# Eindexamen Maatschappijwetenschappen VWO 2004 tijdvak 1 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/maatschappijleer/2004/tijdvak-1 ## Vragen in dit examen ### Vraag 4 – Opgave 1 ### Vraag 6 – Opgave 1 ### Vraag 8 – Opgave 1 ### Vraag 9 – Opgave 1 ### Vraag 10 – Opgave 1 ### Vraag 11 – Opgave 1 ### Vraag 12 – Opgave 1 ### Vraag 13 – Opgave 1 ### Vraag 14 – Opgave 1 ### Vraag 24 – Opgave 1 ### Vraag 25 – Opgave 1 ### Vraag 26 – Opgave 1 ### Vraag 28 – Opgave 1 ### Vraag 29 – Opgave 1 ### Vraag 30 – Opgave 1 ### Vraag 31 – Opgave 1 ### Vraag 32 – Opgave 1 ### Vraag 33 – Opgave 1 ### Vraag 34 – Opgave 1 ### Vraag 35 – Opgave 1 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Opgave 1 Niet-stemmers Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met 3 en de tabellen 1 en 2 uit het bronnenboekje. Zie regels 4-8 uit tekst 1. Je kunt het politieke besluitvormingsproces beschrijven aan de hand van de volgende begrippen uit het politieke systeemmodel: invoer, omzetting, uitvoer en terugkoppeling. Leg uit welk begrip uit het politieke systeemmodel van toepassing is op de genoemde regels. 2p 1 ☐ Zie tekst 1. Tekst 1 verdeelt de niet-stemmers in drie groepen (regels 46-112). Deze groepen hebben verschillende redenen om niet te gaan stemmen. De volgende vraag gaat over de mate van politieke belangstelling van de tweede groep: de 'onbekommerde burgers' (regels 54-84). Welke algemene redenen voor de geringe politieke belangstelling gelden voor de tweede groep? Noem er twee en illustreer iedere reden met een zinsnode uit de tekst. 2p 2 ☐ Een andere in het artikel genoemde groep heeft wel politieke belangstelling, maar stemt toch niet. Een voorbeeld daarvan is Karel Willemse (regels 92-112). Eén van zijn kritiekpunten is: "Alles draait om het vooraf sluiten van compromissen, zodat elk mogelijk politiek conflict wordt vermeden." Welk kiesstelsel heeft Nederland? Leg uit welk kenmerk van dit stelsel maakt dat politieke partijen die met elkaar de regering vormen, bereid moeten zijn compromissen te sluiten. 2p 3 ☐ 1p 4 ☐ Het sluiten van compromissen wordt ook gezien als een kenmerk van de Nederlandse politieke cultuur. Als verklaring van dit kenmerk wijst men op de maatschappelijke ordening van de Nederlandse samenleving tot de jaren zestig in de vorige eeuw. Met welke term wordt deze ordening van de Nederlandse maatschappij aangeduid? Wie sloten deze politieke compromissen? Geef een reden waarom het sluiten van compromissen in de toenmalige politieke cultuur belangrijk werd gevonden. 2p 5 ☐ Veel burgers hebben het idee dat ze de politiek in Den Haag niet kunnen beïnvloeden (regels 116-122 in tekst 1). In dit verband wordt wel gezegd dat politieke partijen bepaalde functies onvoldoende vervullen. Welke twee functies worden door de politieke partijen onvoldoende vervuld wanneer mensen het idee hebben dat ze niet in staat zijn invloed uit te oefenen op de politiek? Licht elk antwoord kort toe. 4p 6 ☐ In de laatste zin van tekst 1 pleit Gabriël van den Brink voor fundamentele verbeteringen in de publieke dienstverlening. Het gaat dan om zaken als zorg, onderwijs, openbaar vervoer en veiligheid. Vind je dat deze diensten door de overheid moeten worden georganiseerd? Beargumenteer je keuze met behulp van drie kenmerken van collectieve goederen. 3p 7 ☐ Zie tekst 2. Er zijn verschillende achtergrondvariabelen die van invloed zijn op het al dan niet gaan stemmen van burgers. Ouderen en mensen met een kerkelijke achtergrond stemmen bijvoorbeeld vaker dan jongeren en kankerlijken. Door te kijken naar sociale kenmerken van mensen kan dus iets zeggen over de mate van waarschijnlijkheid van het al dan niet stemmen. Gezien zijn sociale kenmerken kan van Karel Willemse in tekst 2 verwacht worden dat hij gaat stemmen. Welke twee sociale kenmerken worden hier bedoeld? 2p 8 ☐ 400014-1-360 2 Lees verder Voor alle ### Pagina 2 2p 9 Formuleer een hypothese bij deze onderzoeksvraag. Verwerk in de hypothese een operationalisering van de sociaal-economische positie van mensen. Het genoemde onderzoek van het SCP bouwt deels voort op een onderzoek van de Twentse politicoloog Aarts uit 1999. In tekst 3 wordt gezegd dat Aarts kennelijk twijfels had over de representativiteit van de enqêtes waarop hij zich baseerde bij zijn rapportage. Kijk nu naar tabel 1. In deze tabel worden gegevens uit een tweetal enqêtes (één vóór en één na de verkiezingen) vergeleken met het werkelijke percentage niet-stemmers. Uit deze vergelijking blijkt dat de twee enqêtes geen representatief beeld geven van het stemgedrag van de kiezers. 2p 10 Geef twee mogelijke redenen waarom deze enqêtes (de enqûete stemintentie en de enqûete stemgedrag) geen representatief beeld geven van het stemgedrag van de kiezers. Het genoemde SCP-rapport wil bijdragen aan een grotere opkomst bij verkiezingen. Aan het eind van het rapport bespreken de auteurs verschillende mogelijkheden om stemmen meer invloed te geven. De auteurs stippen aan dat dit misschien door een verandering van het politieke bestel zou kunnen. D66 is in Nederland een duidelijke voorstander van staatkundige veranderingen om daarmee onder meer de politieke betrokkenheid van burgers te vergroten. 2p 11 Welke staatkundige veranderingen kunnen de betrokkenheid van burgers bij de politiek vergroten? Noem twee staatkundige veranderingen en leg uit waarom deze de betrokkenheid van de burgers bij de politiek kunnen verhogen. Zie tabel 2. De gegevens uit tabel 2 hebben gevolgen voor de representativiteit van de Tweede Kamer. Leg uit wat de gegevens uit tabel 2 betekenen voor de representativiteit van de Tweede Kamer. Ga in je uitleg uit van twee sociaal-demografische kenmerken van groepen nietstemmers. 2p 12 Er worden verschillende visies op de rol van de burger in een democratie onderscheiden. Wat valt er - met behulp van de gegevens uit tabel 1 of tabel 2 - op te merken over de klassieke democratie-theorie? Licht die theorie toe. 2p 13 In regels 6-9 van tekst 3 wordt ook verwezen naar onderzoek bij de Europese verkiezingen van 1999. De opkomst bij de verkiezingen voor het Europees Parlement was met 29,9 procent flink lager dan de opkomst bij de verkiezingen voor de Tweede Kamer. Op 10 juni 2004 zijn er weer verkiezingen voor het Europees Parlement. Nederland heeft 31 leden in het Europees Parlement. De Nederlandse overheid en diverse organisaties roepen burgers op om te gaan stemmen voor het Europees Parlement. Er zijn in Nederland ook tegenstanders van deze verkiezingen. Deze mensen stemmen niet omdat ze bijvoorbeeld vinden dat het Europees Parlement te weinig macht heeft. 2p 14 Geef je mening over de stelling: 'Het Europees Parlement heeft als parlement te weinig macht'. Verwerk in je mening twee argumenten, die gaan over een taak of taken van het Europees Parlement in relatie met de taak/taken van de Raad van Ministers en/of de Europese Raad en/of de rol van de Europese Commissie. 400014-1-360 3 Lees verder ### Pagina 3 Opgave 2 Gevolgen van de economische crisis Bij deze opgave horen de teksten 4 en 5 uit het bronnenboekje. De economische situatie in Nederland was in de jaren 2001, 2002 en 2003 minder florissant dan in de jaren negentig. De economische groei liep fors terug. Het werd moeilijker om een baan te vinden. De economische vooruitzichten voor 2004 zijn eveneens somber. In 2001 sprak toenmalig minister-president Kok zijn zorgen uit over de economische situatie. Hij deed dat op de persconferentie na afloop van het najaarsoverleg met vakbeweging en werkgevers. Het optreden van Kok wijst op de betrokkenheid van de regering bij het sociaal-economisch proces. De regering is op verschillende manieren betrokken bij het sociaal-economisch proces. 15 Op welke rol van de regering wijst de deelname van de minister-president bij het najaarsoverleg? In maart 2002 voorspelde het Centraal Planbureau voor 2004 een toename van de werkloosheid tot 490.000 personen (regels 14-18 in tekst 4). De regering kan de werkgelegenheid bevorderen door maatregelen te nemen aan de vraagzijde of aan de aanbodzijde van de arbeidsmarkt. 16 Noem een maatregel ter bevordering van de werkgelegenheid aan de vraagzijde van de arbeidsmarkt en een maatregel aan de aanbodzijde van de arbeidsmarkt. 17 Geef twee argumenten waarom een toenemende werkloosheid negatieve gevolgen heeft voor de financiering van de verzorgingsstaat. Werkloosheid treft de ene categorie van de beroepsbevolking sterker dan de andere categorie. Bepaalde achtergrondvariabelen als leeftijd, geslacht, gezondheid, etniciteit en opleiding bepalen mede een goede of slechte positie op de arbeidsmarkt. In tekst 4 komen verschillende categorieën werklozen naar voren die afwijken van de traditioneel 'zwakke groepen' op de arbeidsmarkt. 18 Leg aan de hand van drie achtergrondvariabelen uit waarom de in tekst 4 genoemde categorieën werklozen afwijken van de traditioneel ‘zwakke groepen’ op de arbeidsmarkt. In tekst 4 is sprake van werkzoekenden die “komen uit tot voor kort bloeiende sectoren als telecom, IT (informatietechnologie), consultancy (advisering) en financiële dienstverlening waar alles mogelijk leek.” 19 Tot welke economische sectoren behoren de genoemde consultancy en financiële dienstverlening? Licht je antwoord toe. Het genoemde banenverlies in branches als telecom en informatietechnologie is een gevolg van de economische teruggang. In het recente verleden heeft de IT-branche (veel) nieuwe banen opgeleverd. Technologische innovaties hebben ook voor andere branches waar ze werden toegepast, vaak positieve consequentjes gehad voor de werkgelegenheid. Dit leidde tot arbeidsplaatsen op kan leveren. Betrek in je antwoord de begrippen productinnovatie en procesinnovatie. 20 Ook op individueel niveau heeft werkloosheid gevolgen: "Simpel gezegd merk je pas wat werk echt betekent als je het verliest" (regels 28-29 uit tekst 4). Het hebben van werk heeft verschillende functies. Tekst 4 specificeert in op de negatieve gevolgen van het verlies van een baan voor hoger opgeleide mannen tussen de 25 en 44 jaar. 21 Noem twee functies van het hebben van werk voor iemand met een hoge opleiding en een goed betaalde baan. Leg deze functies uit voor de terreinen arbeidsinhoud en arbeidsvoorwaarden. 400014-1-360 4 Lees verder Voor alle eindexamens ### Pagina 4 3p 22 Noem drie opvattingen in de denkwereld over arbeid waarin arbeid als zinvol wordt beschouwd. Werknemers en werkgevers hebben, zoals uit tekst 5 blijkt, zowel tegengestelde (conflicterende) als gemeenschappelijke belangen. 