie. Je moet een gekozen vereiste correct kunnen benoemen en omschrijven, en dit toepassen in een uitleg. Waar op letten: Let erop dat je een specifieke en correcte vereiste voor democratie noemt. Omschrijf deze vereiste duidelijk en leg vervolgens een helder verband tussen de autonomie van de media en deze vereiste. Zorg dat je uitleg logisch en volledig is. Kernbegrippen: democratie, vereisten voor democratie, vrijheid van meningsuiting, pluriformiteit van de media, autonomie ### Vraag 3 – Machtsuitoefening van K-popfans via bindingen Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe K-popfans macht uitoefenen op agentschappen door een ander type binding dan economische binding te gebruiken. Je moet hierbij de definitie van macht en een specifiek type binding toepassen, ondersteund met informatie uit tekst 1. Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'macht' en 'binding' kennen, inclusief de specifieke typen 'affectieve binding' en 'economische binding'. Je moet de definitie van macht kunnen toepassen. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit tekst 1 kunnen selecteren en interpreteren om de uitoefening van macht en een type binding aan te tonen. Je moet een ander type binding dan economische binding kunnen kiezen en dit onderbouwen met tekstfragmenten. Je moet de definitie van macht kunnen verbinden met de informatie uit de tekst. Waar op letten: Let goed op dat je een *ander* type binding dan economische binding kiest. Zorg ervoor dat je de definitie van macht correct toepast (het verkleinen van handelingsmogelijkheden). Onderbouw zowel de machtsuitoefening als het gekozen type binding met concrete informatie of citaten uit tekst 1. Kernbegrippen: macht, binding, affectieve binding ### Vraag 4 – K-popfandoms als pressiegroep in het Amerikaanse politieke systeem Wat kun je verwachten: Je moet beredeneren hoe K-popfandoms als pressiegroep kunnen opereren binnen het Amerikaanse politieke systeem, specifiek met behulp van het barrièremodel. Je redenering moet een kenmerk van een pressiegroep en een drempel uit het barrièremodel illustreren met informatie uit tekst 2. Wat moet je kennen: Je moet de kenmerken van een pressiegroep kennen en de vier drempels van het barrièremodel (erkennen van problemen, overwegen van oplossingen, besluitvorming, uitvoering). Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst (tekst 2) kunnen selecteren en toepassen om je redenering te onderbouwen. Je moet een verband kunnen leggen tussen de theorie (pressiegroep, barrièremodel) en de praktijk (K-popfandoms). Waar op letten: Let erop dat je een kenmerk van een pressiegroep kiest dat duidelijk in tekst 2 wordt geïllustreerd. Kies een drempel uit het barrièremodel die past bij de acties van de K-popfandoms zoals beschreven in tekst 2. Verbind beide onderdelen concreet en expliciet met de tekst. Vermijd het verwarren van een pressiegroep met een politieke partij. Kernbegrippen: pressiegroep, barrièremodel ### Vraag 5 – Identificatie bij K-popfandoms Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom fans zich aansluiten bij een K-popfandom, specifiek vanuit een andere dimensie van identificatie dan emotionele identificatie. Je moet de naam en omschrijving van deze dimensie gebruiken en dit koppelen aan informatie uit tekst 2. Wat moet je kennen: Je moet de drie dimensies van identificatie kennen: emotionele identificatie, normatieve identificatie en sociale identificatie. Je moet de kenmerken van elk van deze dimensies kunnen omschrijven. Wat moet je kunnen: Je moet de juiste dimensie van identificatie kunnen kiezen (normatief of sociaal) en deze correct kunnen omschrijven. Je moet relevante informatie uit tekst 2 kunnen selecteren en deze logisch kunnen verbinden met de gekozen identificatiedimensie om je redenering te onderbouwen. Waar op letten: Let erop dat je niet de al genoemde 'emotionele identificatie' kiest. Zorg ervoor dat je de gekozen dimensie duidelijk benoemt en omschrijft. Het is cruciaal dat je de koppeling met tekst 2 expliciet maakt en concrete voorbeelden uit de tekst gebruikt om je redenering te ondersteunen. Controleer of je redenering logisch en volledig is. Kernbegrippen: identificatie, normatieve identificatie, sociale identificatie ### Vraag 6 – Politieke socialisatie in K-popfandoms Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe nieuwe K-popfans politiek gesocialiseerd worden binnen de cultuur van K-popfandoms. Hierbij gebruik je de definities van 'cultuur' en 'politieke socialisatie' en koppel je deze aan specifieke informatie uit tekst 2. Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'cultuur' en 'politieke socialisatie' kennen en kunnen omschrijven. Wat moet je kunnen: Je moet de omschrijvingen van 'cultuur' en 'politieke socialisatie' kunnen toepassen op informatie uit tekst 2 om de politieke socialisatie van nieuwe K-popfans uit te leggen. Waar op letten: Let erop dat je beide kernconcepten (cultuur en politieke socialisatie) omschrijft én koppelt aan relevante informatie uit tekst 2. Zorg ervoor dat je de concepten niet door elkaar haalt: beschrijf de cultuur (de waarden) en leg het proces van overdracht (socialisatie) uit. Kernbegrippen: cultuur, politieke socialisatie ### Vraag 7 – Samenwerking en sociale cohesie in K-popfandoms Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe samenwerking binnen K-popfandoms leidt tot een toename van sociale cohesie tussen diverse groepen mensen, gebaseerd op tekst 2. Je gebruikt hierbij de omschrijving van beide kernconcepten en relevante informatie uit de tekst. Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'samenwerking' en 'sociale cohesie' kunnen omschrijven. Samenwerking betekent dat mensen hun handelen op elkaar afstemmen voor een gemeenschappelijk doel. Sociale cohesie betekent dat het aantal bindingen tussen mensen toeneemt. Wat moet je kunnen: Je moet: 1. De kernconcepten 'samenwerking' en 'sociale cohesie' correct omschrijven. 2. Specifieke voorbeelden van samenwerking uit tekst 2 aanhalen en uitleggen hoe deze samenwerking aantonen. 3. Specifieke voorbeelden van sociale cohesie uit tekst 2 aanhalen en uitleggen hoe deze de toename van bindingen tussen diverse groepen aantonen. 4. Een duidelijke link leggen tussen de samenwerking en de toename van sociale cohesie tussen diverse groepen. Waar op letten: Let erop dat je: - Beide kernconcepten duidelijk omschrijft. - Niet alleen citeert, maar ook uitlegt hoe de citaten de kernconcepten illustreren. - Expliciet de 'diverse groepen' benoemt die in de tekst worden genoemd (bijvoorbeeld advocaten en tieners). - Het bewijs voor samenwerking (bijvoorbeeld promoten en vertalen) en het bewijs voor sociale cohesie (bindingen tussen diverse mensen) niet door elkaar haalt, maar duidelijk onderscheidt en met elkaar verbindt. Kernbegrippen: samenwerking, sociale cohesie ### Vraag 8 – K-popfandoms en het functionalisme-paradigma Wat kun je verwachten: Je moet de maatschappelijke functie van K-popfandoms beredeneren vanuit het functionalisme-paradigma. Hierbij gebruik je een kenmerk van dit paradigma en onderbouw je dit met informatie uit tekst 2. Wat moet je kennen: Je moet het functionalisme-paradigma kennen, inclusief de kernconcepten zoals sociale stabiliteit, maatschappelijk evenwicht en sociale integratie. Je moet ook de kenmerken van dit paradigma kunnen herkennen en toepassen. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen analyseren en koppelen aan theoretische concepten. Specifiek moet je: 1. Een kenmerk van het functionalisme-paradigma benoemen. 2. De functie van K-popfandoms in de samenleving vanuit dit paradigma beredeneren. 3. Informatie uit tekst 2 selecteren die het gekozen kenmerk en de functie ondersteunt. Waar op letten: Let erop dat je het functionalisme-paradigma niet verwart met andere paradigma's. Zorg ervoor dat je een duidelijk kenmerk van het functionalisme benoemt en dat de koppeling tussen dit kenmerk, de functie van de fandoms en de informatie uit tekst 2 helder en logisch is. Focus op hoe de fandoms bijdragen aan stabiliteit, evenwicht of integratie in de samenleving. Kernbegrippen: functionalisme-paradigma, sociale stabiliteit, maatschappelijk evenwicht, sociale integratie ### Vraag 9 – Stereotype herkennen en uitleggen Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom 'de egalitaire Zweden' een stereotype is. Hierbij gebruik je de definitie van een stereotype en informatie uit tekst 3. Wat moet je kennen: Je moet het begrip 'stereotype' kennen en kunnen omschrijven. Wat moet je kunnen: Je moet: 1. Een omschrijving van het begrip 'stereotype' geven. 2. Informatie uit tekst 3 selecteren die het stereotype van 'de egalitaire Zweden' ondersteunt. 3. De omschrijving van 'stereotype' toepassen op de informatie uit tekst 3 om uit te leggen waarom 'de egalitaire Zweden' een stereotype is. Waar op letten: Let op de volgende valkuilen: * Geef niet alleen een voorbeeld uit de tekst zonder de definitie van stereotype toe te passen. * Geef niet alleen de definitie van stereotype zonder deze te koppelen aan de informatie uit de tekst. * Verwar stereotype niet met vooroordeel of discriminatie. Kernbegrippen: stereotype ### Vraag 10 – Ideologie van het Zweedse stereotype Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom het stereotype van de Zweden als 'egalitair' ideologisch is. Hierbij gebruik je de definitie van het kernconcept 'ideologie' en specifieke informatie uit tekst 3. Wat moet je kennen: Je moet de volledige definitie van het kernconcept 'ideologie' kennen. Deze definitie omvat zowel een 'samenhangend geheel van beginselen en denkbeelden' als een 'idee over de meest wenselijke maatschappelijke verhoudingen'. Wat moet je kunnen: Je moet de abstracte definitie van 'ideologie' kunnen toepassen op concrete informatie uit tekst 3. Dit betekent dat je de beginselen en denkbeelden uit de tekst moet kunnen identificeren en deze moet kunnen koppelen aan een idee over de gewenste maatschappelijke verhoudingen, zoals beschreven in de tekst. Waar op letten: Let erop dat je de volledige definitie van 'ideologie' gebruikt. Vergeet niet het deel over 'een idee over de meest wenselijke maatschappelijke verhoudingen'. Zorg er ook voor dat je concrete voorbeelden uit tekst 3, zoals 'seksegelijkheid' of 'uitgebreid sociaal vangnet', gebruikt om je uitleg te onderbouwen en te verbinden met de definitie van ideologie. Kernbegrippen: ideologie, stereotype ### Vraag 11 – Nationale identiteit: nationalistische en modernistische benadering Wat kun je verwachten: Deze vraag test je begrip van de nationalistische en modernistische benadering van nationale identiteit, en hoe je deze kunt toepassen op een concrete casus (Zweden) met behulp van een brontekst. Je moet de kenmerken van beide benaderingen kunnen herkennen en uitleggen, en het kernconcept 'identiteit' correct kunnen toepassen. Wat moet je kennen: De kenmerken van de nationalistische benadering van nationale identiteit (natie als organisch, historisch gegroeid). De kenmerken van de modernistische