# Eindexamen Maatschappijwetenschappen VWO 2017 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/maatschappijleer/2017/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Koning Willem-Alexander Vergadering

### Vraag 2 – Koning Willem-Alexander Vergadering

### Vraag 3 – Koning Willem-Alexander Vergadering

### Vraag 4 – Koning Willem-Alexander Vergadering

### Vraag 5 – Koning Willem-Alexander Vergadering

### Vraag 6 – Koning Willem-Alexander Vergadering

### Vraag 7 – Koning Willem-Alexander Vergadering

### Vraag 8 – Koning Willem-Alexander Vergadering

### Vraag 9 – Koning Willem-Alexander Vergadering

### Vraag 10 – Koning Willem-Alexander Vergadering

### Vraag 11 – Koning Willem-Alexander Vergadering

### Vraag 12 – Koning Willem-Alexander Vergadering

### Vraag 13 – Mediatechnologie verandert samenleving

### Vraag 14 – Mediatechnologie verandert samenleving

### Vraag 15 – Mediatechnologie verandert samenleving

### Vraag 16 – Mediatechnologie verandert samenleving

### Vraag 17 – Koning Willem-Alexander Vergadering

### Vraag 18 – Koning Willem-Alexander Vergadering

### Vraag 19 – Koning Willem-Alexander Vergadering

### Vraag 20 – Koning Willem-Alexander Vergadering

### Vraag 21 – Koning Willem-Alexander Vergadering

### Vraag 22 – Koning Willem-Alexander Vergadering

### Vraag 23 – Urgenda versus Staat

### Vraag 24 – Urgenda versus Staat

### Vraag 25 – Urgenda versus Staat

### Vraag 26 – Urgenda versus Staat

### Vraag 27 – Urgenda versus Staat

### Vraag 28 – Urgenda versus Staat

### Vraag 29 – Urgenda versus Staat

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

In de jaren vijftig van de vorige eeuw
zijn twee wetten ingevoerd: de
15 Pensioen- en spaarfondswet (PSA,
1954) en de Algemene Ouderdoms-
wet (AOW, 1957).

Het Nederlandse pensioenstelsel is
gebaseerd op drie pijlers.
20 Pijler 1. De AOW (Algemene Ouder-
domswet) is een basispensioen van
de overheid. Iedereen die de AOW-
leeftijd heeft bereikt en in Nederland
woont of heeft gewoond, heeft hier
25 recht op. De Belastingdienst int de
premies volksverzekeringen
met de inkomstenbelasting. Men
ontvangt het AOW-pensioen vanaf de
dag dat men de AOW-leeftijd heeft
30 bereikt.

naar: J.H. Tamerus, (2011) en Sociaal en Cultureel Planbureau,
augustus 2015

figuur 1

Percentage werknemers dat het eens is met de stelling: 'Solidariteit binnen
het pensioenfonds is belangrijk', naar enkele achtergrondkenmerken, 2014
(n = 1.067)

[FIGUUR: Horizontale staafdiagrammen die het percentage werknemers weergeven dat het eens is met de stelling 'Solidariteit binnen het pensioenfonds is belangrijk', uitgesplitst naar geslacht, leeftijd en opleidingsniveau. De x-as loopt van 0 tot 100. De staven voor man en vrouw liggen rond de 65% en 60%. De leeftijdscategorieën laten een dalende trend zien naarmate de leeftijd toeneemt, met de categorie '> 65 jaar' rond de 50% en de categorie '< 35 jaar' rond de 75%. De opleidingsniveaus laten zien dat hoger opgeleiden iets meer het eens zijn dan middelbaar en laagopgeleiden.]

VW-1034-f-17-1-b 3 / 10


Pijler 2. De tweede pijler betreft het
aanvullend pensioen, dat vrijwel alle
werknemers via het betalen van
35 premies verplicht opbouwen via hun
werkgever. Binnen de aanvullende
pensioenen is solidariteit tussen
groepen mensen decennialang min of
meer vanzelfsprekend geweest: de
40 deelnemers aan een pensioenfonds
vormen een collectief en bouwen
gezamenlijk een kapitaal op waar
later hun pensioen uit wordt
betaald.
Pijler 3. En daarbovenop kunnen
45 burgers een individuele pensioen-
verzekering afsluiten bij een
verzekeringsmaatschappij.

lees verder

### Pagina 2

figuur 2
Aandeel van ouderen (65-plussers) en kinderen (tot 20 jaar) in de bevolking
van 15 tot 65 jaar, 1950-2060 in procenten

[FIGUUR: Lijn grafiek met op de y-as percentages (0-80) en op de x-as jaartallen (1950-2060). Een solide lijn toont het aandeel ouderen, een gestippelde lijn het aandeel kinderen. Het aandeel ouderen stijgt van circa 7% in 1950 naar circa 20% in 2060. Het aandeel kinderen daalt van circa 38% in 1950 naar circa 20% in 2060.]

Legenda:
— ouderen
--- kinderen

naar: Sociaal en Cultureel Planbureau, augustus 2015

Opgave 2 De Europese Unie en het vluchtelingenvraagstuk

tekst 2
Migratie zorgt voor ‘akelige, onprettige en soms smerige’ Eurotop

Zes uur spraken de 28 regerings-
leiders, Juncker en Tusk¹ over de
opvang van migranten in Europa. In
de nacht van donderdag op vrijdag
5 ontaardde het debat volgens
betrokkenen in een ‘akelige,
onprettige en soms smerige’ ruzie.
“Het was een clash tussen het oude
en het nieuwe Europa”, zegt een EU-
10 ambtenaar. Tussen Oost-Europese
landen die niets van Brusselse asiel-
quota willen weten en de Midden- en
Zuid-Europese lidstaten die bereid
zijn deze quota te accepteren. (...)

15 Renzi (Italiaanse premier, red.) maar
ook andere premiers wreven hun
Poolse, Tsjechische, Letse, Litouwse
en Estse collega's onder de neus
steeds de mond vol te hebben van
solidariteit bij de verdeling van het
20 EU-budget (zij meer geld) maar niet
thuis geven als Italië en Griekenland
om solidariteit vragen bij de opvang
van asielzoekers. Het knetterde, gaf
25 Tusk na afloop toe. “Het was een van
de moeilijkste toppen die ik heb
meegemaakt.” (...)

VW-1034-f-17-1-b 4 / 10 lees verder ►►►

### Pagina 3

"Een bescheiden resultaat", noemde
Juncker het compromis waarop de
30 leiders zich rond drie uur 's ochtends
konden verenigen: de EU-landen
beloven plechtig alles op alles te

bron: de Volkskrant, 26 juni 2015

noot 1 Jean-Claude Juncker (Luxemburg) was in 2015 voorzitter van de Europese
Commissie; Donald Tusk (Polen) was in 2015 voorzitter van de Europese Raad.

tekst 3

Juncker wil verplichte opname migranten in EU

Het voorstel van de Europese
Commissie om 120 duizend
migranten over Europa te verdelen
moet een verplicht karakter krijgen.
5 Dat zei Jean-Claude Juncker,
voorzitter van de Europese
Commissie, in zijn allereerste 'State
of the Union' voor het Europees
Parlement in Straatsburg. Daarin licht
10 hij zijn belangrijkste beleidspunten
toe.
Alleen al dit jaar hebben 350 duizend
vluchtelingen Europa bereikt. "De
aantallen zijn indrukwekkend", zei
15 Juncker. "Voor sommigen zijn die
beangstigend. Maar het is niet de tijd
voor angst, het is tijd voor standvastig beleid. Dat is een kwestie van
menselijkheid." (...)
20 Hij verwees naar het verleden:
Joden, Spaanse republikeinen,
zigeuners, Joegoslaven – al deze
groepen waren ooit gedwongen om
te vluchten. "We moeten ons
25 herinneren dat Europa een continent
is waar iedereen ooit vluchteling is

naar: de Volkskrant, 9 september 2015

geweest. Europa is een plaats van
hoop en een toevluchtsoord. Europa
is veruit het rijkste continent in de
30 wereld, het is een plek van vrede en
stabiliteit."
Zolang er oorlog is in Syrië en Libië
zal de vluchtelingencrisis niet zomaar
voorbij zijn, vervolgde Juncker. "We
35 moeten deze mensen accepteren op
ons grondgebied, we hebben geen
andere keus." (...)

Eén van de voorgestelde maat-
regelen is om 120.000 mensen die
40 asiel hebben aangevraagd in Italië
(15.000), Griekenland (50.400) en
Hongarije (50.000) worden
herverdeeld over de andere EU-
landen. Die mogen niet weigeren,
45 anders krijgen ze een boete.

Juncker riep de Europese ministers
van Justitie op de voorstellen aan-
staande maandag goed te keuren. Zij
komen dan bijeen in Brussel.

VW-1034-f-17-1-b 5/10 lees verder

### Pagina 4

tabel 2
Stel dat uw gemeente besluit om (meer) vluchtelingen te
huisvesten. Wat vindt u dan het belangrijkst?

[FIGUUR: Tabel met kolommen 'voorwaarde voor huisvesting', 'tegenstanders' (met subkolommen 'okt '15 n=695' en 'feb '16 n=625'), en 'voorstanders' (met subkolommen 'okt '15 n=1.621' en 'feb '16 n=1.691'). De rijen bevatten nummers 1 tot en met 6 met bijbehorende voorwaarden en percentages, en een rij 'totaal'.]

