# Eindexamen Maatschappijwetenschappen VWO 2002 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/maatschappijleer/2002/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 1

### Vraag 34 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Opgave 1 Agressie in het openbaar vervoer

Gebruik tekst 1 en de figuren 1 en 2 uit het bronnenboekje voor het beantwoorden van de
vragen 1 tot en met 6.

Op 6 januari 2000 heeft de directie van NS Reizigers met de vakbonden en de
ondernemingsraad overeenstemming bereikt over een pakket maatregelen om agressie rond
treinen terug te dringen (zie tekst 1).
Niet lang daarvoor had het NS-personeel het werk neergelegd uit protest tegen diverse
geweldsincidenten in treinen of op stations. Diezelfde week nog was bij Harmelen een
conducteur neergestoken door een zwartrijder.
Op 7 januari overleed de 17-jarige Daniël van Cotthem na mishandeling op het perron in
Vlaardingen.

De discussie over agressie rond treinen vond aanvankelijk vooral plaats tussen de directie
van de NS, de ondernemingsraad en de vakbonden.
2p 1 □ Geef voor zowel de directie als het personeel aan wat het belang is van een goede aanpak
van dit agressieprobleem.

In de criminologie bestaat een aantal theorieën ter verklaring van criminaliteit. Enkele
hiervan zouden het pakket maatregelen dat de NS zelf zal nemen theoretisch heel goed
kunnen ondersteunen.
3p 2 □ Leg uit welke theorie de voorgestelde NS-aanpak van agressie rond treinen onderbouwt.

Stel dat voor de volgende drie delicten telkens de maximumstraf geëist wordt:
• graffiti op en in de treinen;
• neersteken conducteu r;
• zwartrijden.
3p 3 □ Geef aan voor welke rechter elk van deze delicten wordt
behandeld.

Uit de figuren 1 en 2 blijkt dat de meldingen van agressie (in het algemeen of tegen het
personeel) behoorlijk zijn toegenomen en nergens zo hoog zijn als in ons land.
4p 4 □ Welke onderzoeksmatige opmerkingen kun je maken bij de hoogte van het aantal meldingen
van agressie in Nederland in vergelijking met het aantal meldingen in andere landen?
Geef er twee.

Bij het overleg tussen NS Reizigers en de vakbonden kwamen ook de bevoegdheden van de
spoorwegpolitie (die dezelfde bevoegdheden heeft als gewone politie) aan de orde. Op het
moment dat dit overleg plaatsvond, werd een conducteur in een trein neergestoken. Dit riep
heftige emoties op. De woordvoerder van de Rotterdamse afdeling van een vakbond,
spoorwegpersoneel zei in een eerste reactie „voorstander te zijn van preventief fouilleren.”
Een uitspraak die hij later weer in moest trekken (Trouw van 5 januari 2000).
Binnen de bestaande wetgeving mag de politie niet preventief fouilleren.
2p 5 □ Wanneer mag de (spoorweg)politie, juridisch gezien, iemand fouilleren?

Om het vraagstuk van de agressie in het openbaar vervoer te analyseren, kun je
gebruikmaken van de benaderingswijzen of invalshoeken van maatschappijleer.
4p 6 □ Welke twee benaderingswijzen zijn van toepassing op tekst 1?
Formuleer bij elk van deze benaderingswijzen een analysevraag. Vermeld op welke passage
in de tekst die analysevragen betrekking hebben.

200018 40 2 Lees verder


### Pagina 2

Gebruik tekst 2 voor het beantwoorden van de vragen 7 tot en met 11.

2p 7 Boutellier wijst op de veranderde positie van het strafrecht. Hij ziet het strafrecht als
„laatste normatieve bolwerk." Rechtsregels, waaronder het strafrecht, hebben verschillende
functies voor het samenleven van mensen.
Op welke functie van rechtsregels legt Boutellier kennelijk de nadruk?

8 Boutellier betoogt dat de nodige herbezinning op het strafrecht er ook weer niet toe mag
leiden dat maatschappelijke instituties buiten de discussie worden gehouden. Zie regels 24
en 25 en regels 68–73.
2p
Op welke maatschappelijke instituties heeft Boutellier het oog?
Geef hiervan drie voorbeelden en leg uit in welke zin deze instituties kennelijk tekortschieten.

9 Boutellier verwerpt de gedachte van het abolitionisme.
3p
A Wat willen aanhangers van het abolitionisme met hun opvattingen bereiken?
B Geef twee citaten uit de tekst waarin naar voren komt dat Boutellier abolitionisme
afwijst.

10 Welke twee functies van straffen zijn onverenigbaar met de gedachte van het abolitionisme?
2p

11 PvdA en VVD verschillen vaak met elkaar van mening over de wenselijkheid van
4p uitbreiding van repressieve middelen, zoals bijvoorbeeld meer bevoegdheden van de politie.
Welke van deze politieke partijen, PvdA of VVD, is eerder voorstander van uitbreiding van
repressieve middelen en welke politieke partij, PvdA of VVD, is hierbij
terughoudender?
Licht je keuze toe door aan te geven wat kenmerkend is in de visie die de partijen hebben
op de aanpak van criminaliteit.

Opgave 2 Politieke vernieuwing

Maak gebruik van tekst 3 uit het bronnenboekje bij het beantwoorden van de vragen van
deze opgave.

12 F. Rutten opent het artikel met de opmerking dat de kiezers steeds minder belangstelling
hebben voor de landelijke politiek. Er kunnen verschillende redenen zijn waarom burgers
2p weinig belangstelling hebben voor de politiek.
Formuleer twee hypothesen waarom burgers niet zoveel belangstelling hebben voor de
politiek.

13 De auteur noemt drie vernieuwingen om het vertrouwen in de politiek te herstellen. Hij pleit
voor meer directe democratie door referenda, minder politieke partijen en minder ministeries.
2p Leg uit welke van de drie voorgestelde vernieuwingen de grootste bijdrage zal leveren aan
het vergroten van de representativiteit in de Nederlandse politiek.

14 F. Rutten komt met de uitspraak: „Politici die referenda categorisch afhouden, getuigen van
een tekort aan democratische gezondheid." (regels 53–55).
2p Getuigt het van een tekort aan democratische gezondheid als je tegen het houden van
referenda bent?

15 Bij welke politieke partijen zijn de meeste voorstanders voor het houden van referenda te
2p vinden?
Noem er drie.

200018 40 3 Lees verder


### Pagina 3

2p 16 □ In het functioneren van de overheidsbureaucratie worden regelmatig verschillende
knelpunten gesignaleerd. F. Rutten wijst in zijn artikel op een aantal van deze knelpunten.
Welke knelpunten in het functioneren van de overheidsbureaucratie herken je in tekst 3?
Geef er twee.

2p 17 □ De voorstellen van F. Rutten voor politieke vernieuwingen komen mede voort uit
veranderingen in de omgeving van het politieke systeem.
Noem uit de tekst twee omgevingsfactoren die volgens Rutten het realiseren van zijn
voorstellen moeilijk maken.

2p 18 □ F. Rutten stelt drie vernieuwingen voor. Eén daarvan heeft betrekking op het terugbrengen
van het aantal politieke partijen. „Het is voldoende als er twee grote partijen zijn plus een
of twee kleine, principiële huizen in de politieke pels.” (regels 66–68). Hij geeft echter niet
aan op welke wijze hij het aantal politieke partijen wil terugbrengen.
Leg uit waarom het huidige kiesstelsel niet zal leiden tot het ontstaan van twee grote
politieke partijen.

2p 19 □ Leg uit welk kiesstelsel wel kan leiden tot het verkleinen van het aantal politieke partijen in
het parlement.

2p 20 □ Volgens F. Rutten kan het aantal ministeries worden gehalveerd en ook het aantal
ambtenaren sterk worden verminderd. Zie regels 109–120.
Welke grote politieke partij zal zich in grote mate kunnen vinden in het terugbrengen van
het aantal ministeries en ambtenaren?
Licht je antwoord toe op basis van een uitgangspunt van deze partij.

