# Eindexamen Maatschappijwetenschappen VWO 2018 tijdvak 2 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/maatschappijleer/2018/tijdvak-2 ## Vragen in dit examen ### Vraag 1 – Alcoholgebruik jongeren ### Vraag 2 – Alcoholgebruik jongeren ### Vraag 3 – Alcoholgebruik jongeren ### Vraag 4 – Alcoholgebruik jongeren ### Vraag 5 – Alcoholgebruik jongeren ### Vraag 6 – Media, politiek, economie ### Vraag 7 – Media, politiek, economie ### Vraag 8 – Media, politiek, economie ### Vraag 9 – Nexitverlangens ### Vraag 10 – Nexitverlangens ### Vraag 11 – Nexitverlangens ### Vraag 12 – Alcoholgebruik jongeren ### Vraag 13 – Alcoholgebruik jongeren ### Vraag 14 – Alcoholgebruik jongeren ### Vraag 15 – Nexitverlangens ### Vraag 16 – Nexitverlangens ### Vraag 17 – Nexitverlangens ### Vraag 18 – Nexitverlangens ### Vraag 19 – Nexitverlangens ### Vraag 20 – Nexitverlangens ### Vraag 21 – Nexitverlangens ### Vraag 22 – Nexitverlangens ### Vraag 23 – Nexitverlangens ### Vraag 24 – Alcoholgebruik jongeren ### Vraag 25 – Alcoholgebruik jongeren ### Vraag 26 – Alcoholgebruik jongeren ### Vraag 27 – Verzwaring strafrecht ### Vraag 28 – Verzwaring strafrecht ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 17 Gebruik tekst 2. Leg uit dat er een verschil is tussen representatie en representativiteit van de Arctische inheemse bevolking bij de besluitvorming in de Arctische Raad. Gebruik in je uitleg: – de kernconcepten representatie en representativiteit; – bij elk kernconcept een voorbeeld uit tekst 2. 18 Gebruik tekst 2. Leg uit dat de Arctische Raad een politieke institutie is. Gebruik in je uitleg: – het kernconcept politieke institutie; – een voorbeeld van het kernconcept politieke institutie uit tekst 2. 19 Gebruik tekst 3. In tekst 3 staat dat verschillende staten claims leggen op het Arctisch gebied. Leg op grond van tekst 3 uit of er over die claims wel of geen conflict is. Gebruik in je uitleg: – het kernconcept conflict; – een voorbeeld van het kernconcept conflict uit tekst 3. 20 Gebruik tekst 3. De CLCS is de Commission on the Limits of the Continental Shelf. Deze commissie doet aanbevelingen over de vaststelling van de buitengrenzen van het continentaal plat. Stel dat je onderzoekt of de CLCS politiek gezag heeft. Formuleer een onderzoeksvraag om te onderzoeken of de CLCS politiek gezag heeft. Gebruik in je onderzoeksvraag de omschrijving van het begrip politiek gezag. Je mag de woorden ‘politiek’ en ‘gezag’ niet gebruiken. ### Pagina 2 Opave 4 De opmars van de robot Bij deze opgave horen de teksten 4 tot en met 6 en figuur 2 uit het bronnenboekje. Inleiding Deze opgave gaat over de gevolgen van het gebruik van robots en andere machines in de samenleving. Gebruik tekst 4. In tekst 4 beschrijft de econoom Richard Freeman een gedachte-experiment over robotisering. In de opzet van dit gedachte-experiment is een sociaalwetenschappelijk paradigma te herkennen. 2p 21 Leg uit welk sociaalwetenschappelijk paradigma in het gedachte-experiment te herkennen is. Gebruik in je antwoord: - twee kenmerken van het gekozen paradigma; - informatie uit tekst 4 over ieder kenmerk. Noem in je antwoord de naam van het gekozen paradigma. Gebruik figuur 2. In figuur 2 is een verschil in de ontwikkeling van het werkgelegenheidsaandeel van routinematige en dat van non-routinematige taken af te lezen. 3p 22 a Geef voor dit verschil in ontwikkeling uit figuur 2 een mogelijk gevolg voor verhoudingen tussen werknemers op de arbeidsmarkt. b Leg het gevolg uit met gebruik van: - de toelichting bij figuur 2; - het begrip cultureel kapitaal; - het kernconcept sociale ongelijkheid. De mate waarin een nieuwe technologie maatschappelijk zal worden geaccepteerd is van verschillende factoren afhankelijk. Volgens het sociaalconstructivisme-paradigma is dit van andere factoren afhankelijk dan volgens het rationele actor-paradigma. 2p 23 Geef voor elk van de twee paradigma's een factor die de mate van acceptatie van nieuwe technologie kan beïnvloeden. Gebruik in je antwoord voor elk paradigma een kenmerk van dat paradigma. VW-1034-f-18-1-0 8 / 9 ### Pagina 3 Gebruik tekst 5. Tekst 5 is een fragment uit het onderzoeksrapport naar robotisering van het Rathenau Instituut. De wijze waarop een samenleving omgaat met robotisering kan per cultuur verschillen. Hofstede onderscheidt verschillende culturele dimensies, zoals onzekerheidsmijding. 2p 24 Leg uit dat de dimensie onzekerheidsmijding herkenbaar is in tekst 5. Gebruik in je uitleg: – lage of hoge onzekerheidsmijding; – een voorbeeld uit tekst 5. Gebruik tekst 5. Het Rathenau Instituut heeft in opdracht van de Tweede Kamer onderzoek gedaan naar robotisering. In tekst 5 staat een aantal aanbevelingen van het Rathenau Instituut aan de Tweede Kamer voor beleid rondom robotisering. 2p 25 Leg uit welke politieke stroming het meest te herkennen is in de aanbevelingen in tekst 5. Gebruik in je uitleg: – een uitgangspunt van de gekozen stroming; – een voorbeeld uit tekst 5. Noem in je antwoord de naam van de gekozen stroming. Gebruik tekst 6. Het proces van politieke besluitvorming in bijvoorbeeld de Tweede Kamer kan beschreven worden met verschillende modellen. Het systeemmodel onderscheidt verschillende fasen en subfasen in het proces van politieke besluitvorming. 2p 26 – Welke fase uit het systeemmodel is te herkennen in de politieke besluitvorming in tekst 6? – Leg uit welke rol het Rathenau Instituut heeft in dit politieke besluitvormingsproces in tekst 6. Gebruik in je uitleg een subfase binnen de gekozen fase uit het systeemmodel. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd. VW-1034-f-18-1-o 9/9 einde ■ ### Pagina 4 Bijlage VWO 2018 tijd vak 1 maatschappijwetenschappen (pilot) Bronnenboekje VW-1034-f-18-1-b ### Pagina 5 Opgave 1 Criminaliteit in de regio Streuveland Alle gegevens in deze opgave zijn fictief. tabel 1 Correlatie tussen kenmerken van slachtoffers en het al dan niet zelf plegen van een delict in de afgelopen 12 maanden, regio Streuveland in 2017 Regio Streuveland, 2017 n = 400 kenmerken van slachtoffers correlatie met het al dan niet zelf plegen van een delict 1 percentage vrienden dat dader is (schaal van 0% - 100%) 0,32* 2 percentage vrienden dat slachtoffer is (schaal van 0% - 100%) -0,16 3 mate van contact met dadervrienden (schaal van 1 (nooit) - 7 (dagelijks)) 0,34* 4 mate van contact met slachtoffervrienden (schaal van 1 (nooit) - 7 (dagelijks)) 0,06 5 mate van nabijheid van dadervrienden (schaal van 1 (buitenland) tot 4 (zelfde woning)) 0,11 6 mate van nabijheid van slachtoffervrienden (schaal van 1 (buitenland) tot 4 (zelfde woning)) -0,21 * correlatie is significant (p<.05) Toelichting De sterkte van het verband tussen het kenmerk van slachtoffers en het al dan niet zelf plegen van een delict in de afgelopen 12 maanden is een cijfer tussen -1 en 1. 1 = perfecte correlatie, 0,5 = redelijke correlatie, 0 = geen correlatie. Het minteken geeft negatieve correlatie aan. Een positieve correlatie betekent: hoe hoger de waarde op het kenmerk van het slachtoffer, des te groter de kans dat hij/zij de afgelopen 12 maanden zelf een delict heeft gepleegd. VW-1034-f-18-1-b 2 / 9 lees verder ▷▷▷ ### Pagina 6 Opgave 2 Voedsel figuur 1 Schematisch overzicht van de sojaketen met betrokken bedrijven Sojastromen [FIGUUR: Blokdiagram dat de sojaketen en de betrokken bedrijven weergeeft, beginnend met grondstoffen zoals grond, kunstmest, water en zaden die leiden tot sojabonen. Sojabonen worden verwerkt tot sojameel en sojaolie. Sojaolie leidt tot geraffineerde olie, wat verder wordt verwerkt tot producten als chocolade, voedingssupplement, snoep & koek, sauzen & soepen, bakolie, margarine, mayonaise, kant en klaar maaltijden en wasmiddelen. Sojameel leidt tot veevoer, wat verder onderverdeeld wordt in kip, koeien en varkens. Kip leidt tot eieren, koeien tot melk en varkens tot vlees en slachtbijproducten. Sojameel wordt ook direct verwerkt tot noodles, ontbijtgranen en babyvoeding. Een apart pad van sojabonen leidt via veevoer naar cosmetica en medicijnen. Onder de sojaketen staan de betrokken bedrijven weergegeven: kunstmestbedrijven, zaadleveranciers, crushers, boeren, handelaaren, veehouderij, veevoerbedrijven, levensmiddelenindustrie, detailhandel / horeca, transport, supermarkt en slachterijen. Pijlen geven de stromen en relaties weer.] Betrokken bedrijven transport naar: WRR, 2014 Toelichting De sojaketen laat zien in welke eindproducten soja is verwerkt en door wie. Onder elk verticaal deel van de productieketen staat bij benadering aangegeven welke bedrijven hierbij betrokken zijn. Uit de figuur is bijvoorbeeld af te lezen dat boeren, crushers en transporteurs betrokken zijn bij de productie, de verwerking en het vervoer van sojabonen. VW-1034-f-18-1-b 3/9 lees verder ### Pagina 7 tekst 1 'Fairtrade$^1$) chocolade is een pleister op een kapot systeem' Er is steeds meer chocol duurzaam keurmerk$^2$), maar positie van arme boeren in productieketen van cacao 5 dramatisch slecht. (...) Dat blijkt de Cacao Barometer 2015, internationaal initiatief van belangrijkste organisaties die betrokken zijn bij duurzame cacao. 