1 Wachtlijst voor huurwoningen mag niet
langer worden. 8% 6% 16% 14%
2 Vluchtelingen mogen geen bestaande banen
innemen. 7% 5% 3% 2%
3 Het mag de gemeente geen geld kosten. 9% 11% 1% 1%
4 Vluchtelingen moeten psychologisch
begeleid worden. 1% 3% 23% 25%
5 Vluchtelingen moeten zich aanpassen aan
onze manier van leven. 55% 55% 38% 41%
6 De veiligheid moet gegarandeerd worden. 20% 20% 20% 17%
totaal 100% 100% 100% 100%

Toelichting
Het gaat om de mening van tegenstanders en van voorstanders van het
huisvesten van vluchtelingen.
bron: www.necker.nl, april 2016

VW-1034-f-17-1-b 6/10 lees verder ► ► ►

### Pagina 5

Opgave 3 De globaliseringsparadox
tekst 4
Democratie, natie, globalisering: drie is te veel voor de EU

Europa zit in een economische dip
die akelige politieke gevolgen begint
te krijgen. Het begon met de
hypotheekmarkt in de VS, maar de
5 duur en de omvang van de
problemen zijn geheel aan Europa
zelf te wijten. Zelfs als de euro
overeind blijft, zal de crisis
ingrijpende gevolgen hebben.
10 De malaise is een uiting van wat ik
'het politieke trilemma van de wereld-
economie' noem: economische
globalisering, politieke democratie en
15 nationale soevereiniteit (natiestaat)
zijn uiteindelijk niet met elkaar te
verzoenen.
Hooguit twee van deze drie
elementen kunnen samengaan.
Democratie valt alleen te verenigen
20 met nationale soevereiniteit als we
paal en perk stellen aan de
globalisering. Als we mikken op
globalisering en ook de natiestaat
willen behouden, moeten we de
25 democratie laten varen. En als we
democratie plus globalisering willen,
moeten we de natiestaat opdoeken
en streven naar meer internationaal
bestuur.
30 De eurozone toont hoe dit trilemma
werkt. De economische en politieke
problemen zijn te wijten aan het feit
dat de financiële integratie verder is
gevorderd dan de politieke.
35 Democratisch bestuur en
economische ontwikkeling lijden
onder deze wanverhouding. Om de
democratie te redden, is ofwel méér
politieke integratie nodig, ofwel
40 minder economische samenwerking.
Maar de Europese leiders weigeren
hier een fundamentele keuze te
maken.

naar: NRC Handelsblad, 4 oktober 2015

VW-1034-f-17-1-b 7 / 10 lees verder ►►►

### Pagina 6

Opgave 4 Onderzoek naar discriminatie op de arbeidsmarkt
tekst 5
Waarom werkgevers een voorkeur hebben voor Jeroen maar niet voor
Mohamed en Narinder

(...)
Met een autochtone naam meer
kans
Om te kijken of er sprake is van
discriminatie stuurden we tussen
augustus en november 2014 504
fictieve sollicitaties op 176 bestaande
vacatures in de regio Haaglanden.
Per vacature stuurden we drie
sollicitaties, die gelijkwaardig waren
wat betreft relevante kenmerken. De
sollicitanten beschikten over gelijk-
waardige werkervaring, gelijkwaar-
dige opleidingen en gelijkwaardige
aanvullende kwalificaties als
cursussen en/of specifieke kennis
van bijvoorbeeld relevante software.
15 Het verschil tussen de sollicitanten
zat in de etnische achtergrond, die
alleen bleek uit de naam op het cv.
We stuurden cv's met Nederlandse
namen (bijvoorbeeld Jeroen en
20 Tessa), met Marokkaanse namen
(bijvoorbeeld Mohamed en Bouchra)
en Hindoestaanse namen (bijvoor-
beeld Narinder en Sunita). De
reacties van werkgevers verzamel-
25 den we zo konden we berekenen
of een autochtone naam op een cv
meer interesse wekte dan een werkgever
wekte dan een Marokkaanse of een
Hindoestaanse naam op een cv.
30 Dat bleek zo te zijn. (...) Figuur 3 laat
de kansen zien naar het type naam
dat is gebruikt.

bron: de blog Stuk Rood Vlees (SRV), 19 juni 2015

VW-1034-f-17-1-b 8 / 10 lees verder ►►►

### Pagina 7

figuur 3

Kansen dat een werkgever interesse toont voor gelijkwaardige kandidaten,
naar type naam op het cv, in procenten

[FIGUUR: Een staafdiagram met op de x-as de namen 'Nederlandse naam', 'Hindoestaanse naam' en 'Marokkaanse naam'. Op de y-as de percentages van 0 tot 40. De staven geven de percentages 34, 23 en 19 weer.]

Toelichting
Sollicitaties met een Nederlandse naam erop hadden 34% kans om een
uitnodiging voor een sollicitatiegesprek te ontvangen of op een andere manier de
interesse van werkgevers te wekken.
De kansen van sollicitanten met een Nederlandse naam verschillen significant
van de kansen van sollicitanten met een Marokkaanse naam en met een
Hindoestaanse naam. De kansen van sollicitanten met een Marokkaanse naam
en met een Hindoestaanse naam verschillen niet significant van elkaar.

bron: de blog Stuk Rood Vlees (SRV), 19 juni 2015 en
Sociaal en Cultureel Planbureau, juni 2015

VW-1034-f-17-1-b 9 / 10 lees verder ► ► ►

### Pagina 8

tekst 6
Waarom wordt er gediscrimineerd?
(...) Het bleek dat een Marokkaans
Nederlandse sollicitant beter moest
zijn dan een sollicitant van Neder-
landse afkomst om op de arbeids-
5 markt evenveel kans te maken. (...)
Dit suggereert dat werkgevers
huiveriger zijn om een Marokkaanse
Nederlander aan te nemen.
Uit eerder onderzoek dat we deden
10 bleek dat werkgevers de groep
Marokkaanse Nederlanders asso-
ciëren met criminaliteit, overlast,
onbetrouwbaarheid en onverschil-
ligheid. Door deze beelden denken
15 werkgevers meer risico te lopen
wanneer zij Marokkaanse Neder-
landers aannemen. (...)

Voor Hindoestaanse Nederlanders
bleek dit mechanisme niet op te
20 gaan: (...) Over Hindoestaanse
Surinamers is de beeldvorming
redelijk positief: zij staan weliswaar
bekend als gesloten gemeenschap,
maar ook als ambitieus en hard-
25 werkend. (...) Wanneer werkgevers
'geholpen' worden de naam te
herkennen, doordat de sollicitant in
de brief bekend maakt kind van
Hindoestaanse-Surinaamse ouders te
30 zijn, doet mogelijk de positieve
beeldvorming over de groep haar
werk en verdwijnt discriminatie.

Harder werken?
Wat concluderen we hier nu uit?
Moet Bouchra nu maar onder haar
35 niveau solliciteren? De bal ligt wat
ons betreft nog altijd bij de werk-
gever. Uit ons onderzoek blijkt dat
groepsbeelden (onbewust) mee-
wegen bij de beoordeling van
40 individuen. Een negatiever beeld
betekent minder kans op succes.
Wanneer een individu gezien wordt
als een individu en niet (meer) als
een lid van een groep, hebben
45 groepsbeelden minder invloed en
worden individuen op hun eigen
merites beoordeeld.
(...)

bron: de blog Stuk Rood Vlees (SRV), 19 juni 2015

VW-1034-f-17-1-b
10 / 10
einde

### Pagina 9

Correctievoorschrift VWO
2017
tijdvak 1
maatschappijwetenschappen (pilot)
Het correctievoorschrift bestaat uit:
1 Regels voor de beoordeling
2 Algemene regels
3 Vakspecifieke regels
4 Beoordelingsmodel
5 Aanleveren scores
6 Bronvermeldingen
1 Regels voor de beoordeling
Het werk van de kandidaten wordt beoordeeld met inachtneming van de artikelen 41 en
42 van het Eindexamenbesluit VO.
Voorts heeft het College voor Toetsen en Examens op grond van artikel 2 lid 2d van
de Wet College voor toetsen en examens de Regeling beoordelingsnormen en
bijbehorende scores centraal examen vastgesteld.
Voor de beoordeling zijn de volgende aspecten van de artikelen 36, 41, 41a en 42 van
het Eindexamenbesluit VO van belang:
1 De directeur doet het gemaakte werk met een exemplaar van de opgaven, de
beoordelingsnormen en het proces-verbaal van het examen toekomen aan de
examinator. Deze kijkt het werk na en zendt het met zijn beoordeling aan de
directeur. De examinator past de beoordelingsnormen en de regels voor het
toekennen van scorepunten toe die zijn gegeven door het College voor Toetsen en
Examens.
2 De directeur doet de van de examinator ontvangen stukken met een exemplaar van
de opgaven, de beoordelingsnormen, het proces-verbaal en de regels voor het
bepalen van de score onverwijld aan de directeur van de school van de
gecommitteerde toekomen. Deze stelt het ter hand aan de gecommitteerde.
VW-1034-f-17-1-c
1
lees verder ►►►

