# Eindexamen Latijn VWO 2024 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2024/tijdvak-2

## Vraag 1 – Hannibals tocht over de Alpen (1 punt)

1p 1 Met afbeelding 1 wordt verwezen naar Hannibals tocht over de Alpen. Beschrijf het deel van Hannibals tocht over de Alpen dat is afgebeeld op afbeelding 1. Baseer je antwoord op de teksten die je voor dit examen gelezen hebt. Tekst 1 In tekst 1 houdt Hannibal een toespraak om zijn leger te motiveren voor het komende gevecht. In het voorafgaande (niet in dit examen afgedrukt) heeft Hannibal zijn leger op een andere manier gemotiveerd voor dit komende gevecht.

Wat kun je verwachten: Beschrijving van een specifiek deel van Hannibals tocht over de Alpen, gebaseerd op een afbeelding en de gelezen pensumteksten.

Wat moet je kennen: De inhoud van de pensumteksten die Hannibals tocht over de Alpen beschrijven, inclusief specifieke details over het creëren van een doorgang.

Wat moet je kunnen: De inhoud van de pensumteksten relateren aan een visuele bron (afbeelding 1) en de relevante details uit de tekst selecteren om de afbeelding te beschrijven.

Waar op letten: De specifieke handeling die op de afbeelding wordt getoond en die overeenkomt met de beschrijving in de pensumteksten (bijv. pad maken, rotsen begieten met azijn). Vermijd algemene beschrijvingen van de Alpenoversteek.

Kernbegrippen: kennis van pensumtekst, beeld-tekst relatie

Veelgemaakte fouten:
- De afbeelding niet correct koppelen aan de specifieke gebeurtenissen beschreven in de pensumteksten.
- Een te algemene beschrijving geven van de tocht over de Alpen in plaats van de specifieke handeling op de afbeelding.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2024/tijdvak-2/vraag/1

## Vraag 2 – Motivatie van Hannibal voorafgaand aan de toespraak (1 punt)

In tekst 1 houdt Hannibal een toespraak om zijn leger te motiveren voor het komende gevecht. In het voorafgaande (niet in dit examen afgedrukt) heeft Hannibal zijn leger op een andere manier gemotiveerd voor dit komende gevecht.
Noteer wat hij toen deed om zijn leger te motiveren.

Wat kun je verwachten: Een vraag die specifieke contextuele kennis uit het pensum toetst, buiten de direct geleverde examenfragmenten.

Wat moet je kennen: Gedetailleerde pensumkennis van Livius, specifiek de gebeurtenissen die voorafgaan aan de toespraak van Hannibal in tekst 1 (Livius XXI, 41-45).

Wat moet je kunnen: Het reproduceren van specifieke feiten en gebeurtenissen uit het geleerde pensum die niet direct in de examenbijlage staan.

Waar op letten: Het antwoord staat niet in de meegeleverde examentekst. Het is cruciaal om te beseffen dat de vraag verwijst naar 'het voorafgaande (niet in dit examen afgedrukt)'.

Kernbegrippen: pensumkennis, contextuele kennis

Veelgemaakte fouten:
- Het antwoord staat niet in de meegeleverde examentekst, maar moet uit het geleerde pensum worden gehaald.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2024/tijdvak-2/vraag/2

## Vraag 4 – Co-referentie van 'arcentis' in tekst (1 punt)

Regel 7 arcentis
Citeer uit het voorafgaande (vanaf regel 1 Quocumque) het Latijnse woord waarmee in deze context naar dezelfde groep wordt verwezen als met arcentis.

Wat kun je verwachten: Het identificeren van een Latijns woord dat naar dezelfde groep verwijst als een gegeven woord, binnen een specifieke context en tekstgedeelte.

Wat moet je kennen: Woordenschat: betekenis van 'arcentis' (van 'arcere': afweren) en 'hostis' (vijand).
Grammatica: participium praesens activum (arcentis) en de functie ervan als zelfstandig naamwoord.
Contextueel begrip: de verhaallijn en wie de actoren zijn in het gegeven tekstfragment.

Wat moet je kunnen: De betekenis van een participium in context bepalen.
De tekst scannen op woorden die naar personen of groepen verwijzen.
De contextuele betekenis van woorden vergelijken om co-referentie vast te stellen.

Waar op letten: De betekenis van 'arcentis' is cruciaal ('degenen die afweren').
Zoek naar een woord dat qua betekenis en context naar dezelfde groep personen verwijst, niet per se naar een woord met dezelfde grammaticale vorm.
De instructie 'uit het voorafgaande' en 'vanaf regel 1 Quocumque' beperkt het zoekgebied.

Kernbegrippen: co-referentie, woordenschat, participium_praesens_activum

Veelgemaakte fouten:
- De betekenis van 'arcentis' (van arcere: afweren) niet kennen.
- Zoeken naar een woord met een vergelijkbare grammaticale vorm in plaats van een vergelijkbare betekenis.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2024/tijdvak-2/vraag/4

## Vraag 5 – Vertaalvraag relatieve bijzin met coniunctivus (1 punt)

1p 5 Regel 9 qui Saguntum oppugnassetis Welk voegwoord kan in een Nederlandse vertaling van dit tekstgedeelte gebruikt worden? A alsof B hoewel C omdat D zodat

Wat kun je verwachten: De vraag toetst de kennis van de verschillende betekenisnuances van een relatieve bijzin met coniunctivus in het Latijn en de correcte vertaling daarvan naar het Nederlands.

Wat moet je kennen: De grammaticale constructie van een relatieve bijzin met coniunctivus.
De mogelijke betekenisnuances van een relatieve bijzin met coniunctivus: causaal (reden), finaal (doel), consecutief (gevolg), concessief (toegeving).
De Nederlandse voegwoorden die corresponderen met deze betekenisnuances (bijv. omdat, opdat, zodat, hoewel, alsof).
De context van de tekst om de meest passende betekenisnuance te bepalen.

Wat moet je kunnen: De grammaticale structuur van de zin analyseren (hoofdzin, bijzin, werkwoordsvorm).
De coniunctivus in de relatieve bijzin herkennen.
De context van de zin interpreteren om de functie van de relatieve bijzin te bepalen.
De juiste Nederlandse vertaling van de bijzin kiezen op basis van de context en grammaticale functie.

Waar op letten: De aanwezigheid van de coniunctivus (oppugnassetis) in de relatieve bijzin.
De context van de toespraak van Hannibal en de relatie tussen de actie (Saguntum belegeren) en de reactie van de Romeinen.
De specifieke betekenis van elk aangeboden voegwoord in het Nederlands.

Kernbegrippen: relatieve bijzin, coniunctivus, causale bijzin

Veelgemaakte fouten:
- De verschillende betekenisnuances van een relatieve bijzin met coniunctivus (causaal, finaal, consecutief, concessief) niet kennen of door elkaar halen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2024/tijdvak-2/vraag/5

## Vraag 6 – VWO Latijn Examen 2024 periode 2, vraag 6 (2 punten)

Regel 10 Crudelissima ac superbissima
Leg uit dat een van deze bijvoeglijke naamwoorden beter bij het voorafgaande tekstgedeelte past (vanaf regel 8 Ad) en het andere beter bij het vervolg (regel 10-19 sua t/m miserunt). Betrek in je antwoord de inhoud van beide tekstgedeelten. Volg in je antwoord dit schema: Crudelissima past beter bij ..., want ... ; superbissima past beter bij ..., want ...