Opgave 3 Ontwikkelingssamenwerking

In 1998 werd Eveline Herfkens minister voor Ontwikkelingssamenwerking, nadat Jan Pronk
die positie jarenlang had bekleed. Herfkens kwam tussen 1998 en 2000 met
beleidsvoornemens die gedeeltelijk een verandering betekenden van het beleid van haar
voorganger Pronk.

In deze opgave komen de volgende kwesties aan de orde:
• het inperken van het aantal hulpontvangende landen;
• het toelaten van een vijfde medefinancieringsorganisatie, namelijk Foster Parents Plan
Nederland;
• het Europees landbouwbeleid en globalisering.

Let op: pas vanaf vraag 25 heb je de teksten 4 tot en met 6 nodig.

In het najaar van 1998 kondigde de minister voor Ontwikkelingssamenwerking aan het
aantal landen dat van Nederland bilaterale hulp ontvangt drastisch te gaan beperken. Tot
dan toe ontvingen 118 landen bilaterale hulp. Het kabinet wilde het aantal waarmee
intensief wordt samengewerkt, terugbrengen tot ongeveer 20 en met een eenmalige
beperkte relatie aangaan (bron: brochure Kiezen voor Effect, ministerie van Buitenlandse
Zaken).

2p 21 □ Naast humanitaire redenen kent het Nederlandse beleid van ontwikkelingssamenwerking
politieke en economische redenen.
Noem een politieke en een economische reden waarom Nederland met veel landen een
ontwikkelingsrelatie was aangegaan.

200018 40

Lees verder


### Pagina 4

Herfkens heeft 20 arme landen geselecteerd voor het aangaan van een langdurige hulprelatie.
Naast een bepaalde graad van armoede heeft Herfkens nog andere criteria gehanteerd voor
de keuze van deze 20 arme landen.
4p 22 ☐ A Noem twee andere criteria waaraan de landen moeten voldoen, willen ze in aanmerking
komen voor een langdurige ontwikkelingsrelatie met Nederland.
B Geef van één criterium aan waarom het een voorwaarde kan zijn voor duurzame
armoedebestrijding in die landen.

Veel geld voor ontwikkelingssamenwerking van de overheid wordt verdeeld via particuliere
organisaties. De belangrijkste daarvan zijn de zogenoemde medefinancieringsorganisaties
(MFO's). Eind 1999 kwam minister Herfkens met het voorstel Foster Parents Plan toe te
voegen aan de medefinancieringsorganisaties.
1p 23 ☐ Tot 2000 bestonden er vier medefinancieringsorganisaties. Novib, Ic-co, Cordaid en Hivos.
Leg uit dat deze organisaties stammen uit het verzuilde Nederland.

Over het belang van MFO's schreef het Tweede-Kamerlid Farah Karimi van GroenLinks in
de Volkskrant van 14 januari 2000: „Het betrekken van particulieren bij
ontwikkelingssamenwerking is van groot belang voor het draagvlak hier, maar nog
belangrijker voor het ontwikkelingsproces in ontwikkelingslanden.”
2p 24 ☐ Noem twee kenmerken van de aanpak van MFO's in ontwikkelingslanden.

Zie tekst 4.
Om de betrokkenheid van burgers bij ontwikkelingssamenwerking te stimuleren, maken de
MFO's onder andere gebruik van de massamedia. In advertenties en tv-programma's vragen
ze aandacht voor de situatie van mensen in de Derde Wereld. De MFO's zijn zich bewust
van het feit dat door het geven van informatie over de Derde Wereld een bepaalde
beeldvorming kan ontstaan.
3p 25 ☐ A Met welke spanningsverhouding worden de MFO's geconfronteerd bij het vervaardigen
van hun tv-spotjes of reclamemateriaal?
B Leg uit hoe de Novib in haar advertentie - tekst 4 - met deze spanning is omgegaan.

Zie tekst 5.
In een ingezonden artikel in de Volkskrant breekt Herfkens een lans voor het slechten van
handelsbarrières door rijke landen ten gunste van het toelaten van producten uit
ontwikkelingslanden. In tekst 5 staat een fragment uit haar artikel.
2p 26 ☐ Met welke zaken heeft de Nederlandse minister voor ontwikkelingsbeleid in haar beleid
volgens tekst 5 rekening te houden?

Nederland voldoet volgens Herfkens - als een van de weinige landen - aan de wereldwijde
afspraken over de omvang van de hulp (regels 21-24 uit tekst 5).
2p 27 ☐ Wat houdt die afspraak in en binnen welke internationale organisatie is deze afspraak gemaakt?

Volgens Herfkens proberen de Nederland op verschillende manieren de belangen van
ontwikkelingslanden te behartigen (zie regels 40-46 uit tekst 5). Eén maatregel staat al in
de tekst, namelijk het verschaffen van vrije toegang tot westerse markten voor producten van
ontwikkelingslanden.
2p 28 ☐ Geef twee voorbeelden van andere maatregelen die Nederland in internationaal verband kan
voorstellen en die rekening houden met de belangen van ontwikkelingslanden.

Zie tekst 6.
De jaarvergaderingen van WTO, het IMF en de Wereldbank gaan de laatste jaren gepaard
met felle demonstraties. Ook verschillende ontwikkelingslanden en
ontwikkelingsorganisaties

### Pagina 5

Er bestond in het verleden en er is nog steeds veel kritiek op het beleid van het IMF en de
Wereldbank.
30 □ Wat was/is de inhoud van de kritiek op de manier waarop het IMF en de Wereldbank
hun taken uitoefenen?
Ga in je antwoord zowel uit van taken van het IMF als van taken van de Wereldbank.

Globalisering kan, naast economische, ook sociaal-culturele effecten hebben op
derde-wereldlanden.
31 □ Noem twee effecten op cultureel gebied in derdewereldlanden die als gevolg van
toenemende globalisering kunnen optreden en geef van ieder effect een voorbeeld.

Opgave 4 Europese integratie

In december 2000 vond in de Franse stad Nice de halfjaarlijkse top plaats van de Europese
regeringsleiders en staatshoofden. Zo'n vergadering is de traditionele afsluiting van het
voorzitterschap van de EU, dat elk half jaar per land wisselt. In de periode juli-
december 2000 was het de beurt aan Frankrijk. Het land heeft de afsluitende top moeten
voorbereiden en krijgt de leiding op de kop als de lidstaten niet tot besluiten komen. Met
hangen en wurgen is dat uiteindelijk wel gelukt, maar de heftige discussies legden een grote
verdeeldheid tussen de leiders bloot (naar NRC Handelsblad van 11 december 2000).

32 □ Zeer moeizaam kwamen de EU-landen tot overeenstemming.
Geef een reden waarom de EU-landen vaak moeilijk tot overeenstemming komen.

De EU wil uitbreiden. Uiterlijk in 2003 moet de Unie klaar zijn om zes nieuwe lidstaten toe
te laten: Polen, Hongarije, Slovenië, Estland, Tsjechië en Cyprus. De onderhandelingen met
deze landen zijn nog niet afgerond, al kan er weinig meer misgaan. Binnen de organisatie
van de EU is hervorming nodig om uitbreiding met nieuwe lidstaten mogelijk te maken
(naar NRC Handelsblad van 11 december 2000).

33 □ Welke belangen zijn er gediend bij een uitbreiding van de EU?
Noem er twee.

Eén van de uitgangspunten van het Nederlands EU-beleid is dat het Europees Parlement
meer invloed moet krijgen.
34 □ A Welke term gebruikt men om onder andere de geringe invloed van het Europees
Parlement aan te duiden?
B Geef een voorbeeld van een voorstel om het Europees Parlement meer invloed te geven
op de besluitvorming in de EU.