### Pagina 10

3 De gecommitteerde beoordeelt het werk zo spoedig mogelijk en past de beoordelingsnormen en de regels voor het bepalen van de score toe die zijn gegeven door het College voor Toetsen en Examens.
De gecommitteerde voegt bij het gecorrigeerde werk een verklaring betreffende de verrichte correctie. Deze verklaring wordt mede ondertekend door het bevoegd gezag van de gecommitteerde.
4 De examinator en de gecommitteerde stellen in onderling overleg het behaalde aantal scorepunten voor het centraal examen vast.
5 Indien de examinator en de gecommitteerde daarbij niet tot overeenstemming komen, wordt het geschil voorgelegd aan het bevoegd gezag van de gecommitteerde. Het bevoegd gezag kan hierover in overleg treden met het bevoegd gezag van de examinator. Indien het geschil niet kan worden beslecht, wordt hiervan melding gemaakt aan de inspectie. De inspectie kan een derde onafhankelijke corrector aanwijzen. De beoordeling van deze derde corrector komt in de plaats van de eerdere beoordelingen.
2 Algemene regels
Voor de beoordeling van het examenwerk zijn de volgende bepalingen uit de regeling van het College voor Toetsen en Examens van toepassing:
1 De examinator vermeldt op een lijst de namen en/of nummers van de kandidaten, het aan iedere kandidaat voor iedere vraag toegekende aantal scorepunten en het totaal aantal scorepunten van iedere kandidaat.
2 Voor het antwoord op een vraag worden door de examinator en door de gecommitteerde scorepunten toegekend, in overeenstemming met het bij de toets behorende correctievoorschrift. Scorepunten zijn de getallen 0, 1, 2, ..., n, waarbij n het maximaal te behalen aantal scorepunten voor een vraag is. Andere scorepunten die geen gehele getallen zijn, of een score minder dan 0 zijn niet geoorloofd.
3 Scorepunten worden toegekend met inachtneming van de volgende regels:
3.1 indien een vraag volledig juist is beantwoord, wordt het maximaal te behalen aantal scorepunten toegekend;
3.2 indien een vraag gedeeltelijk juist is beantwoord, wordt een deel van de te behalen scorepunten toegekend in overeenstemming met het beoordelingsmodel;
3.3 indien een antwoord op een open vraag niet in het beoordelingsmodel voorkomt en dit antwoord op grond van aantoonbare, vakinhoudelijke argumenten als juist of gedeeltelijk juist aangemerkt kan worden, moeten scorepunten worden toegekend naar analogie of in de geest van het beoordelingsmodel;
3.4 indien slechts één voorbeeld, reden, uitwerking, citaat of andersoortig antwoord gevraagd wordt, wordt uitsluitend het eerstgegeven antwoord beoordeeld;
3.5 indien meer dan één voorbeeld, reden, uitwerking, citaat of andersoortig antwoord gevraagd wordt, worden uitsluitend de eerstgegeven antwoorden beoordeeld, tot maximaal het gevraagde aantal;
3.6 indien in een antwoord een gevraagde verklaring of uitleg of afleiding of berekening ontbreekt dan wel foutief is, worden 0 scorepunten toegekend tenzij in het beoordelingsmodel anders is aangegeven;
VW-1034-f-17-1-c 2 lees verder ► ► ►

### Pagina 11

3.7 indien in het beoordelingsmodel verschillende mogelijkheden zijn opgenomen, gescheiden door het teken /, gelden deze mogelijkheden als verschillende formuleringen van hetzelfde antwoord of onderdeel van dat antwoord;
3.8 indien in het beoordelingsmodel een gedeelte van het antwoord tussen haakjes staat, behoeft dit gedeelte niet in het antwoord van de kandidaat voor te komen;
3.9 indien een kandidaat op grond van een algemeen geldende woordbetekenis, zoals bijvoorbeeld vermeld in een woordenboek, een antwoord geeft dat vakinhoudelijk onjuist is, worden aan dat antwoord geen scorepunten toegekend, of tenminste niet de scorepunten die met de vakinhoudelijke onjuistheid gemoeid zijn.
4 Het juiste antwoord op een meerkeuzevraag is de hoofdletter die behoort bij de juiste keuzemogelijkheid. Voor een juist antwoord op een meerkeuzevraag wordt in het beoordelingsmodel vermelde aantal scorepunten toegekend. Voor elk ander antwoord worden geen scorepunten toegekend. Indien meer dan één antwoord gegeven is, worden eveneens geen scorepunten toegekend.
5 Een fout mag in de uitwerking van een vraag maar één keer worden aangerekend, tenzij daardoor de vraag aanzienlijk vereenvoudigd wordt en/of tenzij in het beoordelingsmodel anders is vermeld.
6 Een zelfde fout in de beantwoording van verschillende vragen moet steeds opnieuw worden aangerekend, tenzij in het beoordelingsmodel anders is vermeld.
7 Indien de examinator of de gecommitteerde meent dat in een examen of in het beoordelingsmodel bij dat examen een fout of onvolkomenheid zit, beoordeelt hij het werk van de kandidaat alsof examen en beoordelingsmodel juist zijn. Hij kan de fout of onvolkomenheid mededelen aan het College voor Toetsen en Examens. Het is niet toegestaan zelfstandig af te wijken van het beoordelingsmodel. Met een eventuele fout wordt bij de definitieve normering van het examen rekening gehouden.
8 Scorepunten worden met inachtneming van het correctievoorschrift toegekend op grond van het door de kandidaat gegeven antwoord op iedere vraag. Er worden geen scorepunten vooraf gegeven.
9 Het cijfer voor het centraal examen wordt als volgt verkregen. Eerste en tweede corrector stellen de score voor iedere kandidaat vast. Deze score wordt meegedeeld aan de directeur.
De directeur stelt het cijfer voor het centraal examen vast op basis van de regels voor omzetting van score naar cijfer.
NB1 Het College voor Toetsen en Examens heeft de correctievoorschriften bij regeling vastgesteld. Het correctievoorschrift is een zogeheten algemeen verbindend voorschrift en valt onder wet- en regelgeving die van overheidswege wordt verstrekt. De corrector mag dus niet afwijken van het correctievoorschrift.
NB2 Het aangeven van de onvolkomenheden op het werk en/of het noteren van de behaalde scores bij de vraag is toegestaan, maar niet verplicht. Evenmin is er een standaardformulier voorgeschreven voor de vermelding van de scores van de kandidaten. Het vermelden van het schoolexamen cijfer is toegestaan, maar niet verplicht. Binnen de ruimte die de regelgeving biedt, kunnen scholen afzonderlijk of in gezamenlijk overleg keuzes maken.
VW-1034-f-17-1-c 3 lees verder ►►►

### Pagina 12

NB3 Als het College voor Toetsen en Examens vaststelt dat een centraal examen een
onvolkomenheid bevat, kan het besluiten tot een aanvulling op het correctievoorschrift.
Een aanvulling op het correctievoorschrift wordt zo spoedig mogelijk nadat de
onvolkomenheid is vastgesteld via Examenblad.nl verstuurd aan de
examensecretarissen.
Soms komt een onvolkomenheid pas geruime tijd na de afname aan het licht. In die
gevallen vermeldt de aanvulling:

NB
Als het werk al naar de tweede corrector is gezonden, past de tweede corrector
deze aanvulling op het correctievoorschrift toe.

Een onvolkomenheid kan ook op een tijdstip geconstateerd worden dat een
aanvulling op het correctievoorschrift te laat zou komen.
In dat geval houdt het College voor Toetsen en Examens bij de vaststelling van de
N-term rekening met de onvolkomenheid.

3 Vakspecifieke regels

Voor dit examen kunnen maximaal 52 scorepunten worden behaald.

Voor dit examen is de volgende vakspecifieke regel vastgesteld:

Als in een vraag staat dat de kandidaat een hoofd- of kernconcept moet gebruiken, dan
dient de kandidaat in het antwoord die elementen uit de omschrijving van het hoofd- of
kernconcept te gebruiken die nodig zijn om de vraag juist te kunnen beantwoorden.

VW-1034-f-17-1-c 4 lees verder

### Pagina 13

4 Beoordelingsmodel
Vraag Antwoord Scores
Opgave 1 Solidariteit in het pensioenstelsel
1 maximumscore 2
een juist antwoord bevat:
het noemen van onder- respectievelijk oververtegenwoordiging van de
respondenten uit het onderzoek naar geslacht / leeftijd /
opleidingsniveau met percentages uit tabel 1
de constatering dat deze percentages daardoor niet representatief zijn
dus niet generaliseerbaar naar alle werkzame personen in Nederland.
Dus de resultaten voldoen niet aan de wetenschappelijke eis van
representativiteit die aan onderzoek wordt gesteld
1
voorbeeld van een juist antwoord:
Uit het kenmerk leeftijd blijkt dat 0,7% van de respondenten in het
onderzoek de leeftijd heeft van 16-24 jaar ten opzichte van 15,6% van
de werkzame personen in Nederland. De jongeren van deze
leeftijdsgroep zijn dus ondervertegenwoordigd in het onderzoek. / De
leeftijdsgroep 35-44 jaar (31,7% van de respondenten versus 22,2%
van de werkzame personen in Nederland) en 55-64 jaar (25,5% van de
respondenten versus 16,3% van de werkzame personen in Nederland)
zijn oververtegenwoordigd in het onderzoek
Uit deze percentages blijkt dat de steekproef niet representatief is, dus
niet generaliseerbaar naar alle werkzame personen in Nederland. Dat
is een wetenschappelijke eis die aan onderzoek gesteld wordt. Daarom
zeggen de SCP-onderzoekers dat men terughoudend moet zijn met het
generaliseren van de bevindingen naar alle werkzame personen in
Nederland.
(Om de resultaten te kunnen generaliseren moet een wetenschappelijk
onderzoek representatief zijn of met andere woorden de steekproef
dient een dwarsdoorsnede te zijn van de totale onderzoekspopulatie.)
1
1

