# Eindexamen Maatschappijwetenschappen VWO 2005 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/maatschappijleer/2005/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 1

### Vraag 34 – Opgave 1

### Vraag 35 – Opgave 1

### Vraag 36 – Opgave 1

### Vraag 37 – Opgave 1

### Vraag 38 – Opgave 1

### Vraag 39 – Opgave 1

### Vraag 40 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Opgave 1 Oorlog in de media

Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met 6 en de afbeeldingen 1 en 2 uit het
bronnenboekje.

In de aanloop tot de Tweede Golfoorlog (20 maart - 1 mei 2003), blikt de journalist Hofland
terug op de Eerste Golfoorlog van 1991.

Lees tekst 1.
Er zijn in Nederland verschillende categorien kranten, landelijke en regionale kranten,
ochtend- en avondkranten, progressieve en conservatieve kranten. Naast deze indelingen is
er nog een andere belangrijke indeling te maken. Zo behoort NRC Handelsblad tot een
andere categorie kranten dan De Telegraaf. Dit laatste onderscheid is ook van toepassing op
buitenlandse kranten.
Bekijk afbeelding 1 en afbeelding 2. Deze afbeeldingen zijn voorpagina's van
respectievelijk New York Post en The New York Times.

1p 1 Tot welke categorie kranten behoort New York Post en tot welke categorie The New York
Times wanneer je afgaat op de afbeeldingen?

2p 2 Noem twee verschillen met betrekking tot de inhoud van deze categorieën kranten.

Lees tekst 2.
Tekst 2 verschijnt in de Volkskrant (tekst 1) aan het begin van de Tweede Golfoorlog.
De massamedia vervullen voor burgers bepaalde functies.

2p 3 Welke functie vervullen zowel het artikel in NRC Handelsblad van 22 februari 2003 als
het artikel in de Volkskrant van 24 juli 2003? Geef ook een reden waarom die functie belangrijk
is voor de burgers.

Elke krant geeft een beschrijving van haar kleur of identiteit in het redactiestatuut.
Hieronder staat een aantal omschrijvingen van de identiteit van vier landelijke dagbladen:
1 "(...) dat zich tot taak stelt de lezers eerlijk en zo veelzijdig mogelijk te informeren. Zij is
voortgekomen uit de katholieke arbeidersbeweging. Mede daarom wil zij vooruitstrevend
zijn en vooral opkomen voor verdrukten en ontrechten."
2 "(...) wordt in vrijzinnige geest geredigeerd vanuit de beginselen die ten grondslag liggen
aan de parlementaire democratie (...)" Deze krant streeft naar een populaire kwaliteitskrant.
3 "(...) wordt geregigeerd vanuit een liberale geestes Houding met eerbied voor het individu
en de beginselen van verdraagzaamheid, redelijkheid en openheid voor de geest van de
tijd."
4 "Zonder dat (...) gebonden is aan enigerlei organisatie van politieke of andere aard, zal de
kiesselectie van het nieuws en de keuze van de artikelen."
2p 4 Welke beschrijving hoort bij NRC Handelsblad en welke bij Trouw?

De identiteit van een krant bepaalt mede 'de selectie van het nieuws en de keuze van
artikelen'.
Stel dat je de identiteit van een willekeurige krant wilt leren kennen. Eén manier is dan het
lezen van het redactionele commentaar.
3p 5 Geef drie andere manieren waarop de identiteit van een krant blijkt.

In tekst 2 komt de rol van de Verenigde Naties in de opbouwperiode na de Tweede
Golfoorlog ter sprake.
2p 6 Geef twee doelstellingen van de Verenigde Naties die betrokkenheid bij de opbouw van
Irak rechtvaardigen.

De Verenigde Staten en Groot-Brittannië begonnen de oorlog tegen het regime van Saddam
Hoessein zonder de steun van de Veiligheidsraad. In de Raad is over de aanval een hevige
politieke discussie gevoerd. Frankrijk, China en Rusland waren tegen de aanval op Irak.
1p 7 Geef een reden waarom de Verenigde Staten en Groot-

### Pagina 2

2p 8 □ Leg uit waarom juist Frankrijk, China en Rusland een besluit van de Veiligheidsraad konden tegenhouden. Ga uit van de samenstelling en de wijze van beslissen van de Veiligheidsraad.

Lees tekst 3.
Uit de commentaren over de berichtgeving van de personen in tekst 3 lijkt het alsof er sprake is van bewuste kleuring van informatie. Dit is onder andere het gevolg van het onder druk staan van journalistieke principes in de berichtgeving over de oorlog in Irak. Welke journalistieke principes staan in de berichtgeving over de oorlog volgens een aantal lezers van de website van NRC Handelsblad onder druk? Noem er twee. Illustreer elk principe met een passend citaat uit tekst 3.

2p 9 □
2p 10 □ Leg uit waarom er in de nieuwsberichtgeving nooit sprake kan zijn van volledige objectiviteit.

Internet zou zich in de Tweede Golfoorlog als nieuwsmedium bewijzen (regels 9-11 van tekst 4). De ontwikkeling van internet als nieuwsmedium heeft maatschappelijke gevolgen op cultureel, economisch en politiek-juridisch gebied. Noem per gebied een voorbeeld. De antwoorden zijn niet direct af te leiden uit tekst 4.

3p 11 □

Lees de regels 32-36 van tekst 4. Leg uit welk dilemma voor een journalist kan optreden bij ‘embedded verslaggeving’.

2p 12 □

Lees tekst 5.
De agendatheorie is één van de benaderingen met betrekking tot de effecten van de massamedia. Wat houdt deze theorie in? Noem uit de tekst een passage die deze theorie illustreert.

3p 13 □

Lees de regels 1 tot en met 28 van tekst 5. De tekst laat zien dat de effecten van de media op het grote publiek beperkt zijn: de publieke opinie volgt niet zonder meer de meningsvormers in de media. Leg uit met welk begrip uit de communicatiewetenschap of met welke beïnvloedingstheorie men kan verklaren dat de meerderheid van de Amerikanen niet automatisch de media volgt in haar steun aan president Bush.

2p 14 □

Eén op de drie Amerikanen staat “achter een oorlog als die alleen door de Verenigde Staten wordt gevoerd” (regels 26-27 van tekst 5). Stel dat deze uitspraak een uitkomst is van een opinieonderzoek. Als onderzoeks
methode is een telefonische enquête gebruikt. Aan welke voorwaarden moet deze onderzoeksmethode hebben voldaan om bovenstaande uitspraak te kunnen staven? Noem er twee.

2p 15 □

Zie tekst 6. Tekst 6 spreekt van de opbouw van een democratische maatschappij en van “de gewenste vestiging van een meer divers medialandschap” (regels 26-28). Ook in onze Nederlandse maatschappij is pluriformiteit van informatie en meningen een belangrijk cultuurgoed. In het medialeid van de overheid vormt het bevorderen en beschermen van de pluriformiteit van informatievoorziening één van de uitgangspunten. Geef twee manieren waarop de overheid in Nederland – naast het garanderen van de grondwettelijke vrijheid van meningsuiting – de pluriformiteit van de media wil bevorderen of beschermen.

4p 16 □

De persmedia (persorganen als kranten en opinietijdschriften) zijn in de westerse samenleving vanouds particuliere ondernemingen. Op welke economische grondslag zijn de persmedia in Nederland gebaseerd? Licht je antwoord toe.

2p 17 □

500018-1-290 3 Lees verder


### Pagina 3

Lees tekst 6.
Het omvormen van Irak in een democratische rechtsstaat is een van de doelstellingen van de
Amerikaanse en Britse regering. Ten aanzien van deze doelstelling zijn kritische geluiden
gehoord: een democratie zal niet van bovenaf opgelegd kunnen worden.
In tekst 6 klinkt al door dat het tot stand brengen van een vrije pers en onafhankelijke media
in een land als Irak toch van een andere orde is dan in een land als Nederland. Een vrije
pers en onafhankelijke media kunnen ook de verspreiding van minder democratische ideeën
inhouden. Dit kan remmend werken op de ontwikkeling van Irak tot een democratische
rechtsstaat.
De democratische rechtsstaat heeft een aantal kenmerken, zoals het bestaan van
grondrechten als persvrijheid en vrijheid van meningsuiting.
De vraag kan gesteld worden of er in Irak al voldoende consensus is over deze
grondrechten. Zo eisen sommige godsdienstige groeperingen het recht op om meningen te
laten toetsen door een raad van geestelijken.
4p 18 ☐ Geef twee andere kenmerken – dan persvrijheid – van de democratische rechtsstaat en
formuleer een vraag aan de hand waarvan kan worden beoordeeld of die kenmerken ook
kunnen worden gerealiseerd in een land in ontwikkeling als Irak.

Opgave 2 De gekozen burgemeester

Bij deze opgave horen de teksten 7 tot en met 10 uit het bronnenboekje.

Deze opgave gaat over het voornemen van minister De Graaf (Bestuurlijke Vernieuwing,
D66) om met ingang van maart 2006 in alle Nederlandse gemeente een systeem van
gekozen burgemeester in te voeren. De teksten 7 tot en met 10 uit het bronnenboekje
behandelen de inhoud van het voornemen en enige reacties daarop.

Er worden gewoonlijk drie categorieën van politieke participatie onderscheiden.
2p 19 ☐ Welke categorie van politieke participatie herken je in tekst 7?
Geef twee voorbeelden uit de tekst van deze vorm van politieke participatie.

Het kabinet-Balkenende II (CDA, VVD en D66) heeft de plannen van De Graaf aanvaard
(regels 13-14 van tekst 7) en D66 sleepte de gekozen burgemeester binnen tijdens de
kabinetsformatie (regels 44-47).
Je kunt het proces van besluitvorming over de gekozen burgemeester beschrijven met
behulp van het barrièrenmodel van politieke besluitvorming.
4p 20 ☐ Welke twee barrières in het politieke besluitvormingsproces over de gekozen burgemeester
zijn volgens tekst 7 genoemd?
Geef per barrière een voorbeeld van een actor of actoren en zijn/haar/hun activiteit.

Lees tekst 8.
In de tekst noemt De Graaf een aantal redenen voor invoering van de gekozen
burgemeester. Die redenen verwijzen naar culturele veranderingen in Nederland vanaf de
tweede helft van de jaren zestig. Deze veranderingen hadden invloed op de politieke cultuur
van Nederland.

3p 21 ☐ Noem drie belangrijke culturele veranderingen waarnaar De Graaf verwijst. Geef per
verandering een citaat uit de tekst.

Lees de regels 19-34 van tekst 9.
2p 22 ☐ Leg uit dat het kiezen van de burgemeester door de bevolking een versterking kan
betekenen van het dualisme van het gemeentebestuur.

In de regels 22-24 van tekst 9 staan de taken van de gemeenteraad en het college van
B en W.
2p 23 ☐ Welke landelijke organen vervullen vergelijkbare taken?
No

### Pagina 4

Zie tekst 10.
Over de macht van de burgemeester bestaat nog veel onduidelijkheid in de voorstellen van
De Graaf (zie regels 25-27).
1p 24 Over welke formele machtsbron beschikt de burgemeester zowel in de oude als in de
nieuwe situatie?

2p 25 Welke machtsbronnen zullen mogelijk een grotere rol gaan spelen wanneer de burgemeester
zal worden gekozen door de bevolking? Noem er twee.

Minister De Graaf is van D66. In NRC Handelsblad van 2 maart 2004 schreef De Graaf
onder andere het volgende: “Moderne politieke democratie gaat veeleer om de
zeggingskracht van personen en hun concrete oplossingen voor bestaande maatschappelijke
problemen dan om de gefixeerde denkramen van beginselprogramma’s.” Links en rechts
zijn versleten begrippen geworden, al was het maar omdat niemand nog weet welke
voorstellingen daar precies bij horen. Het politieke debat gaat steeds minder om heilige
principes en steeds meer om nuances en praktische toepassingen.”
Naast de begrippen ‘links’ en ‘rechts’ zijn er nog andere begrippen die gebruikt worden om
politieke partijen in te delen of standpunten te typeren.
2p 26 Met welke begrippen kun je D66 typeren?
Noem er twee.

Zie de teksten 7 tot en met 10.
In tekst 10 levert het Eerste-Kamerlid Van Raak (SP) kritiek op de plannen van minister De
Graaf. Van Raak komt ook met een alternatief voorstel.
3p 27 In welk voorstel kun je het meest vinden, in dat van De Graaf of in dat van Van Raak?
Schrijf een kort betoog waarin je je voorkeur aangeeft en verwerk daarin twee argumenten.
Voor een consistent betoog wordt 1 punt toegekend.

Opgave 3 Mens en werk

Bij deze opgave horen de teksten 11 en 12 en de tabellen 1 en 2 uit het bronnenboekje.

De omvang van de verzorgingsstaat was in 2003 onderwerp van politieke discussie. Het pas
aangetreden kabinet-Balkenende II (CDA-VVD-D66) deed een aantal voorstellen om de
verzorgingsstaat te hervormen, vlak voor Prinsjesdag 2003 publiceerde de Volkskrant een
speciaal katern over de verzorgingsstaat. De tendens van de artikelen in dit katern was: “De
naoorlogse verzorgingsstaat voldoet niet langer. Het is hoog tijd dat burgers, gekozenen en
kabinet zich beraden op een nieuwe sociale zekerheid.” Een aantal weken later pleitte ook
SER-voorzitter Herman Wijffels in de Volkskrant voor hervormingen in de verzorgingsstaat
(tekst 12).

Nederland ontwikkelde zich in de loop van de vorige eeuw in de richting van een gemengde
economie, ook wel aangeduid als georiënteerde markteconomie.
Vanuit welk type economie heeft Nederland zich in de richting van de gemengde
economie ontwikkeld? Licht je antwoord toe.
2p 28

De economische omstandigheden tijdens de jaren dertig van de vorige eeuw zijn
medebepalend geweest voor de ontwikkeling van de sociale zekerheid.
Leg uit hoe de economische omstandigheden in de jaren dertig van de vorige eeuw hun
effect hebben gehad op de ontwikkeling van de sociale zekerheid.
2p 29

Lees tekst 11.
Zoals in tekst 11 is te lezen, is er uitgebreid gedebatteerd over de zeggenschap over de
uitvoering van het stelsel van sociale zekerheid. Met name sociaal-democraten en christen

### Pagina 5

De vrouwenemancipatie had effect op de verzorgingsstaat. Volgens de auteur van het artikel legde de Europese verplichting om mannen en vrouwen ook in de sociale zekerheid gelijk te behandelen - 'de bijl aan de wortel van de Nederlandse verzorgingsstaat' (regels 52-54 van de tekst 11). De gelijke behandeling van mannen en vrouwen in de sociale zekerheid maakte de discussie over het in standhouden van de verzorgingsstaat - die vanaf de jaren zeventig gevoerd werd - nog urgenter.
2p 31 □ Leg uit welk knelpunt van de verzorgingsstaat acuut werd door de Europese verplichting om mannen en vrouwen ook in de sociale zekerheid gelijk te behandelen.