10 "Er gebeurt heel veel in de sector, maar het belangrijkste probleem wordt niet aangepakt: de extreme armoede van cacaoboeren en hun slechte positie in de productieketen", 15 zegt Antonie Fountain, co-auteur van de Barometer. (...) Fusies en overnames hebben ertoe geleid dat slechts een handjevol bedrijven 80 procent van de keten in 20 handen hebben, terwijl er miljoenen boeren zijn die slecht georganiseerd zijn. Vooral chocolademakers als Mars, Nestlé, Ferrero en Mondelez, verwerkers zoals Barry Callebaut en 25 Cargill, en supermarkten verdienen veel in vergelijking met de andere actoren in de keten. (...) "Aan de andere kant van de keten, bij de boeren, zijn de inkomens 30 schokkerend laag", aldus Fountain. (...) "Er moet één ding gebeuren: het prijsmechanisme moet veranderen, met andere woorden, de chocolade moet duurder worden. Dit kan alleen bron: www.oneworld.nl, 2015 noot 1 fairtrade = eerlijke handel noot 2 Een keurmerk is een hulpmiddel op de verpakking van voedingsmiddelen voor het maken van een duurzame of gezonde keuze. Een keurmerk geeft bijvoorbeeld aan dat het product is gemaakt met extra aandacht voor het milieu of dierenwelzijn. Je ziet zo bijvoorbeeld (...) of er sprake is van eerlijke handel (fairtrade). (bron: voedingscentrum.nl) VW-1034-f-18-1-b 4/9 lees verder ►►► 35 worden aangepakt als alle spelers met elkaar om tafel gaan zitten, inclusief de kartelwaakhond." Goed nieuws is dat IvoorKust, de belang- rijkste exporteur van cacao, in eigen 40 land is begonnen aan een serieuze hervorming van de sector. Dat leidde vorig jaar al tot kritiek van de industrie, die de winsten zag dalen. Volgens deskundigen is de inkoop- 45 prijs bij boeren met 40 procent gestegen. (...) Het ontbreken van een leefbaar inkomen voor cacaoboeren leidt tot slechte arbeidsomstandigheden, 50 mensenrechtenschendingen, en vele andere problemen zoals kinder- arbeid. Cacao biedt geen aantrekke- lijke toekomst meer. Steeds meer kinderen van cacaoboeren verlaten 55 de sector (...) Als er één sector is waar verandering mogelijk moet zijn, is het wel cacao, denkt Fountain. "Er is overleg, tussen alle spelers, en dat is bijzonder. Veel 60 van die spelers zijn niet beurs- genoteerd, maar zijn familiebedrijven. Die zien ook wel in dat ze hun eigen markt ondermijnen als er geen boeren meer zijn. (...) De sector 65 moet fundamenteel veranderen. Als dat niet gebeurt, is er geen toekomst voor cacaoboeren." ### Pagina 8 Opgave 3 Het Arctisch gebied tekst 2 Arctische Raad Wat is de Arctische Raad? De Arctische Raad is het belangrijkste (...) forum voor het stimuleren van samenwerking, 5 coördinatie en interactie tussen de Arctische staten (het noordpool- gebied), de inheemse bevolking en andere bewoners. De Raad houdt zich bezig met gemeenschappelijke 10 kwesties en met name met onder- werpen als duurzame ontwikkeling en milieubescherming in het noordpool- gebied. mondiale, regionale en niet- 35 overheidsinstellingen kunnen de status van observator krijgen als de Raad vaststelt dat zij een bijdrage kunnen leveren aan zijn werk. Deze observatoren leveren vooral een 40 bijdrage binnen werkgroepen. (...) Hoe werkt het? De analyses en aanbevelingen van de Raad worden gedaan door de werkgroepen. Beslissingen van de 45 Arctische Raad worden genomen op basis van consensus tussen de acht Arctische Staten met intensieve raad- pleging en betrokkenheid van de Permanente Deelnemers. (...) Wie nemen er deel? 15 In de Verklaring van Ottawa zijn de volgende landen opgenomen als leden van de Arctische Raad: Canada, Denemarken, Finland, IJsland, Noorwegen, Rusland, 20 Zweden en de Verenigde Staten. Daarnaast zijn er zes organisaties die de inheemse bevolking van het noordpoolgebied vertegenwoordigen, die de status van Permanente 25 Deelnemer hebben. De categorie Permanente Deelnemer is in het leven geroepen om actieve deelname van en afstemming met de inheemse bevolking van het noordpoolgebied 30 binnen de Raad te waarborgen. (...) Landen die niet tot het noordpool- gebied behoren evenals inter- gouvernementele, interparlementaire, 50 Wat doet de Raad niet? De Arctische Raad is een forum en heeft geen programmabudget. Alle projecten en initiatieven worden gesponsord door een of meer 55 lidstaten. Sommige projecten ontvangen ook steun van andere entiteiten. De Arctische Raad legt haar richtlijnen, analyses en aanbevelingen niet op en kan dat ook 60 niet. Die verantwoordelijkheid ligt bij elke individuele Arctische Staat. Het mandaat van de Arctische Raad zoals beschreven in de Verklaring van Ottawa sluit militaire veiligheid 65 expliciet uit. bron: www.arctic-council.org, 2015 VW-1034-f-18-1-b 5 / 9 lees verder ►►► ### Pagina 9 tekst 3 VN Zeerechtverdrag en claims in het Arctisch gebied Kuststaten kunnen claims leggen op de zeebodem voorbij de 200 zeemijl zone tot maximaal 350 zeemijl van de basislijn wanneer zij kunnen 5 aantonen dat dit gebied deel is van hun continentaal plat 1). Op basis van het VN Zeerecht- verdrag is de Commission on the Limits of the Continental Shelf 10 (CLCS) opgericht, die aanbevelingen doet betreffende de vaststelling van de buitengrenzen van een continentaal plat. Kuststaten dienen hun claims op een continentaal plat 15 voorbij de EEZ2), dat tot 200 zeemijlen vanaf de kustlijn reikt, voor te leggen aan de CLCS. Rusland heeft in 2001 een officiële claim ingediend op een (groot) deel naar: Nederlandse Polaire Strategie, 2016 noot 1 continentaal plat = het gedeelte van een continent dat onder water staat noot 2 EEZ = exclusieve economische zone noot 3 scramble = landjepik, wedstrijdje, stoelendans 20 van het Noordpoolgebied, Noorwegen in 2006 en Denemarken in 2014. Naar verwachting zal ook Canada nog een claim indienen. De belangrijkste geschillen in het gebied 25 hebben betrekking op de deels overlappende claims van de verschillende landen, zoals de Lomonosovrug, die door Rusland, Canada en Denemarken als 30 onderdeel van hun continentaal plat wordt gezien. De overlappende claims van deze Arctische kuststaten dragen bij aan het beeld van een 'Arctic scramble'3), maar tot nu toe 35 houden alle Arctische staten zich aan het VN Zeerechtverdrag en is er geen reden om aan te nemen dat dit zal veranderen. VW-1034-f-18-1-b 6/9 lees verder ► ► ► ### Pagina 10 Opgave 4 De opmars van de robot tekst 4 Econoom Richard Freeman over het robottijdperk Mijn stelling is eenvoudig: ongeacht 5 of de technologische vooruitgang arbeidsbesparend, kapitaalbesparend, skill-biased 1) is of niet, en 5 ongeacht hoe snel robots of andere machines de menselijke kennis en kunde evenaren of overtreffen, het effect van de nieuwe technologieën op het welzijn van mensen in de hele 10 wereld wordt bepaald door de vraag wie de eigenaar is van de nieuwe technologieën. Een gedachte-experiment laat zien waarom de eigendomsvraag zo 15 belangrijk is. Stel je voor dat we robots/machines creëren die onze werkzaamheden zo goed kunnen nabootzen dat ze ons geheel zouden kunnen vervangen en 20 dat ze zouden verdienen wat wij nu bron: www.wrr.nl, 2015 noot 1 skill-biased = technologische vooruitgang die bepaalde vaardigheden bevoordeelt verdieinen. Zouden we dan beter of slechter af zijn? Als we zelf eigenaar van onze plaatsvervangers, zouden we onze huidige 25 inkomsten hebben, plus de vrijgekomen tijd die we naar believen kunnen besteden. We zouden ook een andere productieve activiteit kunnen zoeken, 30 eventueel tegen een lager loon. Dus zouden we beter af zijn. Echter, als anderen de robots zouden bezitten, zouden wij werkloos zijn en op zoek moeten naar ander werk tegen 35 minder betaling. De eigenaars van de robots zouden de beloning opstrijken van de machines waaraan we onze baan zijn kwijtgeraakt. (...) Zij zouden beter af zijn, wij slechter. VW-1034-f-18-1-b 7 / 9 ### Pagina 11 figuur 2 Ontwikkelingen in werkgelegenheidsaandeel van volledig routinematige en niet-routinematige taken, 1996-2012 [FIGUUR: Lijngrafiek met op de y-as "%-puntverandering t.o.v. 1996" van -4% tot 4% en op de x-as de jaren van 1996 tot 2012. Er zijn drie lijnen getekend: een gestippelde lijn met de tekst "non-routine analytisch", een doorgetrokken lijn met de tekst "routine handvaardig" en een lijn met streepjes en punten met de tekst "non-routine interactief" en "routine cognitief". De aslabels en de legenda zijn zichtbaar.] Legenda: — non-routine analytisch ---- non-routine interactief --- routine handvaardig ...... routine cognitief → jaartal naar: www.wrR.nl, 2015 Toelichting Routinematige taken worden op een standaardwijze uitgevoerd, terwijl niet-routinematige taken aanpassingsvermogen van de werknemer vergen. Niet-routinematige taken vragen om creativiteit, probleemoplossend vermogen, flexibiliteit en andere vaardigheden, waarbij de gewenste acties van de werknemer niet vooraf te bepalen zijn. Bijvoorbeeld: Als een beroep volledig uit routinematige, handvaardige taken bestaat, is het aandeel in de werkgelegenheid met 2 procentpunt afgenomen in de periode 1996-2012. VW-1034-f-18-1-b 8 / 9 lees verder ► ► ► ### Pagina 