# Eindexamen Latijn VWO 2024 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2024/tijdvak-1

## Vraag 1 – VWO Latijn Examen 2024 periode 1, vraag 1 (1 punt)

1p 1 Regel 2 sibi Dit woord verwijst naar A Hannibal (regel 1). B omnem exercitum (regel 1). C Hamilcarem iuvenem (regel 2). D veteres milites (regel 2).

Wat kun je verwachten: Een vraag over de verwijzing van een reflexief pronomen (sibi) binnen een Latijnse tekst.

Wat moet je kennen: Kennis van de functie van reflexieve pronomina (sibi) en hun antecedenten, met name in constructies zoals de Accusativus cum Infinitivo (AcI).

Wat moet je kunnen: De Latijnse tekst analyseren om het correcte antecedent van 'sibi' te identificeren, rekening houdend met de grammaticale constructie (AcI) en de context.

Waar op letten: De grammaticale functie van 'sibi' (dativus, reflexief) en de constructie waarin het staat (AcI). Het logische subject van de AcI en de 'meewerkende partij' binnen die constructie zijn cruciaal. Vermijd de valkuil om 'sibi' automatisch naar het hoofdonderwerp van de zin te laten verwijzen.

Kernbegrippen: reflexivum, verwijzing, AcI (Accusativus cum Infinitivo)

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring over het antecedent van een reflexief pronomen in een AcI.
- Aannemen dat 'sibi' altijd naar het hoofdonderwerp van de zin verwijst.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2024/tijdvak-1/vraag/1

## Vraag 2 – VWO Latijn Examen 2024 periode 1, vraag 2 (2 punten)

2p 2 Beschrijf in eigen woorden deze twee stadia. Baseer je antwoord op het tekstgedeelte Missus t/m fuit (regel 1-6). Regel 5-6 Nunquam t/m fuit Dit tekstgedeelte wordt door H. van Rooijen-Dijkman als volgt vertaald: Nooit bezat één en hetzelfde karakter zo’n aanleg voor twee lijnrecht verschillende dingen: gehoorzamen en bevelen.

Wat kun je verwachten: Een vraag die vraagt om het beschrijven van specifieke informatie uit een aangewezen tekstgedeelte, waarbij chronologie en onderscheid tussen verschillende stadia belangrijk zijn.

Wat moet je kennen: De Latijnse tekst Missus t/m fuit (regel 1-6) en de vertaling van Nunquam t/m fuit (regel 5-6).

Wat moet je kunnen: De Latijnse tekst nauwkeurig lezen en interpreteren, de chronologie van gebeurtenissen of ontwikkelingen herkennen, en de gevraagde informatie in eigen woorden formuleren.

Waar op letten: Het onderscheiden van de twee stadia, het baseren van het antwoord uitsluitend op het gespecificeerde tekstgedeelte, en het formuleren in eigen woorden.

Kernbegrippen: tekstbegrip, chronologie

Veelgemaakte fouten:
- Onvoldoende onderscheid maken tussen de twee stadia.
- Antwoord niet baseren op het gespecificeerde tekstgedeelte.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2024/tijdvak-1/vraag/2

## Vraag 3 – VWO Latijn Examen 2024 periode 1, vraag 3 (1 punt)

Regel 5-6 Nunquam t/m fuit
Dit tekstgedeelte wordt door H. van Rooijen-Dijkman als volgt vertaald:
Nooit bezat één en hetzelfde karakter zo’n aanleg voor twee lijnrecht verschillende dingen: gehoorzamen en bevelen.

1p 3 Noteer het grammaticale gegeven waarop in de vertaling ‘lijnrecht’ is gebaseerd.

Wat kun je verwachten: Een vraag die een specifiek grammaticaal gegeven in de Latijnse tekst koppelt aan een vertaling in het Nederlands, waarbij de leerling het grammaticale fenomeen moet benoemen dat de specifieke nuance in de vertaling verklaart.

Wat moet je kennen: Kennis van de Latijnse trappen van vergelijking (positivus, comparativus, superlativus) en in het bijzonder de functie van de superlativus als elativus (versterkende betekenis zonder vergelijking).

Wat moet je kunnen: Het kunnen herkennen van een superlativus in de Latijnse tekst en het kunnen verklaren van de vertaling van een superlativus (elativus) met een versterkend bijwoord in het Nederlands.