Zie tabel 1.
De tabel laat zien dat er sprake is van een ongelijke verdeling van mannen en vrouwen over lagere en hogere beroepen. Je kunt dit vraagstuk analyseren met behulp van de benaderingswijzen van het vak maatschappijleer.
4p 32 □ Formuleer aan de hand van tabel 1 een analyse-vraag vanuit de sociaal-economische benaderingswijze en een vraag vanuit de sociaal-culturele benaderingswijze.

Zie tabel 2.
In het emancipatiebeleid streeft de overheid naar een verbetering van de positie van vrouwen op de arbeidsmarkt. De overheid hanteert daarbij zogeheten emancipatiestreefcijfers.
2p 33 □ Arbeid vervult voor zowel mannen als vrouwen materiële en immateriële functies. Noem twee materiële functies van arbeid die voor de emancipatie van vrouwen belangrijk zijn. Welk(e) streefcijfer(s) van tabel 2 komt of komen overeen met elk van deze functies?

Tot in de jaren zeventig verrichtte het overgrote deel van de gehuwde Nederlandse vrouwen niet-betaald huishoudelijk werk en vervulde het zorgtaken. Het streven van de overheid is om het aandeel van mannen in het totaal aantal uren onbetaalde zorg te verhogen. Zie streefcijfer 4 in tabel 2.
3p 34 □ Naast materiële functies heeft arbeid ook immateriële functies. Noem drie immateriële functies van arbeid en leg per functie uit of het verrichten van alleen onbetaalde huishoudelijke arbeid die functies wel of niet (nauwelijks) heeft.

2p 35 □ Leg uit dat huishoudelijk werk in de zin van het verrichten van huishoudelijke taken en kinderverzorging voor het eigen gezin ook valt onder arbeid.

De auteur van tekst 11 schrijft dat de Europese Unie veel gedaan heeft om de positie van vrouwen te verbeteren. De Nederlandse overheid mocht volgens de Europese regels mannen en vrouwen in de sociale zekerheid niet langer ongelijk behandelen. Als een Nederlandse vrouw in de sociale zekerheid achter wordt gesteld bij een man, kan zij uiteindelijk aan een Europese gerechtelijke instantie verzoeken om toepassing van de Europese regels. Op die manier wordt ervoor gezorgd dat in de Europese Unie mannen en vrouwen niet ongelijk worden behandeld.
1p 36 □ Bij welke Europese gerechtelijke instantie zou een Nederlandse vrouw een verzoek om toepassing van de Europese regels voor gelijke behandeling kunnen doen?

Zie tekst 12.
Ook de voorzitter van de Sociaal-Economische Raad (SER) Herman Wijnfels zegt dat de alarmklok luidt voor de verzorgingsstaat. De SER-voorzitter vraagt zich af of de kinderbijslag, studiefinanciering en hypotheekrenteaftrek in de huidige vorm moeten handhaven.
2p 37 □ Vanuit welke taak kan de SER een uitspraak doen over het al dan niet handhaven van deze regelingen?

500018-1-290 6 Lees verder


### Pagina 6

Wijffels vraagt zich af of de studiefinanciering niet herzien moet worden (regels 25-28 van tekst 12).
De studiefinanciering bestaat nu uit een basisbeurs die iedereen krijgt (een gift) en daarbovenop een lening die studenten tegen gunstige voorwaarden - kunnen afsluiten. Een volledige afschaffing van het huidige stelsel stuit op verzet van met name de studenten. Introductie van alleen een leen stelsel voor iedere student zou volgens tegenstanders van zo'n stelsel effect hebben op de sociale mobiliteit.
2p 38 Op welke vorm van sociale mobiliteit (de intragenerationele of intergenerationele sociale mobiliteit) kan een leenstelsel effect hebben?
Licht het antwoord toe.

De volgende twee vragen gaan over de regels 29-46 van tekst 12.

4p 39 Een centraal akkoord kan in het belang zijn van zowel werknemers als werkgevers.
Leg uit welke twee belangen werkgevers en werknemers gemeenschappelijk hebben bij een centraal akkoord zoals dat in tekst 12 wordt beschreven.

4p 40 Wijffels verwachtte dat er geen centraal akkoord zou komen. Je kunt uit tekst 12 enkele omstandigheden halen die de mogelijkheid van de vakbeweging om op te komen voor haar belangen beperken. Ondanks deze omstandigheden is er in het najaar van 2004 toch een voorspoedig centraal akkoord gekomen. Echter in het voorjaar van 2004 kreeg Wijffels alsnog gelijk. Het kabinet en de vakbeweging konden op dit tijdstip niet tot overeenstemming komen over de VUT en het prepensioen. De vakbeweging verklaarde zich niet meer gebonden aan de eerder gemaakte afspraken.
Leg uit welke twee omstandigheden in 2003 en 2004 een succesvolle belangenbehartiging van de werknemer door de vakbeweging bemoeilijken. Gebruik gegevens uit tekst 12 bij het beantwoorden van deze vraag.

Einde

500018-1-290 7

### Pagina 7

Examen VWO
maatschappijleer
Voorbereidend
Wetenschappelijk
Onderwijs
Bronnnenboekje
20 05
Tijvak 1
Donderdag 26 mei
9.00 - 12.00 uur
500018-1-29b
Begin

### Pagina 8

Opgave 1 Oorlog in de media
tekst 1 Zoek de verschillen
H.J.A. Hofland
De postmoderne oorlog begint ‘s avonds op
het televisiejournal met de grote voltreffers
van de chirurgische precisiewapens,
lichtflitsen in het ordergeblauw. De
5 volgende ochtend staat het in de krant.
Koppen in de vetste letters: de bevestiging
dat opnieuw historische tijden zijn
aangebroken. De werkelijkheid in drukin.
Dit zijn een paar voorpagina’s van *The New
10 York Post* (en) *The New York Times* ... van
twaalf jaar geleden. Saddam Hoessein had
alle pogingen om de vrede te bewaren de
grond in geboord, in plaats daarvan heeft hij
de moeder aller veldslagen aangekondigd.
(...)
15 Ik dacht: ik bewaar de kranten. Leuk voor
later, voor de kleinkinderen. Niet
onwaarschijnlijk dat ze veel zullen lijken op
de kranten van morgen en overmorgen. Die
ga ik ook bewaren.
bron: NRC Handelsblad van 22 en 23 februari 2003
afbeelding 1
[FIGUUR: Krantenkoppen van de New York Post en Time Magazine, met een afbeelding van een zandloper en een wapen.]
New York Post
LATE CITY FINAL
TUESDAY, JANUARY 15, 1991
Paratroopers from the 82nd Airborne drift in Saudi Arabia yesterday.
TIME'S
UP
Saddam's
deadline
for doom:
Midnight
tonight
SIX PAGES ON THE MIDEAST WAR WATCH: PAGES 4,5, 18, 20, 21 & 23
bron: NRC Handelsblad van 22 en 23 februari 2003
500018-1-29b
2
Lees verder

### Pagina 9

afbeelding 2
"All the News That's Fit to Print"
The New York Times
Late Edition
New York: Today, partly cloudy, windy, High 41, Tonight, clear, cold winds. Low 31. Tomorrow, variable clouds, High 41. Yesterday, High 33, Low 31. Details on page D22.
VOLUME CXL. NO. 48,483
NEW YORK, THURSDAY, JANUARY 17, 1991
40 CENTS
U.S. AND ALLIES OPEN AIR WAR ON IRAQ;
BOMB BAGHDAD AND KUWAITI TARGETS;
'NO CHOICE' BUT FORCE, BUSH DECLARES
A TENSE WAIT ENDS
News of Attack Sweeps
the Country, Stirring
Profound Feelings
Possible air strike targets
[FIGUUR: Kaart van het Midden-Oosten met gemarkeerde steden en regio's zoals Bagdad, Koeweit, Turkije, Iran, Syrië, Jordanië en Saoedi-Arabië.]
No Ground Fighting Yet;
Call to Arms by Hussein
By JAMES BARRON
In one long moment yesterday, word
that the United States had attacked
Baghdad broke the country. In split
seconds, the nation seemed to hold its
breath, then exhaled in a collective sigh.
From Cape Cans, Fla., where the first
bomb fell on the Iraqi capital, to the
Pacific Coast, where people were still
at work when the bombs exploded,
there was an added poignancy to a day
already laden with the weight of 30
years of tension, and at its center, the
war that had begun in August with
Iraq's invasion of Kuwait.

For millions of Americans, the outbreak
of war was a sudden awakening from
a tense period of waiting. The wait had
been long, and it had been filled with
a mixture of dread and resolve. The
announcement that the war had begun
seemed to bring a measure of relief to
some, a sense of grim determination
to others. It was a day when families
gathered around televisions, friends
called each other, and the nation, united
in its concern, watched and listened.
The outbreak of war brought with it a
rush of emotions. Some expressed fear
for the troops, others a sense of pride
in their country, and many, a deep
sadness at the inevitense of it all.

By R. W. APPLE JR.
WASHINGTON. Jan. 16 - The United
States and its allies attacked Iraq and
occupied Iraq today, President Bush
announced at 7 P.M. Eastern Standard
Time. He had also ordered his troops to
begin their combat operations in the
Persian Gulf.
The President said that the attack had
been carried out by planes and missiles
from ships and bases in Saudi Arabia
and that "these operations will continue
until the mandates of the Security Council
are met."
The President, in a televised address to
the nation from the Oval Office, said
that "the war began on Jan. 17, 1991, at
02:30 hours, Baghdad time."
"This is not an offensive war," Mr. Bush
said. "It is a war of defense. It is a war
to liberate Kuwait, and to liberate the
people of Kuwait."
The President said that the United States
and its allies would do everything they
could to avoid civilian casualties. He
said that the war would be conducted
with the utmost care and that every
effort would be made to avoid harming
innocent people.

The announcement of the attack came
after a tense period of waiting, during
which the nation had been on edge. The
President had been reluctant to use force,
but he said that he had no choice.
"There is no alternative to war," Mr. Bush
said. "We have tried all other means.
We have exhausted all other options."
The President said that he was confident
that the United States and its allies
would prevail.
"We will win this war,"

### Pagina 10

tekst 2

Dagkoers Irak

Sinds de Amerikanen Irak binnenviel en
kenmerkt hun optreden daar zich door snel
wisselende stemmingen, die de
meedeinende media vaak overal door
5 mee- en tegenvallers flink uit te vergroten.
Tijdens de oorlog maakte de aanvankelijke
hoop op een spoedige afloop op vrij snel
voor pessimisme.
Maar juist toen iedereen zich uitputte in
10 zwartgallige bespiegelingen over de
verschrikkingen van een stad guerrrilla in
Bagdad en de Amerikanen op hun dubbele
akkertje de Irakese hoofdsdaden trokken een
standbeeld van Saddam over en de oorlog was
15 voorbij.
(...)
De wederopbouw is een zaak van lange
adem. In dat proces kunnen de gebeurtenissen
die zich in de luwte van het nieuws afspelen
op de langere termijn wel de meer
20 belangrijke zijn dan de meevallende of
gepaarde gaande liquidatie van Uday en
Qusay (zonen van Saddam Hoessein). Zo’n
gebeurtenis is de Irak-rapportage van VN-
chef Kofi Annan. Hij karakteriseerde erder
25 deze week de door de Amerikanen

bron: de Volkskrant van 24 juli 2003

tekst 3

De waarheid is ver te zoeken

De waarheid is bij oorlog het eerste
slachtoffer, luidt een veel gebezigde
uitdrukking. Aan de lezers van onze
website vroegen wij: Hoe informeert u
5 zich, nu de strijdende partijen er alles
aan doen het publiek van hun
oprechte bedoelingen en successen te
overtuigen?

"Zowel de Verenigde Staten als Irak laten
10 zien dat ze niet te vertrouwen zijn als het
aankomt op feiten en bewijzen", schrijft
F. Schermer uit San Francisco (VS).
"Beide partijen in een oorlog hopen dat de
ander murw raakt, en zullen dus tegenvallers
15 verzweigen", weet Annette Bulten uit
Tricht. "Daarom zit ik als burger met een
grote behoefte aan informatie."
"Het is duidelijk dat ook de Amerikanen en

bron: NRC Handelsblad van 29 maart 2003

geïnstalleerde Irakese overgangsregering als
‘een representatieve partner met wie de VN
en de internationale gemeenschap zaken
kunnen doen’.
30 Kofi Annan erkende dat het onmogelijk is
om nu al democratische verkiezingen te
houden. Daarom is de instelling van de
interim-bestuursraad, die een afspiegeling
van alle bevolkingsgroepen in Irak vormt,
35 op dit moment het hoogst haalbare. Het is in
elk geval een eerste stap naar het herstel van
de Irakese soevereiniteit, aldus de VN-
topman.
Hier tekent zich een toenadering af tussen
40 VS en VN, want ook aan Amerikaanse zijde
worden de geesten langzamerhand rijp voor
een nieuwe resolutie van de Veiligheidsraad
waarin een grotere rol van de VN wordt
geregeld.
45 In Washington voelt men met name Powell
(minister van Buitenlandse Zaken van de
VS) wel voor een internationalisering van
Iraks wederopbouw. Dat is een goede zaak:
voor dat immens project is immers niet
50 alleen veel gulle nodig maar ook veel
steun van andere landen.

Engelsen een enorme propaganda oorlog
voeren”, schrijft Olav Meijer uit Utrecht.
“Ze zijn al op veel leugens betrapt:
20 chemische wapens in Noord-Irak,
transactie tussen Niger en Irak, inname van
Basra en Um Qasr, enz. Geloof dus niets
25 totdat het duidelijk wordt aangeto

### Pagina 11

tekst 4
Landschap

Het informatiebombardement is een
gevolg van de opkomst van internet.
We willen alles weten en wel meteen.