benadering van nationale identiteit (natie als een moderne, politieke constructie). De omschrijving van het kernconcept 'identiteit' (het beeld dat iemand uitdraagt en als kenmerkend en blijvend beschouwt). Het kernconcept 'nationale identiteit'. Wat moet je kunnen: Informatie uit een brontekst (tekst 3) selecteren en gebruiken om je uitleg te onderbouwen. De nationalistische benadering toepassen op de uitleg van egalitarisme als onderdeel van de Zweedse identiteit. De modernistische benadering herkennen in de kritiek van Bengtsson op de nationalistische benadering. De relatie tussen een kenmerk van een benadering en de informatie uit de tekst duidelijk maken. Waar op letten: Verwar de nationalistische benadering (natie als organisch, historisch gegroeid) niet met de modernistische benadering (natie als een moderne, politieke constructie). Pas het kernconcept 'identiteit' correct toe: het gaat om het beeld dat Zweden uitdraagt en als kenmerkend en blijvend beschouwt. Onderbouw je uitleg altijd met concrete informatie of citaten uit tekst 3. Zonder verwijzing naar de tekst is je antwoord onvolledig. Zorg ervoor dat je uitleg duidelijk maakt hoe het gekozen kenmerk van de benadering blijkt uit de tekst. Kernbegrippen: identiteit, nationale identiteit ### Vraag 12 – Conflict-paradigma en democratisering in Zweden Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe het conflict-paradigma en het kernconcept democratisering te herkennen zijn in Bengtssons beschrijving van de Zweedse samenleving. Dit doe je door een kenmerk van het conflict-paradigma te koppelen aan informatie uit tekst 3, en de omschrijving van democratisering te verbinden met relevante informatie uit dezelfde tekst. Wat moet je kennen: Je moet de definitie en kenmerken van het conflict-paradigma kennen (bijvoorbeeld: maatschappelijke conflicten als motor voor verandering, machtsstrijd, sociale ongelijkheid). Daarnaast moet je het kernconcept democratisering kunnen omschrijven (bijvoorbeeld: toename van politieke inspraak en medezeggenschap voorheen minder machtige groepen). Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit tekst 3 kunnen selecteren en interpreteren die relevant is voor zowel het conflict-paradigma als democratisering. Je moet deze informatie vervolgens logisch kunnen verbinden met de theoretische concepten en een duidelijke uitleg kunnen formuleren. Waar op letten: Let erop dat je een specifiek kenmerk van het conflict-paradigma benoemt en dit duidelijk illustreert met informatie uit tekst 3. Vermijd alleen citeren; leg uit hoe het citaat het kenmerk aantoont. Zorg voor een precieze omschrijving van democratisering en koppel dit concreet aan gebeurtenissen of ontwikkelingen in Zweden zoals beschreven in de tekst (bijvoorbeeld de invoering van algemeen kiesrecht of de herverdeling van politieke inspraak). Kernbegrippen: conflict-paradigma, democratisering ### Vraag 13 – Institutionalisering in de Zweedse verzorgingsstaat Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe het kernconcept 'institutionalisering' te herkennen is in de beschrijving van de Zweedse verzorgingsstaat door Berggren en Trägårdh. Hierbij gebruik je de omschrijving van het kernconcept en illustreer je dit met twee voorbeelden uit tekst 4. Wat moet je kennen: Je moet de definitie van het kernconcept 'institutionalisering' kennen. Dit omvat 'complex van waarden' of 'geformaliseerde regels' én 'vastleggen in standaardgedragspatronen' of 'het reguleren van gedrag van mensen en hun onderlinge relaties'. Je moet ook de inhoud van tekst 4 begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet de definitie van institutionalisering kunnen toepassen op een concrete situatie, in dit geval de Zweedse verzorgingsstaat zoals beschreven in tekst 4. Je moet relevante voorbeelden uit de tekst kunnen selecteren en deze koppelen aan de onderdelen van de definitie. Waar op letten: Let erop dat je: 1. De omschrijving van het kernconcept institutionalisering correct toepast (zowel het aspect van waarden/regels als het aspect van standaardgedragspatronen/gedragsregulering). 2. Twee concrete voorbeelden uit tekst 4 gebruikt om de institutionalisering te illustreren. 3. De voorbeelden duidelijk koppelt aan de betreffende onderdelen van de definitie van institutionalisering. 4. Een duidelijke uitleg geeft waarom institutionalisering in de beschrijving van Berggren en Trägårdh te herkennen is. Kernbegrippen: institutionalisering, verzorgingsstaat ### Vraag 14 – De paradox van modernisering in Zweden Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de 'paradox van modernisering' (verzelfstandiging én verafhankelijking) zichtbaar is in de moderne Zweedse samenleving, volgens Berggren en Trägårdh. Je gebruikt hiervoor informatie uit tekst 4. Wat moet je kennen: Je moet de 'paradox van modernisering' kennen, die bestaat uit 'verzelfstandiging' en 'verafhankelijking'. Wat moet je kunnen: Je moet de paradox van modernisering kunnen herkennen en toepassen op een concrete samenleving (Zweden) met behulp van een brontekst. Je moet een redenering kunnen opbouwen die beide kanten van de paradox illustreert met voorbeelden uit de tekst. Waar op letten: Let erop dat je beide kanten van de paradox (verzelfstandiging én verafhankelijking) benoemt en illustreert met concrete voorbeelden uit tekst 4. Zorg ervoor dat je de tegenstrijdigheid van deze twee processen duidelijk maakt in je redenering. Kernbegrippen: paradox van modernisering, verzelfstandiging, verafhankelijking ### Vraag 