# Eindexamen Maatschappijwetenschappen VWO 2002 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/maatschappijleer/2002/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Opgave 1 Ontwikkelingssamenwerking

Het ministerie van Buitenlandse Zaken heeft de voorlichtingsbrochure <i>kiezen voor effect,</i>
<i>Ontwikkelingssamenwerking in 2000</i> uitgegeven. Daarin staan de hoofdlijnen van het
ontwikkelingsbeleid voor de periode 1998-2002 beschreven. Tekst 1 bevat een gedeelte van
deze brochure.

Ga uit van tekst 1 bij het beantwoorden van de vragen van deze opgave.

In de brochure wordt gesproken over ontwikkelingshulp (regel 3) en
ontwikkelingssamenwerking (regel 12). Hoewel de begrippen vaak door elkaar worden
gebruikt, gaat het om twee verschillende begrippen.
4p 1 □ A Geef het verschil aan tussen ontwikkelingshulp en ontwikkelingssamenwerking.
B Geef twee citaten uit paragraaf 2: <i>Duurzame armoedebestrijding</i> die kenmerkend zijn
voor ontwikkelingssamenwerking.

De afgelopen decennia zijn er verschillende ontwikkelingsstrategieën geformuleerd om
onderontwikkeling in arme landen terug te dringen. Er wordt onder andere onderscheiden:
de kapitalistische strategie, de socialistische strategie, de basisbehoefte strategie en de
strategie van self-reliance.
De Nederlandse regering kiest vanaf het begin van de jaren negentig van de vorige eeuw
voor de doelstelling van duurzame armoedebestrijding (zie paragraaf 2). In dit model van
duurzame armoedebestrijding zijn kenmerken van de vier genoemde strategieën terug te
vinden.
4p 2 □ Leg van twee van de vier bovengenoemde ontwikkelingsstrategieën uit welk kenmerk je van
toepassing vindt op het model van duurzame armoedebestrijding.

„Ook in het wereldwijde economische verkeer zijn aanpassingen nodig om te voorkomen
dat landen, volkeren en culturen in de marge verdwijnen.” (regels 27-30)
3p 3 □ Welke economische aanpassingen zijn nodig om te zorgen dat ontwikkelingslanden, meer
dan nu het geval is, kunnen profiteren van de wereldhandel?
Geef daarvan drie voorbeelden.

Zie paragraaf 3: <i>De selectie</i>, <i>het budget en paragraaf 4</i>. <i>De selectie</i>.
Nederland wil met 18 ontwikkelingslanden intensief en langdurig samenwerken.
Bij de selectie is in eerste instantie gelet op drie zaken (regels 69-72).
3p 4 □ Welke drie zaken zullen een rol hebben gespeeld bij de selectie van deze 18 landen?
Geef per zaak een reden voor de selectie van deze landen.

”Het budget van Ontwikkelingssamenwerking is in het regeerakkoord vastgesteld op 0,8%
van het Bruto Nationaal Product” (regels 53-55). Met een aantal vergelijkbare landen, zoals
de Scandinavische landen, geeft Nederland van de rijke landen naar verhouding het meest
aan ontwikkelingssamenwerking.
2p 5 □ Welk politiek-strategisch motief heeft Nederland daarvoor?

Naast een politiek-strategisch motief spelen/spelen bij ontwikkelingssamenwerking
andere motieven een rol. Dat zijn onder andere: humanitaire/ethische motieven,
economische motieven en ecologische motieven.
6p 6 □ Geef van deze drie soorten motieven aan in welke mate elk soort motief een rol speelt in het
ontwikkelingsbeleid van de tweede kabinet-Kok (1998-2002).
Verwerk in je antwoord een kenmerk van het ontwikkelingsbeleid onder minister Herfkens.
(Niet alle kenmerken van het ontwikkelingsbeleid staan in tekst 1.)

Naast bilaterale ontwikkelingssamenwerking met

### Pagina 2

Een derde van het budget van Ontwikkelingssamenwerking gaat naar particuliere
organisaties, waaronder de zogenoemde Medefinancieringsorganisaties (MFO's) zoals
Novib, Icco, Hivos en Hivos en Hivos (regels 63–64).
2p 8□ Waarom past het financieringen van MFO's door de overheid goed bij een beleid dat zich richt
op duurzame armoedebestrijding?
Betrek in je antwoord de doelstelling en werkwijze van deze organisaties.

Als particulier kun je naast geldelijke steun aan vele ontwikkelingsorganisaties, ook op een
andere wijze een bijdrage leveren aan ontwikkelingssamenwerking, bijvoorbeeld door het
kopen van Max Havelaarkoffie.
2p 9□ Leg uit waarom het kopen van Max Havelaarkoffie een nuttige bijdrage is aan
ontwikkelingssamenwerking.

In juni 2000 ontstond in de media het beeld dat de minister van Landbouw, Brinkhorst, en
zijn collega Herfkens voor Ontwikkelingssamenwerking het niet helemaal eens waren over
het Europees landbouwbeleid. Herfkens heeft dat beleid ‘schandalig’ genoemd, omdat het
de ontwikkelingslanden benadeelt, waarna Brinkhorst Herfkens beschuldigde van
‘simplisme’ (bron: de *Volkskrant* van 28 juni 2000).
De vraag is of het Europees landbouwbeleid werkelijk de ontwikkelingslanden benadeelt.
Onder andere ambtenaren van het ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij,
hebben juist gesteld dat de Europese markt wagenwijd openstaat voor het overgrote deel
van de Afrikaanse landbouwproducten (bron: *de Volkskrant* van 2 juni 2000).
2p 10□ Aan welk verdrag tussen de EU en een groot aantal ontwikkelingslanden ontlenen deze
ambtenaren hun bewering dat de Europese markt openstaat voor het overgrote deel van de
Afrikaanse landbouwproducten?
Licht dit verdrag toe.

Opgave 2 Discussie over de monarchie

De laatste tijd is er een publiek en politiek debat over de monarchie. Op 7 april 2000 startte
de fractievoorzitter van D66 in de Tweede Kamer, Thom de Graaf, het debat over de
monarchie.

Zie de teksten 2 tot en met 4.
De politieke besluitvorming kun je beschrijven volgens het barrièremode.
4p 11□ A Welke barrières in het politieke proces zijn genomen als er inderdaad een
grondwetswijziging (regels 18–20 in tekst 3) zou komen?
B Welke barrière in het politieke proces zal het voorstel van De Graaf waarschijnlijk niet
halen?
Licht je antwoord toe.

De Graaf deed in de uitzending van het RTL-4-journaal allerlei voorstellen om de invloed
van de koningin terug te brengen. Zo zei hij dat de koning geen voorzitter meer dient te zijn
van de Raad van State. Hij wil dat het (toekomstige) staatshoofd een meer ceremoniële rol
krijgt.
2p 12□ Welke twee van de huidige rollen van de koningin – naast voorzitter van de Raad van State -
zal het staatshoofd niet meer uitoefenen bij een louter ceremoniële rol?

De koning is formeel voorzitter van de Raad van State.
2p 13□ Noem een taak van de Raad van State in het proces van wetgeving en een taak van de Raad
van State in de bestuursrechtspraak.

Naast formele zaken waaraan de koningin macht kan ontlenen, beschikt zij ook over
informele machtsbronnen.

### Pagina 3

3p 15 De macht van de koning(in) is in ons staatsbestel beperkt.
Hoe noemen we een staatsbestel waarin de macht van de koning(in) beperkt is en geef twee kenmerken van dit bestel waaruit die beperkte macht van de koning(in) blijkt.

3p 16 A Wat houdt het begrip politieke cultuur in?
B Geef aan dat de discussie over de monarchie ook een aspect is van de verandering van de politieke cultuur in Nederland.

2p 17 Leg uit waarom juist een partij als D66 de discussie heeft geopend over de rol van de koningin.

GroenLinks en de Socialistische Partij zijn voorstander van een democratisch gekozen staatshoofd. Er bestaan echter tussen gekozen staatshoofden c.q. presidenten in de wereld grote verschillen in bevoegdheden. Zo vervult de president in Duitsland hoofdzakelijk een ceremoniële functie, terwijl de gekozen president in de Verenigde Staten verreikende bevoegdheden heeft. In de VS is sprake van een presidentieel stelsel.
Vergelijk het Nederlandse parlementair stelsel met het presidentiële stelsel van de Verenigde Staten.

4p 18 Beschrijf twee kenmerken tussen beide stelsels.

Opgave 3 Criminaliteit in Nederland

In 1999 schreef Winnie Sorgdrager een boek over haar ministerschap, getiteld 'Een verantwoordelijke minister'. Zij was minister van Justitie in het eerste kabinet-Kok (1994-1998). Deze opgave is opgebouwd aan de hand van fragmenten uit het boek waarin ze de ontwikkelingen op het gebied van criminaliteit en strafrecht in Nederland van de afgelopen jaren schetst.

Bij deze opgave horen de teksten 5 tot en met 7 en de diagrammen 1 tot en met 8.

Zie regels 1-7 uit tekst 5.