Wat kun je verwachten: De vraag vereist een uitleg van de geschiktheid van twee bijvoeglijke naamwoorden ('crudelissima' en 'superbissima') in relatie tot verschillende tekstgedeelten. De uitleg moet gebaseerd zijn op de inhoud van de genoemde tekstgedeelten en een specifiek antwoordschema volgen.

Wat moet je kennen: De betekenis van de Latijnse bijvoeglijke naamwoorden 'crudelissima' (zeer wreed) en 'superbissima' (zeer arrogant). De inhoud van de tekstgedeelten 'vanaf regel 8 Ad' en 'regel 10-19 sua t/m miserunt'.

Wat moet je kunnen: De inhoud van de opgegeven tekstgedeelten analyseren en interpreteren. Een verband leggen tussen specifieke woorden en de inhoud van de tekst. Een argumentatie opbouwen volgens een gegeven schema.

Waar op letten: Volg strikt het opgegeven antwoordschema: 'Crudelissima past beter bij ..., want ... ; superbissima past beter bij ..., want ...'. Baseer de uitleg uitsluitend op de inhoud van de genoemde tekstgedeelten. Verwar de betekenis van 'crudelissima' en 'superbissima' niet.

Kernbegrippen: tekstanalyse, argumentatie, superlativus, woordkeus

Veelgemaakte fouten:
- De uitleg niet baseren op de inhoud van de genoemde tekstgedeelten.
- Het opgegeven antwoordschema niet volgen.
- De betekenis van 'crudelissima' en 'superbissima' verwarren.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2024/tijdvak-2/vraag/6

## Vraag 7 – VWO Latijn Examen 2024 periode 2, vraag 7 (1 punt)

1p 7 Beschrijf in eigen woorden de gang van zaken die Hannibal in dit verband kennelijk wel normaal zou vinden. Regel 14-15 Ne transieris t/m Saguntum Dit tekstgedeelte wordt door H. van Rooijen-Dijkman als volgt vertaald: "Je mag de Ebro niet oversteken!" zeggen ze. "Je mag je niet bemoeien met de Saguntijnen!" Ligt Saguntum dan aan de Ebro?

Wat kun je verwachten: Een vraag die vraagt om het afleiden van een impliciete situatie (wat Hannibal normaal zou vinden) uit een expliciet beschreven, door hem als abnormaal ervaren situatie in de tekst.

Wat moet je kennen: De inhoud van de opgegeven regels (14-15) en de context daarvan binnen de bredere tekst.
De vertaling van het tekstgedeelte.
De historische context van de relatie tussen Rome en Carthago, met name de kwestie van soevereiniteit en Romeinse inmenging.

Wat moet je kunnen: De gegeven vertaling interpreteren.
Inferenties maken: afleiden wat 'normaal' is voor Hannibal, gebaseerd op wat hij als 'abnormaal' beschrijft.
De kern van Hannibals bezwaar identificeren (Romeinse inmenging in Carthaagse soevereiniteit).
Het antwoord in eigen woorden formuleren.

Waar op letten: Niet letterlijk herhalen wat Hannibal abnormaal vindt, maar de tegenovergestelde, 'normale' situatie beschrijven.
De focus leggen op de soevereiniteit van Carthago/andere volken en de afwezigheid van Romeinse inmenging.
Het antwoord moet specifiek genoeg zijn en niet te algemeen.
De vraag 'Ligt Saguntum dan aan de Ebro?' is een retorische vraag van Hannibal die zijn frustratie over de Romeinse logica/eisen benadrukt; het antwoord op deze vraag is niet het primaire doel van de vraagstelling, maar draagt bij aan de context van Hannibals ergernis.

Kernbegrippen: tekstinterpretatie, historische context, Romeins imperialisme, soevereiniteit

Veelgemaakte fouten:
- Het geven van een te algemeen antwoord
- Het niet correct afleiden van de 'normale' situatie uit de door Hannibal als 'absurd' beschreven situatie.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2024/tijdvak-2/vraag/7

## Vraag 9 – Partij-analyse in tekstgedeelte (1 punt)

Regel 14-18 Ne transieris t/m dico
Drie van de onderstaande woorden uit dit tekstgedeelte hebben betrekking op dezelfde partij.
Welk woord heeft betrekking op de andere partij?
A transieris (regel 14)
B tibi (regel 14)
C moveris (regel 16)
D transcendes (regel 18)

Wat kun je verwachten: Een vraag waarbij je de referent van specifieke woorden in een tekstgedeelte moet bepalen, met name gericht op het onderscheiden van sprekers en aangesprokenen.

Wat moet je kennen: Latijnse pronomina personalia (persoonlijke voornaamwoorden)
Vervoeging van werkwoorden (persoonsvormen, met name 2e persoon enkelvoud)
Basisbegrip van tekststructuur en dialoog/directe rede
Contextuele betekenis van woorden in relatie tot de sprekende en aangesproken partij.

Wat moet je kunnen: Identificeren van persoonsvormen en persoonlijke voornaamwoorden.
Analyseren van de grammaticale persoon (1e, 2e, 3e) en getal (enkelvoud, meervoud).
Vaststellen wie de spreker is en wie de aangesprokene is in verschillende delen van een tekstfragment.
Herkennen van een wisseling van spreker en/of aangesprokene binnen een tekstgedeelte.
De referent van een woord correct toewijzen aan een specifieke partij (spreker, aangesprokene, derde).

Waar op letten: Let op de grammaticale persoon (2e persoon enkelvoud) van de werkwoorden en voornaamwoorden.
Wees alert op citaten of directe rede, die een wisseling van spreker en aangesprokene kunnen introduceren.
Controleer of de woorden verwijzen naar dezelfde persoon of naar een andere persoon binnen de context van het fragment.
De context van de zin en het bredere tekstgedeelte is cruciaal voor het bepalen van de referent.

Kernbegrippen: pronomina personalia, persoonsvormen, tekstbegrip, spreker- en adressee-analyse

Veelgemaakte fouten:
- Niet herkennen dat er binnen het tekstfragment een wisseling van spreker en aangesprokene plaatsvindt.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2024/tijdvak-2/vraag/9

## Vraag 10 – VWO Latijn Examen 2024 periode 2, vraag 10 (2 punten)

Regel 24 si fortuna dubitabit
2p 10 a Leg uit dat dit een eufemisme is. Betrek in je antwoord de letterlijke betekenis van si fortuna dubitabit (regel 24).
b Citeer uit het voorafgaande (vanaf regel 20 Illis) het Latijnse woord waarmee Hannibal al verwezen heeft naar wat hij bedoelt met si fortuna dubitabit (regel 24).

Wat kun je verwachten: Deel a vraagt om een uitleg van een stijlmiddel (eufemisme) met betrekking tot een specifieke Latijnse zinsnede. Deel b vraagt om het citeren van een Latijns woord uit een gegeven tekstfragment dat verwijst naar de werkelijke betekenis van het eufemisme.

Wat moet je kennen: Kennis van het stijlmiddel eufemisme. Kennis van de letterlijke betekenis van de Latijnse woorden 'si', 'fortuna', 'dubitabit'. Kennis van de context van de tekst om de figuurlijke betekenis te kunnen afleiden. Kennis van de Latijnse woordenschat om het juiste woord te kunnen citeren.