4p 23 Geef met een citaat uit tekst 5 een voorbeeld van een tegengesteld (conflicterend) belang en met een citaat een voorbeeld van een gemeenschappelijk belang. Leg ook uit waarom de belangen gemeenschappelijk respectievelijk conflicterend zijn. Volgens tekst 5 overweeg het VNO-NCW rechtstreeks te gaan onderhandelen met de ondernemingsraden (OR) van bedrijven. De vakbond FNV Bondgenoten reageerde hierop verbolgen, omdat onderhandelen via de OR een bedreiging van de positie van de vakbeweging vormt. 3p 24 Geef drie argumenten die de belangen van werknemers kunnen aanvoeren dat zij beter voor de collectieve belangen van werknemers kunnen opkomen dan een ondernemingsraad. Denk aan zaken als • machtsbronnen en/of machtsmiddelen • arbeidsoverhoudingen in een bedrijf • de Wet op de Ondernemingsraden Het VNO-NCW stelt zich blijkens tekst 5 hard op ten aanzien van de vakbeweging. De invloed van de vakbonden zal afnemen bij het rechtstreeks zaken doen tussen werkgevers en ondernemingsraden. In tekst 5 zijn voor werknemersorganisaties nog ander factoren te onderscheiden, die een succesvolle behartiging van de belangen van de werknemers in de weg staan. 2p 25 Van welke ongunstige factoren is hier sprake? Noem er twee en licht elke factor toe. In deze opgave kwamen enkele gevolgen van de economische crisis ter sprake. Het vraagstuk van de economische crisis kun je analyseren met behulp van de invalshoeken of benaderingswijzen van maatschappijleer. 2p 26 Leg uit welke benaderingswijze van maatschappijleer vooral van toepassing is op het onderwerp van deze opgave. Opave 3 VN-Ontwikkelingsprogramma UNDP: Democratie en ontwikkeling Het UNDP (United Nations Development Programme) is de ontwikkelingsorganisatie van de Verenigde Naties. Het ontwikkelingsprogramma van de VN is één van de grootste multilaterale verschaffers van ontwikkelingsgelden. Het programma steunt ontwikkelingsprojecten over de hele wereld. Het UNDP geeft jaarlijks het Human Development Report uit. Eén van de doelstellingen van de VN waaraan het UNDP een directe bijdrage levert, is het bevorderen van sociale vooruitgang en betere levensomstandigheden van mensen. Anders geformuleerd: het bereiken van internationale samenwerking bij het oplossen van economische, sociale, culturele en humanitaire problemen. 4p 27 Noem twee andere doelstellingen van de VN en leg uit dat de activiteiten van het UNDP in deze doelstellingen van de VN goed passen. Een punt van kritiek op de hulpverlening via de VN is dat de effectiviteit van de VN en haar organisaties te wensen overlaat. 2p 28 Beschrijf twee factoren die een effectief optreden van de VN belemmeren. Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina. 400014-1-360 5 Lees verder ### Pagina 5 29 (2p) Als voordeel van multilaterale hulp via de VN boven bilaterale hulp van een land wordt wel genoemd de betere afstemming van de hulp op de behoeften van de ontwikkelingslanden. Noem nog een ander voordeel voor ontwikkelingslanden van multilaterale hulpverlening en plaats hierbij ook een kritische kanttekening. 30 (3p) Het UNDP geeft onafhankelijke onderzoekers sinds 1990 de opdracht om jaarlijks in kaart te brengen hoe het met de ontwikkeling is gesteld. ‘Deepening democracy in a fragmented world’ is het thema en de titel van het Human Development Report 2002 van het UNDP. In de figuren 1 tot en met 5 zijn enkele uitkomsten van het rapport grafisch voorgesteld. Geef voor de hieronder volgende uitspraken telkens aan of deze een juiste of onjuiste weergave vormen van de gebruikte figuur of figuren. Licht de antwoorden telkens kort toe en verwijs daarbij naar de gebruikte figuur of figuren. A Een democratisch land is in alle gevallen rijk en een rijk land is in alle gevallen democratisch. B Democratisch bestuur leidt tot meer inkomensgelijkheid, zowel in jonge als in oudere democratieën. C De wereld wordt steeds democratischer. Zie figuur 5. VN-onderzoekers hebben in hun rapport gewerkt met een zogeheten ‘democracy score’. Geef twee manieren waarop die ‘democracy score’ geoperationaliseerd zou kunnen zijn. 31 (4p) In het Human Development Report wordt per land de Human Development Index (afgekort: HDI) in kaart gebracht. Nederland staat in 2002 op de lijst van landen op de achtste plaats, Sierra Leone neemt de 173e en laatste plaats in. De Human Development Index is gebaseerd op de volgende indicatoren van ‘ontwikkeling’: inkomen, levensverwachting, gezondheid en onderwijs. Deze operationalisering komt overeen met de economische of de sociale dimensie van het begrip ‘ontwikkeling’. Het begrip ‘ontwikkeling’ omvat dan wel ook andere dimensies. Welke twee andere dimensies van ‘ontwikkeling’ (die niet in de Human Development Index zijn opgenomen) zijn te onderscheiden? Licht je antwoorden toe met een voorbeeld. 32 (4p) Het Human Development Report van het UNDP stelt vast, dat “democratisch bestuur op alle niveaus van de samenleving een onmisbaar element in het streven naar armoedebestrijding is.” (regel 12-19 in tekst 6) Deze constatering sluit aan bij één van de criteria die de Nederlandse overheid hanteert voor het aanvragen van een langdurige hulprelatie met arme landen. Op grond van een aantal criteria heeft Nederland met ongeveer 20 arme landen een langdurige hulprelatie. Leg de relevantie van het UNDP-rapport uit voor dit kenmerk van het Nederlandse ontwikkelingsbeleid. 33 (2p) Democratie is “geen pasklare jas voor ieder land.” ... Men zal “lokale, meestal nogal autoritair ingestelde leiders wel serieus moeten nemen.” (regels 36-47 in tekst 7) Dit is een voorbeeld om bij ontwikkelingssamenwerking toch vooral rekening te houden met de traditionele lokale cultuur. In het verleden zijn ontwikkelingsprojecten mislukt wanneer te weinig rekening is gehouden met de lokale cultuur. Noem twee manieren waarop rekening van wordt gehouden met de lokale cultuur bij de uitvoering van ontwikkelingsprogramma's. 34 (2p) Democratie is goed voor een land. Dat is, kort gezegd, de strekking van het Human Development Report 2002 van het UNDP. Niettemin worden in tekst 7 kritische kanttekeningen ge ### Pagina 6 Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs 2004 Tijdvak 1 Vrijdag 28 mei 9.00 – 12.00 uur maatschappijleer (nieuwe stijl en oude stijl) Bronnenboekje 400014-1-36b Begin ### Pagina 7 Opgave 1 Niet-stemmers tekst 1 Boos, machteloos en onverschillig Gabriël van den Brink Elf procent van het electoraat behoorde in de jaren negentig tot de niet-stemmers. Maar wie zijn zij? (...) De afgelopen decennia nam de interesse 5 voor Tweede-Kamerverkiezingen geleidelijk af. Sommigen zagen er een manieren van burgers die thuisblijven wel van tevreden zijn. Anderen vatten het juist op als een 10 uiting van protest: thuisblijven. Den Haag wete­n dat ze ont­ wikkelingen van de laatste maanden (razendsnelle opkomst van voor de laatste opvatting. Nederlandse burgers veel de systematisch onderschat. 15 Het om verschillende redenen er­ onderzoek te doen onder ontevreden burgers. (...) Het was dan ook een goed idee van het 20 Sociaal en Cultureel Planbureau om onderzoek te doen naar de mening van burgers die in de periode 1997-1999 niet wilden deelnemen aan de verkiezingen. 25 Welke methode werd gebruikt om deze groep van circa elf procent van het electoraat over te halen om mee te werken aan een onderzoek, blijft onduidelijk. Niettemin heeft men op drie manieren 30 interessante gegevens over deze niet- stemmers kunnen verzamelen: door een combinatie van diverse steekproeven, door het afnemen van interviews en door te werken met focusgroepen. De groep niet- 35 stemmers met elkaar van gedachten wisselden. Het meest verrassend bleken portretten van ruim twintig deze niet- stemmers die op basis van interviews zijn gemaakt. Zij bieden een even zeldzaam als ontroerend 40 inkijkje in de ervaringswereld van mensen die zich vaak in felle aandoeningen tegen Den Haag afzetten. Welke resultaten levert een en ander op? In elk geval blijkt dat niet-stemmers geen 45 homogene verzameling vormen. Het SCP trof drie groepen aan die elk hun eigen motieven en gedrag hebben. De eerste groep bestaat uit cynische burgers. Het zijn mensen die doorgaans weinig belangstelling 50 hebben voor politiek en, meer algemeen, wein inig maatschappelijke activiteiten aan de dag leggen. Ze beschikken meestal over een beschieden inkomen en een lage opleiding. (...) Een tweede groep bestaat uit onbekommerde 55 burgers, 26 procent van alle niet-stemmers. Ook hun belangstelling voor politiek is vrij gering maar hun onvrede is niet zo groot en hun neiging tot protesteren evenmin. Wat opleiding betreft zitten ze op een wat hoger 60 peil en qua leeftijd gaat het vaak om jongeren. Deze houding wordt onder andere door de 18-jarige Geeske Vermeer aangehaald. Haar ogen is politiek maar een saaie boel, meer iets voor ouderen. Jongeren 65 willen, zoveel mogelijk doen wat ze leuk vinden, zoals uitgaan en lol trappen. Geeske kijkt nooit naar het Journaal en leest nooit een krant. Ze heeft wel veel belangstelling voor verpleging. Ze denkt er wel een opvatting over wat er in Den Haag 70 gebeurt: “Ik spreek nooit over politiek, mijn vriendinnen ook niet. Van mij mogen ze best de salarissen in de zorg omhoog doen. Dat komt omdat mijn opleiding. Dan mag ik het ziekenhuis gaan werken. Ik wilde worden, maar mensen en ik leuker. (...) Ik doe dat niet 75 echt niet. Ze moeten wel een beetje meer mag aan de politiek dan voor zorgen. een verpleegster zijn dat vind ik leuker." ### Pagina 8 105 vast aan haar eigen principes en mands- Het politieke spel is pure mach- geworden, die niet in de openbaarheid van de Kamer wordt bedreven, maar in de beslotenheid van de Haagse wandelgangen. 