4p 19 A Geef twee redenen waarom een officier van justitie kan beslissen een zaak niet voor de rechter te brengen.
B Welk beginsel ligt ten grondslag aan deze redenen en wat houdt dit beginsel in?

Het criminaliteitsniveau in Nederland is in de jaren tachtig sterker gestegen dan elders in Europa (regels 26-35 uit tekst 5). Eén van de manieren om het criminaliteitsniveau uit te drukken, gebeurt via politieciffers. Maar dit maakt het moeilijk om politieciffers van verschillende landen goed met elkaar te vergelijken.

2p 20 Noem twee factoren die het moeilijk maken om politieciffers van verschillende landen goed met elkaar te vergelijken.

Sorgdrager stelt de vraag waarom het criminaliteitsniveau in Nederland zoveel sterker is gestegen dan elders in Europa. Ze noemt zelf al een aantal verschijnselen dat een deel van de stijging kan verklaren zoals de groei van de bevolking, meer goederen om te stelen en drugsproblematiek. Zie tekst 5 regels 26-35. Voor de verklaring van de sterke toename van criminaliteit in Nederland baseert men zich op verschillende theorieën.

4p 21 Leg uit uit welke theorieën een samenhang kunnen verklaren tussen de relatief sterke stijging van criminaliteit in Nederland en de veranderingen in de Nederlandse samenleving. Noem in je antwoord twee theorieën.

In regels 45-64 uit tekst 5 bespreekt Sorgdrager een in het dagblad Trouw gepubliceerd onderzoek over het vertrouwen van de bevolking in politie en justitie. Sorgdrager denkt dat ,,er bij de methode en de vraagstelling van dit onderzoek wel de nodige kritische opmerkingen kunnenn worden.” Enkele resultaten van dit onderzoek staan in het kennnisboekje: de diagrammen 1 tot en met 8.

2p 22 Plaats twee kanttekeningen bij de uitspraak die is weergegeven in diagram 6.

200

### Pagina 4

23 2p ☐ Zie de diagrammen 1 tot en met 8.
Uit welk diagram blijkt dat er volgens een meerderheid van de Nederlandse bevolking
sprake is van klassenjustitie?
Licht je antwoord toe.
24 1p ☐ Zie regels 73–93 uit tekst 5.
Op welke taak van de politie moet Sordrager meer de nadruk worden gelegd?
25 3p ☐ De nadruk die de politie legt op het voorkomen van criminaliteit (preventie) heeft bij
bepaalde vormen van criminaliteit waarschijnlijk meer succes dan bij andere.
Bij welke vorm van criminaliteit is deze aanpak waarschijnlijk het minst succesvol?
Licht je antwoord toe.
26 7p ☐ Zie tekst 6.
Sordrager schrijft in haar boek over de bevoegdheden van de minister van Justitie op
het gebied van de opsporing.
A Noem de drie machten van de trias politica.
B Beschrijf met behulp van voorbeelden uit tekst 6 wat de taken zijn van de
vertegenwoordigers van de drie machten bij het bestrijden van de criminaliteit.
27 4p ☐ Zie tekst 6.
De rechtsstaat kent twee beginselen die op gespannen voet met elkaar kunnen staan.
Leg aan de hand van deze twee beginselen van de rechtsstaat uit waarom het van belang is
dat bij het inzetten van nieuwe opsporingsmethoden, zoals het 'doorlaten' van drugs, een
wettelijke procedure is vereist waarbij duidelijk is wie waartoe bevoegd is.
28 2p ☐ Zie tekst 7.
De rechtbank heeft in de zaak Daniël van Cottbem vijf jaar gevangenisstraf opgelegd in
combinatie met tbs. De vrienden van Daniël vinden dat daders van dit soort misdrijven een
hogere gevangenisstraf krijgen en geen maatregel als tbs.
Ben je het eens of oneens met de opvatting van de vrienden van Daniël van Cottbem?
Betrek in je antwoord een voor- of nadeel van een hogere gevangenisstraf en een voor- of
nadeel van tbs.
29 1p ☐ Voor een deel is het 'grote onbehagen' over de Nederlandse strafrechtspleging te verklaren
uit het feit dat in het strafrecht lange tijd een zeer beperkte rol was weggelegd voor het
slachtoffer. De laatste jaren zijn er maatregelen genomen om de positie van het slachtoffer
te verbeteren.
Noem een maatregel die de overheid heeft genomen om het slachtoffer een sterkere positie
te geven in het strafrecht.
30 2p ☐ De diagrammen 1 tot en met 8 in het bronnenboekje komen uit een onderzoek dat in
opdracht van het dagblad Trouw is verricht. Als onderzoeks­methode is een enquête
gebruikt.
Aan welke voorwaarden moet deze onderzoeks­methode voldoen om betrouwbare uitspraken
op te leveren? Noem er twee.
Einde

200029 40 5

### Pagina 5

Examen VWO
Voorbereidend
Wetenschappelijk
Onderwijs
20 02
Tijdvak 2
Woensdag 19 juni
9.00-12.00 uur
Maatschappijleer (oude stijl en nieuwe stijl)
Bronnenboekje
200029 40A
Begin

### Pagina 6

Opgaaf 1 Ontwikkelingssamenwerking
Kiezen voor effect

tekst 1

1. Inleiding
Waarom krijgt het ene land wel
ontwikkelingshulp en het andere niet? En
hoe wordt ervoor gezorgd dat de hulp
goed terecht komt? Dit document heeft op
deze vaak gestelde vragen een
antwoord.
De Nederlandse ontwikkelingshulp begon in
1949 met een schenking van 1,5 miljoen
gulden aan een programma van de Verenigde
Naties. In het midden van de jaren negentig
was het budget voor
Ontwikkelingssamenwerking uitgegroeid tot
een dikke zes miljard gulden.
2. Duurzame armoedebestrijding
Nederland wil op een duurzame manier
armoede bestrijden. Dat is de
kern van
ontwikkelingssamenwerking. Het woord
heeft meerdere betekenissen:
plaats 'blijvend': de inspanning
gericht dat een land, stad of
bevolkingsgroep ook na beëindiging van
steun op eigen kracht verder kan.
'Duurzaam' betekent echter dat je geen
aanslagen pleegt op het milieu.
Armoedebestrijding is niet alleen een
kwestie van steun aan afzonderlijke landen
of regio's. Ook in het wereldwijde
economische verkeer zijn aanpassingen
nodig om te voorkomen dat landen, volkeren
en culturen in de marge steeds
uitbreidende internationale contacten
hebben zeker ook zegeningen, zoals
sterke verhoging van de productiviteit,
kennisverbreding en culturele uitwisseling.
Maar het risico van een tweedeling tussen
landen die daarvan profiteren en landen die
'niet meer meedoen' of afhaken is
bron: Brochure 'kiezen voor effect, Ontwikkelingssamenwerking in 2000', Ministerie van
Buitenlandse Zaken, juli 1999

levensgroot. (...) Moderne
ontwikkelingssamenwerking heeft dus ook
de opdracht om ervoor te zorgen dat rijke en
arme landen op voet van gelijkheid kunnen
meedoen aan de wereldeconomie. (...)

3. De verdeling van het budget
In het najaar van 1998 kondigde de minister
voor Ontwikkelingssamenwerking aan het
aantal landen dat van diversen hulp
ontvangt, drastisch te gaan beperken. Tot dan
ontvingen 118 landen diverse hulp. Het
kabinet wilde het aantal waarmee intensief
wordt samengewerkt, terugbrengen tot
ongeveer 18 en met een beperkte relatie aangaan.
Het budget van ontwikkelingssamenwerking
is in het regeerakkoord vastgesteld op 0,8%
van het Bruto Nationaal Product. (...)
Daarvan wordt een groot deel besteed via
internationale organisaties zoals de
Verenigde Naties, de Europese Unie of de
Wereldbank. (...) Daarvan gaat er veel geld
naar speciale programma's zoals de uitgaven
voor de Nederlandse Ambassades en Aruba, naar
activiteiten voor een regio of een groep
landen en naar organisaties zoals Novib,
65
60
55
50
45
40
Bilance, Ic co, Hivos, SNV en PSO. Het
resterende deel gaat rechtstreeks van de
Nederlandse regering naar een met naam
genoemd land. (...)

4. De selectie
Bij de selectie van de 18 landen waarmee
Nederland intensief en langdurig
samenwerkt, is in eerste instantie gelet op
drie zaken. (...)

200029 40A 2 Lees verder

### Pagina 7

Opgave 2 Discussie over de monarchie
tekst 2
De republiek van Oranje

De monarchie staat volop in de
belangstelling. Veel Nederlanders zijn
tevreden met onze koningin. Toch moet de
macht van het staatshoofd worden ingeperkt,
zegt het kamerlid De Graaf tegen het

kabinet-Kok. En terwijl koningin Beatrix op
Prinsjesdag het volk toespreekt, mijmert
kroonprins Willem-Alexander over zijn
toekomst, inclusief het huwelijk.

bron: W. Breedveld, F. Dijkstra e.a.; De republiek van Oranje, Amsterdam, 2000, Trouw
Dossier NL, nr. 1

tekst 3
D66 wil macht staatshoofd inperken

D66-fractieleider De Graaf wil de macht
van de opvolger van koningin Beatrix
inperken. (...) Dat zei hij in een uitzending
van het RTL-4-journaal.