Einde

200018 40
6

### Pagina 6

Examen VWO
Voorbereidend
Wetenschappelijk
Onderwijs
Maatschappijleer (oude stijl) en (nieuwe stijl)
20 02
Tijdvak 1
Vrijdag 17 mei
9.00-12.00 uur
Bronnenboekje

200018 40A Begin

### Pagina 7

Opave 1 Agressie in het openbaar vervoer
tekst 1
Pakket maatregelen tegen agressie
De directie van NS Reizigers, de
vakbonden en de ondernemingsraad
bereikten vorige week een
overeenstemming over een uitgebreid
5 pakket maatregelen tegen agressie. De
maatregelen zijn vooral gericht op
verbetering van de veiligheid op
stations en in risicotreinen.
NS Reizigers trekt jaarlijks zo'n
10 veertig miljoen gulden extra voor uit,
naast de ongeveer zestig miljoen
gulden die het bedrijf per jaar uitgeeft
aan de bestrijding van agressie.
De belangrijkste afspraak is dat er zo snel
mogelijk ruim vierhonderd arbeidsplaatsen
bijkomen die speciaal worden ingezet om
agressie te voorkomen en te bestrijden. Dit
maakt het mogelijk om het toezicht en de
controle in de treinen uit te breiden en er
kunnen op de stations vaker kaartcontroles
plaatsvinden.
Verder vertrekken agressieinen alleen
als er twee conducteurs of zit, (...).
Op alle maximum services wordt
tenminste één open balie, wordt de balie
de openingsuren via camera's actief gevolgd.
Alle servicemedewerkers krijgen de
beschikking over goede
communicatiemiddelen waarmee zij onder
meer rechtstreeks hulp kunnen inroepen. De
balies krijgen noodknoppen. (...)
Omdat agressie jegens NS'ers en klanten deel
uitmaakt van een breder maatschappelijk
probleem, wil NS Reizigers de
samenwerking met de overheid, politie en
justitie verbeteren. Zo wordt er hernieuwd e
afspraken gemaakt met de (spoorweg)politie
over de tijd waarbinnen ondersteuning
moet zijn na een verzoek om assistentie. Ook
gaat NS Reizigers pachten over zoiets intensieve
juridische vervolging van daders. Verder
wordt de mogelijkheid onderzocht om
veroorzakers van overlast een trein- of
stationsverbod op te leggen. Er komt een
scenario voor de aanpak van agressie en
specifieke probleemlijnen, waarbij
probleemlijnen, waarbij
(spoorweg)politie en NS nauw
samenwerken.
Ook met de consumentenorganisaties vindt
geregeld overleg plaats over de beheersing
van agressie op en rond de stations. NS
Reizigers, de vakbonden en de OR gaan de
minister van Verkeer en Waterstaat vragen
om een (financiële) bijdrage aan de anti-
agressiemaatregelen. De minister heeft al
aangegeven hiervoor open te staan.
bron: De Koppeling. Weekblad voor de Nederlandse Spoorwegen, jaargang 39, 14 januari 2000
200018 40A
2

### Pagina 8

figuur 1
Agressie in trein neemt weer toe
Agressiemeldingen, 1992-1999
[FIGUUR: Staafdiagram met jaren op de x-as en aantal meldingen op de y-as. Er is ook een taartdiagram dat de aanleiding van de agressie weergeeft.]
4.000
3.500
3.000
2.500
2.000
1.500
1.000
500
0
'92 '93 '94 '95 '96 '97 '98 '99
(1ste halfjaar) (2) (1) (2)
wijziging rapportagemethode
Aanleiding agressie
problemen met
kaartje: 60%
wangedrag: 20%
vertrag-
ing en andere
treinproblemen:
15%
overig: 5%
NRC Handelsblad 060100/ Bron: NS
Tot midden 1998 meldde treinpersoneel agressie van reizigers via formulieren die het moest
invullen na zijn dienst. Sindsdien kunnen conducteurs de meldingen al tijdens de rit
invoeren in hun computer: de rail-pocket. Deze laagdrempeliger manier van rapporteren
heeft geleid tot een aanzienlijke toename van het aantal meldingen.
bron: NRC Handelsblad van 6 januari 2000
figuur 2
Boetes voor zwartrijden
[FIGUUR: Tabel met landen, boetes en aantal meldingen. Een kaart van Europa is ook zichtbaar.]
tarief in trein
meerprijs voor kaartje
in trein gekocht
boete voor zwartrijden
betrapt
direct betalen: treintarief
later betalen: + f 10,- extra
niet binnen 7 dagen: + f 60,- boete
meldingen van agressie
verbaal en fysiek
tegen personeel in 1999
Nederland
+f10,- tot f20,-
België
+ f 4,-
5000
Duitsland
+ f 5,50 tot f 11,-
141
Frankrijk
officieel niet mogelijk
maar bij direct betalen
+ f 16,- tot f 35,-
5
later betalen: + f 70,- extra
650
Engeland
gelijk aan
lokettarief
afhankelijk van
vervoerder
273*
Spanje
gelijk aan
lokettarief
+f35,-
komt amper voor
*) Totaal aantal meldingen voor trein, metro en bus
bron: Algemeen Dagblad van 7 januari 2000
200018 40A
3

### Pagina 9

tekst 2
Veiligheid kan niet alleen met strafrecht worden
afgedwongen

H. Boutellier, sociaal-psycholoog
Vrije Universiteit
--------------------

(...) Zwembaden, scholen, het openbaar
vervoer en de straat zijn geen rustig bezit
meer van burgers, maar zijn risicovolle
plekken geworden. Niet meer, maar wel
dudangig vaak dat de alarmregel regelmatig
wordt geluid. Deze situatie kan worden
betreurd, maar zet niettemin druk op het
overheidsbeleid. En naarmate deze druk
toeneemt worden de repressieve voorstellen
wilder.
Het strafrecht neemt hier een belangrijke
positie in. Lange tijd heeft men zich in
Nederland kunnen baseren op het
ideaalbeeld van het strafrecht als uiterste
middel. De overheid trad met (..) andere
middelen (..) niet aan dan strikt noodzakelijk.
Strafrechtgeleerden legden in belangrijke
mate toe op de middelen waarmee
strafrechtelijk optreden moest
worden omkleed. De brutale
gedachten zelfs dat we het zo
stellen (..). Maar dat is verleden
tijd.
Omdat de traditionele disciplinerende
instituties (..) in vergaande mate zijn
ontvoegd, is het strafrecht zo ongeveer het
laatste, voor iedereen geldt het
bolwerk van de Nederlandse samenleving. In
plaats van een perifere rol heeft het strafrecht
daardoor een centrale sociale functie
gekregen. De verboden van het strafrecht
vormen meer dan ooit de toetssteen voor de
normen van de sociale orde (...)
De onrust omtrent veiligheid leidt tot een
roep om meer strafrechtelijk optreden.
Tegenover het geweld van de straat eist
men navenant geweld van

Het utopische ideaal van de jaren '70 dat het
gebruik van het strafrecht tot een minimum
zou kunnen worden teruggedrongen is
vervangen door de ondergang van een
realistische neiging om veiligheid langs
strafrechtelijke weg af te dwingen.
Vreemd genoeg wordt het strafrechtelijke
wereld weinig gereflecteerd over de
veranderde positie van het strafrecht.
Strafrechtgeleerden houden zich veelal
het beeld van 'de ultieme remedie', en beperken
zich veelal tot wat tegengestelde handelingen.
Anderen worden begrepen als een verdere
oprekking van de strafrechtelijke
bevoegdheden. Tegelijkertijd wordt het
strafrechtelijke beleid in veelvoud door incidenten
bepaald, waarbij de verleiding groot is
klakkeloos tegemoet te komen aan de eisen
van media, politiek en burgers. Het wordt
tijd voor een fundamentele doordenking van
de positie van het strafrecht, en met name
de positie van justitie, in het sociale beleid.
De strafrechtelijke wereld kan niet meer om
haar instrumentele normatieve functie heen.
Daarvoor is de urgentie van het
veiligheidsprobleem te groot. Maar de
oprechte roep om een veilige samenleving
mag niet worden versmald tot een debat
tussen meer bevoegdheden eisende
commissarissen van politie en
tegenstribbelende strafrechtjuristen. Ook
andere maatschappelijke organisaties (...)
zijn in het geding. De normatieve
uitgangspunten die aan het materiële
strafrecht schuil gaan, kunnen ook door
andere instituties worden gedragen.

bron: NRC Handelsblad van 11 januari 2000

200018 40A
4

### Pagina 10

tekst 3
Drievoudige vernieuwing moet vertrouwen in politiek herstellen

De discussie over de politieke vernieuwing moet weer worden
uitgetrokken. Alleen ingrijpende
maatregelen kunnen het vertrouwen van
de burger in de politiek herstellen, meent
F. Rutten. Hij pleit voor een referendum,
minder partijen en minder ministeries.