VW-1034-f-17-1-c
5
lees verder ►►►

### Pagina 14

Vraag Antwoord Scores
2 maximumscore 3
een juist antwoord bevat:
een conclusie over de mate van binding in de Nederlandse samenleving
met behulp van
het kernconcept binding en een voorbeeld uit tekst 1 1
het kernconcept sociale institutie en een voorbeeld uit tekst 1 1
het kernconcept sociale cohesie en een voorbeeld uit figuur 1 1

voorbeeld van een juist antwoord:
De mate van binding in de Nederlandse samenleving is sterk, omdat
vanwege het pensioenstelsel de burgers sterk afhankelijk zijn van de
overheid en van elkaar. ledere burger heeft recht op AOW (r. 20-25) 1
het Nederlands pensioenstelsel een voorbeeld is van een sociale
institutie (geïnstitutionaliseerde solidariteit). Het pensioenstelsel kan
gezien worden als een sociale institutie, namelijk een geheel van
formele wettelijke regels die het gedrag van mensen en hun
onderlinge relaties rond het pensioenfonds reguleren.
De regels over het pensioenstelsel bepalen bijvoorbeeld dat iedere
burger recht heeft op AOW (r. 22-25) of dat het aanvullend pensioen
gebaseerd is op solidariteit (r. 35-43) 1
uit figuur 1 blijkt dat een meerderheid van de werknemers (mannen
circa 68%, vrouwen circa 63%) vindt dat solidariteit binnen het
pensioenfonds belangrijk is. Deze opvatting van solidariteit drukt uit dat
een meerderheid van de werknemers in Nederland zich
verantwoordelijk voelt voor elkaars welzijn 1

VW-1034-f-17-1-c 6 lees verder

### Pagina 15

Vraag Antwoord Scores
3 maximumscore 2
een juist antwoord bevat:
a
• een uitleg op grond van een beschrijving van de functionalistische benadering dat het wel waarschijnlijk is dat de onderzoeksvraag over figuur 1 door een functionalist zou zijn gesteld 1
b
• een uitleg op grond van een beschrijving van de marxistische benadering dat het wel of niet waarschijnlijk is dat de onderzoeksvraag over figuur 1 door een marxist zou zijn gesteld 1
voorbeeld van een juist antwoord:
a
• Het is wel waarschijnlijk dat een functionalist deze onderzoeksvraag zou stellen, omdat functionalisten geïnteresseerd zijn in waarden en opvattingen die collectief worden gedragen en daarmee zorgen voor binding in een samenleving. De onderzoeksvraag gaat hoe belangrijk men waarden, de waarde solidariteit in het pensioenfonds vinden, is een indicator van binding. Bindingen zijn volgens de functionalisten de kern van elke samenleving 1
b
• Het is wel waarschijnlijk dat een onderzoeker vanuit de marxistische benadering deze onderzoeksvraag zou stellen, omdat marxisten geïnteresseerd zijn in verschillen in steun van het solidariteitsprincipe - verschillen in binding - tussen verschillende groeperingen in de samenleving. Voor marxisten zijn bindingen gekoppeld aan groeperingen die elk andere belangen hebben (De groep oudere werknemers, die tussen 55 en 64 jaar hechten meer belang aan het handhaven van de bestaande pensioenregelingen dan de groep jongere werknemers.) / Met het antwoord op deze onderzoeksvraag kunnen marxisten vaststellen of werknemers voldoende solidair zijn, dus of er voldoende binding is in de samenleving. Marxisten stellen het ontbreken van binding centraal en proberen te verklaren hoe dat komt. Indien de verschillende categorieën werknemers verschillende denken over solidariteit in het pensioenfonds kan dit volgens marxisten wijzen op belangentegenstellingen tussen groepen in de samenleving (bijvoorbeeld op grond van opleidingsniveau) en de conflicten die daaruit voortvloeien 1
of
• Deze onderzoeksvraag zal waarschijnlijk niet door een onderzoeker vanuit de marxistische benadering gesteld worden omdat marxisten niet geïnteresseerd zijn in gemeenschappelijke gedeelde waarden en normen. Marxisten zijn meer geïnteresseerd in het onderzoeken van (structurele) conflicten die er tussen verschillende groepen kunnen bestaan 1
VW-1034-f-17-1-c 7 lees verder
Voor alle eindexamens, zie ook www.sslexamens.nl. Voor de perfecte voorbereiding op je eindexamen, zie ook www.ssl.nl. Pagina: 749

### Pagina 16

Vraag Antwoord Scores
4 maximumscore 2
een juist antwoord bevat:
a
de derde ontwikkeling van het democratiseringsproces: het noemen
van het ontstaan van de verzorgingsstaat of de invoering van sociale
grondrechten 1
b
een uitleg van een kenmerk van de derde ontwikkeling: een
veranderende rol van de overheid die zich inzet om sociale rechten te
garanderen, met een voorbeeld uit tekst 1 1
voorbeeld van een juist antwoord:
a
het ontstaan van de verzorgingsstaat / de invoering van sociale
grondrechten 1
b
Het ontstaan van de verzorgingsstaat houdt in dat de overheid zich
verplicht tot een maximale inzet om de sociale grondrechten van de
burger te garanderen.
In de tekst staat dat de overheid zich nadrukkelijk gaat bemoeien met
het arbeidspensioen (r. 10-17) 1
5 maximumscore 3
een juist antwoord bevat:
een uitleg dat de sociaaldemocratische stroming het meest herkenbaar
is in pijler 1 (de AOW) met gebruik van een uitgangspunt van deze
stroming 1
een uitleg dat de confessionele stroming het meest herkenbaar is in
pijler 2 (aanvullend pensioen) met gebruik van een uitgangspunt van
deze stroming 1
een uitleg dat de liberale stroming het meest herkenbaar is in pijler 3
(individuele pensioenverzekering) met gebruik van een uitgangspunt
van deze stroming 1
VW-1034-f-17-1-c 8 lees verder ▶▶▶

### Pagina 17

Vraag Antwoord Scores
voorbeeld van een juist antwoord:
* In de wettelijk verplichte AOW (pijler 1) is de sociaaldemocratische
stroming het meest herkenbaar. Een van de uitgangspunten van de
sociaaldemocratie is de leidende rol van de overheid bij het
organiseren van solidariteit dus de overheid zorgt voor een
basispensioen voor iedereen
1
* Het aanvullend pensioen (pijler 2) is het meest herkenbaar bij de
confessionele stroming. Uitgangspunt van deze stroming is gespreide
verantwoordelijkheid. De overheid legt de regeling en uitvoering van
het aanvullend pensioen neer bij organisaties van het maatschappelijk
middenveld (werkgevers- en werknemersorganisaties).
1
* In de individuele pensioenverzekering (pijler 3) is de liberale stroming
het meest herkenbaar, namelijk het liberale uitgangspunt van de eigen
verantwoordelijkheid van de burger
1
6 maximumscore 4
een juist antwoord bevat:
* het noemen van het kernconcept modernisering
1
* een uitleg dat de daling van het aantal kinderen en de introductie en
het wijdverbreide gebruik van de anticonceptiepil samenhangen met
een element van het kernconcept modernisering
1
* het noemen van het kernconcept individualisering
1
* een uitleg dat de daling van het aantal kinderen en de introductie en
het wijdverbreide gebruik van de anticonceptiepil samenhangen met
het kernconcept individualisering
1
voorbeeld van een juist antwoord:
* modernisering
1
* Als gevolg van de introductie en het wijdverbreide gebruik van de
anticonceptiepil kon het aantal geboorten beter gereguleerd worden.
De introductie van de anticonceptiepil is een voorbeeld van een
wetenschappelijke vernieuwing die heeft geleid tot een proces van
maatschappelijke verandering (minder kinderen). Dit is een element
van modernisering
1
* individualisering
1
* De daling van het aantal kinderen – mogelijk gemaakt door de
introductie van de anticonceptiepil – hangt samen met
individualisering: mensen gingen in toenemende mate het leven
naar eigen inzicht vormgeven. Vanaf de tweede helft van de jaren 60
van de vorige eeuw kozen mensen bewuster welke samenlevingsvorm
ze willen en of ze wel of geen kinderen nemen
1
VW-1034-f-17-1-c
9
lees verder
Voor alle eindexamens, zie www.alleeindexamens.nl. Voor de perfecte voorbereiding op je eindexamen, zie ook www.sslileiden.nl.