5 De Graaf wil een meer ceremoniële rol voor
het toekomstig staatshoofd. (...)
Ook wil De Graaf dat de koning geen
voorzitter meer is van de Raad van State.
(...)
De Graaf doorbreekt met zijn pleidooi voor
een ceremoniële monarchie een taboe.
10 (...)
De politieke leider van D66 vraagt aan

premier Kok om zijn ideeën te bespreken
met onder anderen koningin Beatrix en haar
waarschijnlijke opvolger, prins Willem-
Alexander. Volgens De Graaf is ‘de tijd rijp’
om te werken aan de modernisering van de
monarchie.
Om de invloed van het Koninklijk Huis te
beperken is een grondwetswijziging
noodzakelijk. D66 wil dat tussen nu en acht
20 jaar regelen. Premier Kok reageerde
afwijzend. Hij zegt niet van zins te zijn om
de staatsrechtelijke positie van het
staatshoofd te wijzigen.

bron: Trouw van 8 april 2000

tekst 4
Storm over positie koningin

D66-fractievoorzitter De Graaf is
verbijsterd over de storm die is
losgebarsten omdat hij de politieke macht
van het staatshoofd wil inperken. Er
kwamen emotionele reacties van fel
afwijzend (CDA, VVD) tot razend
enthousiast (SP, GroenLinks). Volgens De
Graaf wilde hij de discussie uit de
taboesfeer halen, maar hij

10

15

constateert nu dat over de
monarchie blijkbaar weinig zakelijk kan
worden gesproken.
Volgens De Graaf is het voor veel mensen
moeilijk de modernisering van de monarchie
los te koppelen van de vraag of de koningin
hard werkt. Het gaat hem niet om de persoon
van de koningin, maar om het staatsbestel.

bron: W. Breedveld, F. Dijkstra e.a.; De republiek van Oranje, Amsterdam, 2000, Trouw
Dossier NL; nr. 1

200029 40A


### Pagina 8

Opgave 3 Criminaliteit in Nederland
tekst 5
In Nederland worden per jaar zo’n vijf en
een half miljoen misdrijven gepleegd.
Ruim anderhalf miljoen daarvan komt ter
kennis van de politie. Uiteindelijk komen
250.000 zaken bij het OM terecht,
waarvan er 100.000 voor de rechter
komen. Meer dan 95% eindigt in een
schuldverklaring. In ongeveer 10.000
gevallen wordt een taakstraf opgelegd, in
een kwart van de zaken een vrijheidsstraf,
waarvan de voorwaardelijk of onvoorwaardelijk.
Cijfers, cijfers. Wat zeggen deze?
(...)
De criminaliteitscijfers zijn de laatste jaren
niet heel veel veranderd. Daarvoor heeft
echter een sterke groei van de criminaliteit
plaatsgevonden. In de jaren zeventig en
tachtig was het criminaliteitsniveau
bepaald laag en Nederland was in die tijd
internationaal gezien een relatief veilig
land. Terwijl het percentage opgelegde
straffen een stuk hoger was dan nu, voor
cellen nog niet de helft van de veroordeelden
worden zelfs gevangenissen gesloten
terwijl de taakstraf, als alternatief voor
gevangenisstraf, nog niet bestond.
(...)
Een klein deel van de stijging die in de jaren
tachtig heeft plaatsgevonden, kan worden
verklaard uit de groei van de bevolking en
uit het feit dat er nu meer te stellen is dan
vroeger. Bovendien heeft de
opkomende drugsproblematiek ook veel
opkomende drugsproblematiek ook veel
gevolgen gehad. Maar dat verklaart nog
waarom het criminaliteitsniveau in
Nederland zoveel sterker is gestegen dan
elders in Europa.
Bij het publiek is in de loop der jaren het
gevoel van onveiligheid sterk geworden.
Elk jaar wordt er onder de bevolking
onderzoek gedaan naar de problemen die
men het meest verontrustend vindt. In de
voorgaande jaren waren het onder andere
het milieu, de werkloosheid en een kernloog
die op de eerste plaats stonden. Nu zijn dat
al geruime tijd criminaliteit en onveiligheid.
In het dagblad Trouw wordt op 6 januari
1999 de uitslag van een onderzoek over het
bron: W. Sordrager, Een verantwoordelijke minister. Opstellen over justitie en politiek,
Breda, 1999, pp. 126–129
vertrouwen in politie en justitie bij de
Nederlandse bevolking beschreven:
’vertrouwen in de politie’ aldus de kop.
En dan ‘het vertrouwen in de rechtstaat’ is de
kop. Er is sprake van een algemeen bekende
algemene trend van afgenomen vertrouwen.
Aldus het onderzoek van de Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP).
In de rechtstaat is de algemene trend van vertrouwen in instituten is dus dat het vertrouwen de laatste jaren sterk afgenomen is.
Een grote meerderheid van de Nederlandse bevolking
vindt dat rechters en officieren van justitie te
veel fouten maken waardoor verdachten juist
vrijuit gaan, de politie te weinig bevoegdheden
heeft en criminelen te mild wordt bestraft.
Ook moet de immigratie worden meegenomen in
de misdaad tegen te gaan. Toen de
(...)
Hoewel er bij de methode en de vraagstelling
van dit onderzoek wel de nodige kritische
opmerkingen geplaatst kunnen worden, denk
ik dat het goed is dit soort onderzoeken serieus
te nemen en te proberen op de
stereotiepe manier te reageren.
Waarom is het vertrouwen in de rechtstaat
gedaald? Waarom denken mensen dat
officieren en rechters voortdurend fouten
m

### Pagina 9

diagrammen 1 Het strafrechtssysteem levert een belangrijke bijdrage aan het goed functioneren van de samenleving
mee eens
neutraal
niet mee eens
geen opgave
0 10 20 30 40 50 60 70 80%
1998
1991
2 Rechters zijn tegenwoordig te soepel met straffen
mee eens
neutraal
niet mee eens
geen opgave
0 10 20 30 40 50 60 70 80%
1998
1991
3 Ik heb geen vertrouwen in de manier waarop misdaden in Nederland wordt bestreden
mee eens
neutraal
niet mee eens
geen opgave
0 10 20 30 40 50 60 70 80%
4 Wanneer je genoeg geld hebt om een dure advocaat in te schakelen, ontloop je eerder je straf dan wanneer je geen dure advocaat kunt betalen
mee eens
neutraal
niet mee eens
geen opgave
0 10 20 30 40 50 60 70 80%
1998
1991
5 Misdadigers blijven te vaak ongestraft omdat rechters en officieren van justitie fouten maken
mee eens
neutraal
mee oneens
geen opgave
0 10 20 30 40 50 60 70 80%
6 Leden van etnische minderheden plegen vaker misdaden dan Nederlanders
mee eens
neutraal
niet mee eens
geen opgave
0 10 20 30 40 50 60 70 80%
1998
1991
7 Justitie moet harder optreden tegen misdaden die door etnische minderheden worden gepleegd
mee eens
neutraal
niet mee eens
geen opgave
0 10 20 30 40 50 60 70 80%
1998
1991
8 Door de toename van vreemdelingen in de Nederlandse samenleving stijgt de criminaliteit
mee eens
neutraal
mee oneens
geen opgave
0 10 20 30 40 50 60 70 80%
bron: Trouw van 5 januari 1999
200029 40A 5 Lees verder

### Pagina 10

tekst 6
Wat opvalt is de tendens om
zeli vaker te betrekken in allerlei
beslissingen op het gebied van de
opsporing. Omdat ik dat geen goede
5 ontwikkeling vind, heb ik dat zoveel
mogelijk proberen tegen te houden. Het is
gevaarlijk als de minister wordt
ingeschakeld in het strafproces.
(...)
Het 'doorlaten' van drugs of het inzetten van
10 een crimineel als infiltrant zijn
opsporingsstrategieën die in het verleden uit
de hand zijn gelopen, zoals uit de
parlementaire enquête door de Commissie-
Van Traa is gebleken. Daarom is het de
15 inzet van deze methoden uiteindelijk de
minister die de beslissing goedkeurt. In zo'n
geval moet alles wat relevant is voor de zaak
op schrift staan, zodat de rechter kan toetsen
hoe en waarom de beslissingen zijn
20 genomen. Dit moet echter een tijdige
regeling zijn. Als de situatie eenmaal is uit-
gegeven, moet de minister uit de procedure
verdwijnen. Tot nu toe is de
bron: W. Sorgdrager, Een verantwoordelijke minister. Opstellen over justitie en politiek,
Breda, 1999, pp. 258-259

tekst 7
Onstilbare honger naar straf
F. Kuitenbrouwer
Vijf jaar cel? Onvoorstelbaar. Zo
verwoordt een krantenkop de reactie van
vrienden van de 17-jarige Daniël die
begin dit jaar op het station in
5 Vlaardingen werd doodgeslagen. Pas
verderop in het bericht blijkt dat er ook nog
tbs werd opgelegd. Dat is formeel
geen straf maar een 'maatregel', maar tbs
wordt door delinquenten vaak meer
10 gevreesd dan celstraf, omdat het duidt op de
aanwezigheid van een ernstige
geestelijke stoornis bij de dader.