10 De kiezers hebben steeds minder
belangstelling voor de landelijke politiek.
Ook daalt hun vertrouwen dat de regering
over voldoende bestuurskracht beschikt om
grote beleidsvraagstukken - met ondermeer
het verkeer en de gezondheidszorg - goed
15 aan te pakken. Het is daarom tijdig voor de
volgende drie vernieuwingen in
samenhang:
• meer directe democratie door referenda,
• minder politieke partijen,
20 • minder ministeries.
Wat betreft de referenda kunnen jaarlijks één
of meer in te dienen volksraadplegingen
kwesties in een volksraadpleging kan de
burgers worden voorgelegd. De technische
mogelijkheden staan daarvoor ter
25 beschikking. De kennisensprong van
overheden en belangen groepen op de
gewone burgers vermindert.
In een pluriforme samenleving waarin het
kennisniveau bij brede lagen van de
bevolking sterk is gestegen,
zwaartepunt van ideologieen, het feitelijke
analyse van feitelijke samenhangen. De
revolutionaire ontwikkeling van de
35 informatietechnologie brengt de analyse
onder handbereik van velen.
Daardoor wordt het goed mogelijk de
burgers op vruchtbare wijze mee te laten
bepalen welke richting op een aantal
beleidsterreinen dient te worden gevolgd.
40 Het is nu al zo, dat de politieke partijen zich
bij gevoelige kwesties in hoofdzaak baseren
op een inschatting van de publieke opinie.
De politieke partijen kunnen zich dan
concentreren op de vele best dure
45 kwesties van minder ingrijpen de
wijze zelfbeperking kan de politiek het
vertrouwen van de burgers herover-
Politici, die referenda categorieen getuigen van een tekort aan democratische

gezondheid.

Het aantal politieke partijen is te groot. De
ingewikkelde partijverhoudingen zijn mede
bepaald door uiteenlopende
beginseiprogramma's. In de praktijk spelen
de programma’s echter een ondergeschikte
rol. De bedoelde programma’s maken de rol van
gedetailleerde beginselprogramma’s nog
geringer. Mede daardoor komt een
verschuiving van het partijpolitieke
stelsel binnen bereik. Er zijn voldoende als er
twee grote partijen zijn plus een of twee
kleine, principiële huizen in de politieke pels.
Het partijstelsel kan het beste op twee benen
lopen: een sociaal-democratische partij met
rode vlag en een liberale partij met blauwe
vlag.
(...)
In een politiek stelsel met twee grote partijen
zal als regel één partij de meerderheid
hebben en alleen kunnen regeren. De
lijsttrekker en premier, zijn dan
gelegitimeerd zijn om met een kabinet van
zijn kabinet. In een team van ministers die niet
zijn kabinet. In een team van ministers die niet
de werk diverse departementen
zijn de onderzorg, de infrastructuur, het
onderwijs en de zorg van de betrokken minis-
ters van de betrokken min
Bij de beleidsbepaling wordt de dienst
uitgemaakt door een departement in
samen spraak met kleine belangengroepen en
vakbonden. Invloedrijke pressiegroepen
remmen de nodige beleidsvernieuwingen

### Pagina 11

110 vergt dat het aantal ministeries wordt
gehalveerd én dat de ministers allen
afkomstig zijn uit dezelfde grote partij.
Een aanvullend argument voor halvering van
het aantal departementen is dat de
115 hoofdlijnen van het beleid steeds meer in
Brussel worden bepaald. Verder worden
steeds meer uitvoerende diensten buiten de
departementen geplaatst. Aldus hoeven op de
‘kern-ministeries’ niet meer dan tien- á
120 vijftienduizend ambtenaren op te blijven.
Dat is de omvang van een al te grote
onderneming die heel wel door een Raad van
Bestuur van zeven personen kan worden
bestuurd.
125 F. Rutten was secretaris-generaal van het
ministerie van Economische Zaken en
voorzitter van de Wetenschappelijke Raad
voor het Regeringsbeleid.
(...)
bron: de Volkskrant van 9 augustus 2000

Opave 3 Ontwikkelingssamenwerking
tekst 4

Gaap ... Gaap ... ROUTINE

Gewoon
We hebben ze allemaal.
98% van ons wordt elke dag wakker. Ze zijn eigenlijk
43% drinkt voordat ze naar het werk gaan een kop koffie.
(En 56% van de paren heeft bij voorkeur seks in de ochtend.)
De meeste routines zijn noodzakelijk voor stabiliteit.
Maar het liefst verbreken wij ze.
In andere delen van de wereld zijn routines een luxe.
Bijvoorbeeld in Bosnië, waar mensen uit hun gemeenschap worden gedreven.
Noodgedwongen moeten ze in een totaal vreemde omgeving iets nieuws opbouwen.
Maar ook hun nieuwe plek garandeert geen zekerheid.
Wanneer je geen thuis hebt, wat heb je dan?
De routine van op dezelfde plek wakker worden is dan je grootste droom.
Deze vergelijking leidt tot een belangrijke vraag: hoe groot is jouw wereld?
Bij Novib zorgen wij ervoor dat het geld wat we hebben naar die plekken gaat waar het meest nodig is.
Of daar die met hulp van lokale organisaties van over de hele wereld.
Wij hopen dat jij je wereld wilt vergroten.
Je kunt dit doen door naar www.novib.nl te gaan.
Of door nu te storten op giro 100200.

(HOE GROOT IS JOUW WERELD?)
N(o)vib)

bron: de Gelderlander van 27 juni 2001

200018 40A 6

### Pagina 12

Deze pagina is een examenpagina en bevat twee tekstfragmenten, aangeduid als 'tekst 5' en 'tekst 6', die gerelateerd zijn aan economie en maatschappij. Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken, tabellen of figuren aanwezig. Beide teksten zijn opiniestukken of analyses over internationaal beleid. Tekst 5, getiteld 'EU-landbouwbeleid geen 'goed bestuur'', bespreekt de kritiek op het landbouwbeleid van de EU en de impact daarvan op ontwikkelingslanden. Het benadrukt de noodzaak om handelsbarrières te slechten en coherenter beleid te voeren. Wiskundige concepten zijn afwezig, maar economische concepten zoals protectionisme, internationale handel, ontwikkelingshulp en schuldendiscussie komen aan bod, met concrete getallen (55 miljard dollar hulp, 40 miljard dollar extra door afschaffing protectionisme). Er wordt van de student verwacht dat deze de argumenten en standpunten in de tekst kan analyseren, kritisch kan evalueren en mogelijk kan relateren aan andere economische of maatschappelijke vraagstukken. Tekst 6, 'WTO vindt globalisering een uitkomst voor Derde Wereld', presenteert het perspectief van de Wereldhandelsorganisatie (WTO) op globalisering en armoedebestrijding. Het stelt dat globalisering, ondanks protesten, economische groei bevordert en armoede vermindert, en dat open economieën ontwikkelingslanden meer kansen bieden. Hierin komen concepten als globalisering, armoedebestrijding, inkomensverschillen en vrije handel voor, met een specifiek cijfer (3 miljard mensen leven van minder dan 2 dollar per dag). De student moet vermoedelijk de hoofdgedachte, argumenten en conclusies van dit artikel kunnen distilleren en mogelijk vergelijken met tekst 5. Beide teksten vereisen begrip van complexe economische en politieke relaties en de vaardigheid om informatie uit bronnen te interpreteren.

### Pagina 13

Correctievoorschrift VWO
Voorbereidend
Wetenschappelijk
Onderwijs
Maatschappijleer (oude stijl en nieuwe stijl)
20 02
Tijdvak 1

Inzenden scores
Uiterlijk op 29 mei de scores van de
alfabetisch eerste tien kandidaten per school
op de daartoe verstrekte optisch leesbare
formulieren naar de Citogroep zenden.