Iedere oorlog zijn eigen medium. De radio
5 beleefde hoogtijdagen tijdens de Tweede
Wereldoorlog, de televisie bloeide op met
Vietnam en de Eerste Golfoorlog vestigde
het fenomeen satelliet-nieuwszenden à la
CNN. Dus was het met de
10 Golfoorlog de beurt aan internet, dat zich nu
definitief zou bewijzen als nieuwsmedium.
Die voorspelling viel althans in de weken
voorafgaand aan de oorlog wel te horen.
“Internet combineert de
15 televisie met de diepgang van de
verklaarde een producent van CNN in de
Amerikaanse krant USA Today. “Dat kan
bepalend zijn voor hoe oorlogen in de
20 toekomst verslagen worden.”
Het klinkt natuurlijk geweldig, die
combinatie van snelheid en diepgang, maar
bron: de Volkskrant van 26 april 2003

bij nader inzien de verwachtingen
erg tegen te vallen.
(...)
De televisiejournaals trokken weliswaar veel
25 kijkers, maar de belangstelling voor de rest
van de programma’s, de achtergronden,
de ‘gamma’s’, de achtergronden,
de journalistieke woorden van
Bertolt Brecht: ‘stel er komt oorlog en
niemand gaat erh'een’ kunnen volgende keer
worden in ‘en niemand is
30 gewijzigd woensdag. Dat, de rest van het
geïnteresseerden, want ondanks
voortdurend goede informatie eist, maar er
nauwelijks gebruik van maakt? (...)

tekst 5
De oorlogstang van publieke opinie en media

Voordat de Amerikaanse minister van Buiten-
landse Zaken, Colin Powell, op 5 februari in
de Veiligheidsraad met satellietfoto’s en band-
opnamen Iraks militaire misleidingen
5 illustreerde, konden nogal wat Amerikaanse
journalisten nauwelijks geloven dat president
George W. Bush regelmatig op een nieuwe
Golfoorlog afstevende.
(...)
Na Powells toespraak begonnen politici en media
10 die de aanvankelijk weinig op
oorlogsscenario van Bush, de
Journalist Bill Keller was nu
tegen Saddam Hoessein. Ooit
kan niet geloven dat ik een
15 de meningsvormers op die
waren er heel wat.
Wie gedacht had dat de publieke opinie wel
dezelfde kant op zou schuiven, kwam bedrogen
uit. Ook in de dagen na 11 september
2001 van de Amerikaanse bevolking massale
steun kreeg voor zijn strijd tegen het terrorisme,
verliest in zijn gevecht om zijn opvattingen op te
in zake Irak terrein. Ondanks de
kritiekloosheid waarmee de grote televisie-
25 stations de oorlogsvoorbereidingen begeleiden,
de Verenigde Staten achter een
een opmars van de publieke opinie te
omdat zij het idee van een nieuwe
oorlog als die wordt gevoerd. Er worden
wordt gevoerd. In de VS
kritische geluiden geuit, maar
30 het commentaar op het
ondubbelzinnig uit tegen een aanval op Irak.
zonder steun van die militaire agressie.
erop dat media in de VS deze vraag al niet
publieke opinie en media is
35 erin mee te gaan.
In de tango van publieke opinie en media is
telkens de vraag: wie leidt en wie volgt?
De media sturen de opinie, meenden Ameri-
kaanse wetenschappers na de Golfoorlog van
40 1991. In de bundel Taken by Storm - Stormen-
een titel die verwijst naar de

### Pagina 12

tekst 6
In aanbouw: Media in Irak
door Menno Steketee
Irak likt zijn wonden. Na jaren van
economische sancties en militaire
dictatuur verloopt de opbouw van een
democratische maatschappij
moeizaam. Behalve de vorming van
een vrije pers. De Irakese media zijn
na 2 mei 2003 – het officiële einde van
de oorlog – als paddestoelen uit de
grond geschoten. Want de Irakezen
10 hebben een niet te stillen honger naar
informatie.
(...)
De openstelling van Towards Freedom
betekende een grote stap voorwaarts om het
Irak van na Saddam Hoessein te voorzien
15 van een belangrijke pijler van een
democratische maatschappij: vrije pers.
“U verdient vrijheid van meningsuiting”,
drukte Bush de Irakezen op het hart. “U zult
toegang krijgen tot onafhankelijke media”,
20<bos>zwoer ook premier Blair de Irakeze
kijkers.
Hoewel het regime van Saddam Hoessein
intussen goeddeels lijkt te zijn verdwenen,
25 democratische samenleving nog aanzienlijk.
Maar dat kan niet worden gezegd van de
gewenste vestiging van een meer divers
medialandschap dat zo lang werd bepaald
door de rabiate propaganda van het regime.
bron: VPRO-gids van mei 2003
(...)
30 De nieuwe Irakese kranten worden
verslonden.
Sommige van die kranten, zoals Al-
Dimuqrati (De Democraat), kunnen op
goedkeuring van de coalitie
rekenen. Andere (kleinere) media worden in
35 Washington en Londen daarentegen met
meer argwaan bekeken, zoals bijvoorbeeld
de geplande zenders en kranten met een
sjiitische signatuur. De Irakese bevolking
bestaat voor zestig procent uit sjiieten, een
40 tak van de Islam die door het regime van
Saddam Hoessein jarenlang bloedig werd
onderdrukt.
(...)
De sjiitische zender, De Stem van de
45 Mudjahidien, verhuist binnenkort van Iran
naar een studio in een moskee in Bagdad.
‘Religie is politiek en politiek is religie’, zei
de directeur van het radiostation tegen een
Britse krant toen hem werd gevraagd wat de
50 politieke signatuur van de programmering
zou worden. De opinie had de man onder
het seculiere regime van Saddam Hoessein
met de dood kunnen bekopen. Het is het
gewenste vrijheid van
post-Saddam Irak vaste
voet aan de grond heeft. Of de zender valt
‘onafhankelijke media’ is een
tweede.
500018-1-29b
6
Lees verder

### Pagina 13

Opave 2 De gekozen burgemeester
tekst 7
Gekozen burgemeester in één klap invoeren
Van onze redactie politiek
DEN HAAG – D66-minister Thom de
Graaf wil geen geleidelijke invoering van
zijn systeem voor de gekozen burgemees-
ter. Op de dag van de gemeenteraads-
verkiezingen in maart 2006 wil hij het in
één klap invoeren.
Dat betekent dat alle nu benoemde
burgemeesters nog maar kort bestaans-
zekerheid hebben. Voorjaar 2006 moeten ze
eerst langs de kiezers, als ze de ambitie
hebben op het stadhuis te blijven zitten.
"Het kan niet anders", zegt de minister van
Bestuurlijke Vernieuwing dat zijn
plannen door het kabinet kan
De Graaf: "Als eerst alle huidige ambts-
periodes de volle zes jaar zouden worden
volgemaakt, zitten we te lang met twee
verschillende soorten gemeenteraden.
Daarom wil hij de 'ingrijpende operatie'
doorzetten in maart 2006, tegelijk met de
verkiezing van nieuwe gemeenteraden. (...)
De Graaf wil niet dat de raad de
bevoegdheid krijgt een burgemeester
tussentijds naar huis te zenden, zoals bij
25 wethouders wel het geval blijft bij een
vertrouwensbreuk. (...)
De nieuwe gekozen burgemeester stelt een
team wethouders met door hem bepaalde
portefeuilles, voor aan de gemeenteraad. De
raad mag de wethouders weigeren, maar zelf
geen nieuwe kandidaten aandragen. Dat
betekent volgens De Graaf dat de kandidaat-
burgemeester al tijdens zijn verkiezings-
campagne redelijkheid moet tonen: hij heeft
straks immers de raad nodig om zijn
wethouderscollege op poten te zetten.
Door dat soort regels daalt het risico dat
populistische burgemeesterskandidaten als
een vliegenzwerm over Nederland zullen
stromen, denkt de minister. "En wint het
populisme toch hier en daar, dan acht ik de
bevolking zelf verstandig genoeg om zo'n
burgemeester na vier jaar weg te sturen."
Nu al klinkt de roep om uitstel. De kleinste
regeringspartij, D66, sleepte de gekozen
burgemeester binnen de laatste
kabinetformatie. De Graaf: "Als je dit
systeem wilt
doorpakken."
wijzigen, moet je nu
naar: Trouw van 27 september 2003
500018-1-29b
7
Lees verder

### Pagina 14

tekst 8
'Ik ben tegen een gekozen dictator'

Ruud van Heeze en Marcel ten Hooven

Ook democratie behoeft onderhoud, vindt Thom de Graaf. Gesprek met D66minister voor bestuurlijke vernieuwing over zijn onhoudhoudsplek. “Mensen stemmen al lang niet meer op een partij, maar op iemand die ze vertrouwen.”

"Democratie is kwetsbaar", antwoordt Thom de Graaf op de vraag wat er zo mis is met de Nederlandse democratie dat ingrijpende aanpassingen nodig zijn. "Net als de fysieke infrastructuur van het land. En zoals het verstandig is die te onderhouden en op z'n tijd te vernieuwen, zo moet ook het democratisch stelsel onderhouden. Anders past het op een gegeven moment niet meer goed in onze samenleving.

Tot het einde van de jaren zestig was er eigenlijk weinig aan de hand, zegt De Graaf. "Onze democratie viel samen met de verhoudingen in de samenleving. Maar na het einde van de verzuiling begon de staatsinrichting van de be-stuurlijke verhoudingen af te wijken. De politieke partijen pasten zich wél aan, zochten een nieuw bestaansrecht bij het een keer gaande electoraten, maar het democratisch systeem bleef zoals het was en is steeds meer uitgehold. Het voorzien behoefte aan direct zeggen-schap bij het aanwijzen van mensen die de macht uitoefenen, nog in de behoefte aan een

bron: Trouw van 18 februari 2004

tekst 9
Gekozen burgemeester

In maart 2006 gaat Nederland voor het eerst zijn burgemeesters kiezen. Deze hervorming maakt een einde aan de bestuurlijke achterstand die Nederland had wat betreft de lokale democratie had opgelopen. In heel Europa worden de burgemeesters rechtstreeks door de bevolking verkozen. (...)
Het rechtstreeks kiezen van de burgemeester versterkt de betrokkenheid van de burgers bij het lokale bestuur. De burgemeester is als teamleider verantwoordelijk voor de eenheid van het gemeentebestuur. Dat hij voortaan kan worden afgerekend op zijn specifieke verantwoordelijkheid (als

personalistische democratie.” In een democratie waarin de persoon van de politicus voorop in de voorgrond treedt, gaapt het er niet om alles en nog wat te weten over zijn privé-leven, onderstreept De Graaf. “Het gaat erom hoe hij uitdraagt welke onderwerpen hij belangrijk vindt en welke niet. Mensen stemmen al lang niet meer op een partij, op een heel programma. Ze stemmen op een persoon die ze vertrouwen, en die uiteraard ook een representant is van een politieke beweging.”

"Het vertegenwoordigende karakter van onze democratie wil ik behouden. Dat is belangrijk, het past bij Nederland als land van monheden. Maar ik wil er een planistisch element in brengen. Mijn plan voor een door de bevolking gekozen burgemeester voldoet aan drie eisen die ik bij al mijn voorstellen hanteer. Ten eerste is het niet meer te verdedigen dat de belangrijkste bestuurder in een lokale gemeenschap van boven af wordt benoemd. Ten tweede zullen de burgers de gekozen burgemeester beter herkennen als de belangrijkste bestuurder. En tot slot sluit het aan bij het streven om het bestuur los te trekken van zijn controleurs, door beide een eigen kiesmandaat te geven. In Nederland kan dat niet helemaal. Regering en parlement maken samen wetten. Waar het er op aan komt, je het uit elkaar trekken, om de democratie te scheppen.”

is in overeen-
zijn de dualisering
(...). De raad
controleren van het
college het besluit
Critici vreesden dat de dualisering zou
leiden tot een machtsverschuiving richting
college, ondanks het feit dat de raad eigen
ambtelijke ondersteuning heeft gekregen.
De publieke verantwoording die de burge-

### Pagina 15

30 meester elke vier jaar aan de kiezers moet
afleggen, is in dit licht een welkome versle-
versteging van het democratische toezicht
op het gemeentebeld.
(...)
bron: de Volkskrant van 27 september 2003, rubriek Commentaar

tekst 10 Een gekozen burgemeester is half werk

De voorstellen van minister De Graaf over een
gekozen burgemeester zijn slecht doordacht.
Ronald van Raak vreest politieke verlamming
en pleit voor handhaving van echte, vertegen-
5 woordigende democratie.
Dit betekent ook dat de nieuwe burgemeester
geen zinvol verkiezingsprogramma aan de
bevolking kan voorleggen. Het alternatief is dat
de direct gekozen burgemeester meer macht
opeist. Als de burgemeester zijn of haar
35
40
belangen, dan heeft de raad geen enkele
invloed meer.

De kiezers krijgen een burgemeester die ze
nooit hebben gekozen. Tijdens de verkiezings-
campagne sprak D66 zich al uit voor
een direct gekozen burgemeester. Tijdens
de formatie bleken Balkenende en Zalm snel
bereid dit staatsrechtelijke dokum als wissel-
geld voor recordbezuinigingen te accepteren.
Ook PvdA-leider Bos neemt ineens afstand van
zijn verkiezingsbeloften.
Waarom wordt met dit onderwerp zoveel vaart
gemaakt? Niet omdat de voorstellen goed zijn.
De direct gekozen burgemeester is een
voorstellen van De Graaf
meester, dat haaks kan staan op de wensen van
de gemeenteraad. Onduidelijk-
heid is wie dan de

25
30
ook over de macht van de nieuwe burge-
meesters bestaat in de voorstellen nog veel onduidelijkheid. Burgemees-
ters hebben nu een beperkte taak, meestal openbare
orde en veiligheid. En zelfs als dat beleid zal
de burgemeester veelal insteen
hebben van de raad. En dat is goed, want de
raad vertegenwoordigt de lokale politieke
meningen en voorkeuren.
naar: de Volkskrant van 10 oktober 2003
45
50
55
60
belangen, dan heeft de raad geen enkele
invloed meer. De nieuwe burgemeester zal dus
waarschijnlijk niet worden gekozen door de raad
en zal waarschijnlijk niet worden gekozen door de bevolking.
met de nieuwe burgemeester niet het lokale bestuur
op de gemeenteraad aan de macht.
zijn of haar
burgeremeester zullen worden. Het gevaar is dat de
burgeremeester in de raad geen
de gemeenteraad te laten
worden uitgevoerd. (...)
Niet staatsrechtelijke hervorming, maar meer
politiek dichter bij de burgers. Daarom is het belangrijk om vast te
houden aan een echte vertegenwoordigende
democratie. Dit betekent gelukkig niet dat we
de benoemde burgemeester moeten handhaven.
Om de positie van de raden te versterken zou
het beter zijn om de burgemeester, net als nu de
wethouder, door de gemeenteraad te laten
kiezen - een voorstel dat waarschijnlijk mag
rekenen op een grote meerderheid in de Tweede
Kamer.

Ronald van Raak is lid van de Eerste Kamer
voor de SP.