12 tekst 5 Maatschappelijk verantwoorde innovatie De overheid kan (...) kansen creëren door te stimuleren dat veel meer mensen hun brood kunnen verdienen in de digitale economie. Toegang tot 5 internet is niet voldoende voor effectief gebruik van ICT-diensten, of voor het kunnen produceren van digitale goederen en diensten om daarmee de kost te kunnen ver- 10 dienen. Dat betekent investeren in digitale vaardigheden. Ook het ontwikkelen van inclusive technology¹) speelt hierbij een rol. Het gaat dan onder andere om 15 technologie voor mensen met een (lichte) beperking en om inclusive innovation: innovatie ten behoeve van vooral arme bevolkingsgroepen en het centraal stellen van de 20 gebruiker en gebruikersgemak. bron: Rathenau Instituut, 2015 noot 1 inclusive technology = gebruiksvriendelijke technologie, waarmee meer mensen gebruik kunnen maken van de beschikbare technologie tekst 6 Werken aan de robotsamenleving In de Tweede Kamer, specifiek in de Vaste Commissie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid, werd de nood- zaak gevoeld om meer inzicht te 5 krijgen in de gevolgen van de techno- logische ontwikkelingen voor de arbeidsmarkt. Men wilde proactief met dit belangrijke onderwerp aan de slag gaan. De Tweede Kamer heeft 10 zodoende het Rathenau Instituut gevraagd een rapportage op te stellen waaruit duidelijk wordt, wat er vanuit de wetenschap bekend is over de invloed van technologische 15 ontwikkelingen op de arbeidsmarkt, en op de welvaart in de loop der tijd. Een dergelijke studie is belangrijk om de inzichten uit de wetenschap en de lessen uit de geschiedenis te 20 gebruiken als basis voor het politieke debat. Zo kunnen bepaalde ‘mythes’ ontkracht, en blinde vlekken ingekleurd worden. bron: Rathenau Instituut, 2015 VW-1034-f-18-1-b 9/9 einde ### Pagina 13 Correctievoorschrift VWO 2018 tijdvak 1 maatschappijwetenschappen (pilot) Het correctievoorschrift bestaat uit: 1 Regels voor de beoordeling 2 Algemene regels 3 Vakspecifieke regels 4 Beoordelingsmodel 5 Aanleveren scores 6 Bronvermeldingen 1 Regels voor de beoordeling Het werk van de kandidaten wordt beoordeeld met inachtneming van de artikelen 41 en 42 van het Eindexamenbesluit VO. Voorts heeft het College voor Toetsen en Examens op grond van artikel 2 lid 2d van de Wet College voor toetsen en examens de Regeling beoordelingsnormen en bijbehorende scores centraal examen vastgesteld. Voor de beoordeling zijn de volgende aspecten van de artikelen 36, 41, 41a en 42 van het Eindexamenbesluit VO van belang: 1 De directeur doet het gemaakte werk met een exemplaar van de opgaven, de beoordelingsnormen en het proces-verbaal van het examen toekomen aan de examinator. Deze kijkt het werk na en zendt het met zijn beoordeling aan de directeur. De examinator past de beoordelingsnormen en de regels voor het toekennen van scorepunten toe die zijn gegeven door het College voor Toetsen en Examens. 2 De directeur doet de van de examinator ontvangen stukken met een exemplaar van de opgaven, de beoordelingsnormen, het proces-verbaal en de regels voor het bepalen van de score onverwijld aan de directeur van de school van de gecommitteerde toekomen. Deze stelt het ter hand aan de gecommitteerde. VW-1034-f-18-1-c 1 lees verder ► ► ► Voor alle eindexamens, zie www.alleeindexamens.nl. Voor de perfecte voorbereiding op je eindexamen, zie ook www.sslileiden.nl. ### Pagina 14 3 De gecommitteerde beoordeelt het werk zo spoedig mogelijk en past de beoordelingsnormen en de regels voor het bepalen van de score toe die zijn gegeven door het College voor Toetsen en Examens. De gecommitteerde voegt bij het gecorrigeerde werk een verklaring betreffende de verrichte correctie. Deze verklaring wordt mede ondertekend door het bevoegd gezag van de gecommitteerde. 4 De examinator en de gecommitteerde stellen in onderling overleg het behaalde aantal scorepunten voor het centraal examen vast. 5 Indien de examinator en de gecommitteerde daarbij niet tot overeenstemming komen, wordt het geschil voorgelegd aan het bevoegd gezag van de gecommitteerde. Dit bevoegd gezag kan hierover in overleg treden met het bevoegd gezag van de examinator. Indien het geschil niet kan worden beslecht, wordt hiervan melding gemaakt aan de inspectie. De inspectie kan een derde onafhankelijke corrector aanwijzen. De beoordeling van deze derde corrector komt in de plaats van de eerdere beoordelingen. 2 Algemene regels Voor de beoordeling van het examenwerk zijn de volgende bepalingen uit de regeling van het College voor Toetsen en Examens van toepassing: 1 De examinator vermeldt op een lijst de namen en/of nummers van de kandidaten, het aan iedere kandidaat voor iedere vraag toegekende aantal scorepunten en het totaal aantal scorepunten van iedere kandidaat. 2 Voor het antwoord op een vraag worden door de examinator en door de gecommitteerde scorepunten toegekend, in overeenstemming met correctievoorschrift. Scorepunten zijn de getallen 0, 1, 2, ..., n, waarbij n het maximaal te behalen aantal scorepunten voor een vraag is. Andere scorepunten die geen gehele getallen zijn, of een score minder dan 0 zijn niet geoorloofd. 3 Scorepunten worden toegekend met inachtneming van de volgende regels: 3.1 indien een vraag volledig juist is beantwoord, wordt het maximaal te behalen aantal scorepunten toegekend; 3.2 indien een vraag gedeeltelijk juist is beantwoord, wordt een deel van de te behalen scorepunten toegekend in overeenstemming met het beoordelingsmodel; 3.3 indien een antwoord op een open vraag niet in het beoordelingsmodel voorkomt en dit antwoord op grond van aantoonbare, vakinhoudelijke argumenten als juist of gedeeltelijk juist aangemerkt kan worden, moeten scorepunten worden toegekend naar analogie of in de geest van het beoordelingsmodel; 3.4 indien slechts één voorbeeld, reden, uitwerking, citaat of andersoortig antwoord gevraagd wordt, wordt uitsluitend het eerstgegeven antwoord beoordeeld; 3.5 indien meer dan één voorbeeld, reden, uitwerking, citaat of andersoortig antwoord gevraagd wordt, worden uitsluitend de eerstgegeven antwoorden beoordeeld, tot maximaal het gevraagde aantal; 3.6 indien in een antwoord een gevraagde verklaring of uitleg of afleiding of berekening ontbreekt dan wel foutief is, worden 0 scorepunten toegekend tenzij in het beoordelingsmodel anders is aangegeven; VW-1034-f-18-1-c 2 lees verder Beschikbaar gesteld door Stichting Studbegeleiding Leiden (SSL). Voor alle eindexamens, zie ook www.ssl leidens.nl. Voor de perfecte voorbereiding op je eindexamen, zie ook www.ssl lelden.nl. Pagina: 637 ### Pagina 15 3.7 indien in het beoordelingsmodel verschillende mogelijkheden zijn opgenomen, gescheiden door het teken /, gelden deze mogelijkheden als verschillende formuleringen van hetzelfde antwoord of onderdeel van dat antwoord. 3.8 indien in het beoordelingsmodel een gedeelte van het antwoord tussen haakjes staat, behoeft dit gedeelte niet in het antwoord van de kandidaat voor te komen; 3.9 indien een kandidaat op grond van een algemeen geldende woordbetekenis, zoals bijvoorbeeld vermeld in een woordenboek, een antwoord geeft dat vakinhoudelijk onjuist is, worden aan dat antwoord geen scorepunten toegekend, of tenminste niet de scorepunten die met de vakinhoudelijke onjuistheid gemoeid zijn. 4 Het juiste antwoord op een meerkeuzevraag is de hoofdletter die behoort bij de juiste keuzemogelijkheid. Voor een juist antwoord op een meerkeuzevraag wordt in het beoordelingsmodel vermelde aantal scorepunten toegekend. Voor elk ander antwoord worden geen scorepunten toegekend. Indien meer dan één antwoord gegeven is, worden eveneens geen scorepunten toegekend. 5 Een fout mag in de uitwerking van een vraag maar één keer worden aangerekend, tenzij daardoor de vraag aanzienlijk vereenvoudigd wordt en/of tenzij in het beoordelingsmodel anders is vermeld. 6 Een zelfde fout in de beantwoording van verschillende vragen moet steeds opnieuw worden aangerekend, tenzij in het beoordelingsmodel anders is vermeld. 7 Indien de examinator of de gecommitteerde meent dat in een examen of in het beoordelingsmodel bij dat examen een fout of onvolkomenheid zit, beoordeelt hij het werk van de kandidaat alsof de fout of onvolkomenheid niet zit. Hij kan de fout of onvolkomenheid mededelen aan het College voor Toetsen en Examens. Het is niet toegestaan zelfstandig af te wijken van het beoordelingsmodel. Met een eventuele fout wordt bij de definitieve normering van het examen rekening gehouden. 8 Scorepunten worden toegekend op grond van het door de kandidaat gegeven antwoord op iedere vraag. Er worden geen scorepunten vooraf gegeven. 