Wat moet je kunnen: De letterlijke betekenis van een Latijnse zinsnede bepalen. Een stijlmiddel (eufemisme) herkennen en uitleggen, inclusief de relatie tussen de letterlijke en figuurlijke betekenis. Een relevant Latijns woord uit een tekstfragment citeren dat de figuurlijke betekenis van een eufemisme verduidelijkt.

Waar op letten: Bij deel a: zowel de letterlijke betekenis als de figuurlijke (bedoelde) betekenis van het eufemisme uitleggen. Bij deel b: het exact juiste Latijnse woord citeren en zorgen dat het uit het gevraagde tekstgedeelte (vanaf regel 20 Illis) komt.

Kernbegrippen: eufemisme, stijlmiddelen, tekstinterpretatie

Veelgemaakte fouten:
- Voor vraag a niet zowel de letterlijke als de figuurlijke (bedoelde) betekenis geven.
- Het verkeerde woord citeren uit de Latijnse tekst voor vraag b.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2024/tijdvak-2/vraag/10

## Vraag 11 – Stilistisch begrip herkennen (1 punt)

1p 11 Noteer de naam van het stilistisch begrip waarvan deze zin in zijn geheel een geval is. Tekst 2 Regel 1-2 Intussen t/m stad Vanuit Rome gezien lag Hannibals kamp aan de overkant van de Anio. Dit kan opgemaakt worden uit een gegeven in het tekstgedeelte Postero t/m metu (regel 29-34).

Wat kun je verwachten: Het benoemen van een stilistisch begrip aan de hand van een gegeven zin.

Wat moet je kennen: Kennis van stilistische begrippen, in het bijzonder 'sententia', 'gnome' en 'hyperbool'.

Wat moet je kunnen: Het herkennen van een algemeen geldende uitspraak (maxim) of een extreme overdrijving in een Latijnse zin.

Waar op letten: De zin 'nullum ... datum est' ('er is geen middenweg tussen overwinning en dood') is een kernachtige, algemeen geldende uitspraak. Let op de mogelijkheid van meerdere correcte antwoorden (sententia, gnome, hyperbool).

Kernbegrippen: sententia, gnome, hyperbool, stijlmiddelen

Veelgemaakte fouten:
- Het verwarren van sententia met andere stijlmiddelen.
- Het niet herkennen van de zin als een algemene waarheid of maxim.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2024/tijdvak-2/vraag/11

## Vraag 12 – VWO Latijn Examen 2024 periode 2, vraag 12 (1 punt)

Regel 1-2 Intussen t/m stad
Vanuit Rome gezien lag Hannibals kamp aan de overkant van de Anio. Dit kan opgemaakt worden uit een gegeven in het tekstgedeelte Postero t/m metu (regel 29-34).
Noteer in eigen woorden dit gegeven.

Wat kun je verwachten: Een vraag die vraagt om een specifiek gegeven uit een tekstgedeelte te identificeren en in eigen woorden weer te geven, ter onderbouwing van een eerder gestelde bewering over ruimtelijke relaties.

Wat moet je kennen: Latijnse woordenschat en grammatica om de tekstgedeelten 'Regel 1-2 Intussen t/m stad' en 'Postero t/m metu (regel 29-34)' te begrijpen. Kennis van ruimtelijke voorzetsels en werkwoorden van beweging.

Wat moet je kunnen: 1. De relevante tekstgedeelten lokaliseren. 2. De inhoud van de tekstgedeelten correct interpreteren. 3. Een logische inferentie maken op basis van de tekst (als Hannibal de Anio oversteekt om naar Rome te gaan, dan ligt zijn kamp aan de overkant). 4. Het geïdentificeerde gegeven in eigen woorden formuleren, zonder de Latijnse tekst te citeren.

Waar op letten: 1. Selecteer het *juiste* gegeven uit de tekst dat de bewering onderbouwt. 2. Formuleer het antwoord *in eigen woorden*. 3. Begrijp de implicatie van 'oversteken' in relatie tot de locatie van het kamp en de stad.

Kernbegrippen: tekstbegrip, ruimtelijke relaties

Veelgemaakte fouten:
- Het verkeerde gegeven uit de tekst selecteren.
- Het antwoord niet in eigen woorden formuleren, maar de Latijnse tekst overschrijven.
- De logische connectie tussen het oversteken van de rivier en de locatie van het kamp niet begrijpen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2024/tijdvak-2/vraag/12

## Vraag 13 – VWO Latijn Examen 2024, periode 2, vraag 13 (1 punt)

Regel 7-8 Nadat het gevecht begonnen was
Dit gevecht wordt door Livius vanuit Romeins perspectief beschreven, zoals blijkt uit enkele gegevens in het tekstgedeelte En t/m verdreven (regel 19-23).
1p 13 Noteer in eigen woorden een van deze gegevens.

Wat kun je verwachten: Een vraag die het herkennen van auteursperspectief en focalisatie in een vertaalde tekst toetst, specifiek gericht op subjectieve woordkeuze.

Wat moet je kennen: De concepten van perspectief, focalisatie en narratologie. Begrip van hoe een auteur zijn standpunt kan laten blijken door woordkeuze.

Wat moet je kunnen: Analyseren van een Nederlandse vertaling op subjectieve woordkeuze. Het onderscheiden van neutrale feiten en gekleurde beschrijvingen. Het in eigen woorden formuleren van een observatie.

Waar op letten: Woorden die een waardeoordeel of een partijdig standpunt verraden (bijv. 'gunstig', 'vijanden'). Vermijd neutrale beschrijvingen of feiten die geen specifiek perspectief aantonen.

Kernbegrippen: perspectief, focalisatie, narratologie, auteursperspectief

Veelgemaakte fouten:
- Het verwarren van een neutraal feit met een gekleurde beschrijving.
- Het niet herkennen van subjectieve woordkeus zoals 'gunstig' of 'vijanden'.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2024/tijdvak-2/vraag/13

## Vraag 14 – Oorzaak van reactie begrijpen (1 punt)

1p 14 Noteer de oorzaak waardoor deze reactie begrijpelijk is. Baseer je antwoord op het voorafgaande (vanaf regel 7 Nadat). Regel 29-30 Hannibal t/m eduxit In het tekstgedeelte Intussen t/m drijven (regel 1-7) is verteld, dat Hannibal het kamp al eerder een keer verlaten had. Er is echter een verschil tussen deze twee keren dat hij het kamp verliet.

Wat kun je verwachten: Een vraag die vraagt naar de oorzaak van een specifieke reactie, gebaseerd op een voorafgaand tekstgedeelte.

Wat moet je kennen: Kennis van de Latijnse tekst en de context van het verhaal, inclusief de status van de Numidiërs (overlopen).

Wat moet je kunnen: Causale verbanden leggen tussen gebeurtenissen in de tekst en de reacties daarop. Informatie uit verschillende delen van de tekst combineren (voorafgaande regels en de specifieke passage).

Waar op letten: De status van de Numidische ruiters (overlopen, maar dit is onbekend bij de bevolking). De visuele verschijning van de ruiters (als soldaten/bondgenoten van de vijand). De onwetendheid van de bevolking.