Een dergelijk bericht is typerend voor het
'grote onbehagen' over de Nederlandse
bron: NRC Handelsblad van 12 mei 2000

Einde
25 buitengewoon terughoudend in het oproepen
van bewindslieden op een zitting. Het is te
hopen dat dat zo blijft. (...)
De ministeriële verantwoordelijkheid van de
minister van Justitie in concrete strafzaken is
30 ingewikkelder dan in het algemeen handelen en
nalaten van zijn ambtenaren. In het
hoofdstuk over het Openbaar Ministerie is
melding gemaakt van de mogelijkheden die
de minister van Justitie heeft om zich te
35 bemoeien met concrete strafzaken: hij kan
een aanwijzing (een opdracht) geven om een
zaak te vervolgen en hij kan ook ingrijpen in
een opsporingsonderzoek. De minister heeft
dus bevoegdheden om zich te bemoeien met
40 het werk van het OM. Het OM is
hiërarchisch ondergeschikt aan de minister
van Justitie, en deze laat de
verantwoordelijkheid voor het handelen en
nalaten van het OM, maar hij beschikt niet
45 zelf over de bevoegdheden die het OM
heeft.
(...)
15 strafrechtspleging dat het onderwerp vormt
van een gelijkmatig boek van de Leidse
hoogleraar strafrecht Th. A. de Roos.
Jarenlang was het geijkte antwoord op dit
onbehagen: lees een ochtendblad.
20 Strafrecht is te ingewikkeld voor sjablonen
zoals de kop over de uitspraak in de zaak
Daniël van Cotthem. Maar dat gaat niet meer
op. Er lijkt wel een nieuwe behoefte aan
strenge straffen vaardig geworden
25 over de hele samenleving, bepaald niet alleen
onder de lezersschare van een groot
ochtend

### Pagina 11

Correctievoorschrift VWO
Voorbereidend
Wetenschappelijk
Onderwijs
Maatschappijleer (oude stijl en nieuwe stijl)
20 02
Tijdvak 2
200029 CV40
Begin

### Pagina 12

1 Regels voor de beoordeling
Het werk van de kandidaten wordt beoordeeld met zoveel mogelijk overeenkomstige toepassing van de artikelen 41 en 42 van het Eindexamenbesluit VWO/HAVO/MAVO/VBO. Van overeenkomstige toepassing is ook de Regeling beoordeling centraal examen, CEVO 94-427, Uitleg Gele katern nr. 22a van 28 september 1994.
Voor de beoordeling zijn de volgende passages van de artikelen 41 en 42 van het Eindexamenbesluit van belang:
1 De directeur doet het gemaakte werk met een exemplaar van de opgaven en het procesverbaal van het afnemen toekomen aan de examinator. Deze kijkt het werk na en zendt het met zijn beoordeling aan de directeur. De examinator past bij zijn beoordeling de normen en de regels voor het toekennen van scorepunten toe die zijn gegeven door de CEVO.
1a De directeur kan een tweede corrector aanwijzen. In dat geval dient in het correctievoorschrift voor ,,gecommitteerde" telkens te worden gelezen: ,,tweede corrector". Indien de directeur geen tweede corrector aanwijst zijn de betreffende bepalingen niet van toepassing.
2 De directeur doet de van de examinator ontvangen stukken met een exemplaar van de opgaven, de beoordelingsnormen, het procesverbaal en de regels voor het bepalen van de cijfers onverwijld aan de gecommitteerde toekomen.
3 De gecommitteerde beoordeelt het werk zo spoedig mogelijk en past bij zijn beoordeling de normen en de regels voor het toekennen van scorepunten toe die zijn gegeven door de CEVO.
4 De examinator en de gecommitteerde stellen in onderling overleg het aantal scorepunten voor het centraal examen vast.
5 Komen zij daarbij niet tot overeenstemming, dan wordt het aantal scorepunten bepaald op het rekenkundig gemiddelde van het door ieder van hen voorgestelde aantal, zo nodig naar boven afgerond.

2 Algemene regels
Voor de beoordeling van het examenwerk zijn de volgende bepalingen uit de CEVO-regeling van toepassing.
1 De examinator vermeldt op een lijst de namen en/of nummers van de kandidaten, het aan iedere kandidaat voor elke vraag toegekende aantal scorepunten en het totaal aantal scorepunten van iedere kandidaat.
2 Voor het antwoord op een vraag worden door de examinator en door de gecommitteerde scorepunten toegekend in overeenstemming met het antwoordmodel. Scorepunten zijn de getallen 0, 1, 2, ..., n, waarbij n het maximaal te behalen aantal scorepunten voor een vraag is. Andere scorepunten, die geen gehele getallen zijn, zijn niet geoorloofd.
3 Scorepunten worden toegekend met inachtneming van de volgende regels:
3.1 indien een vraag volledig juist is beantwoord, wordt het maximaal te behalen aantal scorepunten toegekend;
3.2 indien een vraag gedeeltelijk juist is beantwoord, wordt een deel van de te behalen scorepunten toegekend in overeenstemming met het antwoordmodel;
3.3 indien een antwoord op een open vraag niet in het antwoordmodel voorkomt en dit antwoord op grond van aantoonbare, vakinhoudelijke argumenten als juist of gedeeltelijk juist aangemerkt kan worden, moeten scorepunten worden toegekend naar analogie of in de geest van het antwoordmodel;
3.4 indien één voorbeeld, reden, uitwerking, citaat of andersoortig antwoord gevraagd wordt, moeten scorepunten worden toegekend in overeenstemming met het antwoordmodel;
3.5 indien meer dan één van een soort antwoord wordt gevraagd, worden uitsluitend de eerstgegeven antwoorden beoordeeld, tot maximaal het gevraagde aantal;

200029 CV40 2 Lees verder

### Pagina 13

3.6 indien in een antwoord een gevraagde verklaring of uitleg ontbreekt, dan wel foutief is,
worden 0 scorepunten toegekend, tenzij in het antwoordmodel anders is aangegeven;
3.7 indien in het antwoordmodel verschillende mogelijkheden zijn opgenomen, gescheiden
door het teken /, gelden de deze mogelijkheden als verschillende formuleringen van hetzelfde
antwoord;
3.8 indien in het antwoordmodel een gedeelte van het antwoord tussen haakjes staat,
behoeft dit gedeelte niet in het antwoord van de kandidaat voor te komen;
4 Indien de examinator of de gecommitteerde meent dat in een toets of in het
antwoordmodel bij die toets een fout of onvolkomenheid zit, beoordeelt hij het werk van de
kandidaten alsof toets en antwoordmodel juist zijn.
Hij kan de fout of onvolkomenheid mededelen aan de CEVO.
Het is niet toegestaan zelfstandig te wijken van het antwoordmodel. Met een eventuele
fout wordt bij de definitieve normering van het examen rekening gehouden.

5 Voor deze toets kunnen maximaal 92 scorepunten worden behaald. Scorepunten worden
toegekend op grond van het door de kandidaat gegeven antwoord op iedere vraag. Er
worden geen scorepunten vooraf gegeven.

6 Het cijfer voor het centraal examen wordt als volgt verkregen.
Eerste en tweede corrector stellen de score voor iedere kandidaat vast. Indien geen tweede
corrector is aangewezen stelt de examinator de score vast. Deze score wordt meegedeeld
aan de directeur.
De directeur stelt het cijfer voor het centraal examen vast op basis van de regels voor
omzetting van score naar cijfer die de school heeft vastgesteld.
De CEVO zal een waarde voor de normeringsterm N bekend maken, die zou hebben
gegولد, als deze toets als centraal examen was afgenomen.