Waar op letten: De vertaling 'lijnrecht' is een versterking van 'verschillend'. Dit duidt op een overtreffende trap die niet zozeer een vergelijking uitdrukt, maar een hoge mate van de eigenschap (elativus).

Kernbegrippen: superlativus, elativus

Veelgemaakte fouten:
- Het niet herkennen van de vertaling van een superlativus (elativus) met een versterkend bijwoord zoals 'lijnrecht'.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2024/tijdvak-1/vraag/3

## Vraag 5 – VWO Latijn Examen 2024 periode 1, vraag 5 (2 punten)

Regel 11-15 Caloris t/m accersita
In dit tekstgedeelte maakt Livius duidelijk dat Hannibal afwijkt van wat normaal gevonden wordt. Hij gebruikt daarvoor vijf voorbeelden, die van elkaar gescheiden worden door puntkomma’s.
Beschrijf in eigen woorden voor drie van deze vijf voorbeelden het gedrag dat normaal gevonden wordt.

Wat kun je verwachten: De vraag verwacht dat de leerling een impliciete tegenstelling in de tekst herkent en het 'normale' gedrag beschrijft dat contrasteert met het gedrag van Hannibal. Er moeten drie specifieke voorbeelden worden gegeven, in eigen woorden.

Wat moet je kennen: Kennis van de Latijnse tekst (regel 11-15) en de betekenis van de daarin beschreven gedragingen van Hannibal. Begrip van het concept 'antithese' of tegenstelling, zelfs als dit niet expliciet benoemd wordt in de vraag.

Wat moet je kunnen: De Latijnse tekst (regel 11-15) correct vertalen/begrijpen. De vijf voorbeelden van Hannibals afwijkende gedrag identificeren. Het tegenovergestelde, 'normale' gedrag voor minstens drie van deze voorbeelden formuleren in eigen woorden. Nauwkeurig de instructie volgen om drie voorbeelden te geven.

Waar op letten: Beschrijf het 'normale' gedrag, niet dat van Hannibal. Gebruik eigen woorden, geen letterlijke vertalingen of overname van Latijnse zinsdelen. Geef precies drie voorbeelden. Let op de scheiding van voorbeelden door puntkomma's in de brontekst.

Kernbegrippen: tekstbegrip, interpretatie, antithese

Veelgemaakte fouten:
- Niet drie voorbeelden geven, maar meer of minder.
- Het gedrag van Hannibal beschrijven in plaats van het 'normale' gedrag.
- De Latijnse voorbeelden uit de tekst overschrijven in plaats van het gevraagde gedrag in eigen woorden te beschrijven.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2024/tijdvak-1/vraag/5

## Vraag 6 – Vertaalvraag: Latijns woord voor 'onder' (1 punt)

Regel 15-16 multi t/m conspexerunt
Dit tekstgedeelte wordt door H. van Rooijen-Dijkman als volgt vertaald:
velen zagen hem vaak onder zijn soldatenmantel op de grond liggen te midden van wachten en voorposten
Citeer het Latijnse woord dat in de vertaling is weergegeven met ‘onder’.

Wat kun je verwachten: Een Latijns woord citeren dat overeenkomt met een gegeven Nederlands woord in een vertaling van een tekstgedeelte.

Wat moet je kennen: Vocabulaire (specifiek 'operire' en zijn participium 'opertum'), inzicht in hoe Latijnse constructies (hier een participium) in het Nederlands vertaald kunnen worden, ook als de vertaling vrij is.

Wat moet je kunnen: Het Latijnse tekstgedeelte analyseren, de gegeven Nederlandse vertaling vergelijken met de Latijnse tekst, en het corresponderende Latijnse woord identificeren.

Waar op letten: De vertaling 'onder' kan misleidend zijn; zoek niet alleen naar voorzetsels. Let op participia en andere constructies die een dergelijke betekenis kunnen overbrengen. De betekenis van 'opertum' (bedekt) is hier cruciaal.