Kernbegrippen: tekstbegrip, causaal verband

Veelgemaakte fouten:
- Onvoldoende context uit de voorafgaande regels betrekken.
- Misinterpreteren van de status van de Numidische ruiters (overlopen).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2024/tijdvak-2/vraag/14

## Vraag 15 – Verschil in Hannibals vertrek uit het kamp (1 punt)

Regel 29-30 Hannibal t/m eduxit
In het tekstgedeelte Intussen t/m drijven (regel 1-7) is verteld, dat Hannibal het kamp al eerder een keer verlaten had. Er is echter een verschil tussen deze twee keren dat hij het kamp verliet.
Noteer in eigen woorden dit verschil. Ga in je antwoord in op zowel de situatie in het tekstgedeelte Hannibal t/m eduxit (regel 29-30) als de eerdere situatie.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om het in eigen woorden benoemen van een verschil tussen twee situaties waarin Hannibal het kamp verlaat, waarbij ingegaan moet worden op beide situaties.

Wat moet je kennen: De inhoud van de twee relevante tekstgedeelten (regel 1-7 en regel 29-30).

Wat moet je kunnen: Tekstbegrip van de twee passages, het identificeren van de kerninformatie over Hannibals acties in beide situaties, en het vergelijken van deze informatie om het verschil te formuleren.

Waar op letten: Zorg ervoor dat beide situaties (de eerdere en de latere) worden besproken en dat het verschil duidelijk wordt geformuleerd. Let op de reden van vertrek en de omvang van de meegenomen troepen.

Kernbegrippen: tekstbegrip, vergelijken

Veelgemaakte fouten:
- Onvolledig antwoord (slechts één situatie of één aspect van het verschil benoemen).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2024/tijdvak-2/vraag/15

## Vraag 16 – VWO Latijn Examen 2024 periode 2, vraag 16 (1 punt)

1p 16 Wordt hier met exercitibus (regel 31) hetzelfde bedoeld als met omnes copias in regel 29? Licht je antwoord toe en ga in je antwoord in op beide tekstelementen. Regel 33 vix armis retentis in castra sese receperint In de rest van de zin (t/m regel 34 metu) wordt impliciet aangegeven wat een gebruikelijke reden zou zijn voor de handeling in castra sese receperint.

Wat kun je verwachten: Een vraag die de interpretatie van specifieke woorden of zinsdelen in de context van de tekst toetst, waarbij onderscheid gemaakt moet worden tussen schijnbare synoniemen.

Wat moet je kennen: Lexicologie van Latijnse termen, met name 'exercitus' en 'copiae'. Begrip van de pluralis en hoe deze de referentie kan beïnvloeden. Kennis van de historische context (Romeinen vs. Carthagers) kan helpen bij het duiden van 'beide legers'.

Wat moet je kunnen: De betekenis van Latijnse woorden in context bepalen. Vergelijken van de referentie van twee verschillende tekstelementen. Een beargumenteerd antwoord formuleren dat ingaat op beide tekstelementen.

Waar op letten: Het onderscheid tussen enkelvoud/meervoud en de specifieke context waarin de woorden gebruikt worden. 'Omnes copias' kan specifiek zijn, terwijl 'exercitibus' algemener of inclusiever kan zijn. Let op de valkuil van het aannemen van synoniemen.

Kernbegrippen: lexicologie, tekstinterpretatie, pluralis

Veelgemaakte fouten:
- Het aannemen dat 'exercitibus' en 'omnes copias' synoniemen zijn in deze context.
- Het niet herkennen dat de pluralis 'exercitibus' hier verwijst naar twee verschillende legers.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2024/tijdvak-2/vraag/16

## Vraag 18 – VWO Latijn Examen 2024 periode 2, vraag 18 (1 punt)

Regel 36-38 In t/m fortunam
In dit tekstgedeelte wordt een opmerking van Hannibal in de indirecte rede weergegeven.
1p 18 Citeer het eerste Latijnse woord van deze opmerking van Hannibal.

Wat kun je verwachten: Het citeren van een specifiek woord uit een tekstgedeelte, gebaseerd op een grammaticale constructie (indirecte rede).

Wat moet je kennen: Kennis van de indirecte rede (oratio obliqua) en de structuur ervan. Kennis van het gerundivum en de functie daarvan in de zin.

Wat moet je kunnen: Het herkennen van de indirecte rede in een Latijnse tekst. Het identificeren van het begin van de inhoud van de indirecte rede. Het nauwkeurig citeren van het gevraagde woord.

Waar op letten: Let op de overgang van de hoofdzin naar de bijzin die de indirecte rede weergeeft. Vermijd het citeren van woorden die nog tot de inleidende hoofdzin behoren. Wees specifiek over het 'eerste Latijnse woord' van de opmerking zelf.

Kernbegrippen: indirecte_rede, gerundivum

Veelgemaakte fouten:
- Het citeren van een woord uit de hoofdzin in plaats van de bijzin (indirecte rede).
- Verwarring over de structuur van de oratio obliqua, die niet per se met een werkwoord hoeft te beginnen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2024/tijdvak-2/vraag/18

## Vraag 19 – Extractie van specifieke redenen uit Livius (3 punten)

Regel 38-39 Minuere t/m res
Livius gebruikt hier het woord aliae omdat in het voorafgaande (vanaf regel 34 Et) al een reden genoemd is.
3p 19 a Noteer in eigen woorden deze eerder genoemde reden.
b Noteer in eigen woorden de concrete reden die Livius aanduidt met parva (regel 38). Baseer je antwoord op het vervolg (t/m regel 46 venire).
c Noteer in eigen woorden de concrete reden die Livius aanduidt met magna (regel 39). Baseer je antwoord op het vervolg (t/m regel 46 venire).

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om het in eigen woorden noteren van drie verschillende redenen die Livius noemt, gebaseerd op specifieke tekstgedeelten.

Wat moet je kennen: Kennis van de Latijnse tekst van Livius, specifiek de passage over Hannibal en de redenen voor zijn terugtrekking/beslissingen. Begrip van narratieve structuur en de functie van verbindingswoorden zoals 'aliae'.

Wat moet je kunnen: Specifieke informatie lokaliseren in de tekst, de betekenis ervan interpreteren en deze in eigen woorden weergeven. Onderscheid maken tussen verschillende, opeenvolgende argumenten of redenen die in de tekst worden gepresenteerd. Tekstgedeelten correct aanwijzen en de context ervan begrijpen.

Waar op letten: Let op het correct onderscheiden van de drie gevraagde redenen: de 'eerder genoemde reden' (vanaf regel 34), de 'concrete reden die Livius aanduidt met parva' (regel 38, gebaseerd op vervolg t/m regel 46), en de 'concrete reden die Livius aanduidt met magna' (regel 39, gebaseerd op vervolg t/m regel 46). Zorg ervoor dat de antwoorden strikt gebaseerd zijn op de aangegeven tekstgedeelten en in eigen woorden zijn geformuleerd.

Kernbegrippen: tekstbegrip, close reading, narratologie

Veelgemaakte fouten:
- Het door elkaar halen van de verschillende redenen (aliae, parva, magna) die in de tekst worden genoemd.
- Het niet baseren van het antwoord op de specifiek aangegeven tekstgedeelten.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2024/tijdvak-2/vraag/19

## Vraag 22 – VWO Latijn Examen 2024, periode 2, vraag 22 (1 punt)

1p 22 Citeer uit het tekstgedeelte Postquam t/m invidia (regel 1-4) het Latijnse woord dat concreet gemaakt wordt met vetando t/m mitti (regel 2). Let op: de laatste vragen en opdracht van dit examen staan op de volgende pagina. ▸ ▸ ▸

Wat kun je verwachten: Het citeren van een Latijns woord dat concreet wordt gemaakt door een specifieke zinsconstructie elders in de tekst.