500018-1-29b
9
Lees verder

### Pagina 16

Opave 3 Mens en werk
tekst 11
De vrouwen waren we even vergeten
Koud konden we in 1976 spreken van een
verzorgingsstaat of de afbraak ervan.
begon alweer. Ironisch genoeg legde de
vrouwenemancipatie de bijl aan de wortel
van het Nederlandse model van sociale
zekerheid.
5 De kiem van de verzorgingsstaat lag in de
jaren dertig van de vorige eeuw. (...) Na de
oorlog was een op solidariteit en goed
vertrouwen gebaseerd stelsel van sociale
zekerheid politiek nauwelijks omstreden.
Over de uitvoering werd wel uitgebreid
gedebatteerd. In 1952 werd het pleit
beslecht. De overheid voerde de
15 volksverzekeringen uit (voor iedereen, zoals
kinderbijslag en AOW), de sociale partners
werden verantwoordelijk voor de
werknemersverzekeringen (voor mensen in
loondienst, zoals WW en WAO). Die
taakverdeling hield vijftig jaar stand, totdat
20 in 2002 het kabinet de uitvoering van de
werknemersverzekeringen overnam. (...)
Hoewel het kostwinnersbeginsel in de jaren
zestig en zeventig nog de overhand had,
25 begon het te wrikken. In 1969 werd een
vrouwen, voor zover ze geen kostwinner
30 waren, gold toch slechts als aanvulling.
Teken des tijds was een uitspraak van de
hoogste rechter in de sociale zekerheid: een
getrouwde vrouw kreeg uitsluitend zes
maanden WW als ze minimaal twee jaar
35 lang haar betaalde werk had gecombineerd
met 'de normale dagtaak'. De
verwijlregeling bleef voorbehouden aan
kostwinners.
Maar het tij keerde. Meer en meer kwam het
40 stelsel onder druk te staan. Door tekort aan
personeel, de toenemende scholing van
vrouwen en de tweede feministische golf
van begin jaren zeventig werd het verzet
tegen de tweederangs positie van vrouwen
45 groter. Europa heeft vrouwen uiteindelijk
hun rechten geschonken. In 1975 moest de
gelijke beloning van werkende mannen en
vrouwen bij wet geregeld zijn. In de praktijk
blijkt overigens 25 jaar later, dat vrouwen
50 nog steeds twintig procent minder verdienen
dan mannen voor hetzelfde werk. Een
loze verplichting legde de bijl
van de Nederlandse
staat: uiterlijk in 1985 moesten
mannen en vrouwen ook in de sociale
zekerheid gelijk worden behandeld.
Gijs Herderscheé
bron: de Volkskrant van 16 september 2003
500018-1-29b
10
Lees verder

### Pagina 17

tabel 1
Aandeel vrouwen in de werkzame beroepsbevolking van 15-64 jaar naar beroepsklasse
(in procenten)

| | 1990 | 1995 | 2001 |
|---|---|---|---|
| hoogste aandeel vrouwen | | | |
| (para)medisch lagere beroepen | 86 | 87 | 90 |
| (para)medisch middelbare beroepen | 85 | 85 | 87 |
| (para)medisch hogere beroepen | 76 | 77 | 78 |
| verzorgend lagere beroepen | 75 | 79 | 77 |
| administratief, commercieel e.d. lagere beroepen | 75 | 74 | 73 |
| verzorgend hogere beroepen | 65 | 70 | 73 |
| gedrag en maatschappij middelbare beroepen | 51 | 60 | 72 |
| verzorgende e.d. middelbare beroepen | 70 | 70 | 70 |
| wis-kundig, natuurwetenschappelijk lagere beroepen | 40 | 49 | 67 |
| laagste aandeel vrouwen | | | |
| technisch middelbare beroepen | 3 | 3 | 5 |
| transport hogere beroepen | 6 | 9 | 7 |
| transport lagere beroepen | 4 | 4 | 9 |
| technisch hogere beroepen | 5 | 6 | 9 |
| technisch lagere beroepen | 11 | 10 | 10 |
| beveiliging lagere beroepen | 4 | 9 | 13 |
| middellage beroepen | 9 | 23 | 13 |
| landbouwkundig hogere beroepen | 10 | 14 | 15 |
| technisch wetenschappelijke beroepen | 5 | 8 | 15 |
| managers e.d. hogere beroepen | 8 | 11 | 16 |

bron: Emancipatiemonitor 2002 (SCP/CBS)

tabel 2
Emancipatiestreefcijfers versus feitelijke situatie

| | Streefcijfer 2010 | Feitelijke situatie |
|---|---|---|
| Streefcijfers Meerjarenbeleidsplan voor 2010 versus feitelijke situatie (in procenten) | | |
| 1 | Verhoging arbeidsparticipatie van vrouwen (baan van ten minste 12 uur per week). | 65 | $53^a$ |
| 2 | Verhoging van het aandeel economisch zelfstandige vrouwen. | 60 | $38^b$ |
| 3 | Verhoging van het aandeel vrouwen in het totaal van de persoonlijke inkomens. | 35 | $32^b$ |
| 4 | Verhoging van het aandeel mannen in totaal aantal uren onbetaalde zorg. | 40 | $35^b$ |
| 5 | Verhoging van het aandeel vrouwen in politieke functies: Tweede Kamer. | 50 | 35 |
| 6 | Verhoging van het aandeel vrouwen in openbaar bestuur: burgemeesters. | 40 | 19 |
| 7 | Verhoging van het aandeel vrouwen in hoge functies in de profitsector. | 20 | $5^c$ |
| 8 | Verhoging van het aandeel vrouwen in hoge functies in de non-profitsector (zorg en welzijn). | 45 | $30^c$ |
| 9 | Verhoging van het aandeel vrouwen in

### Pagina 18

tekst 12 "MENSELIJKE WAARDIGHEID, DAAR GAAT HET OM"

interview met SER-voorzitter Herman Wijffels

De vraag komt onvermijdelijk op ons
af of we subsidies als kinderbijslag en
studiefinanciering in hun huidige vorm
willen handhaven, meent SER-voorzitter
5 Herman Wijffels.

"De alarmklok luidt voor de
verzorgingsstaat. Het systeem wordt niet
alleen onbetaalbaar, maar schiet steeds
vaker zijn doel voorbij. Ook worden hij voor
10 een eerlijke verdeling van zorg en inkomen.
Maar de tijden veranderen", meent Herman
Wijffels. (...)
"Op de keper beschouwd wordt door de
rijksoverheid veel geld geind, dat
15 vervolgens weer wordt uitgedeeld aan
mensen die dat helemaal niet per se nodig
hebben. Denk maar aan de
studiefinanciering, de hypotheekrenteaftrek,
een ruimbewijs VUT. Dit vraagt om
20 verandering. Moeten we ons niet beperken
tot inkomensteun voor mensen die zonder
onze steun en solidariteit niet aan het
kunnen functioneren? Dat is de vraag waar
we voor staan. (...)

bron: de Volkskrant van 25 oktober 2003

Einde

500018-1-29b
12
Moet iedereen meebetalen aan
studiefinanciering? Moeten mensen daar
zelf niet voor zorgen, bijvoorbeeld in een
sociaal leenstelsel?"

Verderop in het interview spreekt Wijffels
over het centraal akkoord dat in oktober
2003 tot moeizame onderhandelingen tot
stand was gekomen.
Het kabinet-Balkenende II (CDA-VVD-
D66) had als inzet voor de
onderhandelingen dat de lonen niet zouden
stijgen in de komende jaren, vanwege de
slechte economische situatie. In het centraal
akkoord werd geregeld dat er in 2004 geen
loondijgingen zouden zijn en in 2005 een zo
klein mogelijke stijging. Ook werd
afgesproken dat het kabinet-Balkenende II
de bestaande VUT- en prepensioen-
regelingen niet per direct zou afschaffen.
Wijffels had drie maanden geleden
voorspeld dat er geen centraal akkoord zou
komen, (...).

Gijs Herscheé en Yvonne Zonderop


### Pagina 19

Correctievoorschrift VWO
Voorbereidend
Wetenschappelijk
Onderwijs
20 05
Tijd vak 1
Maatschappijleer
Het correctievoorschrift bestaat uit:
1 Regels voor de beoordeling
2 Algemene regels
3 Vakspecifieke regels
4 Beoordelingsmodel
1 Regels voor de beoordeling
Het werk van de kandidaten wordt beoordeeld met inachtneming van de artikelen 41 en 42
van het Eindexamenbesluit v.w.o.-h.a.v.o.-m.a.v.o.-v.b.o. Voorts heeft de CEVO op grond
van artikel 39 van dit Besluit de Regeling beoordeling centraal examen vastgesteld (CEVO-
02-806 van 17 juni 2002 en bekendgemaakt in Uitleg Gele katern nr. 18 van 31 juli 2002).
Voor de beoordeling zijn de volgende passages van de artikelen 41, 41a en 42 van het
Eindexamenbesluit van belang:
1 De directeur doet het gemaakte werk met een exemplaar van de opgaven, de
beoordelingsnormen en het proces-verbaal van het examen toekomen aan de examinator.
Deze kijkt het werk na en zendt het met zijn beoordeling aan de directeur. De examinator
past de beoordelingsnormen en de regels voor het toekennen van scorepunten toe die zijn
gegeven door de CEVO.
2 De directeur doet de van de examinator ontvangen stukken met een exemplaar van de
opgaven, de beoordelingsnormen, het proces-verbaal en de regels voor het bepalen van de
score onverwijld aan de gecommitteerde toekomen.
3 De gecommitteerde beoordeelt het werk zo spoedig mogelijk en past de
beoordelingsnormen en de regels voor het toekennen van scorepunten toe die zijn
gegeven door de CEVO.
4 De examinator en de gecommitteerde stellen in onderling overleg het aantal scorepunten
voor het centraal examen vast.
5 Komen zij daarbij niet tot overeenstemming dan wordt het aantal scorepunten bepaald op
het rekenkundig gemiddelde van het door ieder van hen voorgestelde aantal scorepunten, zo
nodig naar boven afgerond.
2 Algemene regels
Voor de beoordeling van het examenwerk zijn de volgende bepalingen uit de CEVO-
Regeling van toepassing:
1 De examinator vermeldt op een lijst de namen en/of nummers van de kandidaten, het aan
iedere kandidaat voor iedere vraag toegekende aantal scorepunten en het totaal aantal
scorepunten van iedere kandidaat.
2 Voor het antwoord op een vraag worden door de examinator en door de gecommitteerde
scorepunten toegekend, in overeenstemming met het beoordelingsmodel.
Scorepunten zijn de getallen 0, 1, 2, ..., n, waarbij n het maximaal te behalen aantal
scorepunten voor een vraag is. Andere scorepunten die geen gehele getallen zijn, of een
score minder dan 0 zijn niet geoorloofd.
500018-1-29c
1
Lees verder

### Pagina 20

3 Scorepunten worden toegekend met inachtneming van de volgende regels:
3.1 indien een vraag volledig juist is beantwoord, wordt het maximaal te behalen scorepunten toegekend;
3.2 indien een vraag gedeeltelijk juist is beantwoord, wordt een deel van de te behalen scorepunten toegekend, in overeenstemming met het beoordelingsmodel;
3.3 indien een antwoord op een open vraag niet in het beoordelingsmodel voorkomt en dit antwoord op grond van aantoonbare, vakinhoudelijke argumenten als juist of gedeeltelijk juist aangemerkt kan worden, moeten scorepunten worden toegekend naar analogie of in de geest van het beoordelingsmodel;
3.4 indien slechts één voorbeeld, reden, uitwerking, citaat of andersoortig antwoord gevraagd wordt, wordt uitsluitend het eerstgegeven antwoord beoordeeld;
3.5 indien meer dan één voorbeeld, reden, uitwerking, citaat of andersoortig antwoord gevraagd wordt, worden uitsluitend de eerstgegeven antwoorden beoordeeld, tot maximaal het gevraagde aantal;
3.6 indien in een antwoord een gevraagde verklaring of uitleg of afleiding of berekening ontbreekt dan wel foutief is, worden 0 scorepunten toegekend, tenzij in het beoordelingsmodel anders is aangegeven;
3.7 indien in het beoordelingsmodel verschillende mogelijkheden zijn opgenomen, gescheiden door het teken /, gelden deze mogelijkheden als verschillende formuleringen van hetzelfde antwoord of gedeelte van het antwoord;
3.8 indien in het beoordelingsmodel een gedeelte van het antwoord tussen haakjes staat, behoeft dit gedeelte niet in het antwoord van de kandidaat voor te komen.

4 Een fout mag in de uitwerking van een vraag maar één keer worden aangerekend, tenzij daardoor de vraag aanzienlijk vereenvoudigd wordt en/of tenzij in het beoordelingsmodel anders is vermeld.

5 Een zelfde fout in de beantwoording van verschillende vragen moet steeds opnieuw worden aangerekend, tenzij in het beoordelingsmodel anders is vermeld.

6 Indien de examinator of de gecommitteerde meent dat in een examen of het beoordelingsmodel bij dat examen een fout of onvolkomenheid zit, beoordeelt hij het werk van de kandidaten alsof het examen en beoordelingsmodel juist zijn. Hij kan de fout of onvolkomenheid mededelen aan de CEVO. Het is niet toegestaan zelfstandig af te wijken van het beoordelingsmodel. Met een eventuele fout wordt bij de definitieve normering van het examen rekening gehouden.

7 Scorepunten worden toegekend op grond van het door de kandidaat gegeven antwoord op iedere vraag. Er worden geen scorepunten vooraf gegeven.

8 Het cijfer voor het centraal examen wordt als volgt verkregen. Eerste en tweede correctoren stellen de score voor iedere kandidaat vast. Deze score wordt meegedeeld aan de directeur. De directeur stelt het cijfer voor het centraal examen vast op basis van de regels voor omzetting van score naar cijfer.
N.B. Het aangeven van de onvolkomenheden op het werk en/of het noteren van de behaalde scores bij de vraag is toegestaan, maar niet verplicht.

3 Vakspecifieke regel

Voor het examen maatschappijleer VWO kunnen maximaal 94 scorepunten worden behaald.