200018 CV40
Begin

### Pagina 14

1 Regels voor de beoordeling
Het werk van de kandidaten wordt beoordeeld met inachtneming van de artikelen 41 en 42
van het Eindexamenbesluit VWO/HAVO/MAVO/VBO. Voorts heeft de CEVO op grond
van artikel 39 van dit Besluit de Regeling beoordeling centraal examen vastgesteld (CEVO-
94-427 van september 1994) en bekendgemaakt in het Gele Katern van Uitleg, nr. 22a van
28 september 1994.
Voor de beoordeling zijn de volgende passages van de artikelen 41 en 42 van het
Eindexamenbesluit van belang:
1 De directeur doet het gemaakte werk met een exemplaar van de opgaven en het
procesverbaal van het examen toekomen aan de examinator. Deze kijkt het werk na en zendt
het met zijn beoordeling aan de directeur. De examinator past bij zijn beoordeling de
normen en de regels voor het toekennen van scorepunten toe die zijn gegeven door de
CEVO.
2 De directeur doet de van de examinator ontvangen stukken met een exemplaar van de
opgaven, de beoordelingsnormen, het proces-verbaal en de regels voor het bepalen van de
cijfers onverwijld aan de gecommitteerde toekomen.
3 De gecommitteerde beoordeelt het werk zo spoedig mogelijk en past bij zijn beoordeling
de normen en de regels voor het toekennen van scorepunten toe die zijn gegeven door de
CEVO.
4 De examinator en de gecommitteerde stellen in onderling overleg het aantal scorepunten
voor het centraal examen vast.
5 Komen zij daarbij niet tot overeenstemming, dan wordt het aantal scorepunten bepaald op
het rekenkundig gemiddelde van het door ieder van hen voorgestelde aantal scorepunten, zo
nodig naar boven afgerond.
2 Algemene regels
Voor de beoordeling van het examenwerk zijn de volgende bepalingen uit de CEVO-
regeling van toepassing:
1 De examinator vermeldt op een lijst de namen en/of nummers van de kandidaten, het aan
iedere kandidaat voor iedere vraag toegekende aantal scorepunten en het totaal aantal
scorepunten van iedere kandidaat.
2 Voor het antwoord op een vraag worden door de examinator en door de gecommitteerde
scorepunten toegekend in overeenstemming met het antwoordmodel.
Scorepunten zijn de getallen 0, 1, 2, ... , n, waarbij n het maximaal te behalen aantal
scorepunten voor een vraag is. Andere scorepunten die geen gehele getallen zijn, of een
score minder dan 0, zijn niet geoorloofd.
3 Scorepunten worden toegekend met inachtneming van de volgende regels:
3.1 indien een vraag volledig, juist is beantwoord, wordt het maximaal te behalen
scorepunten toegekend;
3.2 indien een vraag gedeeltelijk juist is beantwoord, wordt een deel van de te behalen
scorepunten toegekend in overeenstemming met het antwoordmodel;
3.3 indien een antwoord op een open vraag niet in het antwoordmodel voorkomt en dit
antwoord op grond van aantoonbare, vakinhoudelijke argumenten als juist of gedeeltelijk
juist aangemerkt kan worden, moeten scorepunten worden toegekend naar analogie of in de
geest van het antwoordmodel;
3.4 indien éen voorbeeld, reden, uitwerking, citaat of andersoortig antwoord gevraagd
wordt, wordt uitsluitend het eerstgegeven antwoord beoordeeld;
3.5 indien meer dan één voorbeeld, reden, uitwerking, citaat of andersoortig antwoord
gevraagd wordt, worden uitsluitend de eerstgegeven antwoorden beoordeeld, tot maximaal
het gev

### Pagina 15

3.8 indien in het antwoordmodel een gedeelte van het antwoord tussen haakjes staat, behoeft dit gedeelte niet in het antwoord van de kandidaat voor te komen.

4 Indien de examinator of de gecommitteerde meent dat in een toets of in het antwoordmodel bij die toets een fout of onvolkomenheid zit, beoordeelt hij het werk van de kandidaten alsof toets en antwoordmodel juist zijn.
Hij kan de fout of onvolkomenheid mededelen aan de CEVO.
Het is niet toegestaan zelfstandig af te wijken van het antwoordmodel. Met een eventuele fout wordt bij de definitieve normering van het examen rekening gehouden.

5 Voor deze toets kunnen maximaal 82 scorepunten worden behaald. Scorepunten worden toegekend op grond van het door de kandidaat gegeven antwoord op iedere vraag. Er worden geen scorepunten vooraf gegeven.

6 Het cijfer voor het centraal examen wordt als volgt verkregen.
Eerste en tweede corrector stellen de score voor iedere kandidaat vast. Deze score wordt meegedeeld aan de directeur.
De directeur stelt het cijfer voor het centraal examen vast op basis van de regels voor omzetting van score naar cijfer (artikel 42, tweede lid, Eindexamenbesluit VWO/HAVO/MAVO/VBO).
Dit cijfer kan afgelezen worden uit tabellen die beschikbaar worden gesteld. Tevens wordt er een computerprogramma verspreid waarmee voor alle scores het cijfer berekend kan worden.

3 Antwoordmodel

Antwoorden Deel-
scores

Opgave 1 Agressie in het openbaar vervoer

Maximumscore 2
1 Voor de directie
Voorbeelden van goede antwoorden zijn, het tegengaan van (één van de volgende): 1
* verlies van inkomsten doordat mensen niet meer willen reizen met de trein
* aantasting goede imago van het bedrijf
* directe schade door vernielingen/inkomstenderving door zwartrijden en dergelijke
* ziekteverzuim onder het personeel
* problemen met aantrekken van nieuw personeel
* Het risico dat het bedrijf geen geldelijke steun van de minister krijgt, omdat er geen goede maatregelen zijn getroffen
* het risico dat mensen uitzien naar een andere baan

Voor het personeel 1
Voorbeelden van goede antwoorden zijn, het tegengaan van (één van de volgende):
* gevoelens van angst en onveiligheid op het werk/slechte werksfeer
* verlies aan vertrouwen in de organisatie van de NS
* ziekte onder het personeel

200018 CV40 3 Lees verder

### Pagina 16

Antwoorden Deel- scores
2

Maximumscore 3
De rationele-keuzetheorie. Volgens deze theorie is criminaliteit het gevolg van een
afweging van kosten en baten. Bij grotere controle­mogelijkheden zal de pakkans toenemen
en dus bij de afweging minder snel resulteren in het begaan van een delict.
Gedeeltelijk goed
Volgens de sociale-controle­theorie wordt crimineel gedrag verhinderd door de gevolgen
van formele en informele sociale controle. Meer controlerend personeel en cameratoezicht
versterken de formele sociale controle. (Maar de maatregelen van de NS hebben geen effect
op de informele sociale controle op afwijkend gedrag in het gezin, de buurt en op school.)
2
3

Maximumscore 3
• graffiti: (politie­rechter van) arrondissement­srechtbank
• neersteken conducter: (meervoudige kamer van) arrondissement­srechtbank
• zwartrijden: kantonrechter
1
1
1
4

Maximumscore 4
Voorbeelden van goede antwoorden zijn (twee van de volgende):
• De vraag is of in elk land dezelfde omschrijving van agra­ssie wordt gehanteerd of agra­ssie
op dezelfde manier wordt beleefd. Bijvoorbeeld: wordt belediging in elk land op dezelfde
manier als agra­ssie opgevat of op dezelfde manier geïnterpreteerd?
• De vraag is hoe de gegevens per land zijn verzameld. In Nederland is een laagdrempelige
manier van rappen­ters­gebruik, die heeft geleid tot een stijging van het aantal meldingen
van agra­ssie. In Nederland zijn de gegevens verzameld door de conducteurs (figuur 1). Hoe
is dat in de andere landen gebeurd?
• Van belang is het aantal reizigers per land, de achtergronden van de mensen die met de trein
gaan, het doel van de reis van verschillende categorieën reizigers, de reisduur. Deze
gegevens moet je in je onderzoek betrekken om gegevens met elkaar te kunnen vergelijken.
Is de meldingsbereidheid van het personeel van de spoorwegmaatschappijen in de
verschillende landen wel vergelijkbaar (meer of minder emotionele drempels, zich meer of
minder aangemoedigd weten door het beleid van de directie).
per goed antwoord
2
5