### Pagina 18

Vraag Antwoord Scores
Opgave 2 De Europese Unie en het vluchtelingenvraagstuk

7 maximumscore 4
een juist antwoord bevat:
a
• een uitleg dat het dilemma van collectieve actie een oplossing voor de
vluchtelingenopvang in de EU bemoeilijkt 1
• aan de hand van een voorbeeld uit tekst 2: staten gedragen zich als
freeriders 1
b
• het noemen dat er is een gezaghebbende instantie nodig is die een
oplossing kan afdwingen 1
• uitleg dat het voorstel van Juncker in tekst 3 een oplossing kan zijn
voor het dilemma van collectieve actie en dat de Europese Commissie
de instantie is die een beslissing kan afdwingen met een voorbeeld uit
tekst 3 1
voorbeeld van een juist antwoord:
a
• Het dilemma van collectieve actie houdt in dat het realiseren van een
collectief belang als het oplossen van het vluchtelingenprobleem wordt
belemmerd als lidstaten niet vrijwillig moeite willen doen om daaraan
een bijdrage te leveren. Het is voor landen rationeel om inspanningen
die nodig zijn voor het oplossen van een internationaal vraagstuk of het
verrichten; dit is het free-riders probleem 1
• Verschillende Oost-Europese lidstaten gedragen zich in de ogen van
andere lidstaten als freeriders. Deze landen profiteren wel van het EUbudget maar willen niet meewerken aan het oplossen van het
vluchtelingenprobleem (r. 10-24 van tekst 2) 1
b
• Het dilemma van collectieve actie kan alleen opgelost worden als er
een gezaghebbende instantie is die de uitvoering van het besluit kan
afdwingen. De gezaghebbende instantie is de Europese Commissie 1
• Daarom stelt Juncker als voorzitter van de Europese Commissie een
verplichte spreiding van migranten voor over de lidstaten met als
sanctie het uitdelen van boetes indien lidstaten de afspraak niet
nakomen (r. 1-4 en r. 38-45 van tekst 3) 1

VW-1034-f-17-1-c 10 lees verder ►►►

### Pagina 19

Vraag Antwoord Scores
8 maximumscore 2
een juist antwoord bevat:
een argumentatie waarom de macht / de beslissingsbevoegdheid tussen
het EP en de Raad van de EU gedeeld is, met gebruik van het kernconcept
representatie en het begrip soevereiniteit (per juist gebruik kernconcept
representatie en begrip soevereiniteit 1 scorepunt)
voorbeeld van een juist antwoord:
De macht / de beslissingsbevoegdheid tussen het EP en de Raad van de
EU is verdeeld, omdat
het EP de Europese burgers vertegenwoordigt. De politieke partijen
van het EP spreken namens de Europese burgers. Dit is
representatie. De macht van het EP wordt gelegitimeerd doordat er
sprake is van representatie.
de Raad van de EU de EU-lidstaten vertegenwoordigt. In de Europese
besluitvorming wordt door de macht van de Raad enigszins tegemoet
gekomen aan de soevereiniteit van elke lidstaat, namelijk het recht
om gezag uit te oefenen binnen de grenzen van de eigen nationale
staat
1

1
9 maximumscore 2
een juist antwoord bevat:
een formulering van een onderzoeksvraag over het vluchtelingen-
vraagstuk vanuit de politiek-psychologische theorieën over
internationale machtsverhoudingen
een uitleg dat de onderzoeksvraag past bij de politiek-psychologische
theorieën over internationale machtsverhoudingen
1

1
voorbeeld van een juist antwoord:
(onderzoeksvraag) In hoeverre worden politieke beslissingen over het
vluchtelingenvraagstuk beïnvloed door de persoonlijke eigenschappen
(gezagen, karakter, capaciteiten, kennis etc.) van belangrijke politici?
(uitleg) In de onderzoeksvraag wordt het verband onderzocht tussen
politieke besluiten binnen de EU en de persoonlijke eigenschappen
van politici. Die politieke besluiten weerspiegelen de
machtsverhoudingen tussen die landen. En er wordt verondersteld dat
die machtsverhoudingen worden beïnvloed door het karakter, de
capaciteiten, de attitudes, de kennis, het gezag etc. van staatshoofden,
regeringsleiders, ministers, EU-politici en dergelijke. Dit zijn de
kenmerken van de politiek-psychologische theorieën over
internationale machtsverhoudingen
1

VW-1034-f-17-1-c 11 lees verder ►►► Pagina: 753

### Pagina 20

Vraag Antwoord Scores
10 maximumscore 2
een juist antwoord bevat:
een uitleg dat twee voorbeelden van liberale theorieën over de
verhoudingen tussen staten het best te herkennen zijn in tekst 3 gekoppeld
aan twee kenmerken van deze theorieën (per voorbeeld en kenmerk
1 scorepunt)

voorbeelden van juiste antwoorden, twee van de volgende:
- Liberale theorieën over de verhoudingen tussen staten zijn het best te
herkennen in tekst 3. Juncker stelt in tekst 3 dat het de plicht is van de
EU-lidstaten om vluchtelingen op te vangen (r. 18-28) en vermeldt dat
Europa een plek is van vrede en stabiliteit (r. 28-31). Deze ideeën van
Juncker komen overeen met de liberale theorieën, waarin
samenwerking tussen landen bijdraagt aan vrede en vooruitgang.
- In tekst 3 wijst Juncker op de noodzaak van internationale samen-
werking: hij riep de ministers op om de voorstellen goed te keuren
(r. 46-49). Internationale samenwerking is wenselijk om
gemeenschappelijke belangen te realiseren, in dit geval het oplossen
van vluchtelingenvraagstuk. Dit is een kenmerk van de liberale
theorieën over de verhoudingen tussen staten.
- Het verdelen van de 120.000 migranten over de lidstaten moet volgens
Juncker een verplicht karakter krijgen (r. 1-4). Dit betekent dat
de soevereiniteit van staten minder van belang wordt geacht bij dit
vraagstuk. Minder belang hechten aan de soevereiniteit van staten is
een kenmerk van de liberale theorieën over de verhoudingen tussen
staten.
per juist antwoord 1

11 maximumscore 1
een juist antwoord bevat:
een uitleg dat voorwaarde 5 uit tabel 2 meer past bij cultuuruniversalisme
dan bij cultuurrelativisme

voorbeeld van een juist antwoord:
Voorwaarde 5 uit tabel 2 past meer bij een cultuuruniversalistische
gedachte dan een cultuurrelativistische. Voorwaarde 5 houdt namelijk in
dat de dominante waarden en normen van het land voor iedereen gelden,
ook voor vluchtelingen. Het cultuuruniversalisme benadrukt juist waarden
die voor iedereen moeten gelden.
VW-1034-f-17-1-c 12 lees verder

### Pagina 21

Vraag Antwoord Scores
12 maximumscore 2
een juist antwoord bevat:
een uitleg van een (beleids)maatregel die voldoet aan voorwaarde 5 uit
tabel 2 met gebruik van de twee verschillende kernconcepten (per juist
gebruik en noemen kernconcept 1 scorepunt)

voorbeeld van een juist antwoord:
Indien gemeenten willen voldoen aan voorwaarde 5 dan zouden de
gemeenten nieuwkomers voorlichting kunnen geven of scholing kunnen
aanbieden over kennis, waarden, normen en gebruiken /
kenmerken van de Nederlandse rechtsstaat. Dit zijn kenmerken van
de (dominante) cultuur (kernconcept) van Nederland.
Deze vorm van voorlichting of scholing kan een bijdrage leveren aan
het bevorderen van de sociale cohesie (kernconcept) in de
Nederlandse samenleving. Meer kennis over de Nederlandse cultuur
zou de binding of de betrokkenheid van vluchtelingen met de
Nederlandse samenleving kunnen bevorderen. De vluchtelingen
zouden dan eerder het gevoel krijgen dat ze daadwerkelijk lid zijn
van de Nederlandse samenleving
1
1
VW-1034-f-17-1-c 13 lees verder

### Pagina 22

Vraag Antwoord Scores

Opgave 3 De globaliseringsparadox

13
maximumscore 3
een juist antwoord bevat:
een redenering waarbij aangetoond wordt dat ‘het politieke trilemma van
de wereldeconomie’ tot een bepaald vraagstuk – meest voor de hand
liggend een veranderingsvraagstuk – beschouwd kan worden, met het
noemen en gebruiken van:
• een hoofdconcept en een voorbeeld uit tekst 4
• twee kernconcepten bij dit hoofdconcept met bij elk kernconcept een
voorbeeld uit tekst 4 (per kernconcept en voorbeeld 1 scorepunt)

voorbeeld van een juist antwoord:
Het politieke trilemma van de wereldeconomie is een
veranderingsvraagstuk, omdat
• de ontwikkeling in de EU die Rodrik beschrijft, namelijk de
economische globalisering, verwijst naar de richting en het tempo
van ontwikkeling in de samenleving (hoofdc	on	cept verandering).
Rodrik beschrijft met zijn trilemma de mogelijkheden en
onmogelijkheden om deze globalisering voort te                                                                                        engaan met
democratie en/of nationale soevereiniteit (r. 10-29).
• Rodrik het probleem schetst van een snelle Europese financiële
integratie namelijk de uitbreiding en intensivering van (financiële)
contacten en afhankelijkheden over landsgrenzen heen
(kernconcept globalisering van hoofdconcept verandering) hebben
geleid tot economische en politieke problemen (r. 31-34). De snelle
Europese financiële integratie is een voorbeeld van verandering
namelijk globalisering.
• Rodrik een ander element beschrijft van het politieke trilemma. Hij
beweert dat democratisch bestuur en economische ontwikkeling lijden
onder het feit dat de financiële integratie verder is gevorderd dan de
politieke. “Om de democratie te redden, is ofwel meer politieke
integratie nodig, ofwel minder economische samenwerking.” (r. 35-40).
Je zou zijn stellingname kunnen zien als een pleidooi voor meer
democratisering (kernconcept van hoofdconcept verandering): de
lidstaten kunnen kiezen voor minder economische samenwerking dus
voor meer soevereiniteit voor de landen zelf en meer macht en
zeggenschap voor de burgers over bijvoorbeeld wel of geen
verdergaande Europese integratie. (Denk aan referentie wel of
geen associatieovereenkomst met Oekraïne, over uittreden van Groot-
Brittannië uit de EU (de Brexit ) )