9 Het cijfer voor het centraal examen wordt als volgt verkregen. Eerste en tweede corrector stellen de score voor iedere kandidaat vast. Deze score wordt meegedeeld aan de directeur. De directeur stelt het cijfer voor het centraal examen vast op basis van de regels voor omzetting van score naar cijfer. NB1 T.a.v. de status van het correctievoorschrift: Het College voor Toetsen en Examens heeft de correctievoorschriften bij regeling vastgesteld. Het correctievoorschrift is een zogeheten algemeen verbindend voorschrift en valt onder wet- en regelgeving die van overheidswege wordt verstrekt. De corrector mag dus niet afwijken van het correctievoorschrift. NB2 T.a.v. het verkeer tussen examinator en gecommitteerde (eerste en tweede corrector): Het aangeven van de onvolkomenheden op het werk en/of het noteren van de behaalde scores bij de vraag is toegestaan, maar niet verplicht. Evenmin is er een standaardformulier voorgeschreven voor de vermelding van de scores van de kandidaten. Het vermelden van het schoolexamencijfer is toegestaan, maar niet verplicht. Binnen de ruimte die de regelgeving biedt, kunnen scholen afzonderlijk of in gezamenlijk overleg keuzes maken. VW-1034-f-18-1-c 3 lees verder ► ► ► ### Pagina 16 NB3 T.a.v. aanvullingen op het correctievoorschrift: Er zijn twee redenen voor een aanvulling op het correctievoorschrift: verduidelijking en een fout. Verduidelijking Het correctievoorschrift is vóór de afname opgesteld. Na de afname blijkt pas welke antwoorden kandidaten geven. Vragen en reacties die via het Examenloket bij de Toets- en Examenlijn binnenkomen, kunnen duidelijk maken dat het correctie- voorschrift niet voldoende recht doet aan door kandidaten gegeven antwoorden. Een aanvulling op het correctievoorschrift kan dan alsnog duidelijkheid bieden. Een fout Als het College voor Toetsen en Examens vaststelt dat een centraal examen een fout bevat, kan het besluiten tot een aanvulling op het correctievoorschrift. Een aanvulling op het correctievoorschrift wordt door middel van een mailing vanuit Examenblad.nl bekendgemaakt. Een aanvulling op het correctievoorschrift wordt zo spoedig mogelijk verstuurd aan de examensecretarissen. Soms komt een onvolkomenheid pas geruime tijd na de afname aan het licht. In die gevallen vermeldt de aanvulling: Als het werk al naar de tweede corrector is gezonden, past de tweede corrector deze aanvulling op het correctievoorschrift toe. en/of Als de aanvulling niet is verwerkt in de naar Cito gezonden Wolf-scores, voert Cito dezelfde wijziging door die de correctoren op de verzamelstaat doorvoeren. Dit laatste gebeurt alleen als de aanvulling luidt dat voor een vraag alle scorepunten moeten worden toegekend. Als een onvolkomenheid op een dusdanig laat tijdstip geconstateerd wordt dat een aanvulling op het correctievoorschrift ook voor de tweede corrector te laat komt, houdt het College voor Toetsen en Examens bij de vaststelling van de N-term rekening met de onvolkomenheid. 3 Vakspecifieke regels Voor dit examen is de volgende vakspecifieke regel vastgesteld: Als in een vraag staat dat de kandidaat een hoofd- of kernconcept moet gebruiken, dan dient de kandidaat in het antwoord die elementen uit de omschrijving van het hoofd- of kernconcept te gebruiken die nodig zijn om de vraag juist te kunnen beantwoorden. VW-1034-f-18-1-c 4 lees verder ►►► ### Pagina 17 4 Beoordelingsmodel Vraag Antwoord Scores Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt 1 scorepunt toegekend. Opgave 1 Criminaliteit in de regio Streuveland 1 maximumscore 1 Het verband is beschreven als een correlatie omdat alleen de samenhang tussen daderschap en slachtofferschap beschreven wordt. Het verband is niet beschreven als een causaal verband. Er staat niet dat daderschap een directe oorzaak is voor de grotere kans op slachtofferschap. 2 maximumscore 2 een juist antwoord bevat: een uitleg waaruit blijkt dat tabel 1 het verband tussen slachtofferschap en daderschap beschrijft vanuit het hoofdconcept binding en het kernconcept sociale cohesie of groepsvorming, met: • gebruik van het hoofdconcept binding 1 • het noemen van de indicator uit tabel 1 en gebruik van het kernconcept sociale cohesie of groepsvorming 1 voorbeeld van een juist antwoord: • Tabel 1 beschrijft vriendschappen tussen slachtoffers en daders. Vriendschappen zijn hier relaties tussen slachtoffers en daders/slachtoffers en relaties zijn een element van binding 1 • Een van de indicatoren die is gebruikt in dit onderzoek is de mate van contact van slachtoffers met dadervrienden. De mate van contact zegt iets over het gevoel een vriendengroep te zijn en daarmee over sociale cohesie / over het tot stand komen van bindingen tussen meer dan 1 twee mensen en daarmee over groepsvorming VW-1034-f-18-1-c 5 lees verder ►►► ### Pagina 18 Vraag Antwoord Scores 3 maximumscore 3 een juist antwoord bevat: a • een beschrijving van de significante correlatie voor het kenmerk ‘percentage vrienden dat dader is’ of het kenmerk ‘mate van contact met dadvrienden’ uit tabel 1 1 b • een verklaring voor de significante correlatie uit tabel 1 met gebruik van het kernconcept socialisatie met de elementen ‘omgang met anderen’ en ‘overdracht en eigen maken van cultuur’ 1 c • een uitleg van welke vorm van socialisatie sprake is bij deze verklaring met een kenmerk van de gekozen vorm van socialisatie 1 voorbeeld van een juist antwoord: a • Hoe hoger het percentage dadervrienden van het slachtoffer, des te groter de kans dat hij/zij de afgelopen 12 maanden een delict heeft gepleegd of • Hoe vaker het slachtoffer contact heeft met dadvrienden, des te groter de kans dat hij/zij de afgelopen 12 maanden een delict heeft gepleegd 1 b • Dit verband tussen het percentage dadervrienden / mate van contact met dadervrienden en het plegen van delicten is te verklaren met socialisatie. Contact tussen slachtoffers en hun dadervrienden is een vorm van omgang met elkaar. Door omgang met vrienden kunnen dadervrienden criminele waarden en normen overdragen aan vrienden, die zich zo een meer criminele cultuur eigen maken. Door het eigen maken van een criminele cultuur neemt de kans toe zelf dader te worden 1 c • Er is hier sprake van primaire socialisatie, want vriendschappen zijn directe/persoonlijke relaties 1 VW-1034-f-18-1-c 6 lees verder ►►► ### Pagina 19 Vraag Antwoord Scores 4 maximumscore 2 een juist antwoord bevat: een uitleg met een eigen voorbeeld waaruit blijkt dat daders van veelvoorkomende criminaliteit een groep te noemen zijn als zij interactie hebben en als zij gedeelde waarden en normen hebben (per kenmerk 1 scorepunt) 1 voorbeeld van een juist antwoord: * Daders van criminaliteit zijn een groep wanneer zij bijvoorbeeld vanwege hun daderschap samenkomen in een bende. Ze hebben hierdoor interactie en dat is een kenmerk van een groep. * Wanneer zij door de gedeelde ervaringen en interactie gemeenschappelijke waarden en normen ontwikkelen, bijvoorbeeld benderegels, zijn zij een groep. Het hebben van gedeelde waarden en normen is een kenmerk van een groep. 1 5 B 6 maximumscore 3 een juist antwoord bevat: * een formulering van een meetbare en eenduidige gesloten enquêtevraag die meet in hoeverre alcoholgebruik deel uitmaakt van de cultuur van jongvolwassen. 1 * vier helder omschreven en elkaar uitsluitende antwoordmogelijkheden voor de respondent die aansluiten bij de formulering van de enquêtevraag 1 * een uitleg waarom met het afnemen van de enquêtevraag gemeten wordt in hoeverre alcoholgebruik deel uitmaakt van de cultuur van jongvolwassen, met gebruik van het kernconcept cultuur. 1 voorbeeld van een juist antwoord: * (enquêtevraag) Hoeveel glazen alcohol drinken is in jouw vriendengroep gebruikelijk, per persoon per week? 1 * (antwoordmogelijkheden) A 0 - 3 glazen B 4 - 8 glazen C 9 - 15 glazen D 16 glazen of meer 1 * De norm over de regelmaat van alcoholgebruik die jongvolwassenen als lid van een vriendengroep hebben verworven geeft een indicatie van de cultuur van die groep. 1 Opmerking Geen scorepunt toekennen aan een enquêtevraag met het woord 'cultuur'. VW-1034-f-18-1-c 7 lees verder ► ► ► ### Pagina 20 Vraag Antwoord Scores Opgave 2 Voedsel 7 maximumscore 2 een juist antwoord bevat: a een uitleg dat de ontwikkeling het beste met de groep afhankelijkheidstheorieën is te verklaren, met gebruik van een kenmerk van afhankelijkheidstheorieën 1 een uitleg welk kernconcept te herkennen is in een verklaring van de ontwikkeling, met gebruik van het kernconcept macht 1 voorbeeld van een juist antwoord: a De ontwikkeling is het best te verklaren met de groep afhankelijkheidstheorieën. De ontwikkeling is te verklaren vanuit de scheve machtsverhoudingen tussen de meer welvarende landen en de minst ontwikkelde landen. De welvarende landen kunnen onder andere met subsidies voor het dumpen van voedsel de positie van de minst ontwikkelde landen veranderen. Scheve machtsverhoudingen als verklaring voor de onderontwikkeling is een kenmerk van afhankelijkheidstheorieën 1 b In deze verklaring vanuit de groep afhankelijkheidstheorieën is het kernconcept macht te herkennen, omdat de meer welvarende landen het vermogen hebben om hulpbronnen in te zetten, zoals subsidies voor het dumpen van voedsel. Daarmee verkleinen zij de handelingsmogelijkheden van de minder ontwikkelde landen om hun voedsel te exporteren 1 VW-1034-f-18-1-c 8 lees verder ### Pagina 21 Vraag Antwoord Scores 8 maximumscore 2 een juist antwoord bevat: * het gebruik van een voorbeeld uit figuur 1 waaruit blijkt dat bedrijven uit de sojaketen onderling