15 – Classificeren van de Zweedse cultuur volgens Hofstede Wat kun je verwachten: Je moet de Zweedse cultuur, zoals beschreven in tekst 4, classificeren aan de hand van twee dimensies van Hofstede. Je mag hierbij de dimensies 'termijn-gerichtheid' en 'onzekerheidsvermijding' niet gebruiken. Per gekozen dimensie moet je een specifieke pool benoemen (bijvoorbeeld 'kleine machtsafstand') en deze onderbouwen met informatie uit tekst 4. Wat moet je kennen: De vijf dimensies van Hofstede: machtsafstand (groot/klein), individualisme/collectivisme, masculiniteit/femininiteit, termijngerichtheid (lang/kort), en onzekerheidsvermijding (hoog/laag). Je moet de kenmerken van elke pool van deze dimensies kennen om de cultuur correct te kunnen indelen. Wat moet je kunnen: 1. De relevante informatie uit tekst 4 selecteren die iets zegt over de Zweedse cultuur. 2. Deze informatie koppelen aan de juiste dimensies en polen van Hofstede (met uitzondering van de verboden dimensies). 3. Je antwoord duidelijk formuleren met per dimensie een pool en een onderbouwing uit de tekst. Waar op letten: Let goed op dat je: - **Twee andere dimensies** kiest dan termijngerichtheid en onzekerheidsvermijding. - Per dimensie een **specifieke pool** benoemt (bijvoorbeeld 'individualistisch', niet alleen 'individualisme'). - Per pool een **onderbouwing geeft met informatie uit tekst 4**. - Je antwoord compact en duidelijk formuleert. Kernbegrippen: Dimensies van Hofstede, machtsafstand, individualisme, collectivisme, masculiniteit, femininiteit ### Vraag 16 – Inkomensongelijkheid in West-Europa: Vergelijking van periodes Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over inkomensongelijkheid in West-Europese landen, waarbij je een grafiek moet analyseren en specifieke periodes moet vergelijken. Wat moet je kennen: Het concept 'inkomensongelijkheid' en hoe dit wordt weergegeven in een grafiek (bijvoorbeeld als het aandeel van het nationaal inkomen van de rijkste 10%). Wat moet je kunnen: Informatie aflezen uit een lijngrafiek, specifiek de waarden op de y-as (percentage) en de x-as (jaartallen). Je moet ook in staat zijn om twee verschillende periodes in de grafiek met elkaar te vergelijken en een conclusie te trekken over de verandering. Waar op letten: Let goed op de y-as: een hoger percentage betekent méér ongelijkheid. Vergelijk de juiste periodes (jaren '80 van de twintigste eeuw versus het begin van de twintigste eeuw). Zorg dat je antwoord concreet is en de richting van de verandering (vermindering) benoemt, ondersteund door informatie uit de figuur. Kernbegrippen: inkomensongelijkheid ### Vraag 17 – Verklaringen voor afnemende inkomensongelijkheid in West-Europa Wat kun je verwachten: Je moet een andere factor dan de arbeidersbeweging noemen die de afname van inkomensongelijkheid in West-Europa tussen het begin van de 20e eeuw en de jaren '80 verklaart. Denk aan sociale, economische of politieke factoren. Wat moet je kennen: Je moet de algemene trends in inkomensongelijkheid in West-Europa kennen, zoals weergegeven in figuur 1. Je moet ook kennis hebben van de ontwikkeling van de verzorgingsstaat en de bijbehorende beleidsinstrumenten zoals progressieve belastingen. Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om historische ontwikkelingen te analyseren en te verklaren aan de hand van sociaal-economische en politieke factoren. Je moet specifiek een verklaring kunnen formuleren voor de afname van ongelijkheid in de genoemde periode, zonder de reeds gegeven factor te gebruiken. Waar op letten: Let goed op de tijdsperiode (begin 20e eeuw tot jaren '80) en de richting van de verandering (afname van ongelijkheid). De vraag sluit expliciet de 'toegenomen macht van de arbeidersbeweging' uit als antwoord. Zorg ervoor dat je een andere, relevante factor noemt die de afname van ongelijkheid verklaart. Kernbegrippen: sociale ongelijkheid, verzorgingsstaat, herverdeling, progressieve belastingen ### Vraag 18 – Sociale ongelijkheid in Europa aan de hand van meervoudige armoede Wat kun je verwachten: Je krijgt een kaart van Europa over meervoudige armoede. Je moet uitleggen hoe sociale ongelijkheid tussen landen te herkennen is, door Zweden met een ander Europees land te vergelijken en het kernconcept 'sociale ongelijkheid' toe te passen. Wat moet je kennen: Je moet de definitie van het kernconcept 'sociale ongelijkheid' kennen. Dit concept beschrijft de ongelijke verdeling van schaarse en hooggewaardeerde zaken (zoals inkomen, gezondheid, opleiding) en de ongelijke waardering en behandeling van mensen op basis van hun maatschappelijke positie. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een kaart kunnen aflezen en interpreteren. Je moet het kernconcept 'sociale ongelijkheid' kunnen toepassen op concrete voorbeelden uit de kaart. Je moet een vergelijking kunnen maken tussen twee landen en dit helder kunnen uitleggen. Waar op letten: Let erop dat je zowel informatie uit figuur 2 (over Zweden en een ander land) gebruikt als de omschrijving van het kernconcept 'sociale ongelijkheid'. Zorg ervoor dat je de link legt tussen de data en het concept. Noem specifiek Zweden en een ander Europees land in je uitleg. Kernbegrippen: sociale ongelijkheid ### Vraag 19 – Hypothese formuleren over meervoudige armoede en geografische ligging Wat kun je verwachten: Je moet een toetsbare hypothese formuleren over de relatie tussen meervoudige armoede en de geografische ligging van Europese landen, gebaseerd op de gegevens uit figuur 2. De hypothese moet de 'Hoe ..., des te ...'