Maximumscore 2
één van de volgende:
• Fouilleren (of opsporings­handeling) mag in beginsel alleen worden verricht indien er een
concrete verdenking bestaat.
• Alleen een verdachte mag gefouilleerd worden; iemand is een verdachte indien er een
redelijk vermoeden van schuld aan een strafbaar feit bestaat.
200018 CV40
4
Lees verder

### Pagina 17

Antwoorden
Deel-
scores

6 □ Maximumscore 4
de volgende benaderingswijzen met een goede analyse-
vraag en verwijzing naar de tekst:
• de politiek-juridische benaderingswijze
• de sociaal-economische benaderingswijze
Ver<bos>
Voorbeelden van goede analysevragen bij de politiek-juridische benaderingswijze en
verwijzing naar de tekst (één van de volgende):
– Wat is het beleid van de (lokale en landelijke) overheid om het agressieprobleem aan te
pakken?
Verwijzing naar de tekst:
• NS Reizigers wil samenwerken met de overheid, politie en justitie voor de bestrijding van
de agressie en komt met een pakket voorstellen waarbij overheidssteun/-beleid nodig is
(regels 39–60 in tekst 1).
– Wat is de rol van de overheid om het agressieprobleem aan te pakken?
Verwijzing naar de tekst:
• De minister van Verkeer en Waterstaat wordt gevraagd om een financiële bijdrage aan de
anti-agressiemaatregelen. De minister staat daar open voor (regels 57–62 in tekst 1).
– Welke groeperingen zijn betrokken bij de aanpak van het agressieprobleem? / Welke
mogelijkheden hebben betrokken groeperingen om het beleid te beïnvloeden?
Verwijzing naar de tekst:
• Gemeente, politie en NS gaan nauw samenwerken (regels 52–54 in tekst 1).
• Ook met consumentenorganisaties vindt geregeld overleg plaats ... (regels 55–56 in tekst 1).
• NS Reizigers, vakbonden en de OR hebben de minister van Verkeer en Waterstaat gevraagd
om een financiële bijdrage aan de anti-agressiemaatregelen. (regels 57–62 in tekst 1).

Voorbeeld van een goede analysevraag bij de sociaal-economische benaderingswijze en
verwijzing naar de tekst:
– Welke groeperingen zijn betrokken bij dit vraagstuk en wat zijn hun belangen?
Verwijzing naar de tekst:
• Directie, vakbonden en de ondernemingsraad zijn tot overeenstemming gekomen om het
agressieprobleem aan te pakken (regels 1–5 in tekst 1). / Ook is er regelmatig overleg
tussen NS Reizigers en consumentenorganisaties over de beheersing van geweld
(regels 55–58 in tekst 1).

7 □ Maximumscore 2
Rechtregels maken duidelijk wat wel en niet mag. / Rechtsregels maken duidelijk waar
iedereen zich aan moet houden (bij overtreding volgt sanctie).

8 □ Maximumscore 3
• maatschappelijke instituties als (drie van de volgende): gezin, school, vereniging, kerk,
welzijnswerk, jeugdzorg
• omdat deze „traditionele disciplinerende instituties in vergaande mate zijn ontvoogd”
(regels 24–26 in tekst 2), zij vervullen zij minder dan voorheen hun socialiserende functie; dat
wil zeggen: zij vervullen minder de functie van het overdragen van geldende normen en
waarden (aan de volgende generaties) van de samenleving

9 □ Maximumscore 3
A De aanhangers van het abolitionisme willen een aanpak van criminaliteit/conflicten
buiten burgers oplossen, buiten het strafrechtelijke optreden om.
B De afwijzing van het abolitionisme blijkt uit de zinnen:
• „De brutaalsten onder hen dachten zelfs dat we het zonder konden stellen.” (regels 20–22 in
tekst 2)
• „Het utopische ideaal van de jaren '70 ... weg af te dwingen (...).” (

### Pagina 18

Antwoorden Deel- scores

10 [ ] Maximumscore 2
de functies van (twee van de volgende):
• vergelding
• bescherming
• genoegdoening
• afschrikking
per juiste functie 1

11 [ ] Maximumscore 4
• VVD zal zich in het algemeen wat eerder bekennen tot een repressieve aanpak dan de PvdA 1
• PvdA stelt zich hierbij terughoudender op dan de VVD 1

Verklaringen
Voor de VVD
Voorbeelden van goede antwoorden zijn (één van de volgende):
• Liberalen gaan uit van het individu; als deze regels overtreedt, wordt hij daarvoor 1
verantwoordelijk gesteld.
• Liberalen zien meer in een rol van de overheid die rechtsregels handhaaft dan in een
overheid die maatschappelijke structuren verandert.

Voor de PvdA
Voorbeeld van een goed antwoord is:
Meer kenmerkend voor de PvdA is de opvatting dat criminaliteit samenhangt met 1
structurele ongelijkheden in de samenleving. / De PvdA gaat bij crimineel gedrag minder
uit van de verantwoordelijkheid van het individu, maar ziet eerder maatschappelijke
omstandigheden (achterstelling) als verklaring van crimineel gedrag. Deze partij zoekt de
aanpak van criminaliteit eerder in de richting van het nemen van preventieve maatregelen.

Opgave 2 Politieke vernieuwing

12 [ ] Maximumscore 2
De antwoorden moeten voldoen aan de volgende definitie van een hypothese, namelijk een
uitspraak over de sociale werkelijkheid die getoetst kan worden of van een veronderstelling
over de werkelijkheid.
Voorbeelden van goede antwoorden zijn (twee van de volgende):
• Kiezers die weinig weten over politieke zaken, zullen weinig belangstelling voor de politiek 1
tonen.
• Kiezers die het moeilijk vinden de politiek te begrijpen, zullen niet zoveel belangstelling
voor de politiek tonen.
• Kiezers die vinden dat de overheid toch niet naar hen luistert, zullen weinig belangstelling 1
voor de politiek tonen (minder dan kiezers die denken dat de overheid wel naar hen zal
luisteren).
• Mensen die tevreden zijn met hun leven en omstandigheden, zullen niet zoveel 1
belangstelling voor de politiek tonen.

per juist antwoord 1

200018 CV40 6 Lees verder


### Pagina 19



### Pagina 20

Antwoorden
Deel-
scores
19 ☐ Maximumscore 2
• invoering van een meerderheidsstelsel/districtenstelsel
• Parlementsleden worden dan per district gekozen, waarin zij een meerderheid van de
stemmen achter zich moeten hebben. Alleen de kandidaat met de meeste stemmen in een
district krijgt een zetel in het parlement. Partijen met een gespreide aanhang over het land
krijgen weinig zetels. Zodoende komen slechts enkele partijen in het parlement
1
20 ☐ Maximumscore 3
Voorbeeld van een goed antwoord is:
• de VVD
• De VVD streeft naar een beperkte/terughoudende rol van de overheid. Als taken van de
overheid worden afgestoten en er minder regels nodig worden geacht, dan zijn er minder
ambtenaren nodig
2
Ook goed: CDA, want deze partij kan zich op grond van het subsidiariteitsbeginsel vinden
in het afslanken van de overheid of het CDA vindt dat een aantal maatschappelijke taken
door maatschappelijke organisaties kan worden geregeld.
Opave 3 Ontwikkelingssamenwerking
21 ☐ Maximumscore 2
Politieke reden
Voorbeelden van goede antwoorden zijn (één van de volgende):
• Als (klein) land heeft Nederland daarmee invloed op de internationale politiek.
• Ontwikkelingssamenwerking kan een bijdrage leveren aan het bevorderen van ontspanning
in de wereld of aan het bevorderen van democratische ontwikkelingen in veel landen.
• Mondiale (milieu) problemen kunnen worden aangepakt.
Economische reden
Voorbeelden van goede antwoorden zijn (één van de volgende):
• Via ontwikkelingssamenwerking is het voor Nederland makkelijker om economische
relaties aan te gaan met ontwikkelingslanden. / Het bevorderen van de export door het
Nederlandse bedrijfsleven naar landen waarmee Nederland een ontwikkelingsrelatie heeft.
• (Bilateralale) ontwikkelingshulp kwam vaak direct ten goede aan het Nederlandse
bedrijfsleven, namelijk in de vorm van gebonden hulp / gebonden hulp levert ook
werkgelegenheid op voor Nederland.
1
1
22 ☐ Maximumscore 4
A
Voorbeelden van goede antwoorden zijn:
• goed sociaal-economisch beleid
• goed (democratisch) bestuur/naleving van de mensenrechten
B
Voorbeelden van goede antwoorden zijn (één van de volgende):
• Zonder een goed sociaal-economisch beleid is er een grote kans dat de hulp niet terecht
komt bij de allerarmsten of dat er geen geld wordt besteed aan goed en teambankelijk
onderwijs of dat er onvoldoende gezorgd wordt voor werkgelegenheid voor alle lagen van
de bevolking of dat er te weinig aandacht geschonken wordt aan de positie van vrouwen.
• Zonder een goed (democratisch) bestuur of zonder naleving van de mensenrechten is er
onvoldoende zicht en controle op de overheidsuitgaven / is er kans op corruptie / zijn er
geen of onvoldoende mogelijkheden van de bevolking om zich te organiseren.
1
1
2
23 ☐ Maximumscore 1
Elk van de organisaties was/is verbonden met een levensbeschouwelijke of politieke
stroming. / Ze vertegenwoordigen verschillende levensbeschouwelijke stromingen. (Novib:
algemeen/niet religieus, i.c.: protestants-christelijk, Cordaid: rooms-katholiek en Hivos:
humanistisch)
8
200018 CV40