afhankelijk zijn * een uitleg dat bedrijven economische of cognitieve bindingen hebben bij de productie en distributie van voedsel als schaars goed 1 1 voorbeeld van een juist antwoord: * Uit figuur 1 blijkt dat er sprake is van onderlinge afhankelijkheden tussen bedrijven uit de sojaketen voor de productie van sojaproducten. Veehouderijen gebruiken bijvoorbeeld veevoer voor kippen. Dit veevoer wordt met sojameel gemaakt door raffnaderijen. Veehouderijen en raffnaderijen zijn dus van elkaar afhankelijk. * Bedrijven uit de sojaketen zijn voor de productie en distributie van sojaproducten met elkaar verbonden. Soja is een schaars goed dus er is sprake van economische bindingen 1 1 9 maximumscore 1 taakdifferentiatie / een ver doorgevoerde specialisatie / arbeidsverdeling / arbeidsdeling 10 maximumscore 2 een juist antwoord bevat: * een uitleg waaruit blijkt dat de productie van soja voor de sojaleverancier minder betekenisvol wordt en dat daardoor vervreemding kan optreden * De netwerken zijn grootschaliger/uitgestrekter/op mondiale schaal / De netwerken bestaan uit lossere contacten / zijn meer anoniem 1 1 voorbeeld van een juist antwoord: * De Braziliaanse sojaleverancier weet niet door wie en waarvoor de soja in Nederland wordt gebruikt. Dit kan ervoor zorgen dat deze het gevoel krijgt geen invloed te hebben op wat er met zijn product gebeurt. De productie van soja kan daardoor minder betekenisvol worden. Deze leverancier kan vervreemden van zijn/haar product * De netwerken zijn grootschaliger 1 1 VW-1034-f-18-1-c 9 lees verder ### Pagina 22 Vraag Antwoord Scores 11 maximumscore 2 een juist antwoord bevat: • een uitleg dat er sprake is van sociale ongelijkheid tussen cacaoboeren en andere actoren, met gebruik van het kernconcept 'sociale ongelijkheid met de elementen 'verschillen tussen groepen' en 'een ongelijke verdeling van schaarse en hooggewaardeerde zaken / ongelijke behandeling / ongelijke waardering' • een voorbeeld uit tekst 1 waaruit blijkt dat er sociale ongelijkheid is tussen cacaoboeren en andere actoren 1 1 voorbeeld van een juist antwoord: • Verschillen tussen betrokkenen in de cacao-industrie leiden tot een ongelijke verdeling van schaarse en hooggewaardeerde zaken, namelijk inkomsten uit de productie en verwerking van cacao • In tekst 1 staat dat cacaoboeren veel minder verdienen aan cacao dan de chocolademakers en supermarkten (r. 22-27). Dit verschil in inkomsten wijst op sociale ongelijkheid tussen cacaoboeren en verwerkers en verkopers van cacaoproducten 1 1 12 maximumscore 2 een juist antwoord bevat: • gedeelde belangen als motief voor samenwerking • gebruik van informatie uit tekst 1 waaruit deze gedeelde belangen blijken 1 1 voorbeeld van een juist antwoord: • Het motief van gedeelde belangen is in tekst 1 te herkennen bij het streven naar fairtrade in de cacao-industrie • Dit blijkt uit tekst 1 omdat actoren op elkaar aangewezen zijn voor de productie en verwerking van cacao. Alle spelers moeten met elkaar om de tafel gaan zitten, anders is er zowel voor de cacaoboeren geen toekomst (r. 65-67) als voor de verwerkers van cacao geen markt meer (r. 62-64) 1 1 13 maximumscore 2 een juist antwoord bevat: • gemeenschappelijke morele overtuigingen • een eigen voorbeeld van deze sociale stabilisator gebaseerd op tekst 1 1 1 voorbeeld van een juist antwoord: • gemeenschappelijke morele overtuigingen • de overtuiging dat cacaoboeren een leefbaar inkomen moeten kunnen halen uit hun productie van cacao 1 1 VW-1034-f-18-1-c 10 lees verder ►►► ### Pagina 23 Vraag Antwoord Scores Opgave 3 Het Arctisch gebied 14 maximumscore 1 Intergouvernementele samenwerking. Citaat: “Beslissingen van de Arctische Raad worden genomen op basis van consensus tussen de acht Arctische Staten" (r. 44-47). 15 maximumscore 4 een juist antwoord bevat: een kenmerk van de VN Veiligheidsraad waaruit blijkt dat deze raad over een politieke machtsbron beschikt 1 een kenmerk van de Arctische Raad uit tekst 2 waaruit blijkt dat deze raad niet over een politieke machtsbron beschikt 1 het verschil tussen de twee raden, met gebruikmaking van de omschrijving van politieke machtsbronnen 1 de conclusie dat de VN Veiligheidsraad meer macht heeft dan de Arctische Raad met gebruikmaking van het kernconcept 1 voorbeeld van een juist antwoord: De VN Veiligheidsraad kan bindende sancties aan staten opleggen 1 In tekst 2 staat dat de Arctische Raad geen afspraken kan opleggen aan staten (r. 57-60) 1 Met het kunnen opleggen van sancties aan staten en dus het legitiem dwang uit kunnen oefenen op staten heeft de VN Veiligheidsraad een politieke machtsbron, die de Arctische Raad niet heeft 1 Daarmee heeft de VN Veiligheidsraad wél het vermogen om voldoende hulpmiddelen, zoals sancties, in te zetten waardoor de handelingsmogelijkheden van de staten kan worden beperkt, terwijl de Arctische Raad de gemaakte afspraken niet kan opleggen. De VN Veiligheidsraad heeft dus meer macht dan de Arctische Raad 1 VW-1034-f-18-1-c 11 lees verder ►►► ### Pagina 24 Vraag Antwoord Scores 16 maximumscore 4 een juist antwoord bevat: twee kenmerken van de liberale theorieën (per kenmerk 1 scorepunt) bij elk kenmerk het gebruik van een voorbeeld uit tekst 2 om dit kenmerk uit te leggen (per voorbeeld 1 scorepunt) 2 2 voorbeeld van een juist antwoord: Volgens de liberale theorieën wordt door de relaties met andere actoren zoals non-gouvernementele organisaties de handelingsruimte van staten ingeperkt Uit tekst 2 blijkt dat de staten die samenwerken in de Arctische Raad bij besluiten rekening moeten houden met deze non-gouvernementele organisaties, namelijk de Arctische inheemse organisaties (r. 47-49) Volgens de liberale theorieën worden internationale verhoudingen ook door niet-militaire aspecten bepaald Uit tekst 2 blijkt dat staten uit de Arctische Raad samenwerken vanwege niet-militaire aspecten. Individuele staten zijn samen verantwoordelijk voor milieuaspecten, zoals het belang van duurzame ontwikkeling en milieubescherming (r. 8-14) 1 1 1 17 maximumscore 2 een juist antwoord bevat: een uitleg dat er een verschil is tussen representatie en representativiteit van de Arctische inheemse bevolking bij de besluitvorming in de Arctische Raad, met gebruik van: het kernconcept representatie met een voorbeeld uit tekst 2 het kernconcept representativiteit met een voorbeeld uit tekst 2 1 1 voorbeeld van een juist antwoord: In tekst 2 staat dat zes organisaties, die de Arctische inheemse bevolking representeren, een status van Permanente Deelnemer hebben in de Arctische Raad (r. 21-25). De organisaties vertegenwoordigen dus de Arctische inheemse bevolking door namens hen in de Arctische Raad op te treden. Er is dan sprake van representatie Deze representatie betekent echter niet noodzakelijk representativiteit. In tekst 2 staat dat de beslissingen door de leden van de Arctische Raad worden genomen. De Permanente Deelnemers, die de Arctische inheemse bevolking representeren, worden geraadpleegd en betrokken. De Permanente Deelnemers hebben een adviserende rol, geen beslissende rol (r. 44-49). Dat betekent dat feitelijke besluiten van de Arctische Raad niet overeen hoeven te komen met de standpunten van organisaties die de Arctische inheemse bevolking vertegenwoordigen 1 VW-1034-f-18-1-c 12 lees verder ►►► ### Pagina 25 Vraag Antwoord Scores 18 maximumscore 2 een juist antwoord bevat: een uitleg dat de Arctische Raad een politieke institutie is, met gebruik van: het kernconcept politieke institutie 1 een voorbeeld van het kernconcept politieke institutie uit tekst 2 1 voorbeeld van een juist antwoord: De Arctische Raad is een politieke institutie omdat er sprake is van vastgelegde en daarmee geformaliseerde regels voor onder andere staten en organisaties uit het Arctisch gebied. Deze regels bepalen onder andere de verhouding tussen staten en organisaties bij politieke besluiten die in de Arctische Raad worden genomen. Een voorbeeld van een dergelijke regel is dat bij besluitvorming de Permanente Deelnemers actief moeten worden geraadpleegd en betrokken (r. 44-49) 1 19 maximumscore 2 een juist antwoord bevat een uitleg of er wel of geen conflict is over de claims, met gebruik van: het kernconcept conflict 1 een voorbeeld van het kernconcept conflict uit tekst 3 1 voorbeeld van een juist antwoord: Er is bij de claims in het Arctisch gebied op grond van tekst 3 geen sprake van een conflict. Uit tekst 3 blijkt dat staten bij overlappende claims elkaar niet tegenwerken om hun doel, namelijk het erkend krijgen van de claims, te bereiken Dit blijkt uit tekst 3 omdat bij overlappende claims alle Arctische staten zich tot nu toe aan het VN Zeerechtverdrag houden (r. 34-36) 1 1 of Er is bij de claims in het Arctisch gebied op grond van tekst 3 wel sprake van een conflict. Uit tekst 3 blijkt dat staten verschillende doelen hebben en elkaar daarin tegenwerken Dit blijkt uit tekst 3 omdat bijvoorbeeld Rusland, Noorwegen en Denemarken overlappend noodpoolgebied claimen (r. 18-22) 1 1 VW-1034-f-18-1-c 13 lees verder ### Pagina 26 Vraag Antwoord Scores 20 maximumscore 1 een