# Eindexamen Maatschappijwetenschappen VWO 2012 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/maatschappijleer/2012/tijdvak-1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

tekst 5
Conclusies commissie-Davids nader bekeken

Volkenrechtelijke argumenten(1) speel-
den geen belangrijke rol bij de beslis-
sing de inval in Irak politiek te steunen.
De commissie Davids schrijft dat de
5 kwestie van de volkenrechtelijke legiti-
matie van de inval in Irak ‘onderge-
schikt werd gemaakt’ aan de beleids-
lijnen van Buitenlandse Zaken uit 2002.
(...)
De veiligheidsresoluties uit de jaren
10 negentig over Irak gaven ‘geen

bron: NRC Handelsblad, 12 januari 2010. De tekst is ingekort en bewerkt.

noot 1 Volkenrecht of internationaal recht is het geheel van wetten dat gedragsregels tussen staten
onderling bevat. Internationaal recht bestaat verder uit wetten betreffende het functioneren van
internationale organisaties, hun onderlinge relaties en relaties met staten en individuen.
(naar: Starke’s International Law, 11e ed. 1994, p.3)

mandaten’ voor het ingrijpen van de
Britten en Amerikanen, volgens de
commissie. ‘Anders dan de regering
heeft gedaan, kan men de tekst van
15 resolutie 1441 redelijkerwijs niet uit-
leggen als een vrijbrief voor individuele
lidstaten om zonder nadere besluit-
vorming door de Veiligheidsraad met
militair geweld de naleving van diens
20 resoluties af te dwingen.’

politiek en militair mee te gaan met de
Verenigde Staten, wetende dat dit de
relaties met EU-landen als Duitsland en
Frankrijk onder druk zou zetten én dat
het Amerikaans beleid op gespannen
voet stond met het door Nederland
beleden multilateralisme. Daarbij is het
hooguit een schrale troost dat de
Amerikaanse doelstellingen – ‘making
the world safe for democracy’ – op het
eerste gezicht stroken met de door
Nederland nagestreefde versterking
van de internationale rechtsorde. Maar
of het Amerikaanse optreden die
rechtsorde (...) sterker heeft gemaakt,
mag mede in het licht van het beleden
unilateralisme zeer worden betwijfeld.

tekst 6

De onenigheid (binnen het parlement
en kabinet-Balkenende IV over het al
dan niet steunen van de Amerikanen bij
de inval in Irak) betrof onder andere het
5 unilaterale karakter van het Amerikaan-
se optreden; de gevolgen ervan voor de
internationale stabiliteit en veiligheid,
alsmede voor de betrekkingen met de
islamitische wereld; en de vraag of de
10 Amerikaanse doelstellingen in termen
van duurzame ‘regime change’ hoe dan
ook wel realistisch waren. Dat Neder-
land zich hierbij in een lastig parket
bevond, was op voorhand duidelijk.
15 Trouw als bondgenoot en beducht als
het was en is voor de aantasting van de
trans-Atlantische band, stond het onder
Balkenende voor de keuze al dan niet

bron: Fragment uit een artikel uit de International Spectator, november 2010,
door Jan Rooij en Marieke Doolaard, respectievelijk als hoofd strategisch
onderzoek en stagiaire verbonden aan Instituut Clingendael.

VW-1034-a-12-1-b 5 lees verder ‣‣‣

### Pagina 2

Opgave 3 Een verbod op gewelddadige computergames?

tekst 7

Naar een veiliger samenleving

Ter uitvoering van de motie-Van der
Staaij c.s. heb ik de mogelijkheid,
wenselijkheid en effectiviteit in termen
van uitvoerbaarheid en hand-
5 baarheid van een strafrechtelijk verbod
op extreem gewelddadig beeldmateriaal
verkend. Ik ben tot de conclusie ge-
komen dat een dergelijk verbod als
sluitstuk in de bescherming van minder-
10 jarigen juridisch mogelijk is.

Het verbod zou bovendien wenselijk
kunnen zijn, mits het (..) beperkt blijft
tot games die geheel of in overwegende
mate uiterst gewelddadig zijn en die er
15 blijkens de context en presentatie op
gericht zijn dit geweld te verheerlijken
of te vergoelijken dan wel de menselijke
waardigheid geweld aan te doen.
Hieronder valt ook de verbeelding van
20 extreem seksueel geweld in games.