3 Antwoordmodel Deel-
Antwoorden scores

Opgave 1 Ontwikkelingssamenwerking

Maximumscore 4
1 ☐ A
• Bij ontwikkelingshulp gaat het om het geven van concrete hulp (geld, goederen of diensten)
aan ontwikkelingslanden (ten behoeve van de economische en/of sociale ontwikkeling van
deze landen)
• Bij ontwikkelingssamenwerking gaat het om activiteiten van rijke landen en van
ontwikkelingslanden om samen onderzoek/armoede terug te dringen.
Ontwikkelingssamenwerking is meer dan alleen het geven van hulp van de rijke landen aan
de ontwikkelingslanden. Ontwikkelingssamenwerking omvat naast het geven van hulp het
nemen van maatregelen om de ontwikkelingslanden binnen de rijke landen en in de
betrekkingen tussen ontwikkelingslanden en de rijke landen. Ontwikkelingssamenwerking
betekent dat rijke landen en ontwikkelingslanden samen verantwoordelijk zijn voor het
nemen van maatregelen om armoede tegen te gaan
1

B
Twee van de volgende citaten die passen binnen de definitie van ontwikkelingssamenwerking:
• „Armoedebestrijding is niet alleen een kwestie van steun aan afzonderlijke landen of
regio's." (regels 25–27)
• „Ook in het wereldwijde economische verkeer zijn aanpassingen nodig." (regels 27–29)
• „,om ervoor te zorgen dat rijke en arme landen op voet van gelijkheid kunnen meedoen
aan de wereldeconomie." (regels 40–42)

per juist citaat
1

200029 CV40 3 Lees verder

### Pagina 14

Antwoorden Deel- scores

Maximumscore 4
2 [ ] Duurzame armoedebestrijding komt overeen met het kenmerk van (twee van de volgende):
• de basisbehoefte
strategie, namelijk de vervulling van de basisbehoeften als voedsel,
onderdak, gezondheidszorg, onderwijs. Dit betekent ook concreet het bestrijden van
armoede.
• de strategie van self-reliance, namelijk landen willen/moeten zich zoveel mogelijk op eigen
kracht ontwikkelen. Kenmerk van duurzame armoedebestrijding is dat regeringen en
burgers zelf verantwoordelijk zijn voor hun ontwikkeling.
• de kapitalistische strategie/-model, namelijk het scheppen van een vrije markteconomie mits
gebonden aan regels over sociale rechten, milieu, is een voorwaarde voor groei van de
economie/verhoging van de productie. Het model van duurzame armoedebestrijding kan de
negatieve kanten van het kapitalistisch model met alleen economische groei verminderen of
teniet doen.
• de socialistische strategie, namelijk aandacht voor verdeling van de economische groei
onder de bevolking. Het model van duurzame armoedebestrijding stelt eisen aan een goed
sociaal-economisch beleid, dat wil zeggen dat groei/financiële middelen ten goede
komt/komen aan de allerarmsten
2

per juist antwoord

Maximumscore 3
3 [ ] Voorbeelden van goede antwoorden zijn (drie van de volgende):
• het verlichten en kwijtschelden van de schulden van ontwikkelingslanden
• het voorkomen van dumping van landbouwproducten door EU of rijke landen
• De rijke landen moeten landbouwsubsidies aan eigen boeren beëindigen.
• De westerse landen moeten stoppen met het subsidiëren van de export van agrarische
producten.
• het bevorderen van investeringen van particuliere bedrijven in ontwikkelingslanden
• het opheffen van handelsbelemmering/protectionisme van rijke landen
• Ontwikkelingslanden het recht geven medicijnen (bijvoorbeeld tegen aids, malaria en tbc)
goedkoop te produceren of in te voeren (doorbreken van patentrechten van de westerse
farmaceutische industrie).
1

per juist antwoord

Maximumscore 3
4 [ ] de mate van armoede
Reden: de schaarse middelen wil Nederland zo effectief mogelijk inzetten. Daarom
voorrang verlenen aan de armste landen met de grootste behoefte aan hulp
• goed sociaal-economisch beleid
Reden: zonder goed sociaal-economisch beleid kan er geen sprake zijn van
armoedebestrijding. Zo'n beleid moet onder andere zorgen voor het scheppen van
werkgelegenheid, voor toetreding tot onderwijs/voor plattelandsontwikkeling/voor het
verkleinen van sociale ongelijkheid
• goed bestuur
Reden: om hulp effectief te maken, moet er in het land een goed en democratisch bestuur
zijn. Dan is er een garantie dat er geen al te grote corruptie is, dat er openheid is over en
controle op de overheidsuitgaven en het beleid./Dan is er garantie dat burgers invloed
hebben op de ontwikkeling van het eigen land en zich ook verantwoordelijk kunnen voelen
voor de eigen ontwikkeling./Dan is er garantie dat mensenrechten en menselijke
waardigheid worden gerespecteerd; dit zijn belangrijke doelen van ontwikkeling in een land
1

200029 CV40 4 Lees verder

### Pagina 15

Antwoorden Deel-
scores

5 Maximumscore 2
Voorbeeld van een goed antwoord is:
Nederland heeft daardoor meer gezag om invloed uit te oefenen in het internationale
verkeer of op het beleid van internationale organisaties of op de samenstelling van
internationale organisaties. (Nederland kreeg in 1998 veel steun van ontwikkelingslanden
voor een zetel in de Veiligheidsraad. De minister van Buitenlandse Zaken gebruikte toen als
argument de grote bijdrage van Nederland aan ontwikkelingssamenwerking.)

6 Maximumscore 6
• humanitaire/ethische motieven
Voorbeeld van een goed antwoord is:
Naastenliefde, solidariteit zijn de meest belangrijke drijfveren voor het Nederlandse beleid. In het beleid ligt dan ook het accent op
armoedebestrijding, naleven mensenrechten./Er wordt door Nederland relatief veel geld
besteed aan ontwikkelingssamenwerking/Nederland geeft prioriteit aan het scheppen van
basisvoorzieningen (20% van het budget).
• economische motieven
Voorbeeld van een goed antwoord is:
Deze motieven spelen onder het tweede paarse kabinet (1998-2002) nauwelijks of geen rol
als het erom gaat de belangen van het Nederlandse bedrijfsleven te dienen./Er is geen
gebonden hulp meer waarbij dit motief sterk gold./Je kunt wel van een commercieel motief
spreken als je uitgaat van het *belang* van werk/inkomsten van de talrijke hulporganisaties en
consultancy bureaus. Deze organisaties hebben voor hun voortbestaan beslag bij een hoog
bedrag voor ontwikkelingssamenwerking.
• ecologische motieven
Voorbeeld van een goed antwoord is:
Deze motieven spelen de laatste jaren een steeds grotere rol. Aandacht voor en behoud van
de natuurlijke omgeving zijn een apart thema en krijgt prioriteit in de doelstelling `duurzame armoedebestrijding' (zie regels
23–24 in tekst 1)./Milieubeleid is een apart thema en krijgt prioriteit in het
beleid./Internationale ontwikkelingsorganisaties besteden expliciet aandacht aan
ecologische vraagstukken (UNEP: VN-organisatie voor milieu, VN-verdragen over
klimaat).

per juist antwoord

7 Maximumscore 2
Voorbeelden van goede antwoorden zijn (twee van de volgende):
• Een ontwikkelingsland hoeft geen of minder rekening te houden met de belangen van het
donorland.
• In internationaal verband kan een onderlinge afstemming van de hulp van rijke landen
plaatsvinden wat de efficiëntie van de hulp vergroot.
• In internationaal verband kan een onderlinge afstemming van de hulp van rijke landen
plaatsvinden wat de directe afhankelijkheid van de arme landen vermindert.
• Problemen als milieubescherming, vrouwenemancipatie, voedselzekerheid, afremming van
de bevolkingsgroei, aidsbestrijding en dergelijke, kunnen niet door één enkel donorland in
een bepaald gebied worden aangepakt. Internationale organisaties zijn daartoe meer
geschikte instrumenten.
• Ontwikkelingslanden zijn vertegenwoordigd in de internationale organisaties van de VN en
kunnen dientengevolge meepraten.
• Meer toegang van ontwikkelingslanden tot de wereldhandel/betere toegang van
ontwikkelingslanden tot de westerse markten kan in internationaal verband effectief worden
aangepakt.

per juist antwoord

1

200029 CV40 5 Lees verder

### Pagina 16

Antwoorden Deel- scores

8 Maximumscore 2
voorbeeld van een goed antwoord:
• MFO's steunen activiteiten die vooral gericht zijn op verbetering van de positie van de
armste bevolkingsgroepen in ontwikkelingslanden (zoals bijvoorbeeld de totstandbrenging
van scholen, gezondheidszorg, kredietverlening, plattelandsontwikkeling).
Dit is ook een doelstelling van duurzame armoedebestrijding.
• Zij werken direct met particuliere organisaties in die landen (buiten regeringen om).
Deze particuliere organisaties zijn zelf verantwoordelijk voor de projecten; participatie van
de bevolking wordt bevorderd.
Participatie en eigen verantwoordelijkheid van de bevolking worden gezien als een
voorwaarde voor duurzame ontwikkeling
1

9 Maximumscore 2
Voorbeeld van een goed antwoord:
Door het kopen van koffie met het Max Havelaar-keurmerk steun je indirect de
koffieboeren en hun organisaties in ontwikkelingslanden. Die aangesloten koffieboeren
ontvangen een vaste prijs voor hun koffie, die veel hoger ligt dan die op de wereldmarkt.
Een aanvaardbaar inkomen van de boeren wordt daarmee gegarandeerd.
1

10 Maximumscore 2
Voorbeeld van een goed antwoord is:
• De EU heeft met een groot aantal ontwikkelingslanden in onder andere Afrika, het Verdrag
van Lomé (nu Verdrag van Cotonou) gesloten
• In dit verdrag wordt onder andere aan deze landen toegang van hun producten op de
Europese markt geboden/deze landen hebben speciale handelsvoordelen met de EU
1
1