110 (...) Alles draait om het sluiten van compromissen, zodat elk mogelijk politiek conflict wordt vermeden." In de schimmige verzameling van niet- stemmers blijken dus zeer verschillende 115 denk- en leefwerelden bijeen te komen. Toch hebben deze burgers het gemeenschappelijk. Ze hebben het gevoel dat hun ervaringen en voorkeuren geen enkele rol spelen in de Haagse politiek. Wat 120 hen bindt is een gevoel van machteloosheid, juist waar het om de inrichting van hun eigen leven gaat. naar: NRC Handelsblad van 19 juli 2002 tekst 2 Tekst 1 - het artikel "Boos, machteloos en onverschillig" uit NRC Handelsblad van 19 juli 2002 - is een recensie van een rapport van het Sociaal en Cultureel Planbureau: Niet- stemmers. Een onderzoek naar achtergronden en motieven in enquêtes, interviews en focusgroepen. Paul Dekker (red.), Sociaal en Cultureel Planbureau, Den Haag, april, 2002. Hieronder volgt een fragment uit dit rapport (pagina 93 en 94): Karel Willemse is een aantal jaren geleden als beleidsmedewerker bij een middelgrote gemeente gaan werken. De ervaringen die hij bij die gemeente heeft opgedaan hebben ertoe geleid dat hij nu niet meer vast kan stemmen. Wat mij het meest heeft verbaasd, is dat 5 democratische wijze aan het begin van de zittingsperiode wordt afgesproken. Standvastigheid, vasthouden en onveranderlijkheid moeten kenmerken van de politiek zijn. Daarmee wek je vertrouwen bij burgers. Gezwalk en gezwam zijn funest. En het maakt de democratie ondoordachtig en onbetrouwbaar. (...) Zijn vrienden zagen hem als een politiek dier dat wel in de gemeentepolitiek zou belanden en wellicht zelfs aan de landelijke politiek 10 zou mogen snuiven. Maar voor Karel heeft de politiek afgedaan. tekst 3 In het voorwoord van het zelfde SCP-rapport (pagina 1) staat: "Ons voornemen om extra onderzoek te doen naar de sociale en politieke ‘onderkant' die in bevolkingsenquêtes waarschijnlijk slecht in beeld komt, werd in 2002 actueel door de vraag van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) om nieuw onderzoek te verrichten naar niet-stemmers. Die vraag was opgekomen in besprekingen die 5 eind 1999 in de vaste Kamercommissie van BZK werden gevoerd over modernisering. Kamercommissie, waarin de oplossingsrichting werd bepaald op basis van de resultaten van het onderzoek naar de opkomst bij verkiezingen. Aan de discussie in de en vervolgenquêtes bij de Europese verkiezingen van 1999. Over de representativiteit en zeggingskracht van het enginistenmateriaal bestonden twijfels, die in het rapport ook al zijn benoemd door de onderzoeker. Ook was er behoefte aan andersoortige gegevens over de bewegredenen van niet-stemmers, over de samenhang tussen niet-stemmen en over de afwezigheid van andere vormen van sociale en politieke participatie en over concentraties 15 van niet-stemmers in gedepriveerde groepen en wijken. (Bedoeld worden groepen en wijken in een achterstandssituatie) 400014-1-36b 3 ### Pagina 9 tabel 1 Niet-stemmers volgens diverse bronnen zem sterk stedelijk sterk stedelijk matig stedelijk weinig stedelijk niet stedelijk stemintentie 7,8 7,8 7,2 6,6 7,6 stemgedrag 10,6 10,6 7,9 9,3 7,5 werkelijk % niet-stemmers 33 29 26 23 21 allen 7,4 9,2 27 Bron: SKON (NKO 1998), SCP (Culturele Veranderingen 1998, 18 jaar of ouder). CBS (POLS 1997-1999) (SCP-bewerking) Toelichting op de tabel: Kolom 1 stemintentie: het percentage mensen dat in een enquête van het Nationaal Kiezersonderzoek vóór de verkiezingen zegt niet te zullen gaan stemmen. Kolom 2 stemgedrag: het percentage mensen dat in een enquête van het Nationaal Kiezersonderzoek na de verkiezingen zegt niet te hebben gestemd. Kolom 3: het percentage mensen dat niet heeft deelgenomen aan de verkiezingen. tabel 2 Invloed van sociaal-demografische kenmerken op het niet-stemmen geslacht man vrouw leeftijd 18 - 24 jaar 25 - 34 jaar 35 - 44 jaar 45 - 54 jaar 55 - 64 jaar 65 - 74 jaar 75 jaar of ouder opleiding lager onderwijs Ibo mavo, havo-3 havo, vwo, mbo hbo, universiteit inkomen laagste 20% 20-40% groep 40-60% groep 60-80% groep hoogste 20% onbekend arbeidsmarktpositie werkt >12 uur werkt <12 uur werkt niet burgerlijke staat gehuwd gescheiden weduwe / weduwnaar nooit gehuwd percentage niet-stemmers (50) (51) 10 11 (11) (22) (18) (18) (12) (10) (7) 13 12 9 9 11 13 (21) (16) (9) (34) (20) 18 14 10 8 4 (19) (18) (17) (17) (18) (11) 15 13 10 8 5 12 (57) (5) (38) 9 9 12 (58) (7) (7) (28) 9 14 13 12 De getallen die in de eerste kolom tussen haakjes staan, geven het aandeel in de steekproef weer. Bron: CBS (POLS 1997-1999) (SCP-bewerking) 400014-1-36b 4 Lees verder Voor alle eindexamens, zie ook www.ssl.nl. Voor de perfecte voorbereiding op je eindexamen, zie ook www.ssl.nl. ### Pagina 10 tekst 4 Opave 2 Gevolgen van de economische crisis Zeg maar dag tegen de garage met afstandsbediening Werkloosheid hoger opgeleiden neemt snel toe Drie jaar geleden hadden ze nog een glansrijke carrière, was er geld in overvloed en lagen de headhunters aan hun voeten. Vandaag zitten ze 5 thuis op de bank: hoog opgeleid en werkloos. Fenneken Veldkamp Sinds midden vorig jaar gaat het snel met de werkloosheid onder hoogopgeleiden. In een 10 jaar tijd hebben zich 28 procent meer hbo'ers en 20 procent meer academici als werkzoekend ingeschreven bij de Centra voor Werk en Inkomen. En tot nu toe deze trend lijkt nog niet in zicht. Het Centraal Planbureau voorspelde gisteren dat 15 de werkloosheid volgend jaar verder op zal lopen naar 490.000 personen. 6,25 procent van de beroepsbevolking. In totaal zijn nu bijna 60.000 hbo'ers en ruim 30.000 20 academici op zoek naar een baan. Ze komen uit tot voor kort bloeiende sectoren als telecom, IT, consultancy en financiële dienstverlening waar alles mogelijk leek. Nu zoeken ze de gevolgen van een abrupte 25 onderbreking van hun carrière. Wat houd je dan over? Niet alleen aan geld, maar ook aan identiteit en levensdoel. bron: NRC Handelsblad van 15 maart 2003 "Simpel gezegd merk je pas wat werk echt betekent als je het verliest", zegt Jolet Plomp, arbeidspsycholoog bij bureau Arbeidspsychologie Amsterdam en auteur 30 van het in 2000 verschenen boek 'Werken met Plezier'. "De laatste jaren is veel gesproken over werk en werkdruk en alle negatieve kanten van werk. Terwijl werk natuurlijk heel leuk kan zijn en allerlei positieve functies heeft: je waarmaken of je grenzen verleggen bijvoorbeeld." Opvallend is dat de stijging van de werkloosheid zich vooral voordoet bij 40 mannen. Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) daalt het aantal werkende mannen en neemt het aantal werkende vrouwen nog altijd toe, waardoor 45 de werkloosheid bij vrouwen minder snel stijgt. Vooral mannen tussen de 25 en 44 jaar worden getroffen. In deze groep steeg het aantal werklozen in 2002 met bijna 40.000, dat is bijna een verdubbeling in een 50 jaar tijd. Laat werk niet voor mannen uitermate belangrijk zijn. Een man die geen baan heeft voelt zich fysiek en mentaal minder goed, bleek vorig jaar uit sociologisch onderzoek 55 van de Universiteit Utrecht. 400014-1-36b 5 Lees verder ### Pagina 11 tekst 5 In een interview in Het Financieele Dagblad van 5 augustus 2002 heeft voorzitter Jacques Schraven van VNO-NCW opgemerkt dat als de vakbonden niet bereid waren de looneisen te matigen, VNO-NCW rechtstreeks zaken zou proberen te doen met de ondernemingsraden van bedrijven. Het volgende artikel is een reactie op deze uitspraak. Oorlogsverklaring Van onze verslaggever "Schraven verklaart ons de oorlog", meent Henk van der Kolk, CAO-coördinator van vakcentrale FNV. "Als hij dit meent, stappen we uit het overleg in de SociaalEconomische Raad en de Stichting van de Arbeid." VNO-NCW wijfelt. Nog maar 24 procent van de werknemers is lid van een vakbond. Ook hekelt Schraven de geringe bereidheid van de bonden om de lonen te 10 matigen. In het huidige economische klimaat is er volgens de werkgeversvoorman alles aan gelegen te zorgen voor een verantwoorde loonkostennietwking. "Als de vakbeweging niet meewerkt, is het risico 15 reëel dat we haar achter ons laten", zegt Schraven in een interview met Het Financieele Dagblad. VNO-NCW wil nog dit jaar beslissen of het CAO-overleg met de bonden gevoerd wordt, of dat 20 ondernemingsraden de voorkeur krijgen. Rienk van Splunder, bestuurder sociaal economisch beleid bij de vakcentrale CNV, vindt de uitspraken van Schraven onbegrijpelijk. "Na jaren van constructieve gesprekken zet Schraven nu de grijgsgedraaide plaat van loonkostenmatiging weer op. Ik vind het dom. Hij gooit de verhoudingen overhoop." Ad Verhoeven, voorzitter van de Unie MHV, vindt Schraven inconsequent. "Tot voor kort waren Nederlandse bonden de beste ter wereld en nu worden we bij het vuilnis gezet. Zo zijn bron: NRC Handelsblad van 6 augustus 2002 we niet getrouwd." Sinds vorige maand bestudeert een commissie in VNO-NCW de 35 toekomst van de arbeidsverhoudingen op lange termijn. "We bekijken een palet van alternatieven, gezien de vergrijzing van de vakbeweging, de interne problemen bij de FNV Bondgenoten en de instelling van de 40 bonden nu het economisch tegenzit", verklaart een woordvoerder van VNO-NCW. "Straks zitten we met ouderwetse verhoudingen, daar moet je op tijd over nadenken." MKB-Nederland, de 45 werkgeverskoepel van het midden- en kleinbedrijf, reageert afhoudend op het idee van VNO-NCW. "Uiteenraard zijn onze tegenpolen, maar ik heb niet de neiging ze strenger aan te pakken", zegt voorzitter Hans de Boer. Ondanks de vakbeweging en werkgevers zijn bij het nieuwe kabinet I bestaande uit CDA, VVD, LPF) aandringen op aanpassing van het wao- en pensioenbeleid. Dat namens de moet gebeuren, is ook de kennismaking met het nieuwe kabinet. Prinsjesdag zal plaatsvinden. In het traditionele Najaarsoverleg worden vervolgens zaken gedaan. Over de WAO hebben de sociale partners unaniem advies uitgebracht. Het kabinet wijkt daar op essentiële punten van af. 400014-1-36b 6 Lees ### Pagina 12 Opgave 3 VN-Ontwikkelingsprogramma UNDP: Democratie en ontwikkeling figuur 1 Aantal landen naar regime Number of countries Shares of world population 67 44 82 Most democratic 38% 45% 39 Intermediate 8% 26 Authoritarian 30% 57% 13 1985 1990 1995 2000 bron: Human Development Report 2002 figuur 2 Inkomensongelijkheid in jonge democratieën Gini coeficient of per capita income 60 Kyrgystan 50 Russian Federation 40 All transition countries 30 Czech Republic 20 1978-88 1993-95 bron: Human Development Report 2002 400014-1-36b 7 Lees verder ### Pagina 13 figuur 3 GDP per capita, 2000 (purchasing power parity U.S. dollars) Highest 30,000 Equity 20,000 10,000 Lowest CONGO -2.0 SYRIA -1.5 Less democratic BAHRAIN RUSSIAN FED. MALAYSIA CHINA HAITI UGANDA MOZAMBIQUE MALI -1.0 -0.5 Democracy score JORDAN MOROCCO SENEGAL 0 0.5 KOREA, REP. INDIA BRAZIL UNITED KINGDOM 1.0 More democratic 1.5 2.0 bron: Human Development Report 2002 400014-1-36b 8 Lees verder ### Pagina 14 figuur 4 Gini coefficient of income distribution 0 Most 10 20 30 Equity 40 • 50 60 Least 70 -2.0 -1.5 -1.0 -0.5 0 0.5 1.0 1.5 2.0 Less democratic Democracy score More democratic bron: Human Development Report 2002 400014-1-36b 9 Lees verder ### Pagina 15 figuur 5 Human development index 1.00 Highest 0.90 KOREA, REP. 0.80 BAHRAIN 0.70 SYRIA CHINA 0.60 MOROCCO 0.50 CONGO TOGO HAITI INDIA 0.40 UGANDA SENEGAL MALI 0.30 MOZAMBIQUE Lowest 0.20 -2.0 -1.5 -1.0 -0.5 0 0.5 1.0 1.5 2.0 Less democratic Democracy score More democratic bron: Human Development Report 2002 tekst 6 Democratie in de wereld HOOFDARTIKEL [FIGUUR: Een afbeelding van een schild met een lauwerkrans, een weegschaal en pijlen] Politiek speelt een sleutelrol. De inrichting van de politieke instituties en de wijze waarop de politieke macht wordt uitgeoefend, zijn van enorme invloed op de 5 menselijke ontwikkeling. Overal ter wereld willen mensen vrij zijn om beslissingen te kunnen nemen, hun mening te geven en deelgenoot te zijn van de maatschappij waarin ze leven. Politiek is minstens zo 10 belangrijk voor een succesvolle ontwikkelingsproces als economie. Democratisch bestuur op alle niveaus van de samenleving, vormt een onmisbaar element in het streven naar 15 armoedebestrijding. Deze vaststelling in het jaarlijkse Human Development Report van de VN-organisatie voor ontwikkeling (UNDP), dat gisteren is uitgekomen, is een doorbraak (...). Anders 20 dan autoritaire leiders graag beweren, is er geen empirisch bewijs te vinden dat democratieën slechtere economische prestaties leveren dan dictatoriale vormen van bestuur. Daarentegen zijn democratisch 25 bestuurde landen aantoonbaar beter in de aanpak van sociale noden en crises. In democratieën is de levensverwachting hoger en de kans op hongersnoden kleiner. Maatschappelijke chaos, geweld, oorlogen 30 en burgeroorlogen komen er veel minder voor. Democratische deelname van burgers 400014-1-36b 10 Lees verder ### Pagina 16 aan het bestuur is een doel voor menselijke ontwikkeling op zichzelf en niet louter een middel om een ontwikkelingsdoel te bron: NRC Handelsblad van 25 juli 2002 tekst 7 Verwacht niet te veel van democratie Floris van Straaten De democratie is in de wereld in het slop geraakt, concludeert het UNDP, de ontwikkelingsorganisatie van de Verenigde Naties, in een deze week verschenen rapport. UNDP-chef Mark Malloch Brown riep de internationale gemeenschap dan ook op gezamenlijk te streven naar een 'tweede golf' van democratisering (Opiniepagina, 24 juli). 