Kernbegrippen: vocabulaire, participium_perfectum_passivum

Veelgemaakte fouten:
- De vertaling 'onder' kan een leerling doen zoeken naar een Latijns voorzetsel zoals 'sub', terwijl de betekenis hier wordt overgebracht door het participium 'opertum' (bedekt).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2024/tijdvak-1/vraag/6

## Vraag 7 – Antithese identificeren in Latijnse tekst (1 punt)

1p 7 Regel 19-21 Has t/m religio In dit tekstgedeelte komt het stilistisch begrip antithese voor. Citeer de twee Latijnse woorden die de antithese vormen.

Wat kun je verwachten: Het citeren van twee Latijnse woorden die een antithese vormen binnen een opgegeven tekstgedeelte.

Wat moet je kennen: De definitie en kenmerken van het stilistisch begrip 'antithese'. Voldoende woordenschat Latijn om tegenstellingen te herkennen.

Wat moet je kunnen: Het analyseren van een Latijnse tekst op stilistische figuren, specifiek het herkennen van semantische tegenstellingen. Het nauwkeurig citeren van Latijnse woorden.

Waar op letten: Zorg ervoor dat beide woorden van de antithese worden geciteerd. Controleer of de gekozen woorden daadwerkelijk een directe en duidelijke tegenstelling vormen. Let op de expliciete instructie in het correctievoorschrift dat beide onderdelen van het antwoord juist moeten zijn.

Kernbegrippen: antithese

Veelgemaakte fouten:
- Slechts één van de twee woorden citeren, terwijl de opmerking in het CV expliciet stelt dat beide nodig zijn voor het punt.
- Andere woorden uit de passage citeren die geen directe tegenstelling vormen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2024/tijdvak-1/vraag/7

## Vraag 8 – Verteltempo in Livius: Hannibal's karakter vs. tijdsverloop (1 punt)

1p 8 Regel 21-24 Cum t/m praetermissa Leg uit dat het verteltempo in dit tekstgedeelte veel hoger is dan in het voorafgaande (vanaf regel 5 Nunquam). Ga in je antwoord in op de inhoud van zowel dit tekstgedeelte als het voorafgaande. In tekst 1 beschrijft Livius de positieve kant van Hannibal en de negatieve kant.

Wat kun je verwachten: Een vraag die vraagt om het analyseren en uitleggen van het verteltempo in verschillende tekstgedeelten, waarbij de inhoud van die gedeelten moet worden betrokken.

Wat moet je kennen: Narratologische begrippen zoals 'verteltempo', 'versnelling' en 'vertraging'. De inhoud van de betreffende tekstgedeelten (Livius over Hannibal).

Wat moet je kunnen: Tekstgedeelten analyseren op verteltempo. De relatie leggen tussen de hoeveelheid tekst en de beschreven tijd/gebeurtenissen. De inhoud van tekstgedeelten samenvatten en vergelijken. Een heldere uitleg formuleren die beide tekstgedeelten betrekt.

Waar op letten: Zorg dat beide tekstgedeelten worden besproken. Koppel de inhoud expliciet aan het concept 'verteltempo' (versnelling/vertraging). Benoem het verschil in verteltempo duidelijk. Vermijd algemene beschrijvingen zonder koppeling aan het gevraagde concept.

Kernbegrippen: verteltempo, versnelling, vertraging, narratologie

Veelgemaakte fouten:
- Slechts één van de twee tekstgedeelten bespreken.
- De inhoud beschrijven zonder dit te koppelen aan het concept 'verteltempo'.
- Het verschil in verteltempo niet expliciet benoemen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2024/tijdvak-1/vraag/8

## Vraag 9 – Analyse van Livius' beschrijving van Hannibal (1 punt)

In tekst 1 beschrijft Livius de positieve kant van Hannibal en de negatieve kant.

Welke kant wordt volgens jou benadrukt in tekst 1? Beargumenteer je antwoord op basis van de opbouw van tekst 1 als geheel.

Wat kun je verwachten: Een vraag die vraagt naar de interpretatie van een tekstfragment, specifiek gericht op de nadruk die de auteur legt op bepaalde aspecten, en dit te onderbouwen met argumenten uit de tekst, met name de opbouw.

Wat moet je kennen: De inhoud van tekst 1 (Livius' beschrijving van Hannibal).
Basisbegrippen van tekstanalyse, zoals tekstopbouw, retorische middelen (plaatsing, lengte van beschrijving, woordkeuze).