-formulering bevatten. Wat moet je kennen: Je moet het concept 'hypothese' kennen en begrijpen wat een toetsbare hypothese inhoudt. Je moet ook in staat zijn om informatie uit een kaart (figuur 2) te interpreteren. Wat moet je kunnen: Je moet een hypothese kunnen formuleren die voldoet aan de volgende criteria: toetsbaar, gebruikt de 'Hoe ..., des te ...'-formulering, en beschrijft een relatie tussen meervoudige armoede en geografische ligging zoals zichtbaar in figuur 2. Waar op letten: Let op de verplichte 'Hoe ..., des te ...'-formulering. Zorg ervoor dat je hypothese toetsbaar is met de gegevens uit figuur 2. Vermijd het omkeren van de correlatie die in de figuur zichtbaar is. Suggesteer geen causale relatie, maar een correlatie. Kernbegrippen: hypothese ### Vraag 20 – Typen onderzoek bij Big Data over vaccinatiebereidheid Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het herkennen van verschillende typen onderzoek (beschrijvend, empirisch, kwalitatief, kwantitatief, theoretisch, verklarend) toegepast op een praktijksituatie, zoals Big Data-onderzoek naar vaccinatiebereidheid. Wat moet je kennen: Je moet de definities en kenmerken van de volgende onderzoekstypen kennen: beschrijvend, empirisch, kwalitatief, kwantitatief, theoretisch en verklarend onderzoek. Wat moet je kunnen: Je moet een gegeven onderzoekssituatie (beschreven in een tekst) kunnen analyseren en de kenmerken ervan kunnen koppelen aan de juiste typen onderzoek uit een lijst. Dit betekent dat je de aard van de dataverzameling, de omvang van de data en het doel van het onderzoek moet kunnen identificeren. Waar op letten: Let goed op de aard van de data (grote aantallen, percentages duiden op kwantitatief), de bron van de data (werkelijkheid/peilingen duiden op empirisch) en het doel van het onderzoek (een situatie in kaart brengen duidt op beschrijvend, oorzaken zoeken op verklarend). Verwar kwantitatief niet met kwalitatief en beschrijvend niet met verklarend. Kernbegrippen: beschrijvend onderzoek, empirisch onderzoek, kwantitatief onderzoek, kwalitatief onderzoek, theoretisch onderzoek, verklarend onderzoek ### Vraag 21 – Big Data, Betrouwbaarheid en Representativiteit in Sociaalwetenschappelijk Onderzoek Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de toepassing van Big Data in sociaalwetenschappelijk onderzoek en de eisen waaraan dergelijk onderzoek moet voldoen. Je moet uitleggen hoe Big Data de betrouwbaarheid kan beïnvloeden en hoe het kan schorten aan andere belangrijke onderzoekseisen, zoals representativiteit of generaliseerbaarheid. Hierbij moet je specifieke informatie uit de brontekst gebruiken. Wat moet je kennen: De definitie van 'betrouwbaarheid' in de context van statistisch onderzoek. De definities van 'representativiteit' en 'generaliseerbaarheid' (ook wel 'externe validiteit') in de context van sociaalwetenschappelijk onderzoek. De betekenis van 'Big Data' en de implicaties ervan voor onderzoek. De algemene eisen aan sociaalwetenschappelijk onderzoek. Wat moet je kunnen: De begrippen 'betrouwbaarheid', 'representativiteit' en 'generaliseerbaarheid' correct omschrijven. Uitleggen hoe een grotere dataset (Big Data) de betrouwbaarheid van onderzoek kan vergroten. Uitleggen hoe Big Data-onderzoek toch kan falen op het gebied van representativiteit of generaliseerbaarheid, zelfs met grote datasets. Informatie uit een brontekst (tekst 5) selecteren en toepassen om je uitleg te onderbouwen, specifiek over de kenmerken van de Facebook-gebruikers in het onderzoek. De relatie leggen tussen de kenmerken van een steekproef en de representativiteit/generaliseerbaarheid voor de totale populatie. Waar op letten: Omschrijf de begrippen 'betrouwbaarheid' en de 'andere eis' (representativiteit of generaliseerbaarheid) expliciet, zoals gevraagd. Verwar betrouwbaarheid niet met representativiteit/generaliseerbaarheid. Maak een duidelijke koppeling tussen de theorie en de specifieke informatie uit tekst 5 over de Facebook-gebruikers (wit en hoger opgeleid) en de Amerikaanse bevolking. Benoem expliciet de 'andere eis' van sociaalwetenschappelijk onderzoek (representativiteit of generaliseerbaarheid) en leg uit waarom hier niet aan voldaan wordt. Kernbegrippen: betrouwbaarheid, representativiteit, generaliseerbaarheid, externe validiteit, Big Data, sociaalwetenschappelijk onderzoek ### Vraag 22 – Systeemmodel: Omzettingsfase en Big Data Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen in welke subfase van de omzettingsfase Big Data-onderzoeken invloed kunnen hebben op politieke besluitvorming. Hierbij moet je de gekozen subfase omschrijven en illustreren met informatie uit tekst 5. Wat moet je kennen: Je moet het systeemmodel van politieke besluitvorming kennen, in het bijzonder de omzettingsfase en de drie subfasen daarvan: politieke agendavorming, beleidsvoorbereiding en beleidsbepaling. Ook moet je de inhoud van tekst 5 goed begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet: - Een van de drie subfasen van de omzettingsfase correct benoemen. - De gekozen subfase correct omschrijven. - Informatie uit tekst 5 selecteren die relevant is voor de gekozen subfase. - Een duidelijke koppeling maken tussen de Big Data-onderzoeken, de gekozen subfase en de politieke besluitvorming van de Amerikaanse overheid, gebruikmakend van de informatie uit tekst 5. Waar op letten: Let goed op dat je: - Een van de drie subfasen van de omzettingsfase kiest (agendavorming, beleidsvoorbereiding of beleidsbepaling). - De