10 Dat klinkt lofïelijk, om niet te zeggen politiek correct. Welk fatsoenlijk mens zou zich nu tegen meer democratie willen verzetten? Toch vallen er wel degelijk kritische kanttekeningen te plaatsen bij de 15 oproep van het UNDP. Een van de zaken waarop het UNDP-rapport maar mondjesmaat ingaat, is de vraag waarom de democratie in veel ontwikkelingslanden nu eigenlijk zo pover 20 functioneert. Zonder een antwoord daarop, lijkt zo'n 'tweede golf' tot mislukken gedoemd. Het UNDP stipt ter verklaring kort de wijdverbreide corruptie onder politici en 25 ambtenaren aan en het feit dat lokale elites zich nogal eens meester maken van democratische instituties. Zulke praktijken, zo leert de ervaring echter, laten zich heel moeilijk uitroeien als ze eenmaal wortel 30 hebben geschoten. Ernstiger is dat het UNDP geen woord vuil maakt aan de omstandigheden dat de eigen verouderde bestuurlijke tradities in veel ontwikkelingslanden op gespannen voet 35 staan met de in het westen ontwikkelde vorm van democratie. Democratie is geen pasklare jas voor ieder land. Vooral in Afrika, het Midden-Oosten en Azië spelen etnische en tribale leiders nog altijd een 40 hoofdrol, vooral op het platteland. Dat doen ze vaak achter een façade van democratische instellingen, maar op een wijze die verder niet veel met democratie heeft uit te staan. 45 Of buitenstaanders dat nu herkennen dat niet, ze zullen zulke lokale leiders die autoritair ingestelde leiders er toch wel moeten nemen. Ook onderschat de VN-organisatie de gevolgen van beschaamde de 50 de bevolking. In een land als Pakistan, dat van 1988 tot 1999 op papier democratisch was, vulden de gekozen politici zo schaamteloos hun zakken dat er een zucht van ontucht kwam toen tegen meer 55 democratie de moed greep. Met diep wantrouwen de meeste Pakistanen niet meer democratisch experiment, al heeft de militaire regering er zelf evenmin van gebakken. Maar juist wegens de 60 pretenties van een democratie voor alle burgers, leidt tot cynisme over de politiek. Des te moeilijker wordt het daarna een land weer voor de democratie. Het UNDP suggereert in zijn rapport dat ontwikkelingslanden beter af zijn met een andere belind. Democratie helpt imms hongsnoem voorkonen. Uit vrees voor de kiezers komen gekozen politici 70 sneller in actie dan hun autoritaire collega's. Democratie is ook een betere waarborg voor politieke stabiliteit en het biedt mensen meer zeggenschap over hun eigen lot, zo stelt het UNDP-rapport. 75 Dat moge zo zijn, maar Afrikanen of Aziaten die ervan uitgaan dat wanneer ze het snel welvarend worden, ### Pagina 17 Ten slotte gaat het UNDP voorbij aan een minder plezierig aspect van democratische stelsels: hun naar binnen gekeerde, op het 105 eigen belang gerichte aard. (...) Malloch Brown en de auteurs van het UNDP-rapport zullen op al deze punten ongetwijfeld betogen dat autoritaire regimes niets beters hebben te bieden dan democratische. Met de geschiedenis in de 110 hand kunnen ze bovendien op goede gronden beweren dat de slechtste autoritaire regimes nog altijd veel glamzaliger waren dan de slechtste democratische. Daar valt bron: NRC Handelsblad van 26 juli 2002 Einde weinig tegen in te brengen, maar toch kan 115 betoog worden dat een autoritair bewind niet per definitie slechter is dan een (pseudo-)democratische regering. Het verband tussen ontwikkeling en democratie is helaas nog weinig eenduidig. Zelfs de 120 vurigste aanhanger van de democratie doet er in elk geval goed aan te onderkennen dat er ook aan de heerschappij van het volk nadelen kunnen kleven. Floris van Straaten is redacteur van NRC Handelsblad 400014-1-36b 12 ### Pagina 18 Correctievoorschrift VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs 20 04 Tijdvak 1 inzenden scores Verwerk de scores van de alfabetisch eerste tien kandidaten per school in het programma. Wolf of vul de scores in op de optisch leesbare formulieren. Zend de gegevens uiterlijk op 2 juni naar de Citogroep. 400014-1-36c Begin ### Pagina 19 Het correctievoorschrift bestaat uit: 1 Regels voor de beoordeling 2 Algemene regels 3 Vakspecifieke regels 4 Een beoordelingsmodel **1 Regels voor de beoordeling** Het werk van de kandidaten wordt beoordeeld met inachtneming van de artikelen 41 en 42 van het Eindexamenbesluit v.w.o.-h.a.v.o.-m.a.v.o.-v.b.o. Voorts heeft de CEVO op grond van artikel 39 van dit Besluit de Regeling beoordeling centraal examen vastgesteld (CEVO-02-806) van 17 juni 2002 en bekendgemaakt in Uitleg Gele katern nr 18 van 31 juli 2002. Voor de beoordeling zijn de volgende passages van de artikelen 41, 41a en 42 van het Eindexamenbesluit van belang: 1 De directeur doet het gemaakte werk met een exemplaar van de opgaven, de beoordelingsnormen en het proces verbaal van het examen toekomen aan de directeur. Deze kijkt het werk na en zendt het met zijn beoordeling aan de directeur. De examinator past de beoordelingsnormen en de regels voor het toekennen van scorepunten toe die zijn gegeven door de CEVO. 2 De directeur doet de van de examinator ontvangen stukken met een exemplaar van de opgaven, de beoordelingsnormen, het proces verbaal en de regels voor het bepalen van de score onverwijld aan de gecommitteerde toekomen. 3 De gecommitteerde beoordeelt het werk zo spoedig mogelijk en past de beoordelingsnormen en de regels voor het bepalen van de score toe die zijn gegeven door de CEVO. 4 De examinator en de gecommitteerde stellen in onderling overleg het aantal scorepunten voor het centraal examen vast. 5 Komen zij daarbij niet tot overeenstemming dan wordt het aantal scorepunten bepaald op het rekenkundig gemiddelde van het door ieder van hen voorgestelde aantal scorepunten, zo nodig naar boven afgerond. **2 Algemene regels** Voor de beoordeling van het examenwerk zijn de volgende bepalingen uit de CEVO-regeling van toepassing: 1 De examinator vermeldt op een lijst de namen en/of nummers van de kandidaten, het aan iedere kandidaat voor iedere vraag toegekende aantal scorepunten en het totaal aantal scorepunten van iedere kandidaat. 2 Voor het antwoord op een vraag worden door de examinator en door de gecommitteerde scorepunten toegekend, in overeenstemming met het beoordelingsmodel. Scorepunten zijn de getallen 0, 1, 2, ..., n, waarbij n het maximaal te behalen aantal scorepunten voor een vraag is. Andere scorepunten die geen gehele getallen zijn, of een score minder dan 0 zijn niet geoorloofd. 3 Scorepunten worden toegekend met inachtneming van de volgende regels: 3.1 indien een vraag volledig juist is beantwoord, wordt het maximaal te behalen aantal scorepunten toegekend; 3.2 indien een vraag gedeeltelijk juist is beantwoord, wordt een deel van de te behalen scorepunten toegekend, in overeenstemming met het beoordelingsmodel; 3.3 indien een antwoord op een open vraag niet in het beoordelingsmodel voorkomt en dit antwoord op grond van aantoonbare, vakinhoudelijke argumenten als juist of gedeeltelijk juist aangemerkt kan worden, moeten scorepunten worden toegekend naar analogie of in de geest van het beoordelingsmodel; 3.4 indien slechts één voorbeeld, reden, uitwerking, citaat of andersoortig antwoord gevraagd wordt, wordt uitsluitend het eerstgegeven antwoord beoordeeld; 400014-1 ### Pagina 20 3.5 indien meer dan één voorbeeld, reden, uitwerking, citaat of andersoortig antwoord gevraagd wordt, worden uitsluitend de eerstgegeven antwoorden beoordeeld, tot maximaal het gevraagde aantal. 3.6 indien in een antwoord een gevraagde verklaring of uitleg of afleiding of berekening ontbreekt dan wel foutief is, worden 0 scorepunten toegekend tenzij in het beoordelingsmodel anders is aangegeven. 3.7 indien in het beoordelingsmodel verschillende mogelijkheden zijn opgenomen, gescheiden door het teken '/', gelden deze mogelijkheden als verschillende formuleringen van hetzelfde antwoord of onderdeel van dat antwoord. 3.8 indien in het beoordelingsmodel een gedeelte van het antwoord tussen haakjes staat, behoeft dit gedeelte niet in het antwoord van de kandidaat voor te komen. 4 Een fout mag in de uitwerking van een vraag maar één keer worden aangerekend, tenzij daardoor de vraag aanzienlijk vereenvoudigd wordt en/of tenzij in het beoordelingsmodel anders is vermeld. 5 Een zelfde fout in de beantwoording van verschillende vragen moet steeds opnieuw worden aangerekend, tenzij in het beoordelingsmodel anders is vermeld. 6 Indien de examinator of de gecommitteerde meent dat in een toets of in het beoordelingsmodel bij die toets een fout of onvolkomenheid zit, beoordeelt hij het werk van de kandidaten alsof toets en beoordelingsmodel juist zijn. Hij kan de fout of onvolkomenheid mededelen aan de CEVO. Het is niet toegestaan zelfstandig af te wijken van het beoordelingsmodel. Met een eventuele fout wordt bij de definitieve normering van het examen rekening gehouden. 7 Voor deze toets kunnen maximaal 87 scorepunten worden behaald. Scorepunten worden toegekend op grond van het door de kandidaat gegeven antwoord op iedere vraag. Er worden geen scorepunten vooraf gegeven. 8 Het cijfer voor het centraal examen wordt als volgt verkregen. Eerste en tweede corrector stellen de score voor iedere kandidaat vast. Deze score wordt meegedeeld aan de directeur. De directeur stelt het cijfer op basis van de regels voor omzetting van score naar cijfer. 