juist antwoord bevat: een onderzoeksvraag om te onderzoeken of de zeggenschap van de CLCS als legitiem wordt beschouwd voorbeeld van een juist antwoord: In hoeverre accepteren de betrokken actoren de zeggenschap van de CLCS bij de besluitvorming over claims in het Arctisch gebied? Opmerking Geen scorepunt toekennen als de woorden 'politiek' of 'gezag' zijn gebruikt. Opgave 4 De opmars van de robot 21 maximumscore 2 een juist antwoord bevat: een uitleg dat in het gedachte-experiment in tekst 4 het conflictparadigma het meest herkenbaar is, met gebruik van de volgende twee kenmerken van het paradigma met informatie over deze kenmerken uit tekst 4: • door maatschappelijke veranderingen kunnen opnieuw maatschappelijke tegenstellingen ontstaan 1 • ongelijkheid is gebaseerd op machtsverschillen 1 voorbeeld van een juist antwoord: • Het meest herkenbaar is het conflictparadigma omdat door maatschappelijke veranderingen, namelijk veranderingen op de arbeidsmarkt als gevolg van robotisering (r. 16-21), opnieuw maatschappelijke tegenstellingen tussen werknemers en kapitaalbezitters kunnen ontstaan (r. 11-12) 1 • Robotisering kan zorgen voor meer inkomensongelijkheid tussen werknemers en kapitaalbezitters. Deze inkomensongelijkheid is gebaseerd op machtsverschillen, omdat kapitaalbezitters door winst uit machines meer macht zullen krijgen ten opzichte van werknemers die door robotisering werkloos kunnen worden (r. 31-38) 1 VW-1034-f-18-1-c 14 lees verder ►►► ### Pagina 27 Vraag Antwoord Scores 22 maximumscore 3 een juist antwoord bevat: a het noemen van het toenemende verschil in het werkgelegenheidsaandeel tussen non-routinematige en routinematige taken uit figuur 2 en geven van mogelijk gevolg voor de verhoudingen tussen werknemers op de arbeidsmarkt 1 b een uitleg van het gevolg, met gebruik van: het begrip cultureel kapitaal 1 het kernconcept sociale ongelijkheid 1 voorbeeld van een juist antwoord: a Uit figuur 2 blijkt dat het aandeel in de werkgelegenheid van beroepen met volledig non-routinematige taken in 2012 ten opzichte van 1996 is toegenomen, terwijl het aandeel in de werkgelegenheid van beroepen met volledig routinematige taken in 2012 ten opzichte van 1996 is afgenomen. Dit oplopend verschil in werkgelegenheidsaandeel kan zorgen voor een ongelijke verdeling van kansen op de arbeidsmarkt tussen huidige werknemers / tussen werknemers met routinematige taken en werknemers met non-routinematige taken 1 b Uit de toelichting bij figuur 2 blijkt dat voor non-routinematige taken andere vaardigheden nodig zijn dan voor routinematige taken. Het beheersen van vaardigheden is een onderdeel van een competentie die nodig is voor het verwerven van een hogere positie op de arbeidsmarkt. Deze vaardigheden zijn dus cultureel kapitaal. Als werknemers die vooral routinematige taken hebben uitgevoerd, zonder scholing gaan concurreren met werknemers die wel deze vaardigheden hebben geleerd, kan dit leiden tot sociale ongelijkheid. Verschillen in cultureel kapitaal tussen werknemers kunnen dan zorgen voor een ongelijke verdeling van werkgelegenheid als schaars en hooggewaardeerde zaak 1 VW-1034-f-18-1-c 15 lees verder ►►► ### Pagina 28 Vraag Antwoord Scores 23 maximumscore 2 een juist antwoord bevat: een factor die de mate van acceptatie van nieuwe technologie kan beïnvloeden, die afhangt van: • betekenisverlening/interpretaties, volgens het sociaalconstructivisme-paradigma 1 • kosten-batenafweging, volgens het rationele actor-paradigma 1 voorbeeld van een juist antwoord: • De mate waarin nieuwe technologie maatschappelijk zal worden geaccepteerd, is volgens het sociaalconstructivisme-paradigma afhankelijk van onder andere de positieve betekenis die mensen geven aan deze technologie 1 • De mate waarin nieuwe technologie maatschappelijk zal worden geaccepteerd, is volgens het rationele actor-paradigma afhankelijk van de baten van deze technologie ten opzichte van de kosten 1 24 maximumscore 2 een juist antwoord bevat: een uitleg dat in tekst 5 onzekerheidsmijding herkenbaar is, met gebruik van: • lage of hoge onzekerheidsmijding volgens de dimensie van Hofstede 1 • een voorbeeld uit tekst 5 1 voorbeeld van een juist antwoord: • Tekst 5 past in een cultuur met een lage onzekerheidsmijding. Daarin kunnen mensen een positieve houding hebben tegenover robotisering. Nieuwe technologie kan als oplossing voor ongewenste situaties worden gezien. 1 • In tekst 5 staat dat de overheid kansen kan creëren door te stimuleren dat veel meer mensen hun brood kunnen verdienen in de digitale economie (r. 1-4) 1 of • Het fragment past in een cultuur met een hoge onzekerheidsmijding. Daarin kunnen mensen een negatieve houding hebben tegenover robotisering. Nieuwe technologie kan als bedreiging worden gezien door onzekere situaties 1 • In tekst 5 staat dat er geïnnoveerd moet worden ten behoeve van vooral arme bevolkingsgroepen, anders kunnen zij worden uitgesloten (r. 16-18) 1 VW-1034-f-18-1-c 16 lees verder ►►► ### Pagina 29 Vraag Antwoord Scores 25 maximumscore 2 een juist antwoord bevat: het noemen van de socialistische/sociaaldemocratische stroming en een uitleg met het uitgangspunt gelijkwaardigheid/sociale gelijkheid bij het gebruik van ICT 1 een voorbeeld uit tekst 5 bij het uitgangspunt 1 voorbeeld van een juist antwoord: In de aanbevelingen is de socialistische stroming het meest te herkennen omdat de aanbevelingen gaan over het creëren van gelijke kansen voor burgers bij het gebruik van ICT. Dit past bij het uitgangspunt van gelijkwaardigheid 1 Een voorbeeld hiervan is het zorgen voor innovaties voor arme bevolkingsgroepen (r. 16-18) 1 26 maximumscore 2 een juist antwoord bevat: de fase van omzetting/conversie 1 een uitleg waaruit blijkt dat het Rathenau Instituut informatie verschaft voor de subfase beleidsvoorbereiding 1 voorbeeld van een juist antwoord: de fase van omzetting 1 Uit tekst 6 blijkt dat het Rathenau Instituut is gevraagd om informatie te verzamelen en te analyseren, zodat de Tweede Kamer daarmee adviezen kan formuleren over het te voeren beleid over de gevolgen van technologische ontwikkelingen op de arbeidsmarkt. Er is dus sprake van beleidsvoorbereiding 1 VW-1034-f-18-1-c 17 lees verder ►►► Voor alle eindexamens, zie ook www.ssleiden.nl. Pagina: 652 ### Pagina 30 5 Aanleveren scores Verwerk de scores van alle kandidaten per examinator in de applicatie Wolf. Accordeer deze gegevens voor Cito uiterlijk op 23 mei. Met een aansluitend op deze datum start Cito met de analyse van de examens. Ook na 23 mei kunt u nog tot en met 12 juni gegevens voor Cito accorderen. Deze gegevens worden niet meer meegenomen in hierboven genoemde analyses, maar worden wel meegenomen bij het genereren van de groepsrapportage. Na acoordering voor Cito kunt u in de webbased versie van Wolf de gegevens nog wijzigen om ze vervolgens vrij te geven voor het overleg met de externe corrector. Deze optie is relevant als u Wolf ook gebruikt voor uitwisseling van de gegevens met de externe corrector. tweede tijdvak Ook in het tweede tijdvak wordt de normering mede gebaseerd op door kandidaten behaalde scores. Wissel te zijner tijd ook voor al uw tweede tijdvak-kandidaten de scores uit met Cito via Wolf. Dit geldt niet voor de aangewezen vakken. 6 Bronvermeldingen tabel 1 fictieve bron: Josja Rokven (2016) The Victimization-offending relationship from a longitudinal perspective. Nijmegen: ICS dissertation figuur 1 naar: WRR rapport ‘Naar een voedselbeleid’. p. 81, Amsterdam, 2014 tekst 1 https://www.oneworld.nl/food/vooruit-met-de-boer/fairtrade-chocola-een-pleister-op-een- kapot-systeem, 2015 tekst 2 http://www.arctic-council.org/images/PDF_attachments/2015-07- 03_Arctic_Council_Backgrounder_PRINT_VERSION_NO_LINKS.pdftekst 2 tekst 3 naar: Nederlandse Polaire Strategie 2016-2020 Samen voor duurzaam https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2016/04/05/nederlandse-polaire- strategie-2016-2020-samen-voor-duurzaam tekst 4 http://www.wrr.nl/fileadmin/nl/publicaties/PDF- verkenningen/Verkenning_31_De_robot_de_baas_4-12-2015_def.pdf Richard Freemann is econoom aan de Harvard University. figuur 2 naar: http://www.wrr.nl/fileadmin/nl/publicaties/PDF- verkenningen/Verkenning_31_De_robot_de_baas_4-12-2015_def.pdf tekst 5 en 6 https://www.rathenau.nl/nl/publicatie/werken-aan-de-robotsamenleving Rathenau Instituut, 2015. Werken aan de robotsamenleving, Rathenau Instituut, Den Haag, 2015, www.rathenau.nl VW-1034-f-18-1-c 18 einde ### Pagina 31 aanvulling op het correctievoorschrift 2018-1 maatschappijwetenschappen (pilot) vwo Centraal examen vwo Tijdvak 1 Correctievoorschrift Aan de secretarissen van het eindexamen van de scholen voor vwo, Bij het centraal examen maatschappijwetenschappen (pilot) vwo: Op pagina 8, bij vraag 7b de volgende Opmerking toevoegen: Opmerking De kernconcepten globalisering en sociale ongelijkheid zijn eveneens correcte antwoorden mits in de uitleg een correcte verklaring van de ontwikkeling wordt gegeven. en Op pagina 10, bij vraag 13 toevoegen: Een eveneens correct voorbeeld van een juist antwoord is: * institutie * kartelwaakhond NB a. Als het werk al naar de tweede corrector is gezonden, past de tweede corrector deze aanvulling op het correctievoorschrift toe in zowel de eigen toegekende scores als in de door de eerste corrector toegekende scores en meldt deze wijziging aan de eerste corrector. De tweede corrector vermeldt daarbij dat deze late wijziging een gevolg is van de aanvulling door het CvTE. b. Als eerste en tweede corrector al overeenstemming hebben bereikt over de scores van de kandidaten, past de eerste corrector deze aanvulling op het correctievoorschrift toe en meldt de hierdoor ontstane wijziging in de scores aan de tweede corrector. De eerste corrector vermeldt daarbij dat deze late wijziging een gevolg is van de aanvulling door het CvTE. VW-1034-f-18-1-c-A ### Pagina 32 Het CvTE is zich ervan bewust dat dit leidt tot enkele aanvullende handelingen van administratieve aard. Deze extra werkzaamheden zijn in het belang van een goede beoordeling van de kandidaten. Ik verzoek u dit bericht door te geven aan de correctoren maatschappijwetenschappen (pilot) vwo. Namens het College voor Toetsen en Examens, drs. P.J.J. Hendrikse, voorzitter VW-1034-f-18-1-c-A ### Pagina 33 Examen VWO 2018 tijdvak 2 maandag 18 juni 13.30 - 16.30 uur maatschappijwetenschappen Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 71 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen gevraagd worden en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. VW-1034-a-18-2-o ### Pagina 34 Opgave 1 Problematisch alcoholgebruik onder jongeren Bij deze opgave horen de teksten 1 en 2 uit het bronnenboekje. Inleiding Nederlandse jongeren drinken problematisch veel, zo blijkt uit internationaal onderzoek. Elf landelijke en regionale organisaties hebben minister Schippers en staatssecretaris Van Rijn (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) daarom middels een zogenaamd Alcoholmanifest opgeroepen om met maatregelen te komen (tekst 1). Een van de oproepen uit het manifest heeft betrekking op het verschijnsel 'blurring', branchevervaging, waarbij een aantal winkels hun klanten alcoholische drankjes aanbieden en de grens tussen horeca en detailhandel vervaagt (tekst 2). Lees de regels 1 tot en met 26 van tekst 1. 'Bingedrinken' onder jongeren kan beschouwd worden als een politiek probleem. 2p 1 Noem twee kenmerken van een politiek probleem die te herkennen zijn in de regels 1 tot en met 26 van tekst 1. Geef bij elk kenmerk een ander bijpassend citaat. Lees tekst 2. De regering en Kamer hebben verschillende taken. De Kamer beschikt over verschillende formele middelen om haar taken uit te voeren. In de regels 26 en 55 van tekst 2 staat (a) waar oorspronkelijk een formeel middel van de Kamer genoemd werd. Met dat formele middel spreekt de Kamer de regering aan op één van haar taken. 3p 2 - Welk formeel middel moet staan op de plaats van (a)? - Bij welke taak van de Kamer hoort dat middel? - Op welke van haar taken wordt de regering met dat formele middel aangesproken? Gebruik tekst 1 en tekst 2. Elf organisaties willen de politiek beïnvloeden en hebben daartoe een oproep gedaan in een Alcoholmanifest. Het barrièremodel beschrijft de politiek als een proces waarin verschillende barrières genomen moeten worden om een doel te bereiken. De oproep waarvan sprake is in de regels 26 tot en met 26 van tekst 1, is bedoeld om één van die barrières te nemen. En uit tekst 2 is op te maken welke andere barrières genomen moet worden. 2p 3 - Leg uit over welke barrière de organisaties het politieke probleem proberen te krijgen met hun oproep in de regels 22 tot en met 26 van tekst 1. - Leg uit welke barrière volgens tekst 2 nog genomen moet worden. VW-1034-a-18-2-o 2 / 10 lees verder ### Pagina 35 De VVD was twee maanden eerder (december 2016) van plan om een wetsvoorstel in te dienen om 'blurring' wettelijk toe te staan. Dat is tegengesteld aan de wens van ChristenUnie, CDA en PvdA om 'blurring' tegen te gaan. De vier partijen ChristenUnie, CDA, PvdA en VVD hebben hun wortels in drie verschillende ideologische tradities. De ideologie van de VVD verschilt op één punt wezenlijk van de andere twee ideologieën en dat verschil kan de tegengestelde standpunten ten aanzien van 'blurring' voor een deel verklaren. 4p 4 - Geef bij elk van de partijen de ideologie. - Geef het verschil tussen de ideologie van de VVD enerzijds en de twee andere ideologieën anderzijds waarmee de tegenstelling met betrekking tot 'blurring' verklaard kan worden. - Leg je antwoord uit. De handhaving van de Drank- en Horecawet berust deels bij de Rijksoverheid en deels bij de gemeenten. De verhouding tussen de Rijksoverheid en de gemeenten is vastgelegd in de grondwet. Daarbij is uitgegaan van het beginsel 'autonomie en medebewind'. In tekst 2 zijn enkele kenmerken van dat beginsel te herkennen. 4p 5 - Noem één kenmerk van autonomie dat te herkennen is in tekst 2. - Noem een kenmerk van medebewind dat te herkennen is in tekst 2. - Geef bij elk kenmerk een bijpassend citaat uit tekst 2 en leg je keuze uit. VW-1034-a-18-2-o 3 / 10 lees verder ►►► ### Pagina 36 Opgave 2 Vlo ggers en reclame Bij deze opgave hoort tekst 3 uit het bronnenboekje. Inleiding Internet biedt vele nieuwe mogelijkheden voor het verspreiden en consumeren van amusement en informatie. En dit biedt ook ruimte voor economisch handelen. Activiteiten die voorheen alleen mogelijk waren met grote, complexe organisaties die over veel geld beschikten, zijn nu binnen het bereik van individuen gekomen. Veel vloggers verdienen geld door op verzoek van fabrikanten producten in beeld te brengen. Dit wordt beschouwd als sluikreclame. Voor het relatief jonge internet is er nog niet uitgekristalliseerd welke instanties zeggenschap hebben. Verschillende actoren hebben daar wel belang bij of ontwikkelen daar wel een visie op. Lees tekst 3. Dat het Commissariaat voor de Media op internet nog niet mag optreden, komt onder andere doordat overheidsbemoeienis met de media politiek gevoelig ligt. Twee politieke visies staan als uitersten tegenover elkaar. Aan de ene kant staat de visie die voor een meer regulerende overheid is en aan de andere kant staat de visie die voor een meer terughoudende overheid is. — Geef in verband met sluikreclame door videobloggers een argument waarom de overheid hiertegen zou moeten optreden. — Geef in verband met sluikreclame door videobloggers een argument waarom de overheid hiertegen niet zou moeten optreden. — Vermeld bij elk van beide visies bij welke politieke stroming die visie past en onderbouw je keuze met een uitgangspunt of trefwoord van die stroming. 4p 6 Bij het analyseren van de massamedia maken we onderscheid tussen zenders en ontvangers. Het internet heeft het mogelijk gemaakt dat iedereen zender kan worden. Leg met behulp van de oplagespiraal uit dat het succes van zenders zoals videobloggers van invloed kan zijn op de kwaliteit van kranten. 2p 7 Zie de regels 12 tot en met 16 en de regels 43 tot en met 56 van tekst 3. Het Commissariaat voor de Media is opgericht om een aantal doelen van het mediabeleid van de overheid te helpen verwezenlijken. In de regels 12 tot en met 16 is sprake van een verplichting. — Bij welk doel van het Commissariaat voor de Media past deze verplichting? — Welk machtsmiddel heeft het Commissariaat voor de Media om haar wettelijke plicht te vervullen? 2p 8 VW-1034-a-18-2-o 4 / 10 lees verder ‣‣‣ Voor alle eindexamens, zie ook www.ssl-leiden.nl. Beschikbaar gesteld door Stichting Studiegbegeleiding Leiden (SSL). Pagina: 659 ### Pagina 37 In de afgelopen jaren is het lees-, luister- en kijkgedrag van veel mensen veranderd. Traditionele media zoals kranten en omroepen hebben zonder publiek geen inkomsten. In hun zoektocht naar (nieuw) publiek, begeven ook zij zich ook op internet. Daar maken de meeste serieuze nieuwsmedia geen sluikreclame. Ze hebben binnen hun organisatie als het ware een rem ingebouwd waarmee vermenging van nieuws en commercie, zoals onder andere bij sluikreclame het geval is, tegengegaan wordt. 2p 9 - Met welk document wordt binnen de nieuwsorganisaties commerciële invloed op inhoudelijk nieuws tegengegaan? - Leg uit hoe dat werkt. Opgave 3 Exitverlangens Bij deze opgave hoort tekst 4 uit het bronnenboekje. Inleiding In de zomer van 2016 werd er in Groot-Brittannië een referendum gehouden over het al dan niet voortzetten van het lidmaatschap van de Europese Unie (EU). Een meerderheid van de Britten stemde voor een Brexit, het vertrek van Groot-Brittannië uit de EU. De Brexit versterkte ook de roep in Nederland om een referendum uit te schrijven over een eventueel vertrek uit de EU, een Nexit. Volgens de auteur van tekst 4 wordt de Brexit een belangrijk thema in de aanloop naar de Nederlandse Tweede Kamerverkiezingen van 2017. 2p 10 Lees de regels 1 tot en met 15 van tekst 4. Het bepleiten van een neuro vloeit voort uit kritiek op de euro. - Welke instelling neemt besluiten over onder andere de waarde van de euro? - Leg uit of die instelling supranationaal of intergouvermenteel is. Lees de regels 16 tot en met 64 van tekst 4. De auteur gebruikt in tekst 4 niet het woord 'populisme'. In zijn beschrijving van de politieke actie en reactie, zijn wel enkele kenmerken van populisme te herkennen. 