Wat moet je kennen: Grammaticale functies van het gerundium (in dit geval ablativus modi/causae).
Woordenschat van de opgegeven tekstpassage.
Tekstverbanden, met name hoe een algemeen woord nader gespecificeerd of concreet gemaakt kan worden door een daaropvolgende constructie.

Wat moet je kunnen: De opgegeven tekstpassage (Postquam t/m invidia, regel 1-4) nauwkeurig lezen en analyseren.
De grammaticale functie van 'vetando t/m mitti' (regel 2) herkennen als een verklaring of concretisering.
Het woord identificeren dat door deze constructie concreet wordt gemaakt.
Het correct citeren van het Latijnse woord inclusief regelnummer.

Waar op letten: De relatie tussen een algemeen beschrijvend woord (adverbium) en een daaropvolgende verklarende of concretiserende constructie (gerundium in ablativus).
De precieze formulering van de vraag: 'concreet gemaakt wordt met'.
Het correct citeren van het woord inclusief regelnummer.

Kernbegrippen: gerundium, ablativus modi/causae, tekstverbanden

Veelgemaakte fouten:
- De Latijnse brontekst (Tekst 3, regel 1-4) is niet meegeleverd in de stapel, waardoor de relatie tussen de vraag en het antwoord niet geverifieerd kan worden op basis van de bron.
- Het niet herkennen van de grammaticale functie van het gerundium 'vetando' als een verklaring voor een eerder woord.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2024/tijdvak-2/vraag/22

## Vraag 23 – Strekking van een tekstgedeelte (1 punt)

1p 23 Regel 6-7 qui t/m oppressit De strekking van dit tekstgedeelte wordt het best weergegeven door: A Hanno doet alles om de ondergang van Carthago te voorkomen. B Hanno is bereid zeer ver te gaan om zijn zin door te drijven. C Hanno staat door niets anders zwaarder onder druk dan door de oorlogssituatie. D Hanno vindt het niet erg als Hannibals paleis in Carthago verwoest wordt.

Wat kun je verwachten: De strekking van een specifiek tekstgedeelte wordt gevraagd, waarbij de beste weergave uit vier opties gekozen moet worden.

Wat moet je kennen: Latijnse woordenschat en grammaticale structuren van de regels 6-7. De context van de passage binnen de bredere tekst (Tekst 3) en de historische achtergrond van de Punische Oorlogen en de rivaliteit tussen Hanno en Hannibal.

Wat moet je kunnen: De Latijnse tekst nauwkeurig vertalen en interpreteren. De hoofdgedachte of strekking van het tekstgedeelte identificeren. De gegeven antwoordopties kritisch evalueren en de optie kiezen die de strekking het best weergeeft, terwijl afleiders worden herkend en uitgesloten.

Waar op letten: Let op de precieze betekenis van de Latijnse woorden en zinsconstructies in de aangegeven regels. Vermijd het kiezen van een optie die algemeen plausibel is in de context van de Punische Oorlogen, maar niet specifiek de strekking van dit korte tekstgedeelte weergeeft. Focus op de motivatie en acties van Hanno zoals beschreven in deze specifieke passage.

Kernbegrippen: tekstbegrip, interpretatie

Veelgemaakte fouten:
- De precieze betekenis van de Latijnse tekst verkeerd interpreteren.
- Een optie kiezen die wel plausibel klinkt in de algemene context van de Punische Oorlogen, maar niet de specifieke strekking van de aangehaalde regels weergeeft.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2024/tijdvak-2/vraag/23

## Vraag 24 – Tegenstelling herkennen in Latijnse tekst (1 punt)

1p 24 Regel 10-11 quod roboris in exercitu erat Citeer uit het voorafgaande (vanaf regel 8 Iam) het Latijnse tekstelement dat een tegenstelling vormt met quod roboris in exercitu erat.

Wat kun je verwachten: Het citeren van een Latijns tekstelement dat een semantische tegenstelling vormt met een gegeven zinsdeel.

Wat moet je kennen: Betekenis van Latijnse woorden en zinsdelen (vocabulaire en idioom).
Concept van antithese (semantische tegenstelling).

Wat moet je kunnen: Tekstbegrip: de inhoud van de Latijnse tekst begrijpen.
Semantische analyse: de betekenis van woorden en zinsdelen vergelijken om tegenstellingen te identificeren.
Gericht zoeken: een specifiek tekstelement vinden binnen een gegeven bereik.
Accuraat citeren: het juiste, complete en niet te grote/kleine tekstelement overnemen.

Waar op letten: De semantische tegenstelling tussen 'kracht' (roboris) en 'nutteloze menigte' (inutili turba).
Het correcte bereik voor het citeren (vanaf regel 8 Iam).
Het citeren van het precieze tekstelement, niet meer en niet minder.

Kernbegrippen: antithese, tekstbegrip, genitivus_partitivus

Veelgemaakte fouten:
- Het citeren van een te groot of te klein tekstgedeelte.
- Het niet herkennen van de semantische tegenstelling tussen 'kracht' (roboris) en 'nutteloze menigte' (inutili turba).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2024/tijdvak-2/vraag/24

## Vraag 25 – VWO Latijn Examen 2024 periode 2, vraag 25 (1 punt)

1p 25 Regel 11-13 multis t/m interfectis Volgens veel commentatoren heeft deze gebeurtenis niet werkelijk plaatsgevonden. Met welk doel vertelt Livius dit verhaal dan toch volgens jou?

Wat kun je verwachten: Een vraag die reflectie vereist op de auteursintentie en historiografische methoden van Livius, specifiek over waarom hij een mogelijk onware gebeurtenis vertelt.

Wat moet je kennen: Kennis van Livius als historicus, zijn stijl, doelen en de aard van Romeinse geschiedschrijving (niet altijd puur feitelijk, vaak moraliserend of dramatiserend). Kennis van de context van de Punische Oorlogen en de rol van Hannibal.

Wat moet je kunnen: Analyseren van de auteursintentie achter een tekstfragment. Redeneren over de functie van een verhaal binnen een groter historiografisch werk. De vraag beantwoorden vanuit een meta-perspectief (de historicus) in plaats van alleen de plot.

Waar op letten: Niet te letterlijk ingaan op de inhoud van de gebeurtenis zelf, maar reflecteren op de reden waarom Livius deze gebeurtenis opneemt. Let op de 'volgens jou' in de vraag, wat duidt op een interpretatieve benadering vanuit kennis van Livius. Vermijd antwoorden die alleen de plot samenvatten.

Kernbegrippen: historiografie, auteursintentie, Livius

Veelgemaakte fouten:
- De vraag te letterlijk beantwoorden vanuit de plot, in plaats van te reflecteren op de bedoelingen van de historicus Livius.
- Vergeten dat Romeinse geschiedschrijving niet altijd objectieve, feitelijke verslaglegging nastreefde.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2024/tijdvak-2/vraag/25

## Vraag 26 – Hannibals zelfverwijt na Cannae (2 punten)

2p 26 Regel 16 in t/m exsecratum In het vervolg (t/m regel 21 detractus) wordt duidelijk wat Hannibal zichzelf verwijt: enerzijds verwijt hij zichzelf iets wat hij niet gedaan heeft en anderzijds iets wat hij in plaats daarvan wel gedaan heeft. Noteer in eigen woorden deze twee verschillende verwijtende opmerkingen van Hannibal.