gekozen subfase correct omschrijft. - De informatie uit tekst 5 (bijvoorbeeld over vaccinatiebereidheid of versoepeling van coronamaatregelen) concreet gebruikt om je uitleg te illustreren en te onderbouwen. - Een duidelijke link legt tussen de Big Data-onderzoeken en de invloed ervan op de politieke besluitvorming binnen de gekozen subfase. Kernbegrippen: systeemmodel, omzettingsfase, politieke agendavorming, beleidsvoorbereiding, beleidsbepaling, politieke besluitvorming ### Vraag 23 – Conflict over visserij: machtsbronnen van Jersey en Frankrijk Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe Jersey en Frankrijk een conflict hebben over visserij. Hierbij gebruik je twee verschillende typen machtsbronnen uit tekst 6, gekoppeld aan de juiste actor (Jersey of Frankrijk). Ook leg je uit wat het kernconcept 'conflict' betekent en hoe dit blijkt uit de tekst. Wat moet je kennen: De definitie van het kernconcept 'conflict'. Verschillende typen machtsbronnen (bijvoorbeeld politiek, economisch). Wat moet je kunnen: Informatie uit tekst 6 selecteren die relevant is voor machtsbronnen en het conflict. De geselecteerde informatie koppelen aan de juiste typen machtsbronnen en actoren. Het kernconcept 'conflict' toepassen op de situatie tussen Jersey en Frankrijk, met behulp van informatie uit tekst 6. Een heldere en compacte uitleg formuleren. Waar op letten: Benoem twee *verschillende* typen machtsbronnen. Koppel elke machtsbron correct aan de juiste actor (Jersey of Frankrijk) en onderbouw dit met informatie uit tekst 6. Gebruik de omschrijving van het kernconcept 'conflict' en laat duidelijk zien hoe dit conflict blijkt uit de tekst, inclusief de strijdige doelen van beide partijen. Zorg ervoor dat je uitleg volledig is en alle onderdelen van de vraag beantwoordt. Kernbegrippen: conflict, machtsbronnen ### Vraag 24 – Representatie en representativiteit van Franse vissers Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen op welke twee manieren de Franse vissers gerepresenteerd zullen zijn in het gesprek met de regering van Jersey. Hierbij gebruik je de kernconcepten representatie en representativiteit, en koppel je deze aan informatie uit tekst 6. Wat moet je kennen: Je moet de definities van de kernconcepten 'representatie' en 'representativiteit' kennen en kunnen toepassen in een concrete situatie. Wat moet je kunnen: Je moet: - De kernconcepten 'representatie' en 'representativiteit' correct definiëren. - Informatie uit tekst 6 selecteren die relevant is voor beide concepten. - Een redenering opbouwen die de concepten koppelt aan de informatie uit de tekst om de twee manieren van representatie te verklaren. Waar op letten: Let goed op het onderscheid tussen 'representatie' (de handeling van het vertegenwoordigen, wie vertegenwoordigt wie) en 'representativiteit' (de mate waarin de standpunten van de vertegenwoordiger overeenkomen met die van de achterban). Zorg ervoor dat je voor beide concepten concrete informatie uit tekst 6 gebruikt om je antwoord te onderbouwen. Benoem twee verschillende manieren van representatie: via een persoon/groep en via standpunten/opvattingen. Kernbegrippen: representatie, representativiteit ### Vraag 25 – Beperkte soevereiniteit van Jersey in het visserijconflict Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe zowel de interne als de externe soevereiniteit van Jersey beperkt is, aan de hand van het visserijconflict. Hierbij gebruik je specifieke kenmerken van beide vormen van soevereiniteit en informatie uit tekst 6. Wat moet je kennen: Je moet de definities en kenmerken van interne soevereiniteit en externe soevereiniteit kennen. Ook moet je de inhoud van tekst 6 over het visserijconflict en de positie van Jersey begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst (tekst 6) kunnen selecteren en toepassen op abstracte concepten (interne en externe soevereiniteit). Je moet een heldere en beargumenteerde uitleg kunnen geven, waarbij je de beperkingen van soevereiniteit in de context van het visserijconflict van Jersey aantoont. Waar op letten: Let goed op dat je interne en externe soevereiniteit niet door elkaar haalt. Zorg ervoor dat je voor beide vormen van soevereiniteit een duidelijk kenmerk noemt en dit direct koppelt aan relevante informatie uit tekst 6. Vermijd algemene definities zonder concrete toepassing op de casus van Jersey en het visserijconflict. Kernbegrippen: interne soevereiniteit, externe soevereiniteit ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen VWO 2023 tijdvak 1 donderdag 25 mei 9.00 - 12.00 uur maatschappijwetenschappen Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 25 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 51 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen worden. Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen gevraagd worden en je geeft er meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. VW-1034-a-23-1-o ### Pagina 2 Opgave 1 Het activisme van K-popfans Bij deze opgave horen de teksten 1 en 2. Inleiding K-pop is een muziekstroming waarvan de oorsprong in Zuid-Korea ligt. Fans van deze popmuziek organiseren zich in zogenaamde fandoms. Sociaalwetenschappelijk onderzoekers naar fandoms maken een onderscheid tussen klassieke fans en fandoms. Klassieke fans zijn voornamelijk passieve consumenten van een populaire cultuur. Fandoms daarentegen zijn groepen fans met een meer activistische houding. Deze opgave gaat over de fandoms van K-popbands en hun activisme. Gebruik tekst 1. 