11 Opave 2 Discussie over de monarchie
Maximumscore 4
A
barrière 1: (h)erkenning van een probleem als een politiek probleem
barrière 2: afweging van problemen/toekennen van prioriteit aan het probleem
barrière 3: beslissen over problemen
barrière 4: besluiten uitvoeren
Opmerking
Alleen 2 punten toekennen indien alle barrières goed zijn en in de juiste volgorde staan.
B
Het voorstel van De Graaf zal barrière 2 – afweging van problemen/wensen – niet passeren.
De wens van De Graaf is erkend als een politieke wens of probleem (barrière 1 is
gepasseerd), maar krijgt in de volgende fase geen prioriteit. De tegenstand tegen zijn
voorstel is groot (tekst 4) en ook premier Kok zegt niet van plan te zijn de staatsrechtelijke
positie van de koningin te veranderen (tekst 3)
2

12 Maximumscore 2
Voorbeelden van goede antwoorden zijn (twee van de volgende):
• De koningin zal geen deel meer uitmaken van de regering.
• De koningin speelt geen rol meer bij de formatie van een nieuw kabinet./De koningin
benoemt niet meer de informateur en de formateur.
• De koningin ondertekent geen wetten meer.
per juist antwoord
1
200029 CV40 6 Lees verder

### Pagina 17

Antwoorden Deel- scores

13 $\Box$ Maximumscore 2
* taak van de Raad van State in het proces van wetgeving:
adviseren over wetsvoorstellen (en bestuur) aan de regering en parlement
1

* taak van de Raad van State in de bestuursrechtspraak:
uitspraak doen over geschillen van het bestuur (het geschil betreft een beslissing van een bestuur)
1

14 $\Box$ Maximumscore 2
Voorbeelden van goede antwoorden zijn (twee van de volgende):
* kennis en deskundigheid (die bijvoorbeeld worden ingebracht bij de wekelijkse gesprekken met de minister-president)
* charisma/persoonlijkheid
* een lange ervaring

per juist antwoord
1

15 $\Box$ Maximumscore 3
de constitutionele monarchie
(twee van de volgende:
* De koning(in) is gebonden aan de regels van de grondwet.
* De ministers zijn politiek verantwoordelijk voor de daden van de koning(in).
* De publieke rol van de koning(in) is hoofdzakelijk ceremonieel/symbolisch.

per juist antwoord
1

16 $\Box$ Maximumscore 3
A
Politieke cultuur is het geheel van opvattingen, waarden en normen, houdingen en verwachtingen die er in de samenleving bestaan over politiek
2

B
Voorbeelden van goede antwoorden zijn (één van de volgende):
* Het was tot nu toe de norm om over de monarchie geen politieke discussie te houden.
* De opvattingen over de politieke rol van de koning(in) veranderen.
* Waarden en normen in de politiek zijn in het geding, bijvoorbeeld de nieuwe norm dat het staatshoofd gekozen moet worden door burgers, de volksvertegenwoordiging of de ministers.

1

17 $\Box$ Maximumscore 2
Juist D66 pleit voor staatsrechtelijke vernieuwing en voor democratische besluitvorming/het op een democratische wijze kiezen van personen in politieke functies. Het past in deze visie dat er een erfelijk koningschap geen daadwerkelijke bevoegdheden heeft.

200029 CV40 7 Lees verder


### Pagina 18

Antwoorden Deel-
scores
18 $\Box$ Maximumscore 4
Voorbeelden van kenmerkende verschillen (twee van de volgende):
Verschil 1
Nederlands stelsel:
• Ministers moeten het vertrouwen/de steun van het parlement hebben en kunnen door het
parlement ter verantwoording worden geroepen/naar huis worden gezonden
Presidentieel stelsel:
• Ministers worden door de president benoemd/ontslagen (goedkeurende stem van de Senaat
bij benoeming) en zijn alleen aan hem verantwoording schuldig (wel hoorzitting door de
Senaat mogelijk) 1

Verschil 2
Nederlands stelsel:
• Het parlement kan het kabinet naar huis sturen
Presidentieel stelsel:
• Het congres kan de president niet zomaar afzetten./Het congres kan wel een impeachmentprocedure starten om de president uit zijn ambt te zetten (alleen wanneer de president de
Constitutie heeft geschonden) 1

Verschil 3
Nederlands stelsel:
• Er is een onderscheid tussen de rol van het staatshoofd (de koningin) en de regeringsleider
(minister-president)
Presidentieel stelsel:
• President is hoofd van de regering en is staatshoofd 1

Verschil 4
Nederlands stelsel:
• De regering kan het parlement bij een conflict ontbinden en nieuwe verkiezingen
uitschrijven (art. 64 uit de Grondwet; inmiddels zeer uitzonderlijk)
Presidentieel stelsel:
• De president kan het congres niet ontbinden en geen nieuwe verkiezingen uitschrijven 1

Opave 3 Criminaliteit in Nederland
19 $\Box$ Maximumscore 4
A
Voorbeelden van goede antwoorden zijn (twee van de volgende):
• Er is onvoldoende bewijs om de verdachte door de rechter veroordeeld te krijgen.
• De schade die verdachten ondervinden van een rechtszaak en veroordeling wegen niet op
tegen de noodzaak tot straf.
• Er zijn capaciteitsproblemen, opsporing en vervolging van andere zaken worden van groter
belang geacht.

per juist antwoord 1

B
• (Het Wetboek van Strafvordering kent) het opportuniteitsbeginsel
• Dit houdt in dat bij de vervolging van strafzaken het OM zelfstandig beslist welke
gepleegde strafbare feiten het zal vervolgen en welke beter onvervolgd kunnen blijven./Het
OM heeft een zekere speelruimte om al dan niet tot vervolging over te gaan 1

200029 CV40 8 Lees verder


### Pagina 19

Antwoorden Deel-
scores

20
Maximumscore 2
Voorbeelden van goede antwoorden zijn (twee van de volgende):
• Criminaliteit is cultuurbepaald. Wat in Italië crimineel gedrag is, hoeft in Nederland
niet te zijn en andersom. Dat heeft te maken met wat overheid en samenleving als
strafwaardig zien. De straffen verschillen per land.
• Opsporingsbereidheid van politiële en politieversterkte kunnen per land verschillen.
• Niet alle strafbare feiten komen ter kennis van de politie vanwege lage aangiftebereidheid
van de burgers, omdat ze niet ontdekt worden etc. De aangiftebereidheid van bepaalde
delicten door personen kan per land verschillend zijn.
per juist antwoord 1

21
Maximumscore 4
Voorbeelden van goede antwoorden zijn (twee van de volgende):
• de bindingstheorie: Er is sprake van vermindering van de informele controle en sociale
bindingen in de samenleving. Allerlei maatschappelijke banden zijn lossen en minder
geworden./ maatschappelijke betrokkenheid en gemeenschapszin zijn
verminderd./verminderde invloed van kerk en levensbeschouwing en daarmee
samenhangend afgenomen waarden- en normenpatroon
• de theorie dat maatschappelijke afkomst en omgeving van invloed zijn op crimineel gedrag:
Bepaalde groepen in de samenleving bevinden zich in een lage economische positie. Met
name geldt dit voor etnische minderheden./ Marginaliserering van bepaalde groepen
(allochtonen) in onze samenleving.
• de anomietheorie: Veel burgers in onze samenleving en met name mensen uit etnische
groepen bevinden zich in een achterstandspositie. Als mensen niet in staat zijn of geen
gelegenheid hebben op een legale manier de maatschappelijk begrensende doelen te
bereiken, zullen ze geneigd zijn om via criminele activiteiten hun doel te bereiken.
per juiste theorie en uitleg 2

22
Maximumscore 2
Voorbeelden van goede antwoorden zijn (twee van de volgende):
• Bij sommige soorten criminaliteit zijn allochtonen ondervertegenwoordigd (witteboorden-
criminaliteit), in andere oververtegenwoordigd. Bij deze stelling wordt daar geen
onderscheid tussen gemaakt.
• Er wordt niet gekeken naar bepaalde etnische groepen, maar alle etnische minderheden
worden over één kam geschoren.
• Verschillen binnen de etnische groepen, aan de hand van variabelen als leeftijd,
opleidingsniveau en sociaal-economische klasse, komen niet in het diagram naar voren.
per juist antwoord 1

23
Maximumscore 2
Uit diagram 4 blijkt dat de meerderheid (80%) vindt dat er klassenjustitie is.
Volgens de meerderheid treedt er geen gelijke behandeling op./Het beginsel van
rechtsgelijkheid wordt geschonden, vindt de meerderheid.

24
Maximumscore 1
opsporen van strafbare feiten/ophelderen van delicten

25
Maximumscore 3
Voorbeeld van een goed antwoord is:
Bij vormen van zware criminaliteit. Personen die zich hieraan schuldig maken, zullen zich
waarschijnlijk minder laten afschrikken door preventie in de vorm van voorlichting,
onderwijs over waarden en normen en het vergroten van sociale controle
en deze vormen van criminaliteit te bestrijden, zal (mede) een repressieve aanpak
nodig zijn zoals betere opsporingsmethoden, meer politie, meer cellen.