1

2

1

1

VW-1034-f-17-1-c 14 lees verder

### Pagina 23

Vraag Antwoord Scores
14 maximumscore 4
een juist antwoord:
het noemen van een voorbeeld van een (beleids)maatregel van de EUlidstaten waarmee het creëren van een Europese politieke
gemeenschap zou kunnen worden bevorderd 1
een uitleg van hoe dit voorbeeld daaraan bijdraagt met behulp van het
hoofconcept vorming 1
een uitleg van hoe dit voorbeeld daaraan bijdraagt met behulp van
twee kernconcepten van het hoofdconcept vorming (het noemen en
gebruik per kernconcept 1 scorepunt) 2

voorbeeld van een juist antwoord:
een voorbeeld van een maatregel 1
Een beleidsmaatregel van de EU/de EU-lidstaten zou kunnen zijn om
op scholen van de EU-lidstaten een leerplan of vak in te voeren waarin
kennis en begrip over de Europese cultuur, zoals ideeën over
gemeenschappelijke herkomst of geschiedenis, wordt overgedragen 1
(uitleg) Daarmee streeft de EU naar de verwerving van een
gemeenschappelijke Europese identiteit, wat een element is van het
hoofconcept vorming 1
Het instellen van een vak op scholen in de EU-lidstaten waarin kennis
en begrip over de Europese cultuur en geschiedenis wordt
onderwezen, is een voorbeeld van (politieke) socialisatie
(kernconcept) via onderwijs, waarbij kennis over de gedeelde
Europese geschiedenis, gedeelde waarden en normen worden
overgedragen en verworven 1
Met de introductie van zo'n vak zouden jongvolwassenen van de
EU-lidstaten zich ook kunnen gaan zien als een Europeanen en
zouden dat ook naar anderen kunnen uitdragen, wat elementen zijn
van het kernconcept identiteit 1

VW-1034-f-17-1-c 15 lees verder ► ► ►

### Pagina 24

Vraag Antwoord Scores
15 maximumscore 3
een juist antwoord bevat een redenering waaruit blijkt
• dat globalisering (kernconcept) heeft geleid tot een vermindering van
representativiteit (kernconcept) in het Europees beleid 1
• wat gepaard gaat met een gebrek aan democratische legitimiteit 1
• met als gevolg de opkomst van Europa-kritische partijen 1
voorbeeld van een juist antwoord:
• Door globalisering in de vorm van internationale economische
integratie binnen Europa – het verbreden van de EU / financiële
integratie (de introductie van de euro) is er een toename van
internationale verbindingen en afhankelijkheden. Dit leidde tot een
verminderd gevoel van autonomie van nationale staten en tot het
gevoel bij een deel van burgers van EU-lidstaten dat zij zichzelf niet
meer herkenden in de standpunten van politici. Wat leidde tot een
verminderde representativiteit 1
• De verminderde representativiteit ging gepaard met gebrek aan
democratische legitimiteit onder de burgers van de EU. De besluiten
van de EU-instellingen werden door (een minderheid van) Europese
burgers niet gesteund 1
• Door de verminderde representativiteit van Europese besluiten en het
gebrek aan democratische legitimiteit keerde een deel van de burgers
zich vervolgens af van de pro-Europese politieke partijen en steunde
Europa-kritische partijen die meer overeenkomen met de standpunten
van deze burgers (representativiteit) 1
Opgave 4 Onderzoek naar discriminatie op de arbeidsmarkt
16 maximumscore 1
een juist antwoord bevat:
een uitleg dat op grond van tekst 5 de onderzoeksresultaten een causaal
verband weergeeft
voorbeeld van een juist antwoord:
Een causaal verband, omdat de onderzoekers ervoor hebben gezorgd dat
alleen is gevarieerd in de etnische achtergrond van de sollicitant en dat
andere factoren die een verklaring kunnen bieden voor een andere
behandeling door de werkgevers zijn uitgesloten: werkervaring,
opleidingen en aanvullende kwalificaties (r. 6-14). Er is dus een oorzakelijk
verband tussen de etnische achtergrond van de sollicitant en de kans op
een uitnodiging voor een sollicitatiegesprek.
VW-1034-f-17-1-c 16 lees verder

### Pagina 25

Vraag Antwoord Scores
17 maximumscore 3
een juist antwoord bevat:
een uitleg, wat het voordeel is van een experimentele opzet in dit
onderzoek ten opzichte van een enquête, met gebruik van
het voordeel van de experimentele opzet van het onderzoek zoals dat
in tekst 5 is beschreven
een nadeel van een enquête
de wetenschappelijke eis van validiteit
1
1
1
voorbeeld van een juist antwoord:
Een voordeel van de experimentele opzet in dit onderzoek naar
discriminatie op de arbeidsmarkt is, dat zuiver naar het gedrag van de
werkgevers gekeken kan worden, namelijk de werkelijke reacties van
werkgevers op sollicitaties van groepen gelijkwaardige sollicitanten met
verschillende etnische namen (r. 18-32)
Enquêtes kunnen discriminatie van werkgevers niet zuiver meten,
omdat er sprake kan zijn van sociaal wenselijke antwoorden. Dan
wordt niet het werkelijk gedrag (discriminatie) gemeten maar het
gerapporteerd gedrag van werkgevers
Daarmee voldoet de experimentele opzet aan de wetenschappelijke eis
van validiteit: de onderzoekers meten wat ze werkelijk wilden meten,
namelijk discriminatie van werkgevers
1
1
1
18 maximumscore 2
een juist antwoord bevat:
een hypothese die getoetst wordt met de onderzoeksresultaten uit
figuur 3 en niet als een vraag is geformuleerd
een onafhankelijke en afhankelijke variabele; uit de formulering moet
blijken dat het kenmerken zijn die variëren en geen constanten, en dat
de afhankelijke variabele datgene is wat verklaard wordt en de
afhankelijke variabele datgene wat de verklaring biedt
1
1
voorbeeld van een juist antwoord:
hypothese: Sollicitanten met een Nederlandse naam worden vaker
uitgenodigd voor een gesprek dan sollicitanten met een Hindoestaamse
of Marokkaanse naam
onafhankelijke variabele: etniciteit van de sollicitant (die blijkt uit de
naam)
afhankelijke variabele: al dan niet uitgenodigd worden voor een
sollicitatiegesprek
1
1
VW-1034-f-17-1-c
17
lees verder

### Pagina 26

Vraag Antwoord Scores
19 maximumscore 1
een juist antwoord bevat:
een uitleg dat de resultaten van het onderzoek zoals weergeven in figuur 3
niet samengaan met de meritocratische gedachte

voorbeeld van een juist antwoord:
In een meritocratie zijn alleen iemands individuele capaciteiten uiteindelijk
bepalend voor zijn/haar maatschappelijke positie. Afkomst of etniciteit
dienen hierbij geen rol te spelen. Uit figuur 3 blijkt dat etniciteit wel een rol
speelt bij het bepalen van iemands maatschappelijke positie. De resultaten
van het onderzoek stroken dus niet met de meritocratische gedachte.

20 maximumscore 2
een juist antwoord bevat:
een uitleg waaruit blijkt dat in figuur 3 een verhoudingsvraagstuk is te
herkennen met gebruik van het hoofdconcept verhouding
een uitleg waaruit blijkt dat in figuur 3 een verhoudingsvraagstuk is te
herkennen met het noemen en gebruik van een kernconcept van het
hoofconcept verhouding

voorbeeld van een juist antwoord:
(vanuit het hoofdconcept verhouding) In figuur 3 is een
verhoudingsvraagstuk te herkennen omdat de gegevens verwijzen
naar de wijze waarop mensen zich van elkaar onderscheiden
verschillen tussen sollicitanten met een Nederlandse afkomst (34%) en
Marokkaans-Nederlandse (19%) en Hindoestaans-Nederlandse
sollicitanten (23%) – en de samenleving in sociale zin vorm geeft
aan deze verschillen, namelijk minder kansen op de arbeidsmarkt en
ongelijkheid in sociale posities.
(vanuit het kernconcept sociale ongelijkheid) In figuur 3 is een
verhoudingsvraagstuk te herkennen omdat uit de gegevens blijkt dat
Marokkaans-Nederlandse en Hindoestaans-Nederlandse sollicitanten
minder kans hebben op een uitnodiging (19% en 23% uit figuur 3) dan
sollicitanten met een Nederlandse achtergrond (34% uit figuur 3) dan
als gevolg daarvan minder kans op betaald werk). Hieruit blijkt een
ongelijke waarding en behandeling. Dit zijn elementen van het
kernconcept sociale ongelijkheid

VW-1034-f-17-1-c 18 lees verder

### Pagina 27

Vraag Antwoord Scores
21 maximumscore 2 1
een juist antwoord bevat:
• het noemen van de constructivistische benadering 1
• een uitleg dat in tekst 6 de constructivistische benadering te herkennen 1
is als verklaring van discriminatie door werkgevers

voorbeeld van een juist antwoord:
• de constructivistische benadering 1
• Door de negatieve beelden, die er bestaan bij werkgevers over
Marokkaanse Nederlanders denken werkgevers dat zij meer risico's
lopen wanneer zij Marokkaanse Nederlanders aannemen (r. 14-17).
Het onderscheid dat werkgevers maken tussen de verschillende
groepen sollicitanten berust volgens deze benadering op de beelden
die door interactie tussen mensen in de samenleving (politici,
journalisten, opiniemakers) zijn geconstrueerd en door werkgevers
onbewust zijn overgenomen (r. 35-40)

22 maximumscore 2
een juist antwoord bevat:
• een uitleg van de lagere arbeidsparticipatie van niet-westerse 1
migranten vanuit positietoewijzing met een voorbeeld
• een uitleg van de lagere arbeidsparticipatie van niet-westerse 1
migranten vanuit positieverwerving met een voorbeeld

voorbeeld van een juist antwoord:
• Discriminatie/negatieve beeldvorming is een factor aan de kant van de 1
samenleving die een belangrijke verklaring is van de lagere
arbeidsparticipatie van niet-westerse migranten: er is sprake van
|\textit{positietoewijzing}|.
• Bij de lagere arbeidsparticipatie van niet-westerse migranten kunnen 1
bijvoorbeeld factoren (één van de volgende) als opleidingsniveau,
gebrekkige kennis van de taal, geringe kennis van de Nederlandse
cultuur, sociale normen over werk en werkeloosheid, verschillen in
sociaal kapitaal een rol spelen. Deze factoren aan de
niet-westerse migranten behoren tot positieverwerving

VW-1034-f-17-1-c 19 lees verder ‣▶►

### Pagina 28

5 Aanleveren scores
Verwerk de scores van alle kandidaten per examinator in de applicatie Wolf. Accordeer
deze gegevens voor Cito uiterlijk op 30 mei.
Ook na 30 mei kunt u nog tot 14 juni gegevens voor Cito accorderen. Alle gegevens die
vóór 14 juni zijn geaccordeerd, worden meegenomen bij het genereren van de
groepsrapportage.
Na accordering voor Cito kunt u in de webbased versie van Wolf de gegevens nog
wijzigen om ze vervolgens vrij te geven voor het overleg met de externe corrector.
Deze optie is relevant als u Wolf ook gebruikt voor uitwisseling van de gegevens met de
externe corrector.