2p 1 Leg uit dat in de ontwikkeling van de muziekindustrie van K-pop globalisering te herkennen is. Gebruik in je uitleg de omschrijving van het kernconcept globalisering en twee voorbeelden uit tekst 1 om globalisering te illustreren. In tekst 1 staat dat eind jaren tachtig van de vorige eeuw de Koreaanse media meer autonomie kregen en de Koreaanse staat democratiseerde. Er zijn zes vereisten voor democratie. 2p 2 Leg uit dat autonomie van de media samenhangt met een vereiste voor democratie. Gebruik in je uitleg de naam en een omschrijving van de gekozen vereiste voor democratie. Gebruik tekst 1. Tekst 1 beschrijft dat K-popfans de binding met hun idolen als macht sbronnen inzetten. Een type binding is economische binding. 2p 3 Leg uit dat K-popfans door een ander type binding met hun idolen macht uitoefenen op de agentschappen van K-popbands. Gebruik in je uitleg: – de omschrijving van het kernconcept macht en informatie uit tekst 1 waaruit macht blijkt; – een type binding en informatie uit tekst 1 waaruit het gekozen type binding blijkt. VW-1034-a-23-1-o 2 / 8 lees verder ### Pagina 3 Gebruik tekst 2. Activistische K-popfandoms, zoals BTS Army, hebben kenmerken van een pressiegroep. Het barrièremodel is een politiek besluitvormingsmodel dat vier drempels onderscheidt. 3p 4 Berééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééééé ### Pagina 4 Opave 2 Gelijkheidssprookje Bij deze opgave horen de teksten 3 en 4 en de figuren 1 en 2 uit het bronnenboekje. Inleiding Het Scandinavische land Zweden wordt beschouwd als een van de meest sociaal gelijke landen in de wereld. Economisch historicus Bengtsson en de politiek historici Berggren en Trägårdh kijken op verschillende manieren naar de ontwikkeling van gelijkheid in Zweden. Deze opgave gaat over gelijkheid in Zweden. Gebruik tekst 3. Volgens tekst 3 hebben de Zweden een stereotype van egalitarisme. Leg uit dat in 'de egalitaire Zweden' een stereotype te herkennen is. Gebruik in je uitleg een omschrijving van het begrip stereotype en informatie uit tekst 3 waaruit stereotype blijkt. 1p 9 1p 10 Leg vervolgens uit dat dit stereotype van de Zweden ideologisch is. Gebruik in je uitleg de omschrijving van het kernconcept ideologie en informatie uit tekst 3 waaruit ideologie blijkt. Gebruik tekst 3. In tekst 3 geeft Bengtsson vanuit de modernistische benadering kritiek op de nationalistische benadering van de ontwikkeling van de Zweedse nationale identiteit. 4p 11 a Leg vanuit de nationalistische benadering uit dat het egalitarisme onderdeel uitmaakt van de Zweedse identiteit. Gebruik in je uitleg: - een kenmerk van de nationalistische benadering en informatie uit tekst 3 waaruit het gekozen kenmerk blijkt; - de omschrijving van het kernconcept identiteit en informatie uit tekst 3 waaruit identiteit blijkt. b Leg uit dat in de kritiek van Bengtsson de modernistische benadering te herkennen is. Gebruik in je uitleg een kenmerk van de modernistische benadering en informatie uit tekst 3 waaruit het gekozen kenmerk blijkt. Gebruik tekst 3. In tekst 3 beschrijft Bengtsson de democratisering van de Zweedse samenleving in de twintigste eeuw. 3p 12 Leg uit dat in zijn beschrijving van de democratisering in Zweden het conflict-paradigma te herkennen is. Gebruik in je uitleg: - een kenmerk van het conflict-paradigma en informatie uit tekst 3 waaruit het gekozen kenmerk blijkt; - de omschrijving van het kernconcept democratisering en informatie uit tekst 3 waaruit democratisering blijkt. VW-1034-a-23-1-o 4/8 lees verder ► ► ► ### Pagina 5 2p 13 Gebruik tekst 4. In tekst 4 beschrijven Berggren en Trägårdh de institutionalisering in de Zweedse verzorgingsstaat in de twintigste eeuw. Leg uit dat in hun beschrijving van de Zweedse verzorgingsstaat institutionalisering te herkennen is. Gebruik in je uitleg de omschrijving van het kernconcept institutionalisering en twee voorbeelden uit tekst 4 om institutionalisering te illustreren. Gebruik tekst 4. In Zweden heeft zich een proces van verzelfstandiging voltrokken. Verzelfstandiging maakt onderdeel uit van een paradox van modernisering. 1p 14 Beredeneer dat deze paradox van modernisering te herkennen is in moderne Zweedse samenleving, volgens Berggren en Trägårdh. Gebruik in je redenering deze paradox van modernisering en informatie uit tekst 4 om deze paradox te illustreren. Gebruik tekst 4. In tekst 4 beschrijven Berggren en Trägårdh de Zweedse samenleving. Hofstede onderscheidt vijf dimensies waarop je culturen in samenlevingen van elkaar kunt onderscheiden. Twee dimensies van Hofstede zijn termijngerichtheid en onzekerheidsvermijding. Elke dimensie heeft twee polen, zoals de pool langetermijngerichtheid en de pool kortetermijngerichtheid. 2p 15 Classificeer de Zweedse cultuur volgens Berggren en Trägårdh door deze in te delen op een pool van twee andere dimensies. Gebruik in je antwoord per dimensie een pool en per pool informatie uit tekst 4. Let op: je mag de dimensies termijngerichtheid en onzekerheidsvermijding niet gebruiken. [FIGUUR: Grafiek met twee lijnen die de inkomensongelijkheid in Zweden en West-Europese landen weergeven van 1900 tot 2010.] Gebruik figuur 1. Figuur 1 laat verandering in de inkomensongelijkheid in Zweden en in twee andere West-Europese landen zien vanaf het eind van de negentiende eeuw. 1p 16 Beschrijf de verandering van de inkomensongelijkheid in de jaren tachtig van de twintigste eeuw ten opzichte van het begin van de twintigste eeuw, volgens figuur 1. Gebruik in je antwoord informatie uit figuur 1 over de mate van ongelijkheid. Er zijn verschillende sociale, economische en politieke factoren in West-Europese landen die deze verandering kunnen verklaren. Een van deze factoren is de toegenomen macht van de arbeidersbeweging. 