500018-1-29c 2 Lees verder


### Pagina 21

4 Beoordelingsmodel
Antwoorden Deel- scores
Opgave 1 Oorlog in de media
Maximumscore 1
1 □ The New York Times wordt gerekend tot de kwaliteitskranten/kaderkranten; de New York Post tot de populaire dagbladen / massabladen/sensatiebladen/tabloids. 1
Maximumscore 2
2 □ Voorbeelden van verschillen in inhoud zijn (twee van de volgende):
- Bij de kwaliteitskrant meer journalistieke diepgang / uitspitten van (veel) meer inhoudelijke informatie / nadruk op zakelijke berichtgeving zonder veel sensatiezucht; een populaire krant (als de New York Post) brengt het nieuws sensationeel.
- Een kwaliteitskrant (als The New York Times) bericht feitelijker over de gebeurtenissen (de oorlog) / heeft veel meer feitelijke koppen / heeft een uitgebreide en gedegen opiniepagina met commentaren en achtergrondartikelen; een populaire massakrant zijn mening en feiten minder gescheiden (zoals uit de kop van de New York Post blijkt).
- Een kwaliteitskrant geeft meer beleidsinformatie (informatie over politiek, buitenland, economie, cultuur); een populaire krant legt de nadruk op human-interest / richt zich primair op wat in de belangstelling van het grote publiek staat.
per juist verschil 1
Maximumscore 2
3 □ • commentaarfunctie / opiniërende functie / meningsvorming
- voorbeelden van een juiste reden (één van de volgende): 1
• Bevordering van de meningsvorming is van belang in een democratische samenleving.
• Levert een bijdrage aan het publieke debat.
• Vorming van de publieke opinie. 1
Maximumscore 2
4 □ • Omschrijving 3 hoort bij NRC Handelsblad
• Omschrijving 4 hoort bij Trouw 1
Maximumscore 3
5 □ Voorbeelden van juiste manieren zijn (drie van de volgende):
• Uit de plaats van berichten en nieuwsfeiten in de krant geeft de redactie aan welke
nieuwsfeiten zij belangrijk vindt.
• Uit de aandacht voor bepaalde rubrieken die kenmerkend zijn voor de krant, bijvoorbeeld de rubriek Religie en filosofie in Trouw of rubriek Privé in De Telegraaf.
• Uit spotprenten blijkt de ruimte die de krant biedt aan bepaalde meningen.
• Uit de hoeveelheid ruimte (gemeten in kolommen) die de redactie aan bepaalde onderwerpen geeft. / Uit de omvang van de berichtgeving.
• Uit de mate waarin achtergrondartikelen/opinies van deskundigen geplaatst worden.
• Uit de mate waarin de redactie het belangrijk vindt dat door columnisten diverse opvattinge/satirische/humoristische meningen over tal van onderwerpen worden verkondigd.
• Uit de ingezonden brieven kun je iets over de lezersgroep afleiden. / De ingezonden brieven zeggen iets over de selectie door de redactie.
• Uit de selectie van foto's die onderdeel van de krant belangrijk vindt.
• Uit de aard van de advertenties die geplaatst worden.
• Uit de ruimte voor sport/kunst/uitgaan.
per juiste manier 1
500018-1-29c 3 Lees verder

### Pagina 22

Antwoorden Deel- scores
6 0 Maximumscore 2
twee van de volgende doelstellingen:
• handhaven van de internationale vrede en veiligheid
• stimuleren van vriendschappelijke relaties tussen landen
• bereiken van internationale samenwerking bij het oplossen van economische, sociale en
humanitaire problemen
• bevorderen van respect voor mensenrechten en fundamentele vrijheden
per juiste doelstelling 1

7 0 Maximumscore 1
De Veiligheidsraad is het enige orgaan dat in situaties van een bedreiging van de vrede of
een daad van agressie, volkenrechtelijk bindende besluiten kan nemen / rechtens kan
beslissen een internationale VN-interventiemacht in te zetten.

8 0 Maximumscore 2
Frankrijk, China en Rusland zijn net zoals de Verenigde Staten en Groot-Brittannië
permanent lid van de Veiligheidsraad. Elk permanent lid heeft het vetorecht. Frankrijk,
China en Rusland waren tegen een aanval op Irak en daardoor kon er door de
Veiligheidsraad geen beslissing genomen worden over het voorstel van de Verenigde Staten
en Groot-Brittannië om Irak aan te vallen.

9 0 Maximumscore 2
Journalistieke principes die onder druk staan (twee van de volgende):
- streven naar zo objectief mogelijke berichtgeving / beschrijving van feiten en
gebeurtenissen die overeenkomen met de werkelijkheid
• citaat: “Zowel de Verenigde Staten ... als het aankomt op feiten en bewijzen” (regels 9-11)
• “Het is duidelijk dat ook de Amerikanen en Engelsen een enorme propagandaorlog
voeren” (regels 18-20) / “Ze zijn al op veel leugens betrapt ... totdat het duidelijk wordt
aangetoond.” (regels 21-25) / “Ja, de leugen regeert, zeker in tijden van oorlog” (regels 26-
27)
- duidelijke scheiding tussen feiten en meningen/commentaar
• citaat: “Het is duidelijk dat ook de Amerikanen en Engelsen een enorme propagandaorlog
voeren.” (regels 18-20)
- controleerbare bronnen
• citaat: “Geloof dus niets totdat het duidelijk wordt aangetoond.” (regels 24-25)
- hoor en wederhoor
• citaat: “Laat je gerust wat vaker inlichten door je ‘tegenstander’. Zo kun je het nieuws
vanuit verschillende invalshoeken bekijken.” (regels 34-37)
per juist principe met bijbehorend juist citaat 1

10 0 Maximumscore 2
Voorbeelden van goede antwoorden zijn (één van de volgende):
• Het referentiekader van de verslaggever / de journalist speelt altijd een rol in de
waarneming en beoordeling van de situaties waarover hij/zij wil berichten.
• De journalist / de redactie maakt uit de vele feiten en gebeurtenissen altijd een keuze wat
hij/zij wil vertellen en op welke wijze. / De journalist / de redactie moet altijd een selectie
maken uit het grote aanbod van nieuws.
500018-1-29c 4 Lees verder

### Pagina 23

Antwoorden
Deel-
scores

11 □ Maximumscore 3
Voorbeelden op cultureel gebied zijn (één van de volgende):
• Een sterke toename van het informatieaanbod / grote diversiteit aan nieuwe
nieupsaanbieders / vergroting van de pluriformiteit.
• Versterking van individualisering: informatie kan op maat aangeleverd worden / informatie
is afgestemd op individuele behoeftes van het publiek.
• Toename van mediagebruik in de vrije tijd.
1

Voorbeelden op economisch gebied zijn (één van de volgende):
• Er komen nieuwe aanbieders van nieuws.
• Er komt meer concurrentie tussen bedrijven die nieuws produceren.
1

Voorbeelden op politiek-juridisch gebied zijn (één van de volgende):
• Burgers hebben meer mogelijkheden om informatie over de politiek in te winnen.
• De politieke participatie van burgers wordt vergroot: e-mails sturen naar bestuurders en
politici, stemmen via internet.
1

12 □ Maximumscore 2
Voorbeeld van een goed antwoord is:
Om informatie over de oorlog te krijgen, moet de journalist wel mee gaan met het
Amerikaanse leger, maar dan is het de vraag of de journalist niet alleen eenzijdige
informatie krijgt / maar dan is het de vraag of de journalist wel kan voldoen aan de eis om
zo objectief mogelijk nieuws te vergaren / maar dan is het de vraag of de journalist de
informatie op juistheid kan controleren.

13 □ Maximumscore 3
• Volgens de agendatheorie hebben media geen direct effect op de meningen van mensen,
maar bepalen media wel – door de hoeveelheid aandacht die ze aan bepaalde onderwerpen
schenken – wat mensen belangrijk vinden en waarover ze praten.
• Eind 1989 trad er na een overweldigende berichtgeving over de Eerste Golfoorlog, een
verschuiving op in de prioriteit van problemen onder de Amerikaanse bevolking. De
Golfoorlog kwam op de publieke agenda en het drugsprobleem werd naar achteren
geschoven (zie regels 44-49).
2

14 □ Maximumscore 2
• selectieve perceptie / selectieve blootstelling.
• Mensen zoeken die opvattingen/meningen in de media, die aansluiten bij wat zij vinden
(stellen zich open voor en) pikken mediaboodschappen op die overeenkomen met hun
opvattingen of referentiekader (waarden, normen, ervaringen) / mensen zijn geneigd boodschappen met een mening die afwijkt van hun eigen mening te
vermijden
1

of
• two-stepflow theorie.
• De beïnvloeding van het grote publiek komt tot stand via interpersoonlijke communicatie,
via zogenoemde 'opinieleiders'. De opinieleiders pikken boodschappen uit de media die zij
vervolgens doorgeven aan de 'volgers'. Daardoor is de directe invloed van media op het
publiek beperkt
1

500018-1-29c 5 Lees verder

### Pagina 24

Antwoorden Deel- scores

15 □ Maximumscore 2
Voorbeelden van juiste voorwaarden zijn (twee van de volgende):
• De steekproef moet select zijn.
• De onderzoeksGroep moet representatief zijn voor de onderzoekspopulatie.
• De uitspraken en vragen in de enquête moeten ondubbelzinnig/relevant zijn.
• De respons moet groot genoeg zijn.
per juiste voorwaarde 1

16 □ Maximumscore 4
Voorbeelden van juiste antwoorden zijn:
• De publieke omroep heeft de verplichting om programma's te bieden die op evenwichtige wijze een beeld geven van de samenleving en van de onder de bevolking levende interesses en inzichten op maatschappelijk, cultureel en levensbeschouwelijk gebied.
• Er bestaat het Bedrijfsfonds voor de Pers (in de Mediawet geregeld). Dit Fonds heeft tot doel het handhaven en bevorderen van de pers voorzover die van belang is voor de informatie en opinivorming. Het Fonds verschaft tijdelijk financiële steun aan noodlijdende dagbladen en tijdschriften 2

17 □ Maximumscore 2
• op de vrije ondernemingsgewijze productie / vrije markt / markt van vraag en aanbod
• Het gaat om ondernemingen die volgens de marktprincipes concurreren met andere dagbladondernemingen, zonder enige overheidsbemoeienis 2

18 □ Maximumscore 4
Voorbeelden van goede antwoorden zijn (twee van de volgende):
• Er is principiële gelijkwaardigheid van alle burgers.
• Vraag: Vinden alle religieuze en maatschappelijke groeperingen vrouwen gelijkwaardige burgers (met kiesrecht)? / Is er een cultuur waarin elke maatschappelijke en religieuze groepering de gelijke rechten van andersdenkenden respecteert?
• Het bestaan van (politieke) grondrechten, zoals vrijheid van vergadering en betoging, oprichten van politieke partijen, kiesrecht, godsdienstvrijheid.
• Vraag: Bestaat er voldoende tolerantie tussen de verschillende groeperingen en respecteert men de rechten van de ander?
• Het bestuur van een land berust op seculiere wetten. / het legaliteitsbeginsel.
• Vraag: Is er een cultuur, waarbij de regels van het maatschappelijke verkeer uitsluitend gebaseerd zijn op door de meerderheid aangenomen wetten? / Is er steun voor het principe van het seculier legaliteitsbeginsel (of vindt een grote groep burgers de 'sharia' de ware richtsnoer van handelen)?
• Er is openbaarheid van bestuur.
• Vraag: Bestaat er een cultuur van vrije toegankelijkheid tot gezagsdragers en overheidsdocumenten?
• Er is een onafhankelijke rechterlijke macht.
• Vraag: Is de rechterlijke macht onafhankelijk van andere machten?
• Er is het beginsel scheiding van kerk en staat.
• Vraag: Is er voldoende consensus over dit beginsel of wordt het soevereine gezag van de staat betwist door het gezag van bijvoorbeeld een geestelijke raad? / Is ieder vrij in het kiezen van scholen?
• De politieke macht wordt gelegitimeerd door verkiezingen.
• Vraag: Zal de macht door een zittende regering vrijwillig worden overgedragen aan een andere politieke regering/regeringscoalitie?
• De rechten van minderheden worden gerespecteerd.
• Vraag: Is er een politieke cultuur van het rekening houden met de rechten/belangen van minderheden? 1
1

per juist kenmerk 1
per juist geformuleerde vraag 1

500018-1-29c 6


### Pagina 25

Antwoorden

Opgave 2 De gekozen burgemeester

Maximumscore 2
19 ☐ • electorale participatie 1
• voorbeelden: kiezen van de gemeenteraad (regels 4-5 of regel 21) en kiezen van een
burgemeester 1

Opmerking
Alleen 1 punt toekennen wanneer beide voorbeelden juist zijn.

Maximumscore 4
20 ☐ - barrière 1: (h)erkennen dat benoeming van burgemeesters een politiek probleem is / uiten
van de wens om burgemeesters direct door de burgers te kiezen 1
• voorbeeld: D66 heeft deze wens in het verkiezingsprogramma opgenomen en tijdens de
verkiezingscampagne naar voren gebracht / in de publiciteit gebracht. / Individuele burgers
hebben regelmatig via de media de mening geuit dat zij een gekozen burgemeester
wenselijk vinden.
- barrière 2: vergelijken of afwegen van problemen of wensen / toekennen van prioriteit aan
het probleem 1
• voorbeeld: D66 werd coalitiepartner in het kabinet-Balkenende II samen met CDA en VVD.
Het is D66 gelukt de gekozen burgemeester op te nemen in het regeerakkoord 1

Maximumscore 3
21 ☐ drie van de volgende:
- ontzuiling
• citaat: "Maar na het einde van de verzuiling begon de staatsinrichting van de
maatschappelijke verhoudingen af te wijken." (regels 20-23)
- ontideologisering
• citaat: "Mensen stemmen al lang niet meer op een partij, maar op iemand die ze
vertrouwen." (regels 4-6) / "Mensen stemmen al lang niet meer op een partij, op een heel
verkiezingsprogramma. Ze stemmen op een persoon die ze vertrouwen (...)” (regels 39-42)
- individualisering / emancipatie
• citaat: "Het (democratisch systeem) voorziet nu niet in de behoefte aan direct zeggenschap
bij het aanwijzen van mensen die macht uitoefenen, noch in de behoefte aan een
personalistische democratie.” (regels 28-32)
- democratisering
• citaat: "Het (democratisch systeem) voorziet nu niet in de behoefte aan direct zeggenschap
bij het aanwijzen van mensen die macht uitoefenen” (regels 28-30) / “is het niet meer te
verdedigen dat de belangrijkste bestuurder in een lokale gemeenschap van boven af wordt
benoemd." (32-35)

per juist antwoord 1

Maximumscore 2
22 ☐ Voorbeeld van een goed antwoord is:
Bij dualisering van het gemeentebestuur hebben de gemeenteraad en het college van B en W
elk een taak. De raad controleert het beleid. Het college van B en W bereidt het beleid voor
en voert dat uit.
Door het rechtstreeks kiezen van de burgemeester neemt de macht van het college van
B en W toe en krijgen de eigen taken van het college nog meer nadruk. De
verantwoordelijkheden van beide organen (B en W en gemeenteraad) worden door een
gekozen burgemeester nog scherper van elkaar gescheiden.

500018-1-29c 7 Lees verder


### Pagina 26

Antwoorden Deel- scores

23 □ Maximumscore 2
• Het parlement / De Tweede Kamer / Eerste Kamer controleert/
controleren het regeringsbeleid
• De regering / het kabinet heeft als taak het voorbereiden en uitvoeren van beleid
1
1

24 □ Maximumscore 1
wettelijk gezag / bevoegdheden die in de wet zijn vastgelegd
1

25 □ Maximumscore 2
Voorbeelden van goede antwoorden zijn (twee van de volgende):
• steun van de kiezers / de achterban
• persoonlijkheid / charisma
• netwerk van sociale contacten
• politiek inzicht
• kennis / deskundigheid
• contactuele eigenschappen

per juiste machtsbron
1

26 □ Maximumscore 2
twee van de volgende:
• pragmatisch / niet gebaseerd op een ideologie
• progressief
• niet-confessioneel
• sociaal-liberaal

per juist begrip
1

27 □ - eens met De Graaf om de burgemeester te laten kiezen door de burgers.
Voorbeelden van juiste argumenten zijn (twee van de volgende):
• democratische legitimatie / De burgemeester kan rekenen op draagvlak onder de bevolking.
• De burgers kunnen de burgemeester aanspreken op het te voeren en gevoerde beleid en de
uitvoering daarvan.
• De positie en de onafhankelijkheid van de burgemeester worden versterkt.
• Nederland is nu één van de zeer weinige Europese landen waar de burgemeester van
gemeenteraad wordt benoemd.
• Ook bij een door de bevolking gekozen burgemeester, heeft de gemeenteraad het laatste
woord. (Het argument van Van Raak dat de burgemeester met eigen wensen komt, is geen
probleem.)