200029 CV40 9 Lees verder


### Pagina 20

Antwoorden Deel- scores
Maximumscore 7
26 □ A 1
uitvoerende macht
wetgevende macht
rechterlijke macht
Opmerking
Alleen 1 punt toekennen indien alle drie goed.
B
• Uitvoerende macht
Minister van Justitie is politiek verantwoordelijk voor gegeven aanwijzingen en ingrijpen in
opsporingsonderzoek./De minister is verantwoordelijk voor het handelen van OM
(regels 38–45 uit tekst 6)./De minister moest bijvoorbeeld de opsporingsstrategieën (het
•doorlaten’ van drugs of het inzetten van een crimineel als infiltrant) goedkeuren
• Wetgevende macht
Het parlement en de regering maken wetten waarin wordt bepaald wat strafbaar is. Ook om
vast te stellen welke opsporingsmethoden toegestaan zijn en welke niet (regels 14–24).
(Als er nog geen wetgeving is, moet de minister de beslissing nemen en die dient de rechter
zo’n beslissing te toetsen. Als er nieuwe wetgeving is, verdwijnt deze rol van de minister.)
• Rechterlijke macht
De rechter beoordeelt onafhankelijk of verdachte zich al dan niet heeft schuldig gemaakt
aan strafbare feiten./De rechter kan toetsen of de goedkeuring van de minister over het
toelaten van bepaalde opsporingsmethoden terecht is genomen (regels 16–20 uit tekst 6)
2
2
2
Maximumscore 4
27 □ Voorbeeld van een goed antwoord is:
• In een rechtsstaat dient sprake te zijn van rechtsgelijkheid/rechtsbescherming van de burger.
Dat kan alleen als bevoegdheden van politie en justitie staan omschreven
dat niet het geval is, zouden politie en justitie de opsporingsstrategieën eigenlijk niet mogen
gebruiken, omdat het de rechtsgelijkheid/rechtsbescherming van de burger aantast.
(Bijvoorbeeld als er in loog, kan een burger een inkijkoperatie worden gedaan zonder
huiszoekingsbevel.)
• Afzien van deze opsporingsmethoden kan er toe leiden dat de rechtshandhaving in gevaar
komt. Zodra er geen wetgeving is, kan de (georganiseerde) misdaad min of meer haar gang
gaan. Om dat te voorkomen, moet er een manier gevonden worden die er voor zorgt dat de
(georganiseerde) criminaliteit kan worden aangepakt, terwijl de
rechtsgelijkheid/rechtsbescherming van de burger ook in stand blijft. (zie de procedure die
Sorgdrager beschrijft in regels 14–21 uit tekst 6)
2
2
200029 CV40 10 Lees verder

### Pagina 21

Antwoorden Deel- scores

28 □ Maximumscore 2
oneens met de opvatting van de vrienden van Daniël van Cotthem
– gebruik van voor- of nadeel van hoge gevangenisstraf (één van de volgende):
• 5 jaar gevangenisstraf (en tbs) voor mishandeling die de dood tengevolge heeft, voldoet aan
de bepalingen van het Wetboek van Strafrecht. De daders hadden niet de bedoeling Daniël
van Cotthem dood te slaan./5 jaar gevangenisstraf is een hoge straf die voldoet aan de
gevoelens van vergelding en bescherming van de samenleving.
• Hogere straffen dan 5 jaar hebben als nadeel dat er eerder sprake is van recidive./De
mogelijkheden voor heropvoeding/resocialisatie worden kleiner naarmate de gevangene
langer in een gevangenis moet blijven.
– voor- of nadeel tbs (één van de volgende):
• Een tbs-veroordeling biedt een extra beveiliging van de samenleving, want de dader krijgt
voor onbepaalde tijd een behandeling in een tbs-inrichting.
• De dader krijgt een behandeling met het oog op resocialisatie.
• Indien er geen verbetering optreedt in het gedrag dan kan de tbs worden verlengd
(bescherming van de samenleving).
eens met de opvatting van de vrienden van Daniël van Cotthem
– voor- of nadeel hoge gevangenisstraf (één van de volgende):
• Een hogere gevangenisstraf heeft een sterker effect op de voorkoming van ernstige
misdrijven (generale preventie en het handhaven van de rechtsorde en het voorkomen van
eigenrichting).
• Een hogere gevangenisstraf zal ook passen bij het rechtsgevoel van de meeste burgers.
• Een hogere gevangenisstraf zal meer tegemoet komen aan de gevoelens van genoegdoening
van de familie van het slachtoffer.
– voor- of nadeel tbs
Bij tbs is er minder sprake van gevoelens van vergelding (subjectieve wens van slachtoffers
en/of publiek)./Het rechtsgevoel is gekrenkt.
1

1

1
29 □ Maximumscore 1
Voorbeeld van een goed antwoord is:
• Er is een wettelijke regeling voor schadevergoeding./Rechters kunnen daders verplichten tot
het betalen van een schadevergoeding.
• het betuigen van spijt door de dader aan het slachtoffer.
• Het verhaal van het slachtoffer kan gehoord worden tijdens de rechtszitting.
• Slachtoffers kunnen horen hoe de zaak uiteindelijk afgehandeld is.
1
30 □ Maximumscore 2
Voorbeelden van goede antwoorden zijn (twee van de volgende):
• De steekproef moet aselect zijn.
• De onderzoeksgroep moet representatief zijn voor de onderzoekspopulatie.
• De respons moet groot zijn.
• De gebruikte begrippen moeten goed geoperationaliseerd zijn.
• De stellingen in de enquête moeten ondubbelzinnig/relevant zijn.
1

per juist antwoord

200029 CV40 11 Lees verder


### Pagina 22

Antwoorden Deel- scores

Opgave 4 Europese Unie

Maximumscore 3
31 Ja, omdat er sprake is van
• een soeverein gezag op bepaalde deelterreinen van de kant van de Europese Commissie.
• een (vaste) groep mensen die woont op het grondgebied van de Unie.
• een (duidelijk omlijnd) grondgebied van de Unie.
1
per goed antwoord
Nee, (de EU is geen staat, maar een bijzondere internationale organisatie,) omdat
• elke lidstaat zijn eigen soeverein gezag heeft.
• sommige EU-regels of afspraken niet gelden voor burgers van alle lidstaten, bijvoorbeeld
niet alle lidstaten doen mee aan de euro.
• de EU geen eigen leger, politie, gevangenis en dergelijke heeft.
1
per goed antwoord

Maximumscore 3
32 A
Voorbeelden van goede antwoorden zijn (twee van de volgende):
• Het Europees Parlement kan de Raad van Ministers of een minister niet ter verantwoording
roepen.
• De voorzitter van de Commissie en de andere Commissieleden worden voorgedragen door
de regeringen van de lidstaten en worden niet benoemd door het EP.
• Het EP kan geen individuele leden van de Commissie naar huis sturen (alleen de hele
Commissie).
• Het EP heeft niets te vertellen over bijna de helft van de begroeting; het EP heeft niet alle
formele controlemiddelen die een nationaal parlement wel heeft./Te weinig bevoegdheden
van het EP/te weinig macht van het EP/ontbreken van verschillende wetgevende
bevoegdheden en van vergaande controlefuncties van het EP.
1
per goed antwoord

B
De burgers van de lidstaten kiezen rechtstreeks de leden van het EP/vrije en geheime
verkiezingen voor leden van het EP
1

Einde
200029 CV40 12

### Pagina 23

Examen VWO
Voorbereidend
Wetenschappelijk
Onderwijs
Maatschappijleer (oude stijl en nieuwe stijl)
Vragenboekje
20 01
Tijdvak 1
Maandag 28 mei
13.30-16.30 uur
Voor dit examen zijn maximaal 90 punten te
behalen; het examen bestaat uit 32 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Bij dit examen hoort een bronnenboekje.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg,
berekening of afleiding gevraagd wordt,
worden aan het antwoord meestal geen
punten toegekend als deze verklaring, uitleg,
berekening of afleiding ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft meer dan twee redenen,
dan worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.
100015 47
Begin

### Pagina 24

Opgave 1 Overcriminaliteit

Gebruik voor het beantwoorden van de vragen van deze opgave de teksten 1 tot en met 3 en tabel 1 uit het bronnenboekje.

Het decembernummer 1999 van SEC, Tijdschrift over samenleving en criminaliteitspreventie, is geheel gewijd aan overcriminaliteit. De voor deze opgave benodigde informatie – teksten 1 tot en met 3 en tabel 1 – komt uit dit nummer van SEC.

Het begrip 'overval' komt niet voor in het Wetboek van Strafrecht. Wel het begrip 'afpersing'. In tekst 1 staat een beschrijving van het delict afpersing uit het Wetboek van Strafrecht.

1a (2p) Op grond van welk beginsel van de rechtsstaat is een delict als afpersing zo zorgvuldig in het Wetboek van Strafrecht geformuleerd?

2a (3p) Aan welke voorwaarden van strafbaarheid van gedrag moet voldaan zijn, wanneer een rechter een persoon veroordeelt? Noem drie voorwaarden.