2p 17 Geef met een andere factor een verklaring voor de veranderde mate van ongelijkheid in de jaren tachtig van de twintigste eeuw in West-Europa ten opzichte van het begin van de twintigste eeuw. VW-1034-a-23-1-o 5/8 lees verder ► ► ► Voor alle eindexamens, zie ook www.ssleixamen.nl. Voor de perfecte voorbereiding op je eindexamen, zie ook www.ssleiden.nl. Pagina: 158 ### Pagina 6 Gebruik figuur 2. Figuur 2 is een kaart over meervoudige armoede in Europa tussen 2014 en 2017. Met deze kaart kan Zweden vergeleken worden met andere landen in Europa. 2p 18 Leg met Zweden en een ander Europees land uit dat in figuur 2 sociale ongelijkheid tussen deze Europese landen te herkennen is. Gebruik in je uitleg de omschrijving van het kernconcept sociale ongelijkheid en informatie uit figuur 2 om sociale ongelijkheid te illustreren. 1p 19 Formuleer een hypothese over meervoudige armoede en de geografische ligging van Europese landen die met de gegevens uit figuur 2 te toetsen is. Gebruik in je formulering: Hoe ..., des te ... Opgave 3 De Big Data Paradox Bij deze opgave hoort tekst 5 uit het bronnenboekje. Inleiding Voor onderzoek wordt tegenwoordig vaak gebruikgemaakt van Big Data. Big Data zijn datasets met een grote hoeveelheid gegevens, dikwijls gecombineerd uit verschillende bronnen. Ook het gedrag van mensen wordt onderzocht met Big Data. Statistici waarschuwen voor verkeerde conclusies uit onderzoek met Big Data. Naast statistische voordelen van het gebruik van Big Data zijn er ook statistische nadelen. Dat wordt de Big Data Paradox genoemd. Gebruik tekst 5. Er volgt een opsomming van zes typen onderzoek: 1 beschrijvend onderzoek 2 empirisch onderzoek 3 kwalitatief onderzoek 4 kwantitatief onderzoek 5 theoretisch onderzoek 6 verklarend onderzoek 1p 20 Welke drie typen onderzoek omschrijven de Big Data-onderzoeken naar vaccinatiebereidheid uit tekst 5? Schrijf de drie nummers op. VW-1034-a-23-1-o 6 / 8 lees verder ►►► ### Pagina 7 Gebruik tekst 5. In tekst 5 staat dat onderzoekers tegenwoordig gemakkelijker Big Data kunnen gebruiken, dat wil zeggen dat zij toegang hebben tot veel grotere databestanden dan in het verleden. Sociaalwetenschappelijke onderzoeken moeten voldoen aan een aantal eisen. 3a (4p) - Leg uit dat het gebruik van Big Data de betrouwbaarheid van statistisch onderzoek kan vergroten. Gebruik in je uitleg een omschrijving van de eis betrouwbaarheid van onderzoek. - Leg uit dat de Big Data-onderzoeken naar de vaccinatiebereidheid van Amerikanen volgens statistici niet voldoen aan een **andere** eis van sociaalwetenschappelijk onderzoek. Gebruik in je uitleg de naam en een omschrijving van een eis van sociaalwetenschappelijk onderzoek en daarover informatie uit tekst 5. Gebruik tekst 5. Het systeemmodel kent een aantal fasen van politieke besluitvorming. Een daarvan is de omzettingsfase. De omzettingsfase bestaat uit drie subfasen. 2p 22 Leg uit in welke subfase van de omzettingsfase de Big Data-onderzoeken naar de vaccinatiebereidheid van invloed kunnen zijn op het politieke besluitvormingsproces van de Amerikaanse overheid. Gebruik in je uitleg een omschrijving van de gekozen subfase en informatie uit tekst 5 om de gekozen subfase te illustreren. Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina. VW-1034-a-23-1-o 7 / 8 lees verder ►►► ### Pagina 8 Opgave 4 Visserijconflict Bij deze opgave hoort tekst 6 uit het bronnenboekje. Inleiding In 2021 blokkeerden Franse vissers de haven van de hoofdstad van Jersey. Jersey is een eiland dat tussen het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk ligt op 22 kilometer van de Franse kust. Jersey is een zelfstandige staat met zo'n honderddjuizend inwoners. Jersey valt weliswaar onder de Britse kroon, maar het maakt geen deel uit van het Verenigd Koninkrijk. Ook is het geen lid van de Europese Unie. Deze opgave gaat over het visserijconflict tussen Jersey en Frankrijk in 2021. Gebruik tekst 6. In een conflict kunnen actoren verschillende machtsbronnen inzetten. In tekst 6 zijn voor Jersey en Frankrijk elk een ander type machtsbron te herkennen. 4p 23 Leg met twee typen machtsbronnen uit dat Jersey en Frankrijk een conflict over visserij hebben. Gebruik in je uitleg: twee typen machtsbronnen en per type machtsbron informatie uit tekst 6; de omschrijving van het kernconcept conflict en informatie uit tekst 6 waaruit conflict blijkt. 2p 24 In tekst 6 staat dat de regering van Jersey in gesprek ging met de Franse vissers die bij Jersey willen vissen. Bereneedeneer op welke twee manieren deze Franse vissers gerepresenteerd zullen zijn in het gesprek met de regering van Jersey. Gebruik in je redenering: de omschrijving van het kernconcept representatie en informatie uit tekst 6 waaruit representatie blijkt. de omschrijving van het kernconcept representativiteit en informatie uit tekst 6 waaruit representativiteit blijkt. 2p 25 Gebruik tekst 6. Leg aan de hand van het visserijconflict uit dat zowel de interne soevereiniteit als de externe soevereiniteit van Jersey beperkt is. Gebruik in je uitleg: een kenmerk van interne soevereiniteit en daarover informatie uit tekst 6; een kenmerk van externe soevereiniteit en daarover informatie uit tekst 6. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift. VW-1034-a-23-1-o 8/8 einde