### Pagina 21

Maximumscore 2
24
Voorbeelden van goede antwoorden zijn (twee van de volgende):
• Medefinancieringsorganisaties (MFO's) / Particuliere ontwikkelingsorganisaties kunnen
direct hulp verlenen aan groepen in bepaalde landen, ook als de overheid daar niet adequaat
functioneert of als de Nederlandse overheid geen banden onderhoudt met de overheid van
dat land.
• MFO's staan dichter bij de doelgroepen in ontwikkelingslanden en richten zich daar ook op.
• Zij dragen bij aan de opbouw van het maatschappelijk middenveld in ontwikkelingslanden
(wordt gezien als een belangrijke voorwaarde van het ontwikkelingsproces).
• Zij richten zich vaak meer op de overheid op (duurzame) armoede bestrijding.
• Zij steunen ook oppositionele groepen en mensenrechtenorganisaties en dragen zo bij aan
democratisering.
per goed antwoord 1
Maximumscore 3
25
Voorbeeld van een goed antwoord is:
A spanningsverhouding:
De MFO's willen financiële steun krijgen van de burgers voor armoede bestrijding zonder in
de voorlichtings- en geldinzamelingscampagne een bijdrage te leveren aan negatieve
beeldvorming van de Derde Wereld. / Het gevaar bestaat dat men via reclamespotjes en
andere advertenties bijdraagt aan het idee dat er vooral mensen rondlopen in de Derde Wereld die
zichzelf niet kunnen redden, terwijl de MFO's juist willen bijdragen aan de
onafhankelijkheid/zelfstandigheid van mensen in de Derde Wereld
2
B toelichting advertentie Novib
De Novib roept mensen op om geld te geven voor noden van mensen in andere landen
zonder deze mensen als zelfstandig of onzelfstandig weer te geven. Ze legt juist een relatie
tussen de leefwereld van mensen in rijke landen en die van mensen in arme
landen/ontwikkelingslanden. De advertentie vermijdt hiermee het gevaar van negatieve
beeldvorming over ontwikkelingslanden
1
Maximumscore 2
26
De minister voor Ontwikkelingssamenwerking moet bij het maken van beleidskeuzes
rekening houden met het beleid
• van internationale organisaties zoals de EU en de WTO
• van collega-ministers van Buitenlandse Zaken, Economische Zaken en Landbouw
(Natuurbeheer en Visserij)
1
Maximumscore 2
27
• 0,7% van het BNP dient een land te besteden aan ontwikkelingssamenwerking
• Binnen de VN is deze afspraak gemaakt (VN-norm)
1
1
Maximumscore 2
28
Voorbeelden van goede antwoorden zijn (twee van de volgende):
• het verlichten en kwijtschelden van de schulden van ontwikkelingslanden
• het voorkomen van dumping van landbouwproducten door EU of rijke landen
• De rijke landen moeten landbouwsubsidies aan eigen boeren beëindigen en exportsubsidies
van eigen producten afschaffen.
• het inschakelen van deskundigen uit ontwikkelingslanden bij het ontwikkelen en uitvoeren
van ontwikkelingssamenwerking
• het bevorderen van investeringen van particuliere bedrijven in ontwikkelingslanden
per goed antwoord 1
200018 CV40
9
Lees verder

### Pagina 22

Antwoorden Deel- scores

29 Maximumscore 2
• streven naar economische groei via vrije markteconomie van industriële productie, vooral op basis van export (kapitalistisch model)
• Volgens tekst 6 pleiten de WTO en andere organisaties voor economische groei en globalisering; met andere woorden: voor een vrije handel op wereldschaal
1
1

30 Maximumscore 4
• Het IMF geeft begrotingssteun en verleent kredieten aan landen. Het stelt daarbij strenge voorwaarden aan de begrotingsdiscipline. Dat leidt tot bezuinigingen en deze kunnen ten koste gaan van steun/voorzieningen aan de armen.
• De Wereldbank financiert/financierde vooral projecten die passen binnen een vrije markteconomie of die gericht zijn op het bevorderen van marktgerichtheid van de derdewereldlanden en niet zozeer op basisbehoefte strategie. De projecten of activiteiten van de Wereldbank gaan vaak ten koste van de leefomstandigheden van de allerarmsten / bedreigen de natuurlijke leefomgeving (milieuschade) of bevorderen de ongelijkheid in de samenleving (door corruptie is veel geld terecht gekomen bij de machthebbers)
2

31 Maximumscore 2
Voorbeelden van goede antwoorden zijn (twee van de volgende):
• Er kunnen waarden en normen veranderen. Bijvoorbeeld individualisering/minder nadruk op familierelaties.
• Consumptiepatronen kunnen veranderen. Bijvoorbeeld Coca Cola verspreidt zich overal over de wereld. / Westerse invloed op muziek, televisieprogramma’s, films, kleding
• Man-vrouw verhouding verandert. Bijvoorbeeld emancipatie van vrouwen.
• Lokale cultuuruitingen kunnen verdrongen worden door westerse.
per goede verandering en voorbeeld
1

Opgave 4 Europese integratie

32 Maximumscore 1
Voorbeelden van goede antwoorden zijn (één van de volgende):
• De regeringen van de lidstaten hebben moeite om nationale bevoegdheden uit handen te geven.
• Er bestaat onder de bevolking van de lidstaten (emotionele) weerstanden tegen de EU.
• De regeringen van lidstaten laten het nationaal belang op korte termijn prevaleren boven het gemeenschappelijk belang op langere termijn.

33 Maximumscore 2
Voorbeelden van goede antwoorden zijn (twee van de volgende):
• het vergroten/garanderen van veiligheid/politieke stabiliteit in Europa
• het bevorderen van welvaart en welzijn door economische samenwerking
• het versterken van Europa als economisch en politiek blok in de wereld
• het oplossen van problemen met een grensoverschrijdend karakter als milieuproblemen/immigratie
per goed belang
1

200018 CV40 10 Lees verder

### Pagina 23

Antwoorden Deel-
scores
34
Maximumscore 2
A
Het 'democratisch tekort' of het 'democratisch gat'
1
B
Voorbeelden van goede antwoorden zijn (één van de volgende):
• Het Europees Parlement keert de hele EU-begroting goed. (Het EP heeft nu het recht zich
uit te spreken over slechts een deel van de EU-begroting. Over de omvangrijke
landbouwuitgaven heeft de Raad van Ministers het laatste woord.)
• Het Europees Parlement kan individuele commissarissen ter verantwoording roepen/naar
huis sturen. (Nu kan het alleen de hele Europese Commissie tot aftreden dwingen.)
• Het Europees Parlement heeft op alle beleidsterreinen wetgevende bevoegdheden (nu niet
op bijvoorbeeld het terrein van landbouw).
• Het EP mag wetten indienen. (Het EP heeft het recht van amendement, niet van initiatief.)
1
Einde
200018 CV40 11

### Pagina 24

Examen VWO
Voorbereidend
Wetenschappelijk
Onderwijs

Maatschappijleer (oude stijl en nieuwe stijl)

[FIGUUR: Lijn met meerdere korte verticale streepjes]

Vragenboekje

Tijdvak 2
Woensdag 19 juni
9.00–12.00 uur

Voor dit examen zijn maximaal 86 punten te
behalen; het examen bestaat uit 30 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Bij dit examen hoort een bronnenboekje.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg
gevraagd wordt, worden aan het antwoord
geen punten toegekend als deze verklaring
of uitleg ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen,
dan worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.