3a (4p) Leg uit dat overvalcriminaliteit zowel een sociaal als een politiek probleem is. Geef ter ondersteuning van je uitleg een verwijzing naar tekst 2 en/of tabel 1.

4a (4p) Het Projectteam Overcriminaliteit (PtO) bestaat onder andere uit vertegenwoordigers van politie en justitie (regel 33–36 in tekst 2).
A Op grond van welke van haar taken is de politie vertegenwoordigd in het PtO? Noem er twee.
B Op grond van welke taak neemt justitie deel aan het PtO?

5a (4p) Banken en detailhandel hebben groot belang bij het terugdringen van de overvalcriminaliteit. Naast negatieve gevolgen van overvalcriminaliteit voor het bedrijfsleven op het materiële vlak, heeft een overval ook negatieve gevolgen op het immateriële vlak.
A Noem twee immateriële gevolgen van overcriminaliteit voor ondernemers en personeelsleden van banken en detailhandel.
B Leg uit welke preventieve maatregel banken en detailhandel zelf kunnen nemen tegen deze gevolgen.

6a (2p) Tabel 1 is afkomstig uit politiestatistieken. Waarom geven de gegevens in tabel 1 een betrouwbaar beeld van de omvang van de overvalcriminaliteit? Geef twee redenen.

Zie tekst 3.
Verwacht wordt dat jongeren een steeds groter deel van de totale dadergroep zullen uitmaken. Inhakend op deze ontwikkeling verrichtte de politie drie jaar geleden onderzoek naar de motieven van jeugdige overvallers (SEC, december 1999, blz. 47). In tekst 3 staan drie korte fragmenten van interviews met jonge overvallers. Er zijn verschillende theorieën die het criminele gedrag kunnen verklaren.

7a (6p) Op basis van welke theorie kun je het criminele gedrag van elk van de geïnterviewden verklaren? Licht elke theorie toe.

Het Projectteam Overcriminaliteit merkt op dat met betrekking tot de vierde subdoelstelling, het verbeteren van de opvang en hulp aan slachtoffers van overvallen, vooruitgang is geboekt. De laatste jaren is binnen het strafrecht en in de praktijk van het strafproces meer rekening gehouden met de belangen van het slachtoffer. Uit deze twee voorbeelden waaruit blijkt dat de positie van het slachtoffer binnen het strafrecht en strafproces tegenwoordig beter is geregeld dan vroeger.

100015 47 2 Lees verder

### Pagina 25

Het Projectteam Overcriminaliteit heeft in het kader van preventie veel aandacht besteed aan het onderwerp camerabewaking. In toenemende mate hebben ondernemers camera's in hun bedrijven geplaatst. Het cameratoezicht bleef niet beperkt tot bedrijven. Sinds 1998 plaatsen steeds meer gemeenten camera's op straat. Het cameratoezicht in de openbare ruimten roept regelmatig discussie op en leidt af en toe tot rechterlijke uitspraken. Zo heeft de rechtbank een uitspraak gedaan in een zaak tegen een drugshandelaar, die werd opgepakt in het Saftlevenkwartier in Rotterdam. Deze persoon van negen videocamera's die 24 uur per dag, zeven dagen in de week, bewaken. Vanwege het grote aantal straatroven en overvallen is de buurt uitgekozen voor een tweejarige proef met camcorders. Bezoekers worden via borden attent gemaakt op de camera's. De advocaat van de drugshandelaar betoogde dat de drugshandelaar niet kan worden veroordeeld, omdat het betoogde dat de drugshandelaar niet kan worden veroordeeld, omdat het bewijs voor de drugshandel via de camera is verkregen. Leg uit met welk dilemma van de rechtsstaat de rechter is geconfronteerd in deze zaak.
4p 9 ☐

Opgave 2 Politieke besluitvorming: dualisme en lokale democratie

Gebruik voor deze opgave de teksten 4 tot en met 8 en figuur 1 uit het bronnenboekje.

De Staatscommissie Dualisme en lokale democratie – de commissie-Elzinga – heeft in januari 2000 advies uitgebracht over de toekomst van het lokaal bestuur. In de honderdvijftig jaar na Thorbecke is in de opzet van het gemeentelijk bestel niet echt iets veranderd. Maar de maatschappij is wel volstrekt anders dan honderdvijftig jaar geleden. De commissie-Elzinga heeft een analyse gemaakt van het functioneren van het gemeentelijk bestuur en een aantal aanbevelingen gedaan. Het rapport van de commissie vormt de belangrijkste bron voor deze opgave.

Zie tekst 4.
2p 10 ☐ Welke omgevingsfactor heeft de besluitvorming over het gemeentelijk bestel in de negentiende eeuw beïnvloed?

Zie de teksten 4 tot en met 7.
Over de verdeling van politieke macht in de samenleving bestaan verschillende visies of theorieën.
5p 11 ☐ A Noem drie theorieën of visies over de verdeling van politieke macht in de samenleving en licht elke theorie toe.
B Welke theorie of visie op de verdeling van macht vind je van toepassing op de beschrijving van de lokale democratie in de periode 1850–1900? Verwijs per theorie naar een passend citaat uit één van de teksten.
C Welke theorie of visie op de verdeling van macht vind je van toepassing op de beschrijving van de lokale democratie in de periode 1970–2000? Verwijs per theorie naar een passend citaat uit één van de teksten.

Zie tekst 6.
2p 12 ☐ De commissie-Elzinga beschrijft een verandering van de Nederlandse politieke cultuur. Noem uit tekst 6 twee voorbeelden van ontwikkelingen die de politieke cultuur in Nederland hebben beïnvloed.

Zie figuur 1 en tekst 7.
2p 13 ☐ De opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen in 1998 was relatief laag. Sommigen vinden dat een probleem voor het functioneren van de democratie en pleiten voor een opkomstplicht. Anderen vinden de daling van de opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen geen knelpunt voor onze democratie. Vind jij de verminderde opkomst bij gemeenteraadsverkiezingen wel of geen probleem voor de democratie? Ge

### Pagina 26

Zie tekst 7.
Politieke partijen vervullen een aantal functies. Volgens de staatscommissie is een aantal
functies van landelijke politieke partijen op lokaal niveau problematisch geworden.
4p 14 Leg aan de hand van tekst 7 uit welke functies van landelijke politieke partijen
problematisch zijn geworden. Behandel twee functies.

Burgers die actief zijn in politieke partijen en in de gemeentepolitiek zijn vooral personen
van middelbare leeftijd.
2p 15 Welke andere persoonlijke kenmerken dan leeftijd zijn in het algemeen van toepassing op
actieve burgers? Noem er twee.

Zie tekst 7 en 8.
De commissie verwacht dat door haar voorstellen voor een andere politieke structuur de
burger eerder naar de stembus zal gaan.
2p 16 Geef een mogelijke reden voor deze verwachting van de commissie.

Over politiek bestaan verschillende definities.
3p 17 Leg uit welke definitie van politiek je van toepassing vindt op de gemeentepolitiek in de
visie van de commissie-Elzinga.

A Wat is monisme?
B Geef een kenmerk van het huidige monistische gemeentestelsel.
4p 18 C De commissie bepleit de invoering van een dualistisch bestuursmodel (regel 75–76 in
tekst 7).
D Leg aan de hand van voorstellen van de commissie uit (zie tekst 8) wat met een
dualistisch bestuursmodel wordt bedoeld.

De commissie verwijst in haar rapport vaak naar het dualisme van ons landelijk
bestuurlijk bestel. Toch is in de praktijk dit bestel minder dualistisch.
2p 19 Noem twee redenen waarom het functioneren van het Nederlands bestuurlijk bestel in de
praktijk niet zo dualistisch is.

Het kabinet heeft onder de commissie-Elzinga ingesteld, omdat de paarse
regeringspartijen het tijds de formatie niet eens konden worden over de gekozen
burgemeester.
2p 20 Noem een argument vóór en noem een argument tegen het kiezen van een burgemeester
door de burgers.

Opgave 3 Discussie over de multiculturele samenleving

Gebruik voor deze opgave de teksten 9 tot en met 13 uit het bronnenboekje.

Op 29 januari 2000 verscheen er een artikel van publicist Paul Scheffer op de opiniepagina
van NRC Handelsblad met als titel Het multiculturele drama. Dit artikel vormde het
startschot van een discussie in de landelijke dagbladen. In deze opgave is gebruik gemaakt
van zowel delen uit het artikel van Paul Scheffer als van enige reacties daarop.

Zie tekst 9.
Welke vorm van sociale mobiliteit staat volgens Paul Scheffer onder druk?
2p 21 Licht je antwoord toe aan de hand van tekst 9.

Scheffer en anderen spreken over het ontstaan van een 'etnische onderklasse' of het
verklaren worden met behulp van economische, culturele en politieke factoren.
3p 22 Geef voor het ontstaan van die 'etnische onderklasse' een verklaring met behulp van
A een economische factor,
B een culturele factor,
C een politieke factor.

100015 47 4 Lees verder