6 Bronvermelding
tabel 1 Sociaal en Cultureel Planbureau, pag. 35, fragment uit tabel 4.1 Pensioenen: solidariteit
en keuzevrijheid. Opvattingen van werkenden over aanvullende pensioenen. Den Haag,
augustus 2015
tekst 1 - J.H. Tamerus: Defined ambition: Een noodzakelijke stap in de evolutie van het
pensioencontract naar een duurzaam evenwicht tussen "willen" en "kunnen", gedeelte uit
pag. 125. Eburon Delft 2011. Proefschrift.
- Sociaal en Cultureel Planbureau, Pensioenen: solidariteit en keuzevrijheid. Opvattingen
van werkenden over aanvullende pensioenen. Den Haag, augustus 2015
figuur 1 Sociaal en Cultureel Planbureau, pag. 65, (fragment uit figuur 5.10) Pensioenen:
solidariteit en keuzevrijheid. Opvattingen van werkenden over aanvullende pensioenen.
Den Haag, augustus 2015
figuur 2 Sociaal en Cultureel Planbureau, pag. 22, (figuur 3.1 is bewerkt) Pensioenen: solidariteit
en keuzevrijheid. Opvattingen van werkenden over aanvullende pensioenen. Den Haag,
augustus 2015
tekst 2 de Volkskrant van 26 juni 2015
tekst 3 de Volkskrant van 9 september 2015
tabel 2 www.necker.nl/, Rapport-Landelijk-onderzoek-huisvesting-vluchtelingen, april 2016
tekst 4 - artikel van Dani Rodrik in NRC Handelsblad, 4 oktober 2015;
- Dani Rodrik: De Globaliseringsparadox. Waarom mondiale vrijhandel, de natiestaat en
democratie niet samengaan. Amsterdam 2014
tekst 5 - Sociaal en Cultureel Planbureau, Op afkomst afgewezen. Den Haag, juni 2015
en figuur 3 - Iris Andriessen en Barbara van der Ent, Waarom werkgevers een voorkeur hebben voor
Jeroen maar niet voor Mohamed en Narinder, een gastbijdrage in blog Stuk Rood Vlees
(SRV), http://stukroodvlees.nl/, 19 juni 2015
tekst 6 - Iris Andriessen en Barbara van der Ent, Waarom werkgevers een voorkeur hebben voor
Jeroen maar niet voor Mohamed en Narinder, een gastbijdrage in blog Stuk Rood Vlees
(SRV), http://stukroodvlees.nl/, 19 juni 2015
VW-1034-f-17-1-c 20 einde

### Pagina 29

Examen VWO
2017
tijdvak 2
maandag 19 juni
13.30 - 16.30 uur
maatschappijwetenschappen
Bij dit examen hoort een bijlage

Dit examen bestaat uit 29 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 62 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord
meestal geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen gevraagd worden en je geeft er meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
VW-1034-a-17-2-o

### Pagina 30

Opgave 1 Koning Willem-Alexander in de Algemene
Vergadering

Bij deze opgave hoort tekst 1 uit het bronnenboekje.

Inleiding
Koning Willem-Alexander sprak op 28 september 2015 de Algemene
Vergadering van de Verenigde Naties (AVVN) toe. Dat was in New York
bij de opening van de 70e vergadering van de AVVN. De toespraak was
in het Engels. Tekst 1 is een gedeelte van de vertaling van deze toespraak
zoals die op de website van de Rijksoverheid gepubliceerd is.

2p 1 Lees de regels 1 tot en met 19 van tekst 1.
De koning noemt enkele wereldproblemen waar de Verenigde Naties (VN)
aandacht aan besteedt. Het past bij de doelstellingen van de VN om
aandacht te besteden aan wereldproblemen.
Geef twee doelstellingen van de Verenigde Naties en geef per doelstelling
een bijpassend citaat uit de regels 1 tot en met 19 van tekst 1.

4p 2 Lees de regels 20 tot en met 48 van tekst 1.
De koning zei dat de VN zich de vraag moest stellen: is onze manier van
werken en onze structuur nog up-to-date? Hij noemde in dat verband de
doorstartendheid en de legitimiteit van de Veiligheidsraad.
– Leg uit met welke hervorming de Veiligheidsraad doortastender kan
worden.
– Leg uit met welke hervorming de legitimiteit van de Veiligheidsraad
kan toenemen.

2p 3 Lees de regels 49 tot en met 64 van tekst 1.
Bij het samenwerken van meerdere landen speelt vaak het probleem van
collectieve actie. Koning Willem-Alexander bepleit dat landen zich meer in
elkaar moeten inleven en meer de dialoog moeten aangaan met elkaar.
– Wat houdt het probleem van collectieve actie in?
– Leg uit dat dit pleidooi van koning Willem-Alexander voor
inlevingsvermogen en dialoog een oplossing kan zijn voor het
probleem van collectieve actie in verband met het klimaatprobleem.

VW-1034-a-17-2-o
2 / 8
lees verder ► ► ►


### Pagina 31

Opave 2 Het is veiliger, ondanks de politie

Bij deze opgave hoort tekst 2 uit het bronnenboekje.

Inleiding
Sinds 2005 onderzoekt het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) de
aard, omvang en ontwikkeling van de geregistreerde misdrijven in
Nederland.
Uit de cijfers van 2014 blijkt onder andere dat de politie 7 procent minder
misdrijven geregistreerd heeft dan in 2013. In tekst 2 bespreekt Marc
Schuilenburg, docent strafrecht en criminologie van de Vrije Universiteit te
Amsterdam, deze ontwikkeling.

Lees tekst 2.
Veel opvattingen kunnen gekarakteriseerd worden als politiek links of als
politiek rechts. De criminoloog Marc Schuilenburg doet in tekst 2
uitspraken die een betekenen voor opvattingen van één van die twee
politieke richtingen en hij doet andere uitspraken die kritiek inhouden voor
opvattingen van de andere politieke richting.

2p 4 - Welke politieke richting (links of rechts) wordt meer gesteund? Geef
een citaat uit tekst 2 waaruit dat blijkt en leg je antwoord uit.
- Welke politieke richting (links of rechts) wordt min of meer
bekritiseerd? Geef een citaat uit tekst 2 waaruit dat blijkt en leg je
antwoord uit.

1p 5 Lees de regels 33 tot en met 40 van tekst 2.
Er zijn verschillende theorieën ter verklaring van criminaliteit en crimineel
gedrag.
Met behulp van welke theorie is te verklaren dat criminaliteit zal afnemen
door zowel het verbeteren van sloten als ook door het plaatsen van
camera's? Leg je antwoord uit.

6 Lees de regels 40 tot en met 42 van tekst 2.
Jongeren zijn oververtegenwoordigd in de misdaadstatistieken.
2p Met behulp van welke theorie is te verklaren dat vooral jongeren
criminaliteit plegen? Leg je antwoord uit.

Lees de regels 43 tot en met 49 van tekst 2.
De uitspraak over de afwezigheid van een causaal verband is gebaseerd
op onderzoek.

2p 7 - Stel een hypothese op die bij dit onderzoek past.
- Wat zijn bij die hypothese de afhankelijke variabele en de
onafhankelijke variabele?

VW-1034-a-17-2-o 3/8 lees verder ►►►

### Pagina 32

2p 8 Lees de regels 50 tot en met 57 van tekst 2.
Geef twee redenen waarom cijfers uit politiestatistiek “niets zeggen over
de omvang van ingewikkelde vormen van criminaliteit” zoals
milieudelicten, fraude, handel met voorkennis en cybercrime.

1p 9 Lees de regels 58 tot en met 71.
Ondanks het teruglopen van geregistreerde criminaliteit blijven de
onveiligheidsgevoelens van burgers hoog.
Met welk begrip wordt dit verschijnsel aangeduid?

Opgave 3 De gunfactor

Bij deze opgave hoort tekst 3 uit het bronnenboekje.

Inleiding
VVD en PvdA, coalitiepartners sinds de vorming van het kabinet-Rutte II
in 2012, geven ook elkaar in 2016 de kans om goede sier te maken.
Het heeft kennelijk nieuwswaa rde dat politieke partijen elkaar iets gunnen,
want Trouw schrijft er een artikel over.