3 Vakspecifieke regels Voor het vak maatschappijleer (nieuwe stijl en oude stijl) VWO zijn geen vakspecifieke regels vastgesteld. 400014-1-36c 3 Lees verder ### Pagina 21 4 Beoordelingsmodel Antwoorden Opgave 1 Niet-stemmers Maximumscore 2 1 ❑ • de *invoer* in het politieke systeem • In deze regels staat dat sommigen de lage opkomst bij verkiezingen als een uiting van tevredenheid zien. Dit kan opgevat worden als (passieve) steun met het overheidsbeleid. Steun voor het bestaande beleid is één element van de invoer in het politieke systeem. (Daarnaast bestaat de invoer uit eisen of wensen) 1 Ook goed het begrip *terugkoppeling* met uitleg. 22 Maximumscore 2 ❑ Voorbeelden van algemene redenen voor de geringe politieke belangstelling met zinsnede uit de tekst, zijn (twee van de volgende): • onbekendheid en onwetendheid citaat: "Geestke kijkt nooit naar het Journaal en leest nooit een krant" (regels 66-68) • andere zaken in werk en vrije tijd vindt men meer bevredigend dan bezig zijn met politiek. / gebrek aan stimulansen citaat: "Ze heeft wel veel belangstelling voor soaps en wil in de verpleging gaan werken." (regels 68-70) • In de sociale omgeving wordt politieke belangstelling niet positief gewaardeerd. / Er is behoefte om je aan te passen aan je sociale omgeving. / Men ervaart politiek als niet interessant. • citaat: "Ik spreek nooit over politiek, mijn vriendinnen ook niet." (regels 72-73) 1 per juiste reden en zinsnede 3 ❑ Maximumscore 2 Nederland heeft het kiesstelsel van evenredige vertegenwoordiging • Kenmerk is dat relatief veel partijen in het parlement vertegenwoordigd zijn. In de Nederlandse situatie heeft geen enkele partij de meerderheid in het parlement. Dat maakt coalitievorming en dus compromissen noodzakelijk. 1 4 ❑ Maximumscore 1 de verzuiling 1 Maximumscore 2 5 ❑ • De politieke elites / de politieke leiders van de verschillende bevolkingsgroepen (levensbeschouwelijke en politieke zuilen) sloten compromissen • De politieke leiders waren doordrongen van het feit dat de problemen die in de onderlinge betrekkingen tussen de zuilen grote spanningen konden opleveren, alleen op vreedzame, manier moesten worden opgelost. / Gezien de machts- en getalsverhoudingen van de vier zuilen konden problemen alleen op vreedzame manier worden opgelost (Verzuiling, pacificatie en kentering in de Nederlandse politiek, A. Lijphart, 1992) 1 Een antwoord als 'anders kan het land niet goed bestuurd worden' 0 400014-1-36c 4 Lees verder ### Pagina 22 Antwoorden Deel- scores 6 Maximumscore 4 twee van de volgende: Articulatiefunctie: burgers hebben (kennelijk) niet het idee dat politieke partijen hun wensen en eisen onder woorden brengen. Participatie-/socialisatiefunctie: burgers worden door politieke partijen in onvoldoende mate gestimuleerd tot deelname aan politieke besluitvormingsprocessen. Communicatiefunctie: politieke partijen zijn in onvoldoende mate intermediair tussen kiezer en overheid/de politiek. Integratiefunctie: politieke programma's zijn onvoldoende gebaseerd op de wensen van (on)tevreden burgers. per juist antwoord 2 7 Maximumscore 3 beoordeling: voor juiste toepassing van een kenmerk van collectieve goederen: drie van de volgende kenmerken van collectieve goederen: • De overheid is nodig voor het ontwikkelen/in standhouden van deze zaken. • Deze zaken moeilijk (geheel) via de markt kunnen worden gerealiseerd / een marktgerichte voorziening soms met hoge kosten gepaard gaat. • Het gaat om zaken die van algemeen belang geacht worden. • Deze zaken (in principe) voor iedereen beschikbaar moeten zijn. • Uitsluitend de overheid de burgers kan dwingen om bij te dragen aan de bekostiging ervan / burgers premies en belastingen ervoor betalen. 1 8 Maximumscore 2 • Hoog opleidingsniveau. (Willemse zal waarschijnlijk hoog opgeleid zijn. Hij is beleidsmedewerker.) • Politieke interesse en kennis. ("Zijn vrienden zagen hem als een politiek dier dat....") 1 9 Maximumscore 2 Een hypothese (een toetsbare veronderstelling over de werkelijkheid) moet voldoen aan de volgende kenmerken: • een meetbaar kenmerk van de sociaal-economische positie van mensen • een relatie wordt gelegd met de variabele stemmen / niet-stemmen Voorbeelden van een goede hypothese zijn: • Het hebben van een betaalde baan geeft een grotere kans op het gaan stemmen. • Hoe lager de opleiding, des te groter de kans dat iemand niet gaat stemmen. • Hoe lager het inkomen, des te groter de kans dat iemand niet gaat stemmen. bij juiste formulering van hypothese bij gedeeltelijk juiste formulering 2 0 10 Maximumscore 2 • Bepaalde (groepen van) mensen (en met name niet-stemmers) doen niet mee aan enquêtes over politiek en stemgedrag (de steekproef was daardoor niet representatief). • Mensen geven sociaal wenselijke antwoorden op vragen over het gaan stemmen bij enquêtes 1 400014-1-36c 5 Lees verder ### Pagina 23 Antwoorden Deel- scores 11 0 Maximumscore 2 Voorbeelden van goede antwoorden zijn (twee van de volgende): • (gedeeltelijke) invoering van het districtenstelsel uitleg Bij een districtenstelsel is er een sterkere binding tussen kiezers en gekozenen. / Er is meer kans op een tweepartijenstelsel. De kiezer kan in zo'n stelsel direct kiezen voor een verenigingspartij (of oppositie). • invoering van het referendum uitleg De kiezer kan een directe invloed uitoefenen over zaken die hij of zij belangrijk vindt. • kiezen van de minister-president De kiezer heeft met zijn stem directe invloed op de samenstelling/kleur van het kabinet. • kiezen van de burgemeester uitleg De kiezer bepaalt welke persoon het gezicht van de gemeente is. / De kiezer heeft directe invloed op het bestuur (college van Burgemeester en wethouders) van de gemeente. per juist voorbeeld van staatkundige verandering en uitleg 1 12 0 Maximumscore 2 Uit tabel 2 blijkt onder andere dat (twee sociaal-demografische kenmerken) jongeren minder vaak stemmen dan mensen van middelbare leeftijd en dat mensen met hogere inkomens minder vaak stemmen dan mensen uit de hogere inkomenscategorieën. Dit kan betekenen dat de standpunten van de Tweede-Kamerfracties minder overeenkomen met dat wat de kiezers willen. In dit geval de standpunten van jongeren die van mensen met een laag inkomen. De afspiegeling van de Tweede Kamer als vertegenwoordiging van de burgers is dan minder representatief. 13 0 Maximumscore 2 Het antwoord moet de volgende elementen bevatten: • De klassieke democratie-theorie is een ideaal. Deze theorie gaat uit van actieve deelname van de burgers aan politieke meningsvorming en besluitvorming, zoals stemmen. • Uit tabel 2 blijkt dat lang niet iedereen actief deelneemt aan verkiezingen. Indien alleen het tweede element wordt genoemd dan 0 14 0 Maximumscore 2 • Eens met de stelling Voorbeelden van argumenten (twee van de volgende): • In de Europese Unie ligt de meeste macht bij de Raad van Ministers en de regeringsleiders van de vijftien lidstaten (de Europese Raad). De Raad van Ministers heeft het laatste woord bij het tot standkomen van de Europese wet- en regelgeving. • De Europese Raad (de regeringsleiders) keurt de Europese verdragen goed / stelt de grote lijnen vast van de gezamenlijke Europese politiek. • De besluiten van de Raad van Ministers en de Europese Raad worden niet voorgelegd ter goedkeuring aan het Europees Parlement (het democratisch tekort). • Samen met de Raad van Ministers stelt het Europees Parlement de begroting van de EU vast, maar over de belangrijkste begrotingspost landbouw, heeft het Europees Parlement geen zeggenschap. • De Europese Commissie is het dagelijks bestuur van de Europese Unie en heeft als belangrijkste taak het nemen van initiatief op het terrein van de Europese wetgeving; met andere woorden het initiatief ligt bij de Commissie en niet bij het Europees Parlement. • De leden van de Europese Commissie worden niet door het Europees Parlement voorgedragen, maar door de regeringen van de lidstaten. 400014-1-36c 6 Lees verder ### Pagina 24 Antwoorden Deel- scores • Oneens met de stelling Voorbeeld van argumenten (twee van de volgende): • Het Europees Parlement heeft macht. Op een aantal beleidsterreinen (onder andere wetgeving over de interne markt, milieu, volksgezondheid, sociaal beleid, vervoer) heeft het Europees Parlement het laatste woord of heeft evenveel zeggenschap over wetsvoorstellen als de Raad van Ministers. (Uitzonderingen zijn de beleidsterreinen: landbouw, justitie, binnenlandse zaken, buitenlandse zaken en belastingen.) • Het Europees Parlement oefent controle uit op de uitvoering van Europese richtlijnen en verordeningen door de Europese Commissie. / Het kan een motie van wantrouwen indienen tegen de Europese Commissie. • Europees Parlement kan wijzigingsvoorstellen en amendementen indienen over de ontwerpbegroting van de Raad van Ministers. / Europees Parlement heeft het recht om de begroting in haar geheel te verwerpen. • Het Europees Parlement beslist over toetreding van nieuwe lidstaten. • Het Europees Parlement beslist over het voorzitterschap van de Europese Commissie. • Het Europees Parlement mag parlementaire enquêtes houden om misstanden binnen de Europese Unie te onderzoeken. per juist toegepast argument 1 Opmerking Kandidaten kunnen ook een enerzijds-anderzijds betoog houden en zowel een of meer argumenten voor als een of meer argumenten tegen de stelling gebruiken. Opgave 2 Gevolgen van de economische crisis 15 □ Maximumscore 1 Op de rol van overlegpartner bij het overleg tussen de sociale partners. 