- eens met het voorstel van Van Raak:
Voorbeelden van juiste argumenten zijn (twee van de volgende):
• Een door de bevolking gekozen burgemeester heeft te weinig bevoegdheden en kan
daardoor de verwachtingen niet waarmaken / De direct gekozen burgemeester krijgt te veel
bevoegdheden en raakt daardoor eerder in conflict met de gemeenteraad.
• Een door de gemeenteraad gekozen burgemeester voorkomt verlamming van het bestuur
wanneer de burgemeester in conflict raakt met de raad.
• De positie van de gemeenteraad wordt versterkt en daarmee de vertegenwoordigde
democratie.
• Er is een risico dat de burgemeester en de gemeenteraad niet goed kunnen samenwerken
waardoor de besluitvorming tot stilstand komt.
• Het voorstel van Van Raak geeft een betere waarborg voor de kwaliteit van de
burgemeester.

per juist argument
consistentie van het betoog
1
1

500018-1-29c 8 Lees verder


### Pagina 27



### Pagina 28

Antwoorden
Deel-
scores

34 ☐ Maximumscore 3
drie van de volgende immateriële functies van arbeid toegepast op niet-betaalde
huishoudelijke arbeid:
- opdoen van sociale contacten
- onbetaald huishoudelijk werk voldoet niet: geen collega's op het werk
of
- onbetaald huishoudelijk werk voldoet wel: contacten met kennissen, buurvrouwen en
vriendinnen
- verkrijgen van maatschappelijke status/positie
- onbetaald huishoudelijk werk voldoet niet: status van huishoudelijk werk is laag /
maatschappelijke status is afhankelijk van het beroep van de partner
of
- onbetaald huishoudelijk werk voldoet wel: status van huishoudelijk werk is hoog in
bepaalde kringen / wordt in bepaalde kringen zeer gewaardeerd / status van huishoudelijk
werk hangt af van waarden, normen en rolverwachtingen in de samenleving.
- verkrijgen van zelfrespect
- onbetaald huishoudelijk werk voldoet niet/nauwelijks: vaak minder zelfrespect dan bij het
hebben van betaald werk
of
- onbetaald huishoudelijk werk voldoet wel: als onbetaald huishoudelijk werk hoog
gewaardeerd wordt, dan levert dit werk ook zelfrespect op.
- mogelijkheden tot zelfontplooiing
- onbetaald huishoudelijk werk voldoet niet: door routineachtige karakter van dit werk biedt
huishoudelijk werk in het algemeen weinig ontplooiingsmogelijkheden
of
- onbetaald huishoudelijk werk voldoet wel: het is minder routinematig en dus ontplooier
dan veel traditioneel land- of fabriekswerk.

per juiste functie en uitleg 1

35 ☐ Maximumscore 2
Voorbeeld van een juist antwoord is:
- Arbeid is het verrichten van bezigheden die nut hebben voor degene die de arbeid verricht,
voor zijn of haar naaste omgeving en/of voor de maatschappij als geheel
- Huishoudelijk werk heeft nut: draagt bij aan instandhouding van de samenleving / zorgt dat
andere gezinsleden maatschappelijk kunnen functioneren. / De huishouding is een
productie- en consumptie-eenheid
1

36 ☐ Maximumscore 1
Europees Hof van Justitie (te Luxemburg)
1

37 ☐ Maximumscore 2
De SER heeft als hoofdtaak het geven van advies aan de regering over sociale en
economische zaken, met name over inkomens- en arbeidsmarktpolitiek. Maatregelen met
betrekking tot bijvoorbeeld kinderbijslag en studiefinanciering zijn van invloed op de
inkomensverdeling. Vandaar dat de SER er in een advies een uitspraak over kan doen.
500018-1-29c
10
Lees verder


### Pagina 29

Antwoorden

Deel-
scores
38
□ Maximumscore 2
• de intergenerationele mobiliteit
• Voorbeeld van een juiste toelichting is:
Jongeren zullen minder snel gaan studeren uit vrees voor het opbouwen van een hoge
schuld, omdat ze geen basisbeurs meer krijgen maar alles moeten lenen.
Deze jongeren zullen minder snel stijgen op de maatschappelijke ladder dan wanneer ze wel
hadden gestudeerd. Deze jongeren zouden dan ten opzichte van hun ouders een minder
hogere positie kunnen bekomen. Dit is intergenerationele mobiliteit
of
• de intragenerationele mobiliteit
• Voorbeeld van een juiste toelichting is:
Mensen die al een baan hebben en willen gaan studeren om hun positie te verbeteren, zullen
bij een leenstelsel eerder van dit voornemen afzien. Zij zullen dan binnen hun loopbaan
minder of niet stijgen op de maatschappelijke ladder
0

2

39
□ Maximumscore 4
• Voorbeelden van een juist antwoord zijn (twee van de volgende):
• Loonmatiging leidt niet tot hogere kosten voor werkgevers. Daarmee kan de
concurrentiepositie van bedrijven ten opzichte van het buitenland worden versterkt. Dit kan
positieve gevolgen hebben voor de winstpositie/het rendement van bedrijven en als gevolg
daarvan leiden tot verbeterde werkgelegenheid. Dit laatste is ook een belang van de
werknemers.
• Er ontstaan geen discussies over compensatie van de afschaffing van VUT- en
pensioenregelingen bij CAO-onderhandelingen. Werknemers behouden hun rechten en
werkgevers hebben niet te maken met arbeidsonrust en zien zich niet geconfronteerd met
looneisen en stakingen.
• Er ontstaan geen extra kosten (voor werkgevers en werknemers) die wel waren ontstaan als
de afschaffing van de VUT-regeling gerepareerd had moeten worden, bijvoorbeeld door
extra premies voor extra verzekeringen.
per juist gemeenschappelijk belang
2

40
□ • het politieke klimaat: Er is een centrumrechts kabinet. Een centrumrechts kabinet zal in het
algemeen minder openstaan voor de vakbeweging dan een centrumlinks kabinet. / Er zit in
het kabinet geen grote partij als 'bondgenoot' van de vakbeweging.
• de economische situatie: Deze is slecht (regel 37). Als het slechter gaat met de economie
verzwakt dat de positie van een vakbond, omdat er minder financiële ruimte is om de eisen
van de vakbonden in te willigen.
2

2

inzenden scores
Verwerk de scores van de alfabetisch eerste tien kandidaten per school in het programma
Wolf of vul de scores in de optisch leesbare formulieren.
Zend de gegevens uiterlijk op 1 juni naar de Citogroep.

Einde

500018-1-29c
11

### Pagina 30

Examen VWO
Voorbereidend
Wetenschappelijk
Onderwijs
Tijdvak 1
Vrijdag 28 mei
9.00 – 12.00 uur
maatschappijleer (nieuwe stijl en oude stijl)
Vragenboekje
Voor dit examen zijn maximaal 87 punten te
behalen; het examen bestaat uit 35 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Bij dit examen hoort een bronnenboekje.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg,
berekening of afleiding gevraagd wordt,
worden aan het antwoord meestal geen
punten toegekend als deze verklaring, uitleg,
berekening of afleiding ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft meer dan twee redenen,
dan worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.
400014-1-36o
Begin

### Pagina 31

Opgave 1 Niet-stemmers

Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met 3 en de tabellen 1 en 2 uit het bronnenboekje.

Zie regels 4-8 uit tekst 1.
Je kunt het politieke besluitvormingsproces beschrijven aan de hand van de volgende
begrippen uit het politieke systeemmodel: invoer, omzetting, uitvoer en terugkoppeling.
Leg uit welk begrip uit het politieke systeemmodel van toepassing is op de genoemde
regels.

2p 1 ☐

Zie tekst 1.
Tekst 1 verdeelt de niet-stemmers in drie groepen (regels 46-112). Deze groepen hebben
verschillende redenen om niet te gaan stemmen. De volgende vraag gaat over de mate van
politieke belangstelling van de tweede groep: de 'onbekommerde burgers' (regels 54-84).
Welke algemene redenen voor de geringe politieke belangstelling gelden voor de tweede
groep? Noem er twee en illustreer iedere reden met een zinsnode uit de tekst.

2p 2 ☐

Een andere in het artikel genoemde groep heeft wel politieke belangstelling, maar stemt
toch niet. Een voorbeeld daarvan is Karel Willemse (regels 92-112). Eén van zijn
kritiekpunten is: "Alles draait om het vooraf sluiten van compromissen, zodat elk mogelijk
politiek conflict wordt vermeden."
Welk kiesstelsel heeft Nederland?
Leg uit welk kenmerk van dit stelsel maakt dat politieke partijen die met elkaar de regering
vormen, bereid moeten zijn compromissen te sluiten.

2p 3 ☐

1p 4 ☐

Het sluiten van compromissen wordt ook gezien als een kenmerk van de Nederlandse
politieke cultuur. Als verklaring van dit kenmerk wijst men op de maatschappelijke
ordening van de Nederlandse samenleving tot de jaren zestig in de vorige eeuw.
Met welke term wordt deze ordening van de Nederlandse maatschappij aangeduid?
Wie sloten deze politieke compromissen? Geef een reden waarom het sluiten van
compromissen in de toenmalige politieke cultuur belangrijk werd gevonden.

2p 5 ☐

Veel burgers hebben het idee dat ze de politiek in Den Haag niet kunnen beïnvloeden
(regels 116-122 in tekst 1). In dit verband wordt wel gezegd dat politieke partijen bepaalde
functies onvoldoende vervullen.
Welke twee functies worden door de politieke partijen onvoldoende vervuld wanneer
mensen het idee hebben dat ze niet in staat zijn invloed uit te oefenen op de politiek? Licht
elk antwoord kort toe.

4p 6 ☐

In de laatste zin van tekst 1 pleit Gabriël van den Brink voor fundamentele verbeteringen in
de publieke dienstverlening. Het gaat dan om zaken als zorg, onderwijs, openbaar vervoer
en veiligheid.
Vind je dat deze diensten door de overheid moeten worden georganiseerd?
Beargumenteer je keuze met behulp van drie kenmerken van collectieve goederen.

3p 7 ☐

Zie tekst 2.
Er zijn verschillende achtergrondvariabelen die van invloed zijn op het al dan niet gaan
stemmen van burgers. Ouderen en mensen met een kerkelijke achtergrond stemmen
bijvoorbeeld vaker dan jongeren en kankerlijken. Door te kijken naar sociale kenmerken
van mensen kan dus iets zeggen over de mate van waarschijnlijkheid van het al dan niet
stemmen. Gezien zijn sociale kenmerken kan van Karel Willemse in tekst 2 verwacht
worden dat hij gaat stemmen.
Welke twee sociale kenmerken worden hier bedoeld?

2p 8 ☐

400014-1-360
2
Lees verder

Voor alle

### Pagina 32

2p 9 Formuleer een hypothese bij deze onderzoeksvraag.
Verwerk in de hypothese een operationalisering van de sociaal-economische positie van
mensen.

Het genoemde onderzoek van het SCP bouwt deels voort op een onderzoek van de Twentse
politicoloog Aarts uit 1999. In tekst 3 wordt gezegd dat Aarts kennelijk twijfels had over de
representativiteit van de enqêtes waarop hij zich baseerde bij zijn rapportage. Kijk nu naar
tabel 1. In deze tabel worden gegevens uit een tweetal enqêtes (één vóór en één na de
verkiezingen) vergeleken met het werkelijke percentage niet-stemmers. Uit deze
vergelijking blijkt dat de twee enqêtes geen representatief beeld geven van het stemgedrag
van de kiezers.
2p 10 Geef twee mogelijke redenen waarom deze enqêtes (de enqûete stemintentie en de enqûete
stemgedrag) geen representatief beeld geven van het stemgedrag van de kiezers.

Het genoemde SCP-rapport wil bijdragen aan een grotere opkomst bij verkiezingen. Aan het
eind van het rapport bespreken de auteurs verschillende mogelijkheden om stemmen meer
invloed te geven. De auteurs stippen aan dat dit misschien door een verandering van het
politieke bestel zou kunnen.
D66 is in Nederland een duidelijke voorstander van staatkundige veranderingen om
daarmee onder meer de politieke betrokkenheid van burgers te vergroten.
2p 11 Welke staatkundige veranderingen kunnen de betrokkenheid van burgers bij de politiek
vergroten?
Noem twee staatkundige veranderingen en leg uit waarom deze de betrokkenheid van de
burgers bij de politiek kunnen verhogen.

Zie tabel 2.
De gegevens uit tabel 2 hebben gevolgen voor de representativiteit van de Tweede Kamer.
Leg uit wat de gegevens uit tabel 2 betekenen voor de representativiteit van de Tweede
Kamer. Ga in je uitleg uit van twee sociaal-demografische kenmerken van groepen nietstemmers.
2p 12

Er worden verschillende visies op de rol van de burger in een democratie onderscheiden.
Wat valt er - met behulp van de gegevens uit tabel 1 of tabel 2 - op te merken over de
klassieke democratie-theorie? Licht die theorie toe.
2p 13

In regels 6-9 van tekst 3 wordt ook verwezen naar onderzoek bij de Europese
verkiezingen van 1999. De opkomst bij de verkiezingen voor het Europees Parlement was
met 29,9 procent flink lager dan de opkomst bij de verkiezingen voor de Tweede Kamer. Op
10 juni 2004 zijn er weer verkiezingen voor het Europees Parlement. Nederland heeft 31
leden in het Europees Parlement.
De Nederlandse overheid en diverse organisaties roepen burgers op om te gaan stemmen
voor het Europees Parlement. Er zijn in Nederland ook tegenstanders van deze
verkiezingen. Deze mensen stemmen niet omdat ze bijvoorbeeld vinden dat het Europees
Parlement te weinig macht heeft.
2p 14 Geef je mening over de stelling: 'Het Europees Parlement heeft als parlement te weinig
macht'. Verwerk in je mening twee argumenten, die gaan over een taak of taken van het
Europees Parlement in relatie met de taak/taken van de Raad van Ministers en/of de
Europese Raad en/of de rol van de Europese Commissie.

400014-1-360
3
Lees verder


### Pagina 33

Opgave 2 Gevolgen van de economische crisis
Bij deze opgave horen de teksten 4 en 5 uit het bronnenboekje.

De economische situatie in Nederland was in de jaren 2001, 2002 en 2003 minder florissant dan in de jaren negentig. De economische groei liep fors terug. Het werd moeilijker om een baan te vinden. De economische vooruitzichten voor 2004 zijn eveneens somber.