Wat moet je kunnen: Tekst 1 analyseren op de beschrijving van Hannibal.
De opbouw van tekst 1 herkennen en interpreteren.
Een beargumenteerde keuze maken over welke kant (positief/negatief) benadrukt wordt.
Argumenten formuleren op basis van de tekstopbouw of inhoud om de keuze te onderbouwen.

Waar op letten: De vraag vraagt expliciet om argumentatie op basis van de 'opbouw van tekst 1 als geheel', maar het correctievoorschrift staat ook steekhoudende inhoudelijke argumenten toe.
Zorg dat het argument direct gerelateerd is aan de tekst en de manier waarop Livius zijn beschrijving presenteert (bijvoorbeeld lengte, volgorde, woordkeuze).
Vermijd een algemene mening zonder tekstuele onderbouwing.

Kernbegrippen: tekstopbouw, argumentatie, interpretatie, retorica

Veelgemaakte fouten:
- Een mening geven zonder deze te onderbouwen met argumenten uit de tekst.
- Het argument niet specifiek op de opbouw van de tekst baseren, hoewel het CV dit wel toestaat als het een steekhoudend inhoudelijk argument is.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2024/tijdvak-1/vraag/9

## Vraag 11 – Hannibals twijfel aan bergbewoners (1 punt)

1p 11 Regel 7-8 Hannibal nec temere credendum (ratus) Citeer uit het tekstgedeelte Primum t/m devolvunt (regel 11-15) een Latijns woord waaruit opgemaakt kan worden dat Hannibal twijfelt aan de betrouwbaarheid van de bergbewoners. Regel 12 incedebat en regel 15 petunt Deze werkwoordsvormen staan niet in dezelfde werkwoordstijd.

Wat kun je verwachten: Een Latijns woord citeren uit een opgegeven tekstgedeelte dat een specifieke gemoedstoestand of houding van een personage (Hannibal) weergeeft, gerelateerd aan een bepaalde situatie (betrouwbaarheid van bergbewoners).

Wat moet je kennen: Latijnse woordenschat, specifiek woorden die voorzichtigheid, twijfel, wantrouwen of bezorgdheid uitdrukken. Begrip van de context van de tekst om de relevantie van het woord te beoordelen.

Wat moet je kunnen: Tekstbegrip: de tekst nauwkeurig lezen en interpreteren om de houding van Hannibal te identificeren. Selecteren: het juiste woord identificeren dat de gevraagde betekenis draagt. Citeren: het woord correct overnemen uit de tekst.

Waar op letten: De vraag vraagt specifiek om 'twijfel aan de betrouwbaarheid'. Zoek naar woorden die deze nuance van wantrouwen of voorzichtigheid uitdrukken, niet alleen algemene voorzichtigheid. Let op de context waarin het woord staat. Het moet een direct citaat zijn.

Kernbegrippen: woordenschat, tekstbegrip

Veelgemaakte fouten:
- Een woord citeren dat wel met voorzichtigheid te maken heeft, maar niet specifiek met twijfel of wantrouwen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2024/tijdvak-1/vraag/11

## Vraag 12 – Verschil in gebruik werkwoordstijden (imperfectum en praesens historicum) (2 punten)

Regel 12 incedebat en regel 15 petunt
Deze werkwoordsvormen staan niet in dezelfde werkwoordstijd.
Verklaar het verschil in gebruik van deze twee werkwoordstijden. Ga in je antwoord in op beide werkwoordsvormen en betrek in je antwoord ook de betekenis van beide werkwoordsvormen.

Wat kun je verwachten: Een verklaring voor het verschil in gebruik van twee specifieke werkwoordstijden, inclusief hun betekenis en functie in de tekst.

Wat moet je kennen: De grammaticale kenmerken en narratieve functies van het imperfectum en het praesens historicum in het Latijn. De betekenis van de werkwoorden 'incedebat' en 'petunt'.

Wat moet je kunnen: Werkwoordstijden herkennen en benoemen. De functie van werkwoordstijden in een narratieve context analyseren en uitleggen. De betekenis van Latijnse werkwoorden vertalen en integreren in de verklaring.

Waar op letten: Zorg ervoor dat beide werkwoordsvormen en hun specifieke gebruik/functie worden behandeld. Betrek de betekenis van beide werkwoorden in de verklaring. Leg uit waarom de tijden verschillen in gebruik, niet