16 □ Maximumscore 2 Voorbeelden van maatregelen aan de vraagzijde van de arbeidsmarkt (stimuleren van de bestedingen, werkgelegenheid vergroten / vraag naar arbeid) zijn (één van de volgende): • verlaging van belastingen en premies voor zowel bedrijfsleven als individuele burgers • loonmatiiging/matiiging arbeidskosten • meer aankopen doen in de marktsector • maatregelen ter flexibilisering van de arbeidsmarkt / marktbelemmeringen uit de weg ruimen • versoepeling ontslagrecht / verbetering van de werking van de arbeidsmarkt • meer banen scheppen in de zorg en onderwijs • het stimuleren van deeltijdarbeid • minder bezuinigingen • subsidies aan kansrijke bedrijfstakken per juiste maatregel 1 Voorbeelden van maatregelen aan de aanbodzijde van de arbeidsmarkt (verhogen van kwantiteit en kwaliteit van de beroepsbevolking) zijn (één van de volgende): per juiste maatregel • het stimuleren van scholing en omscholiing • het bevorderen van VUT-regelingen • het nemen van maatregelen om vrouwen meer kansen op betaald werk te geven: zorgen voor opvang van kinderen • maatregelen om de arbeidsdeelname van gehandicapten / mensen uit achterstandsgronden te bevorderen onder andere door premies voor het bedrijfsleven in het vooruitzicht te stellen of het scheppen van banenpools/gesubsidieerd werk/loonkostensubsidie • projecten om werkervaring op te doen • loonkostensubsidie per juiste maatregel 1 400014-1-36c 7 Lees verder ### Pagina 25 Antwoorden Deel- scores 17 ☐ Maximumscore 2 Voorbeelden van goede argumenten zijn (twee van de volgende): • Uitkeringen van werklozen worden deels door de staat gedragen. • Werkloosheid betekent een terugloop van inkomens en dus lagere belastinginkomsten voor de staat. • Verminderde belastinginkomsten en verhoogde rijksuitgaven hebben nadelige gevolgen voor de bekostiging van het sociale zekerheidsstelsel. per juist argument 1 18 ☐ Maximumscore 3 • opleiding: volgens de tekst neemt de werkloosheid onder hoogopgeleiden snel toe, terwijl een lage opleiding gewoonlijk een rol speelt bij een minder goede positie op de arbeidsmarkt • leeftijd: “Vooral mannen tussen de 25 en 44 jaar worden getroffen.” Over het algemeen zijn juist meer ouderen werkloos dan jongeren. • geslacht: opvallend genoeg komt werkloosheid vooral voor bij mannen, terwijl vrouwen vaak een zwakkere positie op de arbeidsmarkt innemen 1 1 1 19 ☐ Maximumscore 2 • tertiaire sector 1 • het zijn voorbeelden van commerciële dienstverlening. 1 20 ☐ Maximumscore 2 • Toepassing van informatietechnologie levert doorgaans werk op indien er sprake is van het produceren van nieuwe producten. Dit is productinnovatie • De invoering van procesinnovatie - automatisering en informatisering - levert werkgelegenheid op: er zijn IT-deskundigen nodig om deze processen in te voeren en te onderhouden. / Procesinnovatie kan betekenen dat productie die eerder 'verplaatst werd naar lagelonenlanden, teruggehaald wordt, omdat de productie hier nu goedkoper kan; dit levert arbeidsplaatsen op 1 1 21 ☐ Maximumscore 4 • functie: Werk waarvoor een hogere opleiding vereist is, biedt deze mensen de mogelijkheid tot zelfontplooiing/zelfrespect/voldoening/gevoel van eigenwaarde/autonomie/identiteit • de arbeidsinhoud: deze vereist bijvoorbeeld een intellectuele of creatieve uitdaging. • functie: Een goed betaalde baan verschaft onder andere sociale status/prestige/een bepaalde levensstandaard • Een goed inkomen valt onder de arbeidsvoorwaarden 1 1 1 1 22 ☐ Maximumscore 3 drie van de volgende: • Arbeid is een bijbelse opdracht / opdracht van God / dienst aan God / niets doen is een zonde. • Arbeid is een wezenlijke activiteit voor mens en samenleving; arbeid geeft zin aan het leven. • Arbeid is een instrumenteel middel om een aantal levenswaarden (onder andere materiële welstand, vrije tijd, ontplooiing) te verwezenlijken. • Arbeid is een recht. • Arbeid geeft structuur aan het leven. per juiste opvatting 1 400014-1-36c 8 Lees verder ### Pagina 26 Antwoorden Deel- scores 23 □ Maximumscore 4 Voorbeeld van een conflicterend/tegengesteld belang is: • "Ook hekelt Schraven de geringe bereidheid van de bonden om de lonen te matigen... alles aan gelegen te zorgen voor een verantwoorde loonkostenontwikkeling." (regels 8-13) Of: "Na jaren van constructieve gesprekken zei Schraven nu de grijsgedraaide plaat van loonkostenmatiging weer op." (regels 24-27) • "Op gebied van de arbeidsvoorwaarden streeft de werknemer naar een verbetering van inkomen. De werkgever daarentegen is gebaat bij lage arbeidskosten" 1 Voorbeeld van een gemeenschappelijk belang is: • "Ondanks de ruzie gaan vakbeweging en werkgevers straks eensgezind bij het nieuwe kabinet aandringen op aanpassing van het voorgenomen WAO- en pensioenbeleid" (regels 50-55) / "Over de WAO hebben de sociale partners unaniem advies uitgebracht." (regels 60-62) • Een goede WAO- c.q. pensioenregeling is in beider belang. De werknemer is bij arbeidsongeschiktheid/pensioenering verzekerd van een redelijk inkomen. De werkgever is gaat bij een goede regeling zonder een te hoge bijdrage en/of boeteclausule. Dit houdt de kosten laag 1 24 □ Maximumscore 3 Voorbeelden van goede antwoorden zijn (drie van de volgende): • Vakbonden hebben meer professionele deskundigheid in huis dan de OR. • Vakbonden beschikken over de machtsbron aantallen leden in tegenstelling tot de OR. • Vakbonden kunnen een massale actiebereidheid beter inzetten als pressiemiddel / hebben het stakingswapen. • Een OR heeft geen stakingskas. • Het is voor OR-leden om zich onafhankelijk van de werkgever op te stellen, zij hebben een geringe afstand tot de directie en zijn voor hun inkomen afhankelijk van het bedrijf. • OR-leden zijn afhankelijk van een goede verhouding met hun werkgever in de relationele sfeer, met oog op loopbaanzichtchten en dergelijke. • Bedrijven met minder dan 50 werknemers hoeven geen OR te hebben en vallen dan ook niet onder een bedrijfstakgewijze belangenbehartiging. 1 per juist antwoord 25 □ Maximumscore 2 twee van de volgende: • Het huidige economische klimaat: de positie van werknemersorganisaties is zwakker in tijden van economische neergang en werkloosheid dan in tijden van economische opgang, omdat er minder economische ruimte is om eisen in te willigen. • Het politieke klimaat: in augustus 2002 (kabinet-Balkenende I) zit er geen grote linkse partij / zit de PvdA niet in de regering als 'bondgenoot' van de vakbeweging. • De machtsbasis van de vakbonden zelf: in tekst 5 is sprake van “nog maar 24 procent van de werknemers is lid van een vakbond” (regels 6-8), “de vergrijzing van de vakbeweging" (regels 37-38) en de "interne problemen" (regel 38) 1 per juist antwoord 26 □ Maximumscore 2 De sociaal-economische benaderingswijze, omdat het gaat om vragen als (één van de volgende): Welke belangen hebben de betrokken actoren? / Welke belangen zijn gemeenschappelijk of zijn tegengesteld? of omdat het in de teksten 4 en 5 gaat om belangen van werklozen, ### Pagina 27 Antwoorden Deel- scores Opgave 3 VN-Ontwikkelingsprogramma UNDP: Democratie en ontwikkeling Maximumscore 4 27 ☐ Andere doelstellingen van de VN zijn (twee van de volgende): • handhaven van de internationale vrede en veiligheid • stimuleren van vriendschappelijke relaties tussen de volkeren • bevorderen van respect voor mensenrechten en fundamentele vrijheden per juiste doelstelling 1 uitleg (twee van de volgende): • Door het terugdringen van onderontwikkeling worden oorzaken van instabiliteit (migrantstromen enz.) voorkomen en wordt de internationale vrede en veiligheid bevorderd. • Door multilaterale samenwerking worden de vriendschappelijke betrekkingen tussen de volkeren bevorderd. • Het bevorderen van sociale vooruitgang en betere levensomstandigheden betekent ook het bevorderen van respect voor mensenrechten (en fundamentele vrijheden). • Het feit dat het UNDP een rapport uitgeeft over democratie en ontwikkeling betekent een concrete bijdrage aan de doelstelling van het bevorderen van respect voor mensenrechten en fundamentele vrijheden. per juiste uitleg 1 Maximumscore 2 28 ☐ twee van de volgende voorbeelden van goede antwoorden: • bureaucratie van de VN: de VN is een grote en complex-bureaucratische organisatie (met een centraal apparaat en tal van VN-organisaties) • moeite om intern overeenstemming te bereiken ten gevolge van de tegenstellingen tussen 'Noord' en 'Zuid' • de beschikbare machtsmiddelen: onvoldoende invloed op bijvoorbeeld de wereldhandel / bij handhaving van de rechtsorde / bij het optreden van gewapende conflicten • onvoldoende financiële middelen: sommige lidstaten betalen niet (op tijd) of te weinig contributie; het uitvoeren van diverse taken komt dan in gevaar per juist voorbeeld 1 Maximumscore 2 29 ☐ Voorbeelden van goede antwoorden zijn (één van de volgende): • Een voordeel is dat bij multilaterale hulp de politieke en economische belangen van donorlanden (EU en VS) een minder belangrijke rol spelen. - kanttekening: In de praktijk spelen deze belangen wel degelijk een rol doordat bijvoorbeeld rijke landen een beïnvloedingsmogelijkheid hebben door te dreigen met terugtrekken van donatiegelden. • Een voordeel is dat ontwikkelingslanden op enigsins gelijkwaardige basis participeren in multilaterale organisaties. - kanttekening: In de praktijk echter hebben de rijke industrielanden het voor het zeggen in een belangrijk multilaterale organisatie als de Wereldbank. • Een voordeel is dat (gespecialiseerde) multilaterale organisaties als de FAO meer en beter technisch kader uit de derde wereldlanden kunnen organiseren en bundelen. - kanttekening: Bij deze organisaties spelen politieke benoemingen een grote rol. • per juist voordeel 1 • per juiste kanttekening 1 400014-1-36c 10 Lees verder ### Pagina 28 Antwoorden Deel- scores 30 $\Box$ Maximumscore 3 Voorbeelden van goede antwoorden zijn: * $A$ Onjuist: volgens figuur 3 bevinden zich bijvoorbeeld vrij arme landen (Costa Rica/India) in de categorie landen met een (positief) 'democratische score'. En volgens figuur 3 tref je landen met een minder 'democratische score' aan die rijk zijn (Bahrein) * $B$ Onjuist: Volgens figuur 4 blijkt er niet steeds verband te bestaan tussen democratie-score en inkomensverdeling in het algemeen en volgens figuur 2 neemt de ongelijkheid in jonge (Oost-Europese) democratieën juist toe. * $C$ Juist: volgens figuur 1 is het aantal democratische regimes sterk toegenomen, het aantal autoritaire regimes sterk afgenomen en is ook dat deel van de wereldbevolking dat leeft onder een democratisch bewind, sterk toegenomen. 