In 2001 sprak toenmalig minister-president Kok zijn zorgen uit over de economische situatie. Hij deed dat op de persconferentie na afloop van het najaarsoverleg met vakbeweging en werkgevers. Het optreden van Kok wijst op de betrokkenheid van de regering bij het sociaal-economisch proces. De regering is op verschillende manieren betrokken bij het sociaal-economisch proces.

15 Op welke rol van de regering wijst de deelname van de minister-president bij het najaarsoverleg?

In maart 2002 voorspelde het Centraal Planbureau voor 2004 een toename van de werkloosheid tot 490.000 personen (regels 14-18 in tekst 4). De regering kan de werkgelegenheid bevorderen door maatregelen te nemen aan de vraagzijde of aan de aanbodzijde van de arbeidsmarkt.

16 Noem een maatregel ter bevordering van de werkgelegenheid aan de vraagzijde van de arbeidsmarkt en een maatregel aan de aanbodzijde van de arbeidsmarkt.

17 Geef twee argumenten waarom een toenemende werkloosheid negatieve gevolgen heeft voor de financiering van de verzorgingsstaat.

Werkloosheid treft de ene categorie van de beroepsbevolking sterker dan de andere categorie. Bepaalde achtergrondvariabelen als leeftijd, geslacht, gezondheid, etniciteit en opleiding bepalen mede een goede of slechte positie op de arbeidsmarkt. In tekst 4 komen verschillende categorieën werklozen naar voren die afwijken van de traditioneel 'zwakke groepen' op de arbeidsmarkt.

18 Leg aan de hand van drie achtergrondvariabelen uit waarom de in tekst 4 genoemde categorieën werklozen afwijken van de traditioneel ‘zwakke groepen’ op de arbeidsmarkt.

In tekst 4 is sprake van werkzoekenden die “komen uit tot voor kort bloeiende sectoren als telecom, IT (informatietechnologie), consultancy (advisering) en financiële dienstverlening waar alles mogelijk leek.”

19 Tot welke economische sectoren behoren de genoemde consultancy en financiële dienstverlening? Licht je antwoord toe.

Het genoemde banenverlies in branches als telecom en informatietechnologie is een gevolg van de economische teruggang. In het recente verleden heeft de IT-branche (veel) nieuwe banen opgeleverd. Technologische innovaties hebben ook voor andere branches waar ze werden toegepast, vaak positieve consequentjes gehad voor de werkgelegenheid. Dit leidde tot arbeidsplaatsen op kan leveren. Betrek in je antwoord de begrippen productinnovatie en procesinnovatie.

20 Ook op individueel niveau heeft werkloosheid gevolgen: "Simpel gezegd merk je pas wat werk echt betekent als je het verliest" (regels 28-29 uit tekst 4). Het hebben van werk heeft verschillende functies. Tekst 4 specificeert in op de negatieve gevolgen van het verlies van een baan voor hoger opgeleide mannen tussen de 25 en 44 jaar.

21 Noem twee functies van het hebben van werk voor iemand met een hoge opleiding en een goed betaalde baan. Leg deze functies uit voor de terreinen arbeidsinhoud en arbeidsvoorwaarden.

400014-1-360 4 Lees verder
Voor alle eindexamens

### Pagina 34

3p 22 Noem drie opvattingen in de denkwereld over arbeid waarin arbeid als zinvol wordt beschouwd.
Werknemers en werkgevers hebben, zoals uit tekst 5 blijkt, zowel tegengestelde (conflicterende) als gemeenschappelijke belangen.
4p 23 Geef met een citaat uit tekst 5 een voorbeeld van een tegengesteld (conflicterend) belang en met een citaat een voorbeeld van een gemeenschappelijk belang. Leg ook uit waarom de belangen gemeenschappelijk respectievelijk conflicterend zijn.
Volgens tekst 5 overweeg het VNO-NCW rechtstreeks te gaan onderhandelen met de ondernemingsraden (OR) van bedrijven. De vakbond FNV Bondgenoten reageerde hierop verbolgen, omdat onderhandelen via de OR een bedreiging van de positie van de vakbeweging vormt.
3p 24 Geef drie argumenten die de belangen van werknemers kunnen aanvoeren dat zij beter voor de collectieve belangen van werknemers kunnen opkomen dan een ondernemingsraad. Denk aan zaken als
• machtsbronnen en/of machtsmiddelen
• arbeidsoverhoudingen in een bedrijf
• de Wet op de Ondernemingsraden
Het VNO-NCW stelt zich blijkens tekst 5 hard op ten aanzien van de vakbeweging. De invloed van de vakbonden zal afnemen bij het rechtstreeks zaken doen tussen werkgevers en ondernemingsraden. In tekst 5 zijn voor werknemersorganisaties nog ander factoren te onderscheiden, die een succesvolle behartiging van de belangen van de werknemers in de weg staan.
2p 25 Van welke ongunstige factoren is hier sprake? Noem er twee en licht elke factor toe.
In deze opgave kwamen enkele gevolgen van de economische crisis ter sprake. Het vraagstuk van de economische crisis kun je analyseren met behulp van de invalshoeken of benaderingswijzen van maatschappijleer.
2p 26 Leg uit welke benaderingswijze van maatschappijleer vooral van toepassing is op het onderwerp van deze opgave.

Opave 3 VN-Ontwikkelingsprogramma UNDP: Democratie en ontwikkeling
Het UNDP (United Nations Development Programme) is de ontwikkelingsorganisatie van de Verenigde Naties. Het ontwikkelingsprogramma van de VN is één van de grootste multilaterale verschaffers van ontwikkelingsgelden. Het programma steunt ontwikkelingsprojecten over de hele wereld. Het UNDP geeft jaarlijks het Human Development Report uit. Eén van de doelstellingen van de VN waaraan het UNDP een directe bijdrage levert, is het bevorderen van sociale vooruitgang en betere levensomstandigheden van mensen. Anders geformuleerd: het bereiken van internationale samenwerking bij het oplossen van economische, sociale, culturele en humanitaire problemen.
4p 27 Noem twee andere doelstellingen van de VN en leg uit dat de activiteiten van het UNDP in deze doelstellingen van de VN goed passen.
Een punt van kritiek op de hulpverlening via de VN is dat de effectiviteit van de VN en haar organisaties te wensen overlaat.
2p 28 Beschrijf twee factoren die een effectief optreden van de VN belemmeren.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
400014-1-360 5 Lees verder

### Pagina 35

29 (2p)
Als voordeel van multilaterale hulp via de VN boven bilaterale hulp van een land wordt wel
genoemd de betere afstemming van de hulp op de behoeften van de ontwikkelingslanden.
Noem nog een ander voordeel voor ontwikkelingslanden van multilaterale hulpverlening en
plaats hierbij ook een kritische kanttekening.

30 (3p)
Het UNDP geeft onafhankelijke onderzoekers sinds 1990 de opdracht om jaarlijks in kaart
te brengen hoe het met de ontwikkeling is gesteld. ‘Deepening democracy in a fragmented
world’ is het thema en de titel van het Human Development Report 2002 van het UNDP.
In de figuren 1 tot en met 5 zijn enkele uitkomsten van het rapport grafisch voorgesteld.
Geef voor de hieronder volgende uitspraken telkens aan of deze een juiste of onjuiste
weergave vormen van de gebruikte figuur of figuren. Licht de antwoorden telkens kort toe en
verwijs daarbij naar de gebruikte figuur of figuren.
A Een democratisch land is in alle gevallen rijk en een rijk land is in alle gevallen
democratisch.
B Democratisch bestuur leidt tot meer inkomensgelijkheid, zowel in jonge als in oudere
democratieën.
C De wereld wordt steeds democratischer.

Zie figuur 5.
VN-onderzoekers hebben in hun rapport gewerkt met een zogeheten ‘democracy score’.
Geef twee manieren waarop die ‘democracy score’ geoperationaliseerd zou kunnen zijn.

31 (4p)
In het Human Development Report wordt per land de Human Development Index (afgekort:
HDI) in kaart gebracht. Nederland staat in 2002 op de lijst van landen op de achtste plaats,
Sierra Leone neemt de 173e en laatste plaats in.
De Human Development Index is gebaseerd op de volgende indicatoren van ‘ontwikkeling’:
inkomen, levensverwachting, gezondheid en onderwijs. Deze operationalisering komt
overeen met de economische of de sociale dimensie van het begrip ‘ontwikkeling’. Het
begrip ‘ontwikkeling’ omvat dan wel ook andere dimensies.
Welke twee andere dimensies van ‘ontwikkeling’ (die niet in de Human Development Index
zijn opgenomen) zijn te onderscheiden? Licht je antwoorden toe met een voorbeeld.

32 (4p)
Het Human Development Report van het UNDP stelt vast, dat “democratisch bestuur op alle
niveaus van de samenleving een onmisbaar element in het streven naar armoedebestrijding is.”
(regel 12-19 in tekst 6) Deze constatering sluit aan bij één van de criteria die de Nederlandse
overheid hanteert voor het aanvragen van een langdurige hulprelatie met arme landen. Op grond
van een aantal criteria heeft Nederland met ongeveer 20 arme landen een langdurige
hulprelatie.
Leg de relevantie van het UNDP-rapport uit voor dit kenmerk van het Nederlandse
ontwikkelingsbeleid.

33 (2p)
Democratie is “geen pasklare jas voor ieder land.” ... Men zal “lokale, meestal nogal
autoritair ingestelde leiders wel serieus moeten nemen.” (regels 36-47 in tekst 7)
Dit is een voorbeeld om bij ontwikkelingssamenwerking toch vooral rekening te houden
met de traditionele lokale cultuur. In het verleden zijn ontwikkelingsprojecten mislukt
wanneer te weinig rekening is gehouden met de lokale cultuur.
Noem twee manieren waarop rekening van wordt gehouden met de lokale cultuur bij de
uitvoering van ontwikkelingsprogramma's.

34 (2p)
Democratie is goed voor een land. Dat is, kort gezegd, de strekking van het Human
Development Report 2002 van het UNDP. Niettemin worden in tekst 7 kritische
kanttekeningen ge

### Pagina 36

Examen VWO
Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs
2004
Tijdvak 1
Vrijdag 28 mei
9.00 – 12.00 uur
maatschappijleer (nieuwe stijl en oude stijl)
Bronnenboekje
400014-1-36b
Begin

### Pagina 37

Opgave 1 Niet-stemmers
tekst 1 Boos, machteloos en onverschillig
Gabriël van den Brink
Elf procent van het electoraat behoorde in
de jaren negentig tot de niet-stemmers. Maar
wie zijn zij? (...)
De afgelopen decennia nam de interesse
5 voor Tweede-Kamerverkiezingen geleidelijk
af. Sommigen zagen er een manieren van
burgers die thuisblijven wel van tevreden
zijn. Anderen vatten het juist op als een
10 uiting van protest: thuisblijven. Den
Haag wete­n dat ze ont­ wikkelingen van de laatste
maanden (razendsnelle opkomst van
voor de laatste opvatting. Nederlandse
burgers veel de systematisch onderschat.
15 Het om verschillende redenen er­
onderzoek te doen onder ontevreden
burgers.
(...)
Het was dan ook een goed idee van het
20 Sociaal en Cultureel Planbureau om
onderzoek te doen naar de mening van
burgers die in de periode 1997-1999 niet
wilden deelnemen aan de verkiezingen.
25 Welke methode werd gebruikt om deze
groep van circa elf procent van het
electoraat over te halen om mee te werken
aan een onderzoek, blijft onduidelijk.
Niettemin heeft men op drie manieren
30 interessante gegevens over deze niet-
stemmers kunnen verzamelen: door een
combinatie van diverse steekproeven, door
het afnemen van interviews en door te
werken met focusgroepen. De groep niet-
35 stemmers met elkaar van gedachten
wisselden. Het meest verrassend bleken
portretten van ruim twintig deze niet-
stemmers die op basis van interviews zijn gemaakt. Zij
bieden een even zeldzaam als ontroerend
40 inkijkje in de ervaringswereld van mensen
die zich vaak in felle aandoeningen tegen
Den Haag afzetten.
Welke resultaten levert een en ander op? In
elk geval blijkt dat niet-stemmers geen
45 homogene verzameling vormen. Het SCP
trof drie groepen aan die elk hun eigen
motieven en gedrag hebben. De eerste groep
bestaat uit cynische burgers. Het zijn
mensen die doorgaans weinig belangstelling
50 hebben voor politiek en, meer algemeen,
wein
inig maatschappelijke activiteiten aan de
dag leggen. Ze beschikken meestal over een
beschieden inkomen en een lage opleiding.
(...)
Een tweede groep bestaat uit onbekommerde
55 burgers, 26 procent van alle niet-stemmers.
Ook hun belangstelling voor politiek is vrij
gering maar hun onvrede is niet zo groot en
hun neiging tot protesteren evenmin. Wat
opleiding betreft zitten ze op een wat hoger
60 peil en qua
leeftijd gaat het vaak om
jongeren. Deze houding wordt onder andere
door de 18-jarige Geeske Vermeer
aangehaald. Haar ogen is politiek maar een
saaie boel, meer iets voor ouderen. Jongeren
65 willen, zoveel mogelijk doen wat ze leuk
vinden, zoals uitgaan en lol trappen. Geeske
kijkt nooit naar het Journaal en leest nooit
een krant. Ze heeft wel veel belangstelling
voor verpleging. Ze denkt er wel
een opvatting over wat er in Den Haag
70 gebeurt: “Ik spreek nooit over politiek, mijn
vriendinnen ook niet. Van mij mogen ze
best de salarissen in de zorg omhoog doen.
Dat komt omdat mijn opleiding. Dan mag ik
het ziekenhuis gaan werken. Ik wilde
worden, maar mensen
en ik leuker. (...) Ik doe dat niet
75 echt niet. Ze moeten wel
een beetje meer mag
aan de politiek dan voor zorgen.
een verpleegster zijn
dat vind ik leuker."

### Pagina 38

105 vast aan haar eigen principes en mands-
Het politieke spel is pure mach-
geworden, die niet in de openbaarheid van
de Kamer wordt bedreven, maar in de
beslotenheid van de Haagse wandelgangen.
110 (...) Alles draait om het sluiten van
compromissen, zodat elk mogelijk politiek
conflict wordt vermeden."