Begin

200029 40

### Pagina 25

Opgave 1 Ontwikkelingssamenwerking

Het ministerie van Buitenlandse Zaken heeft de voorlichtingsbrochure <i>kiezen voor effect,</i>
<i>Ontwikkelingssamenwerking in 2000</i> uitgegeven. Daarin staan de hoofdlijnen van het
ontwikkelingsbeleid voor de periode 1998-2002 beschreven. Tekst 1 bevat een gedeelte van
deze brochure.

Ga uit van tekst 1 bij het beantwoorden van de vragen van deze opgave.

In de brochure wordt gesproken over ontwikkelingshulp (regel 3) en
ontwikkelingssamenwerking (regel 12). Hoewel de begrippen vaak door elkaar worden
gebruikt, gaat het om twee verschillende begrippen.
4p 1 □ A Geef het verschil aan tussen ontwikkelingshulp en ontwikkelingssamenwerking.
B Geef twee citaten uit paragraaf 2: <i>Duurzame armoedebestrijding</i> die kenmerkend zijn
voor ontwikkelingssamenwerking.

De afgelopen decennia zijn er verschillende ontwikkelingsstrategieën geformuleerd om
onderontwikkeling in arme landen terug te dringen. Er wordt onder andere onderscheiden:
de kapitalistische strategie, de socialistische strategie, de basisbehoefte strategie en de
strategie van self-reliance.
De Nederlandse regering kiest vanaf het begin van de jaren negentig van de vorige eeuw
voor de doelstelling van duurzame armoedebestrijding (zie paragraaf 2). In dit model van
duurzame armoedebestrijding zijn kenmerken van de vier genoemde strategieën terug te
vinden.
4p 2 □ Leg van twee van de vier bovengenoemde ontwikkelingsstrategieën uit welk kenmerk je van
toepassing vindt op het model van duurzame armoedebestrijding.

„Ook in het wereldwijde economische verkeer zijn aanpassingen nodig om te voorkomen
dat landen, volkeren en culturen in de marge verdwijnen.” (regels 27-30)
3p 3 □ Welke economische aanpassingen zijn nodig om te zorgen dat ontwikkelingslanden, meer
dan nu het geval is, kunnen profiteren van de wereldhandel?
Geef daarvan drie voorbeelden.

Zie paragraaf 3: <i>De selectie</i>, <i>het budget en paragraaf 4</i>. <i>De selectie</i>.
Nederland wil met 18 ontwikkelingslanden intensief en langdurig samenwerken.
Bij de selectie is in eerste instantie gelet op drie zaken (regels 69-72).
3p 4 □ Welke drie zaken zullen een rol hebben gespeeld bij de selectie van deze 18 landen?
Geef per zaak een reden voor de selectie van deze landen.

”Het budget van Ontwikkelingssamenwerking is in het regeerakkoord vastgesteld op 0,8%
van het Bruto Nationaal Product” (regels 53-55). Met een aantal vergelijkbare landen, zoals
de Scandinavische landen, geeft Nederland van de rijke landen naar verhouding het meest
aan ontwikkelingssamenwerking.
2p 5 □ Welk politiek-strategisch motief heeft Nederland daarvoor?

Naast een politiek-strategisch motief spelen/spelen bij ontwikkelingssamenwerking
andere motieven een rol. Dat zijn onder andere: humanitaire/ethische motieven,
economische motieven en ecologische motieven.
6p 6 □ Geef van deze drie soorten motieven aan in welke mate elk soort motief een rol speelt in het
ontwikkelingsbeleid van de tweede kabinet-Kok (1998-2002).
Verwerk in je antwoord een kenmerk van het ontwikkelingsbeleid onder minister Herfkens.
(Niet alle kenmerken van het ontwikkelingsbeleid staan in tekst 1.)

Naast bilaterale ontwikkelingssamenwerking met

### Pagina 26

Een derde van het budget van Ontwikkelingssamenwerking gaat naar particuliere
organisaties, waaronder de zogenoemde Medefinancieringsorganisaties (MFO's) zoals
Novib, Icco, Hivos en Hivos en Hivos (regels 63–64).
2p 8□ Waarom past het financieringen van MFO's door de overheid goed bij een beleid dat zich richt
op duurzame armoedebestrijding?
Betrek in je antwoord de doelstelling en werkwijze van deze organisaties.

Als particulier kun je naast geldelijke steun aan vele ontwikkelingsorganisaties, ook op een
andere wijze een bijdrage leveren aan ontwikkelingssamenwerking, bijvoorbeeld door het
kopen van Max Havelaarkoffie.
2p 9□ Leg uit waarom het kopen van Max Havelaarkoffie een nuttige bijdrage is aan
ontwikkelingssamenwerking.

In juni 2000 ontstond in de media het beeld dat de minister van Landbouw, Brinkhorst, en
zijn collega Herfkens voor Ontwikkelingssamenwerking het niet helemaal eens waren over
het Europees landbouwbeleid. Herfkens heeft dat beleid ‘schandalig’ genoemd, omdat het
de ontwikkelingslanden benadeelt, waarna Brinkhorst Herfkens beschuldigde van
‘simplisme’ (bron: de *Volkskrant* van 28 juni 2000).
De vraag is of het Europees landbouwbeleid werkelijk de ontwikkelingslanden benadeelt.
Onder andere ambtenaren van het ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij,
hebben juist gesteld dat de Europese markt wagenwijd openstaat voor het overgrote deel
van de Afrikaanse landbouwproducten (bron: *de Volkskrant* van 2 juni 2000).
2p 10□ Aan welk verdrag tussen de EU en een groot aantal ontwikkelingslanden ontlenen deze
ambtenaren hun bewering dat de Europese markt openstaat voor het overgrote deel van de
Afrikaanse landbouwproducten?
Licht dit verdrag toe.

Opgave 2 Discussie over de monarchie

De laatste tijd is er een publiek en politiek debat over de monarchie. Op 7 april 2000 startte
de fractievoorzitter van D66 in de Tweede Kamer, Thom de Graaf, het debat over de
monarchie.

Zie de teksten 2 tot en met 4.
De politieke besluitvorming kun je beschrijven volgens het barrièremode.
4p 11□ A Welke barrières in het politieke proces zijn genomen als er inderdaad een
grondwetswijziging (regels 18–20 in tekst 3) zou komen?
B Welke barrière in het politieke proces zal het voorstel van De Graaf waarschijnlijk niet
halen?
Licht je antwoord toe.

De Graaf deed in de uitzending van het RTL-4-journaal allerlei voorstellen om de invloed
van de koningin terug te brengen. Zo zei hij dat de koning geen voorzitter meer dient te zijn
van de Raad van State. Hij wil dat het (toekomstige) staatshoofd een meer ceremoniële rol
krijgt.
2p 12□ Welke twee van de huidige rollen van de koningin – naast voorzitter van de Raad van State -
zal het staatshoofd niet meer uitoefenen bij een louter ceremoniële rol?

De koning is formeel voorzitter van de Raad van State.
2p 13□ Noem een taak van de Raad van State in het proces van wetgeving en een taak van de Raad
van State in de bestuursrechtspraak.

Naast formele zaken waaraan de koningin macht kan ontlenen, beschikt zij ook over
informele machtsbronnen.