1 1 1 31 $\Box$ Maximumscore 4 In het antwoord moet zitten: * een kenmerk van een democratie * een meetbare indicator van hoe de variabele/indicator aangegeven kan worden / meetbaar is Voorbeelden van goede antwoorden zijn (twee van de volgende): * het bestaan van vrije verkiezingen waaraan twee of meer partijen mogen meedoen: bijvoorbeeld aan de hand van rapporten van internationale waarnemers van de VN bij verkiezingen * het bestaan van persvrijheid/afwezigheid van overheidscensuur: bijvoorbeeld aan de hand van rapporten van Amnesty International / Internationale Vereniging van Journalisten / Internationale Schrijversbond (PEN) * het bestaan van vrije vakbonden: bijvoorbeeld vrije toegang tot lidmaatschap en percentage lidmaatschap / afwezigheid gevangenschap vakbondsleiders (aan de hand van Internationaal Verbond van Vrije Vakverenigingen (IVVV)) * het bestaan van scheiding van machten: bijvoorbeeld studie Grondwet en situatie in de praktijk (Internationale Commissie van Juristen (ICJ)) * het door de overheid erkende mensenrechten/burgervrijheden: bijvoorbeeld rapporten van Amnesty International / ICJ * het bestaan van civil society: participatie / percentages lidmaatschappen van niet- gouvernementele maatschappelijke organisaties: aan de hand van statistieken en situatie in de praktijk * het bestaan van goed functionerende politieke partijen: bijvoorbeeld analyse van percentage burgers dat lid is van een politieke partij / de mate waarin lidmaatschap openstaat voor iedereen * percentage zetels, ingenomen door vrouwen/minderheden: aan de hand van analyse parlementsleden * periodieke verantwoording van politieke elite: welk jaar laatste verkiezingen gehouden? * vrijheid: geen invloed leger / geen inzet van leger bij demonstraties / geen generaals als ministers zoals waargenomen door onafhankelijke (internationale) pers * gelijkheid: algemeen kiesrecht / gelijkheid mannen en vrouwen, zichtbaar in statistieken door gelijk loon, gelijke kansen in het onderwijs, gelijke kans bij sollicitaties 1 1 732 $\Box$ Maximumscore 4 twee van de volgende dimensies met voorbeeld: * de ecologische dimensie: bijvoorbeeld de mate van milieuvernietiging, -vervuiling in een land. * De etnisch-culturele dimensie: bijvoorbeeld de mate waarin de identiteit van minderheden wordt gerespecteerd * De politieke dimensie: bijvoorbeeld de mate waarin mensenrechten worden gerespecteerd per juiste dimensie met voorbeeld 2 400014-1-36c 11 Lees verder ### Pagina 29 Antwoorden Deel- scores Maximumscore 2 33 ☐ • Eén van de criteria op basis waarvan Nederland ontwikkelingshulp geeft, is onder meer de kwaliteit van het bestuur. Dit houdt in het kijken naar de aan-/afwezigheid van corruptie, mensenrechten en democratisch bestuur • De nadruk van het UNDP-rapport op de betekenis van democratie is een bevestiging van de voorwaarden die Nederland stelt aan ontwikkelingslanden. Democratisch bestuur kan ervoor zorgen dat de hulp goed besteed wordt. 1 1 Maximumscore 2 34 ☐ Voorbeelden van voorwaarden zijn (twee van de volgende): • lokale ontwikkelingswerkers in dienst nemen • kennis en ervaring van de lokale bevolking gebruiken • lokale organisaties en instellingen zelf verantwoordelijk laten zijn voor de uitvoering van ontwikkelingsprogramma's per voorwaarde 1 1 Maximumscore 4 35 ☐ • per juist gekozen argument of gegeven • voor consistent betoog 1 1 Kandidaten kunnen ook een enerzijds-anderzijds betoog geven. Voorbeelden van juist gekozen argumenten of gegevens: • Democratie helpt hongersnodento voorkomen: uit vrees voor kiezers komen gekozen politici sneller in actie. (zie tekst 7) • Democratie blijkt een sterkere waarborg te zijn voor politieke stabiliteit. (zie tekst 7) • Democratie geeft mensen zeggenschap over hun eigen lot / overal ter wereld willen mensen vrij zijn hun mening te geven, deelgenoot zijn in de samenleving waarin zij leven, vrij zijn om beslissingen te kunnen nemen. Democratie zelf is een maatstaf voor ontwikkeling. (zie tekst 6) • Oorlogen tussen democratieën komen bijna niet voor. (zie tekst 6) argumenten tegen de stelling: • Democratie vergroot de verwachtingen van de bevolking; bij mislukking, zoals in Pakistan, leidt dit tot gevoelens van wantrouwen, cynisme bij de bevolking. (zie tekst 7) • De democratische factor is niet altijd relevant: er blijkt geen automatisch causaal verband tussen democratie en ontwikkeling, (omdat ook de internationale omgeving in-gèsfactoren belangrijk zijn (zoals de zeer geringe zeggenschap van arme landen bij bijvoorbeeld internationale organisaties als de Wereldbank, de tariefmuren van China, de VS en de EU)). (zie figuur 5) • Het gevaar bestaat dat bij democratische verkiezingen fundamentalisten aan de macht komen. (zie tekst 7) Einde 400014-1-36c 12 ### Pagina 30 Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 23 juni 9.00 - 12.00 uur 20 04 Maatschappijleer (nieuwe stijl en oude stijl) Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 96 punten te behalen; het examen bestaat uit 40 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Als bij een vraag een verklaring, uitleg of argumentatie gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of argumentatie ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden etc.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegedeeld. 400035-2-360 Begin ### Pagina 31 Opgave 1 Politieke besluitvorming: De illusie van democratie Politologen over de onmacht van de kiezer Op 4 mei 2002 verscheen in het Magazine M van NRC Handelsblad een artikel over democratie waarin enkele hoogleraren de Nederlandse politiek beroepshalve volgen, aan het woord kwamen. “De democratie zoals wij die kennen heeft zijn langste tijd gehad.”, waren onder meer enkele niet mis te verstane uitspraken. Het artikel verscheen twee dagen voor de moord op Pim Fortuyn en elf dagen voor de verkiezingen van de Tweede Kamer. Die verkiezingen lieten een electorale aardverschuiving zien: de regeringspartijen verloren 44 zetels en de partij van Pim Fortuyn (LPF) won 26 zetels. Volgens velen werd de onmacht en onvrede van de kiezer verklaard in een massaal verzet tegen de bestaande partijen. De tekstdelen 1A tot en met 1D bevatten delen van het artikel. In deze tekstdelen wordt vooral een aantal aspecten van deze ‘onmacht van de kiezer’ verklaard. Lees tekstdeel 1A. De politieke partij heeft “de laatste jaren veel van zijn oorspronkelijke functies verloren” (regels 14-16). De politieke partij speelt “een veel minder belangrijke rol dan de handboeken suggereren” (regels 68-69). 2p 1 ☐ Leg uit welke twee functies politieke partijen blijkens de tekst niet goed meer vervullen. Geef bij elke functie de betreffende zin uit de tekst. 1p 2 ☐ Leg uit welke functies de politieke partijen blijkens de tekst nog wel vervullen en geef daarbij de betreffende zin uit de tekst. Lees de regels 1-25 in tekstdeel 1B. “Als partijloze maak je gewoon geen schijn van kans meer.” Politieke partijen compenseren hun verloren terrein door een grotere greep op het openbaar bestuur. “Voor het werk dat die mensen doen, maakt het niet uit.” De eigen politieke opvatting van bestuurders speelt volgens de onderzoeker Bankman zelden of nooit een rol. 2p 3 ☐ Beargumenteer waarom iemands politieke opvatting zijn of haar functioneren in de Raad van State niet in de weg hoeft te staan. Betrek in je argumentatie de rol van de Raad van State in het politieke proces. Lees de regels 25-35 in tekstdeel 1B. In deze regels wordt verwezen naar een proces van politieke socialisatie. Tevens is hier een voorbeeld van politieke cultuur herkenbaar. 2p 4 ☐ Leg aan de hand van het tekstdeel uit wat verstaan wordt onder (politieke) socialisatie en wat onder politieke cultuur. Lees de regels 1-34 in tekstdeel 1C. Er bestaan verschillende visies op de verdeling van macht in een democratie. 2p 5 ☐ Welke visie is van toepassing op het tekstgedeelte? Licht je antwoord toe en ondersteun dit antwoord met een betreffende passage uit de tekst. Lees de regels 34-69 in tekstdeel 1C. Daudt en Blom signaleren een aantal knelpunten met betrekking tot de representativiteit in het Nederlandse politieke systeem. 4p 6 ☐ Welke knelpunten met betrekking tot de representativiteit in het Nederlandse politieke systeem herken je in het tekstgedeelte? Noem er twee en ondersteun je antwoord telkens met een citaat uit de tekst. Lees de regels 58-80 in tekstdeel 1C. 2p 7 ☐ Leg aan de hand van een kenmerkend verschil tussen een politieke partij en een belangengroep ### Pagina 32 Lees regels 1-16 in tekstdel 1D. In het tekstfragment komt een beeld van de overheidsbureaucratie naar voren. 2p 8 Geef twee kenmerken van het begrip overheidsbureaucratie in de betekenis van de klassieke ideaaltype van Max Weber. Geef bij beide kenmerken een voorbeeld uit de tekst. Lees regels 17-25 in tekstdel 1D. Professor Hajer wil de democratie uitbreiden en een kwaliteitskamer instellen als toezichthouder op het interne democratisch gehalte van organisaties als bijvoorbeeld Greenpeace en de Consumentenbond. Van belang is echter dat de Consumentenbond een vereniging is en Greenpeace een stichting. Voor een vereniging als de Consumentenbond gelden al democratische besluitvormingsregels. 3p 9 Welke besluitvormingsregels dient een vereniging/organisatie te hebben om als democratisch beschouwd te worden? Geef drie regels. Ga uit van besluitvormingsregels die gelden voor een democratische samenleving en vertaal deze naar besluitvormingsregels van een vereniging. Lees regels 26-31 in tekstdel 1D. Volgens Professor Hajer is het Binnenhof niet langer het epicentrum. “Voor dit eenvoudige model is de wereld te gecompliceerd geworden.” (regels 29-31) De beslissingen worden deels elders genomen. 3p 10 Hoe ziet het ‘eenvoudige model' van nationale politieke besluitvorming eruit? Ga in het antwoord uit van de rol van achtereenvolgens regering, parlement en ambtenaren. Lees de regels 31-48 in tekstdel 1D. Professor Rosenthal schrijft: “Er heeft ‘een verschuiving van macht plaatsgevonden’ ... van 2p 11 de politieke actoren naar actoren in de omgeving van het openbaar bestuur.” (regels 43-48) Welke twee kenmerken van de omgeving van het Nederlandse politieke systeem zijn in de regels 31-48 te herkennen? Licht beide kenmerken toe met een voorbeeld uit de tekst. Lees de regels 49-79 in tekstdel 1D. Professor Tromp wil de politiek persoonlijker maken. In geen land ter wereld is de politiek zo onpersoonlijk als in Nederland. De meeste kandidaten voor de Tweede Kamer “zouden bij wijze van spreken de hele verkiezingscampagne op hun bed kunnen blijven liggen. Kamerlid worden ze toch wel.” 2p 12 Leg uit dat deze uitspraak van Tromp over kandidaten voor de Tweede Kamer verwijst naar het Nederlands kiessysteem. Opave 2 Aan het werk Bij deze opgave hoort tekst 2. Bij de begrotingsbehandeling voor het jaar 2003 heeft het eerste kabinet-Balkenende (2002- 2003) de Sociale Nota voor het jaar 2003 gepresenteerd. Hierin worden de hoofdlijnen van het beleid uitgewerkt op het gebied van werkgelegenheid en sociale zekerheid. Tekst 2 is een gedeelte uit die nota. In de eerste alinea van de tekst worden twee maatschappelijke vraagstukken genoemd: het grote aantal WAO’ers en het aantal mensen dat al jaren in de bijstand zit. 2p 13 Leg uit waarom regelingen als de WAO en de bijstand passen in de definitie van de verzorgingsstaat. In Nederland onderscheiden we sociale verzekeringen en sociale voorzieningen. Leg zowel van de WAO als van de bijstand uit tot welke categorie - sociale verzekering of 2p 14 sociale voorziening - deze gerekend wordt. Betrek in je antwoord een kenmerkend verschil tussen sociale verzekeringen en ### Pagina 33 4p 15 ☐ In de tekst staat dat het aantal WAO'ers tot 1 miljoen stijgt en dat veel mensen al jaren in de bijstand zitten. Leg uit dat deze problemen de politieke discussie over de instandhouding van de verzorgingsstaat goed weergeven. Ga uit van twee knelpunten van de verzorgingsstaat. 