4p 11 Geef twee citaten uit tekst 4 en leg bij elk citaat uit dat daarin een kenmerk van populisme te herkennen is. Ga uit van twee verschillende citaten en twee verschillende kenmerken van populisme. VW-1034-a-18-2-o 5 / 10 lees verder ► ► ► Voor alle eindexamens, zie ook www.ssiileiden.nl. Pagina: 660 ### Pagina 38 Zie de regels 56 tot en met 58 van tekst 4. Framing gebeurt met retorische middelen zoals het gebruiken van woorden die tot de verbeelding spreken. Daarachter gaat een redeneerwijze schuil die geanalyseerd kan worden. 3p 12 — Leg uit wat framing is. — Geef minstens twee elementen waarmee de achterliggende redeneerwijze geanalyseerd kan worden. De Europese Unie kent verschillende instituties waaronder het Europees Parlement, de Europese Raad en de Europese Commissie. De Nederlandse regering kan met name in één van die drie instituties zelf (zonder tussenkomst van anderen) inbreng hebben. 3p 13 Leg uit in welke institutie de Nederlandse regering zelf inbreng kan hebben en waarom dat niet kan in die andere twee. Opgave 4 Problematische jeugdgroepen Bij deze opgave horen schema 1 en de teksten 5 en 6 uit het bronnenboekje. Inleiding Het rapport 'Kostbare vriendschappen' doet verslag van een onderzoek dat is uitgevoerd in opdracht van het Wetenschappelijk Onderzoeks- en Documentatiecentrum (WODC) van het ministerie van Veiligheid en Justitie. Het onderzoek brengt binnen één gemeente in kaart welke maatschappelijke problemen veroorzaakt worden door problematische jeugdgroepen en welke kosten voor de samenleving daaraan verbonden zijn. In de onderzochte gemeente waren twee criminele en drie overlastgevende jeugdgroepen actief. In de periode van vijf jaar die in kaart werd gebracht, waren gedurende korte tijd ook nog twee hinderlijke jeugdgroepen actief. Maar vanwege te weinig bruikbare gegevens zijn deze hinderlijke jeugdgroepen niet in het onderzoek meegenomen. Schema 1 en de teksten 5 en 6 komen uit het onderzoeksverslag. Lees schema 1. De hinderlijke jeugdgroepen werden vanwege te weinig bruikbare gegevens niet meegenomen in het onderzoek. De onderzoekers hebben onder andere gebruikgemaakt van politiestatistieken. Schema 1 bevat informatie waarmee verklaard kan worden waarom over hinderlijke jeugdgroepen minder gegevens in de politiestatistieken beschikbaar waren. 2p 14 Leg uit waarom er te weinig bruikbare gegevens van hinderlijke jeugdgroepen in de politiestatistieken staan. Gebruik daarvoor twee verschillen tussen hinderlijke jeugdgroepen en de andere twee soorten problematische jeugdgroepen. VW-1034-a-18-2-0 6 / 10 lees verder ►►► ### Pagina 39 Uit de omschrijving van de drie typen problematische jeugdgroepen valt op te maken dat de politie niet alleen maar ingezet zal worden vanwege haar taak om strafbare feiten op te sporen. Bij het bestrijden van problematische jeugdgroepen zal de politie ook een van haar andere taken uitvoeren. 2p 15 — Welke andere taak zal de politie uitvoeren bij het actief bestrijden van problematische jeugdgroepen? — Welke persoon of instantie is verantwoordelijk voor de inzet van de politie in verband met deze andere taak? Lees tekst 5. 2p 16 In tekst 5 is sprake van een referentiegroep. Leg uit waarom je in dit onderzoek een referentiegroep nodig hebt. Het onderzoek ‘Kostbare vriendschappen’ is uitgevoerd in één gemeente. De onderzoekers hebben wijk/postcodegebied als matching kenmerk meegenomen om zo ook andere kenmerken van de groep (zie de regels 16 tot en met 20 van tekst 5) mee te kunnen wegen. 2p 17 Leg uit dat voor dit onderzoek de wijk / het postcodegebied homogeen van samenstelling moet zijn. Onderzoekers formuleren vaak een hypothese met een afhankelijke en een onafhankelijke variabele. 3p 18 — Formuleer, in aansluiting op de regels 1 tot en met 26 van tekst 5, een hypothese met twee variabelen die bij dit onderzoek zou kunnen passen. — Wat is de afhankelijke variabele en wat is de onafhankelijke variabele in deze door jou opgestelde hypothese? Jongeren kunnen crimineel gedrag gaan vertonen omdat ze deel uitmaken van een groep. De begrippen ‘groepsdruk’ en ‘groepswang’ benoemen aspecten van groepsdynamiek. Neutralisatie is een speciale vorm van groepsdynamiek. 2p 19 — Leg uit wat neutralisatie inhoudt. — Leg uit hoe neutralisatie crimineel gedrag kan bevorderen. Lees tekst 6. 2p 20 Leg uit welke twee kenmerken van integraal veiligheidsbeleid te herkennen zijn in de lokale aanpak. VW-1034-a-18-2-o 7 / 10 lees verder ►►► ### Pagina 40 Opave 5 Opiniepeilingen Bij deze opgave hoort tekst 7 uit het bronnenboekje. Inleiding In tekst 7 is te lezen dat verschillende nieuwsmedia verschillende antwoorden geven op de vraag hoe ze omgaan met peilingen. Uit die antwoorden kun je opmaken wat voor soort nieuwsmedia het betreft en ook welke verschillende normen en waarden ze overdragen op hun publiek. 2p 21 Lees de regels 1 tot en met 52 van tekst 7. NRC is voorzichtig met het koppelen van de uitkomst van een peiling aan actuele gebeurtenissen. Beargumenteer uit waarom voorzichtigheid geboden is bij het koppelen van de uitkomst van een peiling aan actuele gebeurtenissen. Gebruik in je argumentatie de begrippen correlatie en causaliteit op een correcte manier. De Telegraaf en NRC maken een andere keuze bij het informeren van hun lezers. De waarden en normen die daarbij een rol spelen worden daarmee impliciet overgedragen aan hun lezers. 3p 22 - Geef een norm die te herkennen is in de keuze die De Telegraaf maakt bij het berichten over opiniepeilingen. - Geef een andere norm die te herkennen is in de keuze die NRC maakt bij het berichten over opiniepeilingen. - Bij welke maatschappelijke functie van de media past het overdragen van waarden en normen? Lees de regels 53 tot en met 75 van tekst 7. In de regels 70 tot en met 75 van tekst 7 staat dat er veel zwevende kiezers zijn. Dat de binding van kiezers met gevestigde politieke partijen steeds minder wordt, hangt samen met veranderingen die zich vanaf de jaren '60 in de Nederlandse politieke cultuur hebben voorgedaan. 2p 23 - Geef een voorbeeld van een verandering in de politieke cultuur die samenhangt met deze afnemende binding. - Leg uit wat die verandering inhoud. VW-1034-a-18-2-o 8 / 10 lees verder ### Pagina 41 Opgave 6 Verzwaring van het strafrecht Bij deze opgave hoort tekst 8 uit het bronnenboekje. Inleiding De PVV wil hard optreden tegen criminaliteit. Dat blijkt onder andere in juni 2017. De PVV kondigt dan aan dat ze met een initiatiefwetsvoorstel zal komen: mensen die mogelijk een gevaar vormen voor de nationale veiligheid moeten meteen kunnen worden opgepakt, ook als er weinig bewijs is. Hard bleek de PVV ook al eerder, onder andere in 2009. Toen kwam ze met een initiatiefwetsvoorstel om het strafrecht te verzwaren. Tekst 8 bestaat uit enkele fragmenten van de website van de PVV waarin de inhoud van het initiatiefwetsvoorstel uit 2009 uit de doeken gedaan wordt. Lees de regels 1 tot en met 13 van tekst 8. Met het wetsvoorstel uit tekst 8 wil de PVV de belangen van de slachtoffers voorop stellen. Daarmee sluit de PVV aan bij andere veranderingen in de afgelopen decennia waarbij de positie van het slachtoffer in het strafprocesrecht al sterk is verbeterd. Geef twee voorbeelden van die verbeterde positie van het slachtoffer in het strafrecht. 2p 24 Lees tekst 8. De verandering van het strafrecht die met het wetsvoorstel uit tekst 8 beoogd wordt, is een voorbeeld van conservatief beleid. Geef de betekenis van het begrip conservatief in deze context. Leg met behulp van een verwijzing naar de doelen van straffen uit dat dit voorstel past bij conservatief beleid. 2p 25 De Klassieke School en de Moderne Richting zijn denkrichtingen die te herkennen zijn in voorstellen over de inrichting van ons strafstelsel. Geef een verschil tussen de Klassieke School en de Moderne Richting. Leg uit of het voorstel om de strafrechtelijke minderjarigheid te verlagen meer past bij de Klassieke School of meer bij de Moderne Richting. 2p 26 Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina. VW-1034-a-18-2-0 9 / 10 lees verder ### Pagina 42 Volgens tekst 8 hebben slachtoffers er belang bij dat daders zwaar gestraft worden. Voorstanders van mediation of herstelrecht formuleren andere belangen die slachtoffers ook zouden kunnen hebben. Zij bepleiten dan ook andere maatregelen. 27 1p - Waar is mediation of herstelrecht op gericht? - Op welke wijze zou aan de belangen van slachtoffers tegemoet gekomen kunnen worden volgens voorstanders van mediation of herstelrecht? De PVV stelt voor om meer jeugdigen strafrechtelijk te behandelen als volwassenen. Er is een sociologische verklaringstheorie waarmee dat voorstel ondersteund kan worden en ook één waarmee het juist afgekeurd kan worden. 28 4p - Geef beide theorieën. - Geef van elk van beide theorieën de bijpassende redenering. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd. VW-1034-a-18-2-o 10/10 einde