1p 10 Lees tekst 3.
De coalitiepartijen VVD en PvdA willen “elkaar wat gunnen tot het einde”.
Op 15 maart 2017 vinden de Tweede Kamerverkiezingen plaats.
Geef een reden voor de houding van VVD en PvdA om elkaar ook in 2016
wat te gunnen tot het einde.

3p 11 Lees de regels 1 tot en met 42 van tekst 3.
In tekst 3 is sprake van een verdeling van een bedrag “over de in de ogen
van de twee partijen goede doelen” (regels 11 en 12).
- Noem de ideologische visies van VVD en PvdA.
- Verklaar de keuzes over die verdeling vanuit beide ideologieën. Betrek
in je antwoord gegevens uit regels 1 tot en met 42 van tekst 3.

2p 12 Lees de regels 43 tot en met 57.
De VVD-achterban kwam in opstand onder leiding van De Telegraaf. Het
bezwaar van de VVD-achterban tegen een hogere inkomensafhankelijke
zorgpremie is te verbinden met de ideologie van de VVD.
- Geef een ideologisch uitgangspunt van de VVD in dit kader.
- Beredeneer op grond van dat uitgangspunt waarom een hogere
inkomensafhankelijke zorgpremie kan worden afgewezen.

VW-1034-a-17-2-o 4 / 8 lees verder

### Pagina 33

Opgave 4 Mediatechnologie verandert de samenleving

Bij deze opgave horen de teksten 4, 5 en 6 uit het bronnenboekje.

Inleiding
De beschikbaarheid van nieuwe technologieën heeft het gedrag van grote groepen mensen ingrijpend veranderd. Jongeren besteden een groot gedeelte van hun tijd aan sociale media en de gevolgen daarvan zijn het onderwerp van nieuw onderzoek (tekst 4). De verschuiving in tijdsbesteding van grote groepen mensen heeft ook gevolgen voor de traditionele media. Die zoeken naar nieuwe verdienmodellen om vertrekkende adverteerders toch binnenboord te houden (tekst 5). Tegelijkertijd hebben de traditionele media ook nog het probleem van een afnemend vertrouwen van de burgers in de pers (tekst 6). En dat probleem hangt onder andere ook samen met de opkomst van nieuwe technologieën.

Lees tekst 4.
Onderzoekers kunnen antwoorden zoeken op verschillende soorten vragen: beschrijvende, evaluatieve en verklarende vragen. In het onderzoek *Jongeren over sociale media* zijn al deze soorten te herkennen. Uit tekst 4 kun je opmaken welke vragen door de onderzoekers gesteld zijn.
3p 13 — Geef uit tekst 4 het eerst voorkomende citaat waaruit je kunt opmaken dat de onderzoekers een beschrijvende vraag gesteld hebben.
— Geef uit tekst 4 het eerst voorkomende citaat waaruit je kunt opmaken dat de onderzoekers een evaluatieve vraag gesteld hebben.
— Geef uit tekst 4 het eerst voorkomende citaat waaruit je kunt opmaken dat de onderzoekers een verklarende vraag gesteld hebben.

Onderzoeken moeten betrouwbaar en valide zijn. In regels 35 en 36 van tekst 4 staat dat de respons 58% bedroeg.
2p 14 — Wat betekent betrouwbaarheid in verband met onderzoek?
— Leg uit wat de respons van 58% betekent voor de betrouwbaarheid van dit onderzoek. Betrek in je antwoord een andere eis (dan betrouwbaarheid en validiteit) waaraan onderzoek moet voldoen.

Lees de regels 38 tot en met 44 van tekst 4.
1p 15 — Geef een reden waarom in regels 43 en 44 staat dat alleen significante relaties besproken worden.

Lees de regels 45 tot en met 63 van tekst 4.
2p 16 — Geef uit dit tekstdeel een voorbeeld van een operationalisering in dit onderzoek.
— Geef een voorbeeld van een onderzoeksvraag die bij dit tekstdeel past.

VW-1034-a-17-2-o 5 / 8 lees verder ►►►

### Pagina 34

Lees tekst 5.
Bedrijven die geen geld willen besteden aan een standaardadvertentie willen vaak wel betalen als hun merk of product in een redactioneel artikel
genoemd wordt.
17 Geef een verklaring voor deze voorkeur van adverteerders aan de hand van het referentiekader van de lezers.

Lees de regels 28 tot en met 31 van tekst 5.
De 'Chinese Muur' is beeldspraak voor de bescherming die redacties nodig hebben tegen onder andere commerciële beïnvloeding.
18 – Met welk document worden redacties beschermd tegen oneigenlijke beïnvloeding?
– Leg uit welke twee zaken in dat document hiertegen bescherming bieden.

Het teruglopen van advertentie-inkomsten kan bij dagbladen een proces in werking zetten. Een proces dat zichzelf versterkt en waardoor de kwaliteit van de berichtgeving ook steeds verder onder druk kan komen te staan.
19 – Hoe wordt dat zichzelf versterkend proces genoemd?
– Leg uit hoe dat proces werkt.

Er zijn verschillende visies op de verdeling van politieke macht in de samenleving.
20 – Geef een omschrijving van de normatieve klassieke democratietheorie.
– Leg uit welke rol voor de massamedia past bij een normatieve klassieke democratietheorie.

Eén van de uitgangspunten van het mediabeleid van de overheid is democratie.
Afgezien van de gegarandeerde vrijheid van meningsuiting bestaat er in Nederland nauwelijks wetgeving die specifiek gericht is op de pers. Wel is er de Mededingingswet (die is niet speciaal bedoeld voor de pers maar reguleert de pers wel) en daarnaast kennen we ook het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek (voorheen Bedrijfsfonds voor de Pers).
21 – Op welke wijze draagt de Mededingingswet indirect bij aan de kwaliteit van de democratie in Nederland?
– Op welke wijze draagt het Stimuleringsfonds bij aan de democratie in Nederland?

Lees de regels 1 tot en met 12 van tekst 6.
Thomas Bruning wil duidelijk maken dat journalisten volgens bepaalde vaknormen werken.
22 Geef drie ‘journalistieke vaknormen’ waaraan goede journalisten in ieder geval moeten voldoen.

VW-1034-a-17-2-0 6 / 8 lees verder ►►►

### Pagina 35

Lees de regels 13 tot en met 48 van tekst 6.
De pers geniet steeds minder vertrouwen bij burgers en dat heeft te
maken met de 'nieuwe omstandigheden' (regels 13-18). Die 'nieuwe
omstandigheden' zijn een gevolg van de ontwikkeling van de technologie.
23 Beargumenteer of het afnemende vertrouwen in kranten en
nieuwszenders bij de burgers een gevolg is van de ontwikkeling van de
technologie.
Betrek in je uitleg een kenmerkend verschil tussen oude en nieuwe media.

Opgave 5 Urgenda versus de Staat der Nederlanden

Bij deze opgave hoort tekst 7 uit het bronnenboekje.

Inleiding
Urgenda is de organisatie voor duurzaamheid en innovatie die Nederland
sneller duurzaam wil maken, samen met bedrijven, overheden,
maatschappelijke organisaties en particulieren. Als zelfstandige stichting
streeft Urgenda naar een circulaire economie die draait op duurzame
energie en groene grondstoffen. De organisatie werkt vanuit een groot
gevoel voor urgentie omdat grondstoffen schaarser worden en het klimaat
veel te snel verandert.
Op 20 november 2013 begon een rechtszaak die Urgenda namens 886
mede-eisers aanspande tegen de Nederlandse Staat over het
klimaatbeleid. Op 24 juni 2015 heeft de Rechtbank Den Haag uitspraak
gedaan en werd Urgenda in het gelijk gesteld. De rechter draagt de Staat
op mer actie te ondernemen tegen klimaatverandering en de $CO_2$-
uitstoot voor 2020 met 25% te verminderen. Het is wereldwijd de eerste
keer dat een rechter een Staat verplicht om maatregelen te nemen tegen
klimaatverandering.

24 Lees de regels 1 tot en met 25 van tekst 7.
De rechtszaak van Urgenda tegen de Staat is geen strafrechtzaak.
Geef twee citaten uit de regels 1 tot en met 25 van tekst 7 waaruit dat
blijkt en leg je antwoord uit.

25 Lees de regels 26 tot en met 67 van tekst 7.
In Nederland is het mogelijk om een rechtszaak tegen de Staat aan te
spannen.
Leg uit op grond van welke beginselen van de rechtsstaat dat mogelijk is.
Ga in je antwoord uit van twee beginselen.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

VW-1034-a-17-2-o
7/8
lees verder ► ► ►

### Pagina 36

26 3p Geef drie kenmerken van ‘een gezond leefmilieu’ waardoor het tot de
collectieve goederen gerekend kan worden.
27 2p Staten zijn geneigd om een afwachtende houding aan te nemen bij het
oplossen van het klimaatprobleem.
Geef een reden voor staten waarom ze vaak terughoudend zijn bij het
aanpakken van het klimaatprobleem. Leg je antwoord uit.
28 2p Urgenda is een pressiegroep en geen politieke partij. Verschillende
politieke partijen streven ook naar het aanpakken van het klimaat-
probleem.
Geef twee verschillen tussen pressiegroepen en politieke partijen.
29 2p Leg met behulp van het systeemmodel uit in welke fase van de politieke
besluitvorming de aanpak van het klimaatprobleem aangekomen is na de
rechtszaak.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
VW-1034-a-17-2-0 8/8 einde ■