3p 16 ☐ De overheid is op verschillende manieren betrokken bij het sociaal-economisch proces. Eén manier is de rol van de overheid als regelgever: om tot een grotere effectiviteit in de uitvoering van de bijstand te komen, wil het kabinet met een nieuwe Bijstandswet komen. Welke drie andere rollen van de overheid herken je in tekst 2? Licht je antwoord toe met een zinsnede uit de tekst. 6p 17 ☐ In de Sociale Nota 2003 zijn de opvattingen van het CDA en van de VVD over de verzorgingsstaat herkenbaar. Noem twee opvattingen van het CDA en twee opvattingen van de VVD over de toekomst van de verzorgingsstaat. Illustreer zowel de CDA- als de VVD-opvattingen met een voorbeeld van het kabinetsbeleid uit tekst 2. 2p 18 ☐ Welke materiële en welke immateriële functie van werken voor mensen zijn in tekst 2 te herkennen? Opgave 3 Modernisering van CAO's De FNV schrijft ieder jaar een nota om haar doelstellingen op het terrein van de arbeidsvoorwaarden vast te leggen. Voor 2003 schreef de FNV een nota onder de titel Tegen de Wind in. In tekst 3 in het bronnenboekje vind je een aantal fragmenten uit deze nota. Zie Voorwoord. 2p 19 ☐ De mate waarin de FNV erin slaagt om de belangen van haar leden te behartigen, hangt af van verschillende factoren. In het voorwoord kun je twee van deze factoren herkennen. Welke twee factoren bepalen de ruimte voor succesvolle belangenbehartiging? Leg tevens de invloed uit van deze factoren op de onderhandelingspositie van de FNV met de werkgevers en kabinet. 2p 20 ☐ In de regels 18-26 staat dat de FNV op centraal niveau afspraken wil maken, onder andere met het doel een eerlijke inkomensverdeling te verwezenlijken. Hoe heten de twee belangrijkste instellingen waarbinnen de vakbeweging kan proberen tot centrale afspraken te komen? 2p 21 ☐ Voor hun onderlinge verhoudingen laten de Nederlandse werkgevers- en werknemersorganisaties zich eerder leiden door de principes van het harmoniemodel dan het conflictmodel. Leg uit dat in de visie van de FNV, zoals blijkt uit het Voorwoord, het harmoniemodel is te herkennen. 2p 22 ☐ Leg uit waarom het afsluiten van een CAO zowel belangrijk is voor de vakbeweging als voor de werkgeversorganisaties. De laatste jaren is de trend ingezet dat steeds meer CAO-afspraken op bedrijfsniveau verder worden uitgewerkt (regels 60-69). Door deze ontwikkeling wordt de rol van ondernemingsraden op het gebied van arbeidsvoorwaarden groter. Een ondernemingsraad heeft op bepaalde terreinen zelfs onderbreking en een andere instemmingsrecht. 1p 23 ☐ Welke van deze twee rechten is van toepassing als een ondernemingsraad binnen een CAO bedrijfs specifieke afspraken gaat maken? Licht je antwoord toe. 400035-2-360 4 Lees verder ### Pagina 34 In het tekstdeel *De economische en de verantwoordelijke loonkostenontwikkeling* staat een aantal ontwikkelingen dat de FNV ongewenst vindt. Het gaat dan om zaken als afschaffing door sommige individuele topmanagers en de neiging van bepaalde werkgevers om boven de CAO uit extra beloningscomponenten aan hun werknemers toe te kennen. Verschillen in de hoogte van de loon is een kenmerk van de sociale ongelijkheid in een samenleving. Over die sociale ongelijkheid bestaan verschillende theorieën. 4p 24 [ ] Wat houdt de functionalistische opvatting over het bestaan van sociale ongelijkheid in? Geef een argument waarom aanhangers van het functionalisme (grote) inkomensverschillen gewenst vinden. Opgave 4 Frans - Duits voorstel voor bestuurlijke hervormingen in de Europese Unie Vanwege de uitbreiding van de Europese Unie met tien landen is in de Europese Unie gesproken over bestuurlijke hervormingen. Zonder deze hervormingen wordt de Europese Unie op termijn onbestuurbaar, omdat een Unie met 25 lidstaten om een andere besluitvorming vraagt. De Franse president Chirac en de Duitse bondskanselier Schröder kwamen in januari 2003 met een voorstel. Het voorstel van Chirac en Schröder bestond uit twee onderdelen: 1 De voorzitter van de Europese Commissie moet in het vervolg direct door het Europees Parlement worden gekozen. 2 De voorzitter van de Raad van Ministers zou door een gekwalificeerde meerderheid van de lidstaten voor een periode van vijf jaar moeten worden gekozen. Frankrijk en Duitsland wilden dat de Europese Unie in de toekomst niet geleid wordt door twee voorzitters. Naast de al bestaande voorzitter van de Commissie ook een door de lidstaten zelf te kiezen voorzitter van de Raad van Ministers. Hoe de twee voorzitters van de Unie zich tot elkaar verhouden, is nog onduidelijk. Schröder noemde het plan een ‘acceptabel compromis’, omdat het zowel de positie van de Commissie als de Raad zal versterken. naar: ‘EU krijgt dubbele voorzitter’ uit de Volkskrant van 15 januari 2003 2p 25 [ ] Leg uit welk onderdeel van het voorstel kan bijdragen aan een vermindering van het ‘democratisch tekort’ in de Europese Unie. Op het tweede onderdeel van het voorstel kwam veel kritiek. Een aantal kleine landen was bang dat de voorzitter van de Raad van Ministers te veel als een soort Europese president zou gaan optreden. De Raad van van Ministers zou de voorzitter van de Europese Commissie overvleugelen. Premier Balkenende keerde zich tegen het Frans- Duitse voorstel: “Er komen dus twee kapiteins op een schip. De voorzitter van de Europese Raad en de voorzitter van de Europese Commissie. Als zeevarende natie weten we dat zuiets niet werkt." (de Volkskrant van 4 februari 2003). Naast bovenstaande kritiek op het voorstel speelde bij de Nederlandse regering ook de angst mee dat het kiezen van een voorzitter van de Raad van Ministers zou leiden tot een verzwakking van de positie van Nederland in Europa. Nederland keerde zich dan ook vooral tegen het tweede onderdeel van het Frans-Duitse voorstel. 2p 26 [ ] Leg uit dat de machtspositie van Nederland wordt aangetast als het tweede onderdeel van het Frans-Duitse voorstel zou worden uitgevoerd. In de besluitvorming van de Europese Unie spelen de Raad van Ministers en de Europese Commissie een belangrijke rol. 3p 27 [ ] Noem de taak van respectievelijk de Raad van Ministers en twee taken van de Europese Commissie in het besluitvormingsproces van de ### Pagina 35 Opgave 5 Ontwikkelingssamenwerking Bij deze opgave horen de teksten 4 en 5. Lees eerst tekst 4. Deze tekst heb je nodig voor het beantwoorden van de vragen 28 tot en met 36. 2p 28 In tekst 4 wordt gesproken over ontwikkelingshulp (regel 1). Leg uit dat de in tekst 4 besproken projecten in Kenia en Zuid-Afrika voorbeelden zijn van ontwikkelingshulp. P.J. van Dooren merkt op dat een groot deel van het ontwikkelingsgeld weggegooid geld is (regels 19-21). De slechte ervaringen met diverse hulpprojecten en de kritiek op ontwikkelingssamenwerking hebben vanaf 1990 geleid tot veranderingen in het ontwikkelingsbeleid. Een van deze veranderingen betrof het hanteren van criteria waaraan ontwikkelingslanden moeten voldoen, willen ze in aanmerking komen voor een langdurige ontwikkelingsrelatie met Nederland. 4p 29 Aan welke voorwaarden moet een ontwikkelingsland voldoen, wil het in aanmerking komen voor een langdurige ontwikkelingsrelatie met Nederland? Noem drie voorwaarden en leg uit welke voorwaarde een garantie biedt tegen het mislukken van projecten zoals beschreven in tekst 4. 2p 30 Noem twee andere veranderingen in het ontwikkelingsbeleid van de kabinetten vanaf 1990 die rekening hielden met de kritiek op ontwikkelingshulp, zoals verwoord door Van Dooren. Het landbouwproject in Kenia is gestopt vanwege corruptie en misbruik. Kenia krijgt ook via andere wegen hulp. 2p 31 Welke manier van hulpverlening maakt de kans op corruptie en misbruik door de overheid kleiner? Noem twee voorbeelden van organisaties die op deze wijze hulp verlenen. 2p 32 Noem nog een andere manier via welke Kenia ontwikkelingshulp kan ontvangen en noem twee organisaties die dan in beeld komen. Aan de projecten die worden opgezet voor de ontwikkelingslanden liggen strategieën en ontwikkelingsmodellen ten grondslag. 3p 33 Leg uit welke ontwikkelingsstrategie ten grondslag ligt aan de opzet van het pluimvee project (regels 78-130) van Lesotho. Betrek in je uitleg twee kenmerken van die strategie. De auteur verwijst in tekst 4 naar zijn voorstel om 30 procent te korten op de uitgaven van ontwikkelingssamenwerking. Ambtenaren van het ministerie voor 5p 34 Ontwikkelingssamenwerking zeiden toen tegen hem dat zo’n voorstel politiek onbespreekbaar is. Zie de regels 131-144. Leg uit waarom een flinke korting op het ontwikkelingsgeld politiek onbespreekbaar is. Betrek in je uitleg: A een motief voortkomend uit het Nederlandse ontwikkelingsbeleid en de daaraan gekoppelde opvattingen van B de Nederlandse bevolking of maatschappelijke organisaties en van C politieke partijen. D minimaal twee internationale afspraken of verplichtingen waaraan Nederland zich, zeker voor de korte termijn, dient te houden. Een artikel in Trouw, zoals weergegeven in tekst 4, kan bijdragen aan een bepaalde beeldvorming over derdewereldlanden. 1p 35 Leg naar aanleiding van de tekst uit welke beeldvorming over de Derde Wereld door kranten en andere media kan ontstaan. 1p 36 Leg ook uit wat een dergelijke beeldvorming kan betekenen voor het draagvlak voor ontwikkelingssamenwerking. 400035-2-360 6 Lees verder ### Pagina 36 De vragen 37 tot en met 40 hebben betrekking op tekst 5. Lees de regels 1 tot en met 5 in tekst 5. Met deze uitspraak levert de ex-minister Herfkens voor Ontwikkelingssamenwerking kritiek op het landbouwbeleid van de Europese Unie. 2p 37 ☐ Leg uit waarom het Europees landbouwbeleid de belangen van ontwikkelingslanden schaadt. Vanouds wordt het ontwikkelingsbeleid van westerse landen gekenmerkt door het dilemma van het eigen economische belang en het humanitaire motief. 2p 38 ☐ Leg aan de hand van tekst 5 uit of dit dilemma nog van toepassing is op het huidige Nederlandse ontwikkelingsbeleid. Herfkens was graag de koffieboeren te hulp geschoten (regels 57-59 in tekst 5). Niet alleen westerse overheden en het westerse bedrijfsleven kunnen iets doen om de positie van koffieboeren te verbeteren, ook de westerse burger als consument kan hier een bijdrage leveren. 2p 39 ☐ Leg uit hoe de westerse consument een bijdrage kan leveren aan het verbeteren van de economische positie van kleine koffieboeren. Lees de regels 63-75 in tekst 5. In het Nederlandse ontwikkelingsbeleid gaan hulp en handel samen. 2p 40 ☐ Geef twee argumenten waarom het geven van ontwikkelingshulp ook nodig blijft bij een liberalisering van de wereldhandel zoals bijvoorbeeld het afschaffen van landbouwsubsidies. Einde 400035-2-36o 7 ### Pagina 37 Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 23 juni 9.00 – 12.00 uur 2004 maatschappijleer (nieuwe stijl en oude stijl) Bronnenboekje 400035-2-36b Begin