Wat kun je verwachten: Twee specifieke verwijten van Hannibal, één over een nalatigheid en één over een verkeerde actie, geformuleerd in eigen woorden.

Wat moet je kennen: De historische context van Hannibals veldtocht, met name de slag bij Cannae en de strategische keuzes daarna. Kennis van de Latijnse tekst (regels 16-21) en de betekenis van de woorden daarin.

Wat moet je kunnen: De Latijnse tekst (regels 16-21) interpreteren en de twee verschillende soorten verwijten (niet gedaan vs. wel gedaan) identificeren. De geïdentificeerde verwijten in eigen woorden formuleren.

Waar op letten: Duidelijk onderscheid maken tussen het verwijt van iets wat niet gedaan is en iets wat wel gedaan is. Specifiek zijn in de omschrijving van de verwijten. De historische context van Cannae correct toepassen.

Kernbegrippen: tekstbegrip, historische context, Hannibals veldtocht

Veelgemaakte fouten:
- De twee verschillende soorten verwijten (iets niet gedaan versus iets wel gedaan) door elkaar halen of niet duidelijk onderscheiden.
- De historische context van de slag bij Cannae niet herkennen of benoemen, wat essentieel is voor het eerste verwijt.
- Te vaag blijven en niet specifiek genoeg zijn over de acties die Hannibal zichzelf verwijt.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2024/tijdvak-2/vraag/26

## Vraag 27 – Inhoudelijke vergelijking van Latijnse woorden (2 punten)

2p 27 Regel 21 est detractus Citeer uit het tekstgedeelte Raro t/m excedentem (regel 13-15) twee niet direct opeenvolgende Latijnse woorden die inhoudelijk vergelijkbaar zijn met est detractus (regel 21). Tekst 4 38p Bestudeer de inleiding en de aantekeningen bij tekst 4. Vertaal de regels 2 t/m 13 in het Nederlands (Propter t/m invadunt). Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift. einde

Wat kun je verwachten: Het citeren van twee niet direct opeenvolgende Latijnse woorden uit een opgegeven tekstgedeelte die inhoudelijk vergelijkbaar zijn met een gegeven Latijnse uitdrukking.

Wat moet je kennen: Betekenis van Latijnse woorden en uitdrukkingen, in het bijzonder 'est detractus' en de woorden in het opgegeven tekstgedeelte. Kennis van Latijnse morfologie (participia, infinitieven) om de betekenis te doorgronden.

Wat moet je kunnen: Tekstbegrip: de context van de opgegeven regels begrijpen. Semantische analyse: de inhoudelijke overeenkomst tussen woorden herkennen. Selectie: de juiste woorden identificeren die voldoen aan de criteria (inhoudelijk vergelijkbaar, niet direct opeenvolgend).

Waar op letten: De precieze betekenis van 'est detractus' ('weggerukt zijn', 'weggehaald zijn'). De eis 'twee niet direct opeenvolgende Latijnse woorden'. De semantische link met 'weggaan' of 'verlaten'.

Kernbegrippen: synonymie, tekstbegrip, participium_praesens_activum, infinitivus_perfecti_activi

Veelgemaakte fouten:
- Het niet herkennen van de betekenis van 'est detractus' (weggerukt zijn).
- Het citeren van direct opeenvolgende woorden, terwijl de vraag om 'niet direct opeenvolgende' woorden vraagt.
- Het niet begrijpen van de context van regel 13-15, waardoor de semantische link met 'weggaan' of 'verlaten' wordt gemist.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2024/tijdvak-2/vraag/27

## Vragen in dit examen

### Vraag 3 – VWO Latijn Examen 2024 periode 2, vraag 3

Wat kun je verwachten: De vraag test de kennis van Latijnse grammatica (tempus) in combinatie met tekstbegrip en historische context. Er wordt gevraagd naar argumenten voor twee mogelijke interpretaties van een werkwoordsvorm.

Wat moet je kennen: De verschillende functies en betekenissen van het perfectum en praesens in het Latijn.
De grammaticale kenmerken van het praesens historicum en de invloed daarvan op nevenschikkende werkwoordsvormen.
De historische context van Hannibals veldtocht, specifiek de tocht over de Alpen.
De morfologische ambiguïteit van bepaalde werkwoordsvormen (hier: descendimus kan perfectum of praesens zijn).

Wat moet je kunnen: Een werkwoordsvorm analyseren op mogelijke tempi.
Inhoudelijke argumenten formuleren op basis van historische context.
Grammaticale argumenten formuleren op basis van syntactische relaties (nevenschikking) binnen een gegeven tekstgedeelte.
De relevantie van contextuele informatie (historisch en grammaticaal) voor de interpretatie van een tekst aantonen.

Waar op letten: De dubbele mogelijkheid van de vorm 'descendimus' (perfectum/praesens).
Het onderscheid tussen een inhoudelijk (contextueel) en een grammaticaal argument.
De specifieke verwijzing naar 'Inferimus t/m arcentis' voor het grammaticale argument.
De historische situatie van Hannibal die de toespraak houdt.

### Vraag 8 – VWO Latijn Examen 2024 periode 2, vraag 8

Wat kun je verwachten: Een vraag die grammaticale kennis toetst (specifiek de coniunctivus van verbod) en een vraag die inzicht in vertalerkeuzes en tekstinterpretatie vereist, waarbij de emotionele lading van een personage moet worden afgeleid.

Wat moet je kennen: De Latijnse grammaticale constructie van de coniunctivus van verbod (coniunctivus prohibitivus), inclusief de vorming (ne + coniunctivus perfecti of praesentis).
De functie van modale partikels in vertalingen en hoe deze de betekenis of emotie kunnen beïnvloeden.
De context van het verhaal (Hannibal en de Romeinen, de Ebro-grens, Saguntum) om de retorische vraag te kunnen interpreteren.

Wat moet je kunnen: De coniunctivus van verbod herkennen en benoemen.
De functie van een vertaalde toevoeging ('dan') analyseren in relatie tot de context en de spreker (Hannibal).
De emotionele lading of intentie van een spreker afleiden uit een retorische vraag.
Een beargumenteerd antwoord formuleren over de intentie van de vertaler.

Waar op letten: Bij deel a: Zorg dat je niet alleen 'ne' noemt, maar de volledige grammaticale constructie (coniunctivus van verbod/prohibitvus of ne + coniunctivus).
Bij deel b: Focus op de emotionele of retorische functie van 'dan' in de context van Hannibals reactie, niet alleen op een letterlijke betekenis. Denk aan ergernis, sarcasme, of het benadrukken van het overduidelijke.

### Vraag 17 – Analyse VWO Latijn Examen 2024, periode 2, vraag 17

Wat kun je verwachten: De vraag bestaat uit twee delen: a) het identificeren van een impliciete, gebruikelijke reden voor een handeling op basis van tekstcontext, en b) het uitleggen van een stijlmiddel (enargeia) aan de hand van een specifiek tekstelement, inclusief de definitie van het stijlmiddel en de toepassing ervan.