Hiertegenover staat de problematiek
van mogelijkerwijs beperkte effectiviteit
in termen van uitvoerbaarheid en hand-
haalbaarheid. Om te beginnen kan het
25 verbod door de verspreiding via internet
worden ontdoken. Ook lijkt zich een
verschuiving af te tekenen van fysieke
naar digitale distributie, die eveneens

afbreuk zal doen aan de mogelijkheden
30 jongeren via de inzet van het strafrecht
te vrijwaren van de confrontatie met
(extreem) gewelddadig beeldmateriaal.

(...) De constatering van mogelijk
beperkte effectiviteit van een verbod
35 noopt mij vooralsnog de eerder in-
geslagen weg te vervolgen om de
naleving van de leeftijdsgrenzen van
PEGI1) en Kijkuwijzer aan het einde van
de distributieketen ten volle te optimali-
40 seren. De convenanten die in februari
en oktober 2009 zijn gesloten met de
audio-visuele branches en de grote
winkelketels vormen voor mij het uit-
gangspunt. Indien uit de tussentijdse
45 monitoring van de naleving via
mystoryshopping2) eind 2010 mocht
blijken dat er ondanks alle maatregelen
die afgesproken zijn om de naleving te
verbeteren, geen vooruitgang wordt
50 geboekt, zal de voorbereiding van wet-
geving ter hand worden genomen die
voorziet in een strafrechtelijk verbod op
de openbaarmaking of verspreiding van
extreem gewelddadige games. (...)

55 De minister van Justitie,
E. M. H. Hirsch Ballin

bron: Ingekor te versie van een brief van minister Hirsch Ballin aan de Tweede
Kamer van 28 juni 2010

noot 1 PEGI = Pan-European Game Information
noot 2 Mysteryshoppers zijn door een controlerende organisatie ingehuurde minderjarigen die zich
voordoen als klant om te kijken of ze voor hen verboden games kunnen huren, kopen of lenen.

VW-1034-a-12-1-b 6 lees verder ►►►

### Pagina 3

tekst 8
Mediageweld en kinderen. Welke kinderen lopen een risico?

Eind 1992 startten Charlton en colle-
ga's op St. Helena een onderzoek naar
media en geweld onder kinderen van
drie tot acht jaar, nadat bekend was
5 geworden dat in het jaar 1995 televisie
geïntroduceerd zou worden onder de
niet meer dan 6.000 personen tellende
bevolking van het eilandje in de Zuid-
Atlantische Oceaan.
10 De wetenschappers kozen voor een
longitudinaal onderzoek om na te gaan
wat de invloed was van de introductie
van televisie op de gemeenschap. De
onderzoekers stelden onder andere
15 vast hoeveel en hoelang de kinderen
de introductie ervan elke dag televisie
keken. Daarnaast hebben de onder-
zoekers bepaald hoe de kinderen in de
jaren voor de introductie van de tele-
20 visie en de jaren erna speelden, zich op
school gedroegen, hun vrije tijd door-
kwamen, etc.

De studie wees uit dat kinderen die
voor de komst van de televisie al rela-
25 tief vaak betrokken waren bij probleem-
gedrag later voorkeur hadden voor
gewelddadige televisieprogramma’s
(...). Een significant effect in de andere
richting, namelijk dat kinderen die op
30 jonge leeftijd vaker naar gewelddadige
programma’s keken vijf jaar na de intro-
ductie van de televisie meer betrokken
waren bij gewelddadigheden, bleek niet
uit de gegevens van het onderzoek.

35 De onderzoekers konden dus geen
toename van agressie of een afname
van prosociaal, altruïstisch gedrag
onder de kinderen vaststellen en
moesten dus de hypothese verwerpen
40 dat het mediageweld een bijdrage levert
aan de ontwikkeling van het agressieve
gedrag van kinderen. (...)