In de schimmige verzameling van niet-
stemmers blijken dus zeer verschillende
115 denk- en leefwerelden bijeen te komen.
Toch hebben deze burgers het
gemeenschappelijk. Ze hebben het gevoel
dat hun ervaringen en voorkeuren geen
enkele rol spelen in de Haagse politiek. Wat
120 hen bindt is een gevoel van machteloosheid,
juist waar het om de inrichting van hun
eigen leven gaat.

naar: NRC Handelsblad van 19 juli 2002

tekst 2
Tekst 1 - het artikel "Boos, machteloos en onverschillig" uit NRC Handelsblad van 19 juli
2002 - is een recensie van een rapport van het Sociaal en Cultureel Planbureau: Niet-
stemmers. Een onderzoek naar achtergronden en motieven in enquêtes, interviews en
focusgroepen. Paul Dekker (red.), Sociaal en Cultureel Planbureau, Den Haag, april, 2002.
Hieronder volgt een fragment uit dit rapport (pagina 93 en 94):

Karel Willemse is een aantal jaren geleden als beleidsmedewerker bij een middelgrote
gemeente gaan werken. De ervaringen die hij bij die gemeente heeft opgedaan hebben ertoe
geleid dat hij nu niet meer vast kan stemmen. Wat mij het meest heeft verbaasd, is dat
5 democratische wijze aan het begin van de zittingsperiode wordt afgesproken.
Standvastigheid, vasthouden en onveranderlijkheid moeten kenmerken van de politiek
zijn. Daarmee wek je vertrouwen bij burgers. Gezwalk en gezwam zijn funest. En het maakt de
democratie ondoordachtig en onbetrouwbaar. (...) Zijn vrienden zagen hem als een politiek
dier dat wel in de gemeentepolitiek zou belanden en wellicht zelfs aan de landelijke politiek
10 zou mogen snuiven. Maar voor Karel heeft de politiek afgedaan.

tekst 3
In het voorwoord van het zelfde SCP-rapport (pagina 1) staat:

"Ons voornemen om extra onderzoek te doen naar de sociale en politieke ‘onderkant' die in
bevolkingsenquêtes waarschijnlijk slecht in beeld komt, werd in 2002 actueel door de vraag
van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) om nieuw
onderzoek te verrichten naar niet-stemmers. Die vraag was opgekomen in besprekingen die
5 eind 1999 in de vaste Kamercommissie van BZK werden gevoerd over modernisering.
Kamercommissie, waarin de oplossingsrichting werd bepaald op basis van de resultaten van
het onderzoek naar de opkomst bij verkiezingen. Aan de discussie in de
en vervolgenquêtes bij de Europese verkiezingen van 1999. Over de representativiteit en
zeggingskracht van het enginistenmateriaal bestonden twijfels, die in het rapport ook al zijn
benoemd door de onderzoeker. Ook was er behoefte aan andersoortige gegevens over de
bewegredenen van niet-stemmers, over de samenhang tussen niet-stemmen en over de
afwezigheid van andere vormen van sociale en politieke participatie en over concentraties
15 van niet-stemmers in gedepriveerde groepen en wijken. (Bedoeld worden groepen en wijken
in een achterstandssituatie)

400014-1-36b 3

### Pagina 39

tabel 1
Niet-stemmers volgens diverse bronnen
zem sterk stedelijk
sterk stedelijk
matig stedelijk
weinig stedelijk
niet stedelijk
stemintentie
7,8
7,8
7,2
6,6
7,6
stemgedrag
10,6
10,6
7,9
9,3
7,5
werkelijk %
niet-stemmers
33
29
26
23
21
allen
7,4
9,2
27
Bron: SKON (NKO 1998), SCP (Culturele Veranderingen 1998, 18 jaar of ouder).
CBS (POLS 1997-1999) (SCP-bewerking)
Toelichting op de tabel:
Kolom 1 stemintentie: het percentage mensen dat in een enquête van het Nationaal
Kiezersonderzoek vóór de verkiezingen zegt niet te zullen gaan stemmen.
Kolom 2 stemgedrag: het percentage mensen dat in een enquête van het Nationaal
Kiezersonderzoek na de verkiezingen zegt niet te hebben gestemd.
Kolom 3: het percentage mensen dat niet heeft deelgenomen aan de verkiezingen.
tabel 2
Invloed van sociaal-demografische kenmerken
op het niet-stemmen
geslacht
man
vrouw
leeftijd
18 - 24 jaar
25 - 34 jaar
35 - 44 jaar
45 - 54 jaar
55 - 64 jaar
65 - 74 jaar
75 jaar of ouder
opleiding
lager onderwijs
Ibo
mavo, havo-3
havo, vwo, mbo
hbo, universiteit
inkomen
laagste 20%
20-40% groep
40-60% groep
60-80% groep
hoogste 20%
onbekend
arbeidsmarktpositie
werkt >12 uur
werkt <12 uur
werkt niet
burgerlijke staat
gehuwd
gescheiden
weduwe / weduwnaar
nooit gehuwd
percentage
niet-stemmers
(50)
(51)
10
11
(11)
(22)
(18)
(18)
(12)
(10)
(7)
13
12
9
9
11
13
(21)
(16)
(9)
(34)
(20)
18
14
10
8
4
(19)
(18)
(17)
(17)
(18)
(11)
15
13
10
8
5
12
(57)
(5)
(38)
9
9
12
(58)
(7)
(7)
(28)
9
14
13
12
De getallen die in de eerste kolom tussen haakjes staan,
geven het aandeel in de steekproef weer.
Bron: CBS (POLS 1997-1999) (SCP-bewerking)
400014-1-36b
4
Lees verder
Voor alle eindexamens, zie ook www.ssl.nl. Voor de perfecte voorbereiding op je eindexamen, zie ook www.ssl.nl.

### Pagina 40

tekst 4 Opave 2 Gevolgen van de economische crisis
Zeg maar dag tegen de garage met afstandsbediening
Werkloosheid hoger opgeleiden neemt snel toe
Drie jaar geleden hadden ze nog een
glansrijke carrière, was er geld in
overvloed en lagen de headhunters
aan hun voeten. Vandaag zitten ze
5 thuis op de bank: hoog opgeleid en
werkloos.
Fenneken Veldkamp
Sinds midden vorig jaar gaat het snel met de
werkloosheid onder hoogopgeleiden. In een
10 jaar tijd hebben zich 28 procent meer
hbo'ers en 20 procent meer academici als
werkzoekend ingeschreven bij de Centra
voor Werk en Inkomen. En tot nu toe
deze trend lijkt nog niet in zicht. Het
Centraal Planbureau voorspelde gisteren dat
15 de werkloosheid volgend jaar verder op zal
lopen naar 490.000 personen. 6,25 procent
van de beroepsbevolking. In totaal zijn nu
bijna 60.000 hbo'ers en ruim 30.000
20 academici op zoek naar een baan. Ze komen
uit tot voor kort bloeiende sectoren als
telecom, IT, consultancy en financiële
dienstverlening waar alles mogelijk leek. Nu
zoeken ze de gevolgen van een abrupte
25 onderbreking van hun carrière. Wat houd je
dan over? Niet alleen aan geld, maar ook
aan identiteit en levensdoel.
bron: NRC Handelsblad van 15 maart 2003
"Simpel gezegd merk je pas wat werk echt
betekent als je het verliest", zegt Jolet
Plomp, arbeidspsycholoog bij bureau
Arbeidspsychologie Amsterdam en auteur
30 van het in 2000 verschenen boek 'Werken
met Plezier'. "De laatste jaren is veel
gesproken over werk en werkdruk en alle
negatieve kanten van werk. Terwijl werk
natuurlijk heel leuk kan zijn en allerlei
positieve functies heeft: je waarmaken of je
grenzen verleggen bijvoorbeeld."
Opvallend is dat de stijging van de
werkloosheid zich vooral voordoet bij
40 mannen. Volgens het Centraal Bureau voor
de Statistiek (CBS) daalt het aantal
werkende mannen en neemt het aantal
werkende vrouwen nog altijd toe, waardoor
45 de werkloosheid bij vrouwen minder snel
stijgt. Vooral mannen tussen de 25 en 44
jaar worden getroffen. In deze groep steeg
het aantal werklozen in 2002 met bijna
40.000, dat is bijna een verdubbeling in een
50 jaar tijd.
Laat werk niet voor mannen uitermate
belangrijk zijn. Een man die geen baan heeft
voelt zich fysiek en mentaal minder goed,
bleek vorig jaar uit sociologisch onderzoek
55 van de Universiteit Utrecht.
400014-1-36b 5 Lees verder

### Pagina 41

tekst 5
In een interview in Het Financieele Dagblad van 5 augustus 2002 heeft voorzitter Jacques
Schraven van VNO-NCW opgemerkt dat als de vakbonden niet bereid waren de looneisen te
matigen, VNO-NCW rechtstreeks zaken zou proberen te doen met de ondernemingsraden van
bedrijven. Het volgende artikel is een reactie op deze uitspraak.

Oorlogsverklaring
Van onze verslaggever
"Schraven verklaart ons de oorlog", meent
Henk van der Kolk, CAO-coördinator van
vakcentrale FNV. "Als hij dit meent,
stappen we uit het overleg in de SociaalEconomische Raad en de Stichting van de
Arbeid." VNO-NCW wijfelt. Nog maar 24
procent van de werknemers is lid van een
vakbond. Ook hekelt Schraven de geringe
bereidheid van de bonden om de lonen te
10 matigen. In het huidige economische
klimaat is er volgens de werkgeversvoorman
alles aan gelegen te zorgen voor een
verantwoorde loonkostennietwking. "Als
de vakbeweging niet meewerkt, is het risico
15 reëel dat we haar achter ons laten", zegt
Schraven in een interview met Het
Financieele Dagblad. VNO-NCW wil nog
dit jaar beslissen of het CAO-overleg met de
bonden gevoerd wordt, of dat
20 ondernemingsraden de voorkeur krijgen.
Rienk van Splunder, bestuurder sociaal economisch beleid bij de vakcentrale CNV,
vindt de uitspraken van Schraven
onbegrijpelijk. "Na jaren van constructieve
gesprekken zet Schraven nu de
grijgsgedraaide plaat van loonkostenmatiging
weer op. Ik vind het dom. Hij gooit de
verhoudingen overhoop." Ad Verhoeven,
voorzitter van de Unie MHV, vindt Schraven
inconsequent. "Tot voor kort waren
Nederlandse bonden de beste ter wereld en
nu worden we bij het vuilnis gezet. Zo zijn

bron: NRC Handelsblad van 6 augustus 2002

we niet getrouwd." Sinds vorige maand
bestudeert een commissie in VNO-NCW de
35 toekomst van de arbeidsverhoudingen op
lange termijn. "We bekijken een palet van
alternatieven, gezien de vergrijzing van de
vakbeweging, de interne problemen bij de
FNV Bondgenoten en de instelling van de
40 bonden nu het economisch tegenzit",
verklaart een woordvoerder van VNO-NCW.
"Straks zitten we met ouderwetse
verhoudingen, daar moet je op tijd over
nadenken." MKB-Nederland, de
45 werkgeverskoepel van het midden- en
kleinbedrijf, reageert afhoudend op het
idee van VNO-NCW. "Uiteenraard zijn
onze tegenpolen, maar ik heb
niet de neiging ze strenger aan te pakken",
zegt voorzitter Hans de Boer. Ondanks de
vakbeweging en werkgevers
zijn bij het nieuwe kabinet
I bestaande uit CDA, VVD,
LPF) aandringen op aanpassing van het
wao- en pensioenbeleid. Dat
namens de

moet gebeuren, is ook de
kennismaking met het nieuwe kabinet.
Prinsjesdag zal plaatsvinden. In het
traditionele Najaarsoverleg worden
vervolgens zaken gedaan. Over de WAO
hebben de sociale partners unaniem advies
uitgebracht. Het kabinet wijkt daar op
essentiële punten van af.

400014-1-36b
6
Lees

### Pagina 42

Opgave 3 VN-Ontwikkelingsprogramma UNDP: Democratie en
ontwikkeling
figuur 1 Aantal landen naar regime
Number of countries Shares of world
population
67
44
82 Most
democratic
38%
45%
39 Intermediate
8%
26 Authoritarian
30%
57%
13
1985
1990
1995
2000
bron: Human Development Report 2002

figuur 2
Inkomensongelijkheid in jonge democratieën
Gini coeficient of per capita income
60
Kyrgystan
50
Russian
Federation
40
All transition
countries
30
Czech Republic
20
1978-88
1993-95
bron: Human Development Report 2002

400014-1-36b 7 Lees verder

### Pagina 43

figuur 3
GDP per capita, 2000 (purchasing power parity U.S. dollars)
Highest
30,000
Equity
20,000
10,000
Lowest
CONGO
-2.0
SYRIA
-1.5
Less democratic
BAHRAIN
RUSSIAN FED.
MALAYSIA
CHINA
HAITI
UGANDA MOZAMBIQUE
MALI
-1.0
-0.5
Democracy score
JORDAN
MOROCCO
SENEGAL
0
0.5
KOREA, REP.
INDIA
BRAZIL
UNITED
KINGDOM
1.0
More democratic
1.5
2.0
bron: Human Development Report 2002
400014-1-36b
8
Lees verder

### Pagina 44

figuur 4
Gini coefficient of income distribution
0
Most
10
20
30
Equity
40
•
50
60
Least
70
-2.0
-1.5
-1.0
-0.5
0
0.5
1.0
1.5
2.0
Less democratic
Democracy score
More democratic
bron: Human Development Report 2002
400014-1-36b
9
Lees verder

### Pagina 45

figuur 5 Human development index
1.00 Highest
0.90 KOREA, REP.
0.80 BAHRAIN
0.70 SYRIA CHINA
0.60 MOROCCO
0.50 CONGO
TOGO
HAITI
INDIA
0.40 UGANDA
SENEGAL
MALI
0.30
MOZAMBIQUE
Lowest
0.20
-2.0 -1.5 -1.0 -0.5 0 0.5 1.0 1.5 2.0
Less democratic Democracy score More democratic
bron: Human Development Report 2002
tekst 6 Democratie in de wereld
HOOFDARTIKEL
[FIGUUR: Een afbeelding van een schild met een lauwerkrans, een weegschaal en pijlen]
Politiek speelt een sleutelrol. De inrichting
van de politieke instituties en de wijze
waarop de politieke macht wordt
uitgeoefend, zijn van enorme invloed op de
5 menselijke ontwikkeling. Overal ter wereld
willen mensen vrij zijn om beslissingen te
kunnen nemen, hun mening te geven en
deelgenoot te zijn van de maatschappij
waarin ze leven. Politiek is minstens zo
10 belangrijk voor een succesvolle
ontwikkelingsproces als economie.
Democratisch bestuur op alle niveaus van
de samenleving, vormt een onmisbaar
element in het streven naar
15 armoedebestrijding.
Deze vaststelling in het jaarlijkse Human
Development Report van de VN-organisatie
voor ontwikkeling (UNDP), dat gisteren is
uitgekomen, is een doorbraak (...). Anders
20 dan autoritaire leiders graag beweren, is er
geen empirisch bewijs te vinden dat
democratieën slechtere economische
prestaties leveren dan dictatoriale vormen
van bestuur. Daarentegen zijn democratisch
25 bestuurde landen aantoonbaar beter in de
aanpak van sociale noden en crises. In
democratieën is de levensverwachting hoger
en de kans op hongersnoden kleiner.
Maatschappelijke chaos, geweld, oorlogen
30 en burgeroorlogen komen er veel minder
voor. Democratische deelname van burgers
400014-1-36b
10
Lees verder