Wat moet je kennen: Kennis van Latijnse woordenschat en grammatica voor tekstbegrip. Kennis van retorische stijlmiddelen, specifiek enargeia, inclusief de definitie en functie ervan. Kennis van militaire contexten in Romeinse teksten (bijv. terugtrekken in castra).

Wat moet je kunnen: Tekst interpreteren en impliciete informatie afleiden. Een stijlmiddel herkennen en de werking ervan uitleggen aan de hand van een concreet tekstelement. De betekenis van een Latijnse frase nauwkeurig vertalen/parafraseren. Antwoorden formuleren in eigen woorden.

Waar op letten: Bij deel a: de impliciete, gebruikelijke reden onderscheiden van de feitelijke reden in de tekst. Bij deel b: zowel de definitie van enargeia als de specifieke toepassing op 'vix armis retentis' moet correct en volledig zijn om punten te krijgen. Let op de vertaling/interpretatie van 'vix armis retentis' ('met moeite de wapens vasthoudend/meenemend').

### Vraag 20 – VWO Latijn Examen 2024 periode 2, vraag 20

Wat kun je verwachten: De vraag bestaat uit twee delen: a) het benoemen van een historische figuur en b) het identificeren van een inhoudelijke tegenspraak tussen twee bronnen.

Wat moet je kennen: Historische context van de Punische Oorlogen, met name de rol van Scipio Africanus Maior. Inhoud van de gelezen teksten (tekst 2 en de songtekst 'Trillend' t/m 'poorten').

Wat moet je kunnen: 1. Een historische figuur correct benoemen op basis van gelezen teksten. 2. Twee tekstgedeelten met elkaar vergelijken. 3. Een inhoudelijke tegenspraak tussen twee tekstgedeelten in eigen woorden formuleren.

Waar op letten: Deel a: Correcte naam van Scipio (Africanus Maior). Deel b: De tegenspraak moet specifiek en inhoudelijk zijn, niet slechts een verschil in beschrijving. Vermijd algemene antwoorden zoals 'de Romeinen zijn bang' zonder concrete tegenstelling uit tekst 2.

### Vraag 21 – Analyse Vraag 21: Hannibals beweegreden en historische context

Wat kun je verwachten: Deel a vraagt om het citeren van specifieke Latijnse zelfstandige naamwoorden uit een gegeven tekstpassage. Deel b vraagt om het in eigen woorden beschrijven van een historische omstandigheid, gebaseerd op achtergrondkennis.

Wat moet je kennen: Latijnse woordenschat (zelfstandige naamwoorden)
Historische context van de Punische Oorlogen, specifiek de reden voor Hannibals terugroep naar Carthago (Scipio's invasie van Afrika).

Wat moet je kunnen: Tekstanalyse: identificeren van sleutelwoorden die een beweegreden aanduiden binnen een Latijnse tekst.
Citeren: correct en volledig citeren van Latijnse woorden inclusief regelnummer.
Historische kennis reproduceren: de relevante historische omstandigheid in eigen woorden formuleren.

Waar op letten: Deel a: Beide zelfstandige naamwoorden moeten geciteerd worden voor punten. Let op de formulering 'twee Latijnse zelfstandige naamwoorden'.
Deel b: Het antwoord moet de specifieke historische omstandigheid betreffen die leidde tot de 'mandata' (Scipio's verplaatsing van het strijdtoneel naar Noord-Afrika).
Deel b: Antwoord moet in eigen woorden zijn.

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2024
tijdvak 2
woensdag 19 juni
9.00 - 12.00 uur
Latijnse taal en cultuur
Bij dit examen hoort een bijlage.

Dit examen bestaat uit 27 vragen en een vertaalopdracht.
Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord
meestal geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (tekstelementen, redenen, voorbeelden e.d.) dan er
worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld één tekstelement wordt gevraagd en je
antwoordt met meer dan één tekstelement, dan wordt alleen het eerste
tekstelement in de beoordeling meegeteld.

VW-1110-a-24-2-o

### Pagina 2

Afbeelding 1

1p 1 Met afbeelding 1 wordt verwezen naar Hannibals tocht over de Alpen. Beschrijf het deel van Hannibals tocht over de Alpen dat is afgebeeld op afbeelding 1. Baseer je antwoord op de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.

Tekst 1

In tekst 1 houdt Hannibal een toespraak om zijn leger te motiveren voor het komende gevecht. In het voorafgaande (niet in dit examen afgedrukt) heeft Hannibal zijn leger op een andere manier gemotiveerd voor dit komende gevecht.
1p 2 Noteer wat hij toen deed om zijn leger te motiveren.

Regel 5 descendimus
2p 3 Deze werkwoordsvorm kan op zichzelf zowel een perfectum als een praesens zijn.
a Noteer een inhoudelijk argument waarom descendimus hier een perfectum zou zijn. Betrek in je antwoord de situatie waarin Hannibal deze toespraak houdt.
b Noteer een grammaticaal argument waarom descendimus hier een praesens zou zijn. Baseer je antwoord op het tekstgedeelte Inferimus t/m arentis (regel 5-7).

1p 4 Regel 7 arentis
Citeer uit het voorafgaande (vanaf regel 1 Quocumque) het Latijnse woord waarmee in deze context naar dezelfde groep wordt verwezen als met arentis.

1p 5 Regel 9 qui Saguntum oppugnassetis
Welk voegwoord kan in een Nederlandse vertaling van dit tekstgedeelte gebruikt worden?
A alsof
B hoewel
C omdat
D zodat

2p 6 Regel 10 Crudelissima ac superbissima
Leg uit dat een deze bijvoeglijke naamwoorden beter bij het voorafgaande tekstgedeelte past (vanaf regel 8 Ad) en het andere beter bij het vervolg (regel 10-19 sua t/m miserunt). Betrek in je antwoord de inhoud van beide tekstgedeelten. Volg in je antwoord dit schema: Crudelissima past beter bij ..., want ... ; superbissima past beter bij ..., want ...

VW-1110-a-24-2-o 2 / 6 lees verder ► ► ►

### Pagina 3

Regel 10-12 Crudelissima t/m censet
Het is duidelijk dat Hannibal de hier beschreven gang van zaken absurd
vindt.
1p 7 Beschrijf in eigen woorden de gang van zaken die Hannibal in dit verband
kennelijk wel normaal zou vinden.
Regel 14-15 Ne transieris t/m Saguntum
Dit tekstgedeelte wordt door H. van Rooijen-Dijkman als volgt vertaald:
"Je mag de Ebro niet oversteken!" zeggen ze. "Je mag je niet bemoeien
met de Saguntijnen!" Ligt Saguntum dan aan de Ebro?
2p 8 a Noteer het grammaticale gegeven dat in de vertaling is weergegeven met
de woorden 'mag niet'.
b Wat heeft de vertaler volgens jou willen uitdrukken door het woord 'dan'
toe te voegen in de vertaling?
Regel 14-18 Ne transieris t/m dico
Drie van de onderstaande woorden uit dit tekstgedeelte hebben betrekking
op dezelfde partij.
1p 9 Welk woord heeft betrekking op de andere partij?
A transieris (regel 14)
B tibi (regel 14)
C moveris (regel 16)
D. transcendēs (regel 18)
Regel 24 si fortūna dūbitābit
2p 10 a Leg uit dat dit een eufemisme is. Betrek in je antwoord de letterlijke
betekenis van si fortūna dūbitābit (regel 24).
b Citeer uit het voorgaande (vanaf regel 20 Illis) het Latijnse woord
waarmee Hannibal al verwezen heeft naar wat hij bedoelt met si fortūna
dūbitābit (regel 24).
Regel 26-27 nullum t/m datum est
1p 11 Noteer de naam van het stilistisch begrip waarvan deze zin in zijn geheel een
geval is.
Tekst 2
Regel 1-2 Intussen t/m stad
Vanuit Rome gezien lag Hannibals kamp aan de overkant van de Anio. Dit
kan opgemaakt worden uit een gegeven in het tekstgedeelte Postero t/m
metu (regel 29-34).
1p 12 Noteer in eigen woorden dit gegeven.
VW-1110-a-24-2-0 3/6 lees verder ►►►