Een studie (van Anderson en Dill, 2000)
onder 272 Amerikaanse jongeren met
45 een gemiddelde leeftijd van 18 jaar (...)
vond dat jongeren die van zichzelf
weinig met geweld op hadden, dat wil
zeggen laag scoorden op een maat
voor agressieve persoonlijkheid, minder
vaak betrokken waren bij geweld-
50 dadige(n) (...) Voor (die) jongeren
maakte het geen verschil of zij in hun
vrije tijd thuis vaak of weinig agressieve
computerspelletjes speelden. Beide
55 typen spelers waren even weinig be-
trokken bij agressief gedrag zoals
vechten, woordenwisselingen en be-
dreigingen van anderen. (...)

Onder jongeren die juist hoog scoorden
60 op een agressieve persoonlijkheid (...)
(bleken) er aanzienlijke verschillen te
tussen de spelers van gewelddadige en
niet gewelddadige games. Jongeren
met een hoge agressieve persoonlijk-
65 heid die in hun vrije tijd veelvuldig
gewelddadige computerspellen speel-
den, waren beduidend vaker betrokken
bij gewelddadigheden in het echt dan
agressieve jongeren die maar weinig
70 voorkeur hadden om gewelddadige
spellen te spelen.

De onderzoekers kunnen op basis van
de gegevens niet met zekerheid conclu-
deren dat de voorkeur voor gewelddadi-
75 ge games het gedrag van de jongeren
heeft beïnvloed. (...)

Het optreden van media-effecten hangt
(...) weliswaar samen met de voorkeur
van kinderen voor gewelddadige media,
80 maar de leefomgeving is ook een zeer
belangrijke, zo niet doorslaggevende,
factor. De omgeving kan de ontwikke-

VW-1034-a-12-1-b 7 lees verder ►

### Pagina 4

ling van de voorliefde van kinderen voor
het geweld in de media nog verder ver-
sterken of juist dempen.
Kinderen en jongeren die laconieker
denken over geweld en een voorkeur
hebben voor mediaties geweld komen vaak
uit gezinnen waarin de ouders zich ook
minder zorgen maken over het toe-
passen van geweld bij een probleem
(...).
In de tweede plaats gaat het, met name
bij oudere kinderen, om de druk die zij
ervaren vanuit hun vriendenkring. (...)
Jongeren kijken bijvoorbeeld minder
graag naar horrorfilms in hun eentje of
spelen minder graag gewelddadige
games alleen. Bovendien, als jongeren
dat wel doen, spreken ze vaak daarna
wel met hun leeftijdsgenoten over die
mediaproducties. Het omgaan met
gewelddadige mediaproducties is dus in

sterke mate een sociale gebeurtenis en
zeer geschikt voor ‘bonding’, oftewel
elkaar beter leren kennen. (...)
Longitudinaal onderzoek wijst erop dat
de negatieve effecten van gewelds-
media vooral voor kinderen uit specifie-
ke leessituaties het meest voorstelbaar
zijn. De onderzoekers volgden circa
2.500 Amerikaanse kinderen twee jaar
lang vanaf hun twaalfde jaar en stelden
vast hoe gewelddadig de kinderen
waren en in welke mate ze agressieve
gedachten hadden. Het vaker zien van
geweld in de media was gerelateerd
aan het vaker hebben van agressieve
gevoelens. Dat ‘effect’ was het meest
aanwezig bij jongeren die zich ver-
vreemd voelden van school en signifi-
cant meer betrokken waren bij geweld
dat in groepsverband werd uitgevoerd.
Bij kinderen uit ‘gesocialiseerde’ om-
gevingen waren de verbanden afwezig.

naar: Peter Nikken, Mediageweld en kinderen (2007)
Dr. Peter Nikken is psycholoog en deskundige op het gebied van jeugd en
media. Hij is werkzaam bij het Nederlands Jeugdinstituut.

VW-1034-a-12-1-b 8 lees verder ► ► ►

### Pagina 5

Opgave 4 Politieke keuzes in het veiligheidsbeleid

tekst 9
"Bezuiniging noopt tot harde keuzes in de veiligheidszorg"

(...) Een nieuw kabinet bevindt zich bij het bepalen van eventuele bezuinigingen op de veiligheidszorg in een spagaat. Dat is volgens Berghuis terug te voeren op de veiligheidsparadox: "De criminaliteit is de afgelopen jaren sterk afgenomen. Als je mensen naar hun eigen veiligheidsgevoel vraagt, geven ze aan zich veiliger te voelen dan rond de eeuwwisseling.
10 Vraag je hen echter naar de veiligheidssituatie in Nederland in het algemeen, dan stellen ze dat het daarmee slecht is gesteld. Deze paradox leidt tot grote onzichtigheid in het publieke debat. Dat zag je ook tijdens de verkiezingscampagnes. Praten over minder blauw op straat en dergelijke is niet populair."
(...)
Kentekenherkenning
Meer en beter gebruikmaken van moderne informatie- en communicatietechnologieën biedt volgens de werkgroep ook kansen voor het verbeteren van de efficiency. Zo lijkt het benutten van de automatische nummerplaat-herkenning (ANPR) de overheid profijt op te kunnen leveren. Met automatische kentekenherkenning kan de politie gescande kentekens op automatische wijze vergelijken met de kentekens die al in bestaan zijn opgeslagen. De politie kan op die manier onbetaalde boetes vaststellen en nog verschuldigde belastingen. De grove
35 schatting mee op basis van enkele experimenten, is dat structureel gebruikmaken van deze controletechniek 15 miljoen euro extra oplevert aan strafrechtelijke inkomsten en leidt tot 160 miljoen euro minder belastingontduiking. (...) Berghuis: "Automobilisten willen niet het grote risico lopen te worden geknipt. Daarom zijn ze veel meer bereid hun motorrijtuigenbelasting te betalen."
(...)
Daling criminaliteit
In de afgelopen vijftien jaar waren de maatschappelijke zorgen over veiligheid groot en was de overheid bereid daarvoor diep in de buidel te tasten. (...) Sinds het aantreden van het eerste kabinet-Balkenende in 2002 is de criminaliteit over een breed front sterk gedaald, zowel de lichte vormen van criminaliteit als beroving, verkrachting en moord. "Maar", zegt Berghuis, "er is geen een-op-een relatie van geld en beleid met de daling van criminaliteit. Ook andere ontwikkelingen hebben eraan bijgedragen dat het kabinet zijn doelstelling heeft gehaald om de criminaliteit met 25 procent terug te dringen." Berghuis noemt als eerste de veranderde drugmodes en de demo- grafische ontwikkelingen die ervoor hebben gezorgd dat de heroïnejunk goeddeels is verdwenen." (...)

bron: Yvonne van der Heijden, Interview met raadadviseur Bert Berghuis over bezuinigingen en veiligheid "Bezuiniging noopt tot harde keuzes in de veiligheidszorg", gepubliceerd in Secondant, juli, augustus 2010

VW-1034-a-12-1-b 9 lees verder

### Pagina 6

figuur 1

Leeftijdsopbouw Nederland

[FIGUUR: Piramidegrafieken die de leeftijdsopbouw van Nederland tonen voor de jaren 1979 en 2011. De grafieken tonen de verdeling van mannen en vrouwen per leeftijdsgroep, met de leeftijd op de y-as en het aantal in duizenden op de x-as.]

1979 vrouwen mannen 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 200 150 100 50 0 x1.000

2011 vrouwen mannen 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 200 150 100 50 0 x1.000

bron: CBS

VW-1034-a-12-1-b 10 lees verder ►►►


### Pagina 7

Opgave 5 Verkiezingen en kiezersgedrag

figuur 2

[FIGUUR: Tabel met stemgedrag bij Tweede Kamerverkiezing 2006, met kolommen voor Aantal zetels '06, PVV, VVD, CDA, CU, D66, PvdA, SP, GrLinks, SGP, PvdDieren, Weet niet, en rijen voor PVV, VVD, CDA, Chr.Unie, D66, PvdA, SP, GrLinks, SGP, PvdDieren, Andere partij, Weet niet, Totaal %]

bron: De Hond, M. `De sterke volatiliteit¹` van het Nederlandse electoraat.
Gepubliceerd op 6 juni 2010, www.joop.nl/opinies

Toelichting
Deze tabel moet verticaal afgelezen worden. De tweede kolom laat bijvoorbeeld zien dat
van de PVV-kiezers uit 2006 68% weer PVV stemt, 11% VVD en 2% D66.

noot 1 Met volatiliteit van het electoraat wordt bedoeld dat meer of minder kiezers zich niet gebonden
voelen aan een partij, maar hun keuze van verkiezing tot verkiezing aanpassen.

VW-1034-a-12-1-b 11 einde ■