### Pagina 4

Regel 7-8 Nadat het gevecht begonnen was
Dit gevecht wordt door Livius vanuit Romeins perspectief beschreven, zoals
blijkt uit enkele gegevens in het tekstgedeelte En t/m verdreven
(regel 19-23).
1p 13 Noteer in eigen woorden een van deze gegevens.
Regel 12-14 Maar t/m ingenomen was
1p 14 Noteer de oorzaak waardoor deze reactie begrijpelijk is. Baseer je antwoord
op het voorafgaande (vanaf regel 7 Nadat).
Regel 29-30 Hannibal t/m eduxit
In het tekstgedeelte Intussen t/m drijven (regel 1-7) is verteld, dat Hannibal
het kamp eerder een keer verlaten had. Er is echter een verschil tussen
deze twee keren dat hij het kamp verliet.
1p 15 Noteer in eigen woorden dit verschil. Ga in je antwoord in op zowel de
situatie in het tekstgedeelte Hannibal t/m eduxit (regel 29-30) als de eerdere
situatie.
Regel 30-31 Instructis t/m casum
1p 16 Wordt hier met exercitibus (regel 31) hetzelfde bedoeld als met omnes
copias in regel 29? Licht je antwoord toe en ga in je antwoord in op beide
tekstelementen.
Regel 33 vix armis retentis in castra sese receperint.
In de rest van de zin (t/m regel 34 metu) wordt impliciet aangegeven wat een
gebruikelijke reden zou zijn voor de handeling in castra sese receperint.
2p 17 a Noteer in eigen woorden deze gebruikelijke reden.
b Leg uit dat met het tekstelement vix armis retentis enargeia
tewerkstelligd wordt. Ga in je antwoord in op het begrip enargeia en op
de inhoud van het tekstelement vix armis retentis.
Regel 36-38 In t/m fortunam
In dit tekstgedeelte wordt een opmerking van Hannibal in de indirecte rede
weergegeven.
1p 18 Citeer het eerste Latijnse woord van deze opmerking van Hannibal.
Regel 38-39 Minuere t/m res
Livius gebruikt hier het woord aliae omdat in het voorafgaande (vanaf
regel 34 Et) al een reden genoemd is.
3p 19 a Noteer in eigen woorden deze eerder genoemde reden.
b Noteer in eigen woorden de concrete reden die Livius aanduidt met parva
(regel 38). Baseer je antwoord op het vervolg (t/m regel 46 venire).
c Noteer in eigen woorden de concrete reden die Livius aanduidt met
magna (regel 39). Baseer je antwoord op het vervolg (t/m regel 46
venire).
VW-1110-a-24-2-o 4/6 lees verder

### Pagina 5

De Noorse metalband In Vain laat in een van hun nummers Hannibal aan het
woord:
Hier zwer ik dat ik met vuur en ijzer
Rome's toekomst breken zal. Een redder zullen ze niet vinden.
Vanaf Gadir hebben we heel Iberia in brand gestoken,
Carthago's roem met glans hersteld.
Leugenaars en verraders, Rome is verdoemd.
Trillend van angst, alleen al bij het horen van mijn naam:
Hannibal voor de poorten!
‘Een redder zullen ze niet vinden’
2p 20 a Noteer de naam van de persoon die wel degelijk de redder van de
Romeinen werd. Baseer je antwoord op de teksten die je voor dit examen
gelezen hebt.
‘Trillend’ t/m ‘poorten’
Een gegeven uit deze zin uit het nummer van In Vain is in tegenspraak met
een gegeven uit tekst 2.
b Noteer in eigen woorden de twee gegevens die met elkaar in
tegenspraak zijn.

Tekst 3

Regel 1 **mandata**
Uit het vervolg (t/m regel 7 **oppressit**) is op te maken wat volgens Hannibal
de beweegreden voor deze **mandata** is.
2p 21 a Citeer uit het vervolg (t/m regel 7 **oppressit**) de twee Latijnse
zelfstandige naamwoorden waarmee Hannibal deze beweegreden
aanduidt.
b Noteer in eigen woorden de historische omstandigheid die voor de
Carthagenese senaat de aanleiding vormde om deze **mandata** te geven.
Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit
examen gelezen hebt.

Regel 2 **vetando** t/m **mitti**
1p 22 Citeer uit het tekstgedeelte **Postquam** t/m **invidia** (regel 1-4) het Latijnse
woord dat concreet gemaakt wordt met **vetando** t/m **mitti** (regel 2).

Let op: de laatste vragen en opdracht van dit examen staan op de
volgende pagina.

VW-1110-a-24-2-o 5 / 6 lees verder ► ► ►

### Pagina 6

Regel 6-7 qui t/m oppressit
23 De strekking van dit tekstgedeelte wordt het best weergegeven door:
A Hanno doet alles om de ondergang van Carthago te voorkomen.
B Hanno is bereid zeer ver te gaan om zijn zin door te drijven.
C Hanno staat door niets anders zwaarder onder druk dan door de
oorlogssituatie.
D Hanno vindt het niet erg als Hannibals paleis in Carthago verwoest wordt.

Regel 10-11 quod roboris in exercitu erat
24 Citeer uit het voorgaande (vanaf regel 8 iam) het Latijnse tekstelement dat
een tegenstelling vormt met quod roboris in exercitu erat.

Regel 11-13 multis t/m interfectis
Volgens veel commentatoren heeft deze gebeurtenis niet werkelijk
plaatsgevonden.
25 Met welk doel vertelt Livius dit verhaal dan toch volgens jou?

Regel 16 in t/m exsecratum
In het vervolg (t/m regel 21 detractus) wordt duidelijk wat Hannibal zichzelf
verwijt: enerzijds verwijt hij zichzelf iets wat hij niet gedaan heeft en
anderzijds iets wat hij in plaats daarvan wel gedaan heeft.
26 Noteer in eigen woorden deze twee verschillende verwijtende opmerkingen
van Hannibal.

Regel 21 est detractus
27 Citeer uit het tekstgedeelte Raro t/m excedentem (regel 13-15) twee niet
direct opeenvolgende Latijnse woorden die inhoudelijk vergelijkbaar zijn met
est detractus (regel 21).

Tekst 4
28 Bestudeer de inleiding en de aantekeningen bij tekst 4.
Vert1a1 de regels 2 t/m 13 in het Nederlands (Propter t/m invadunt).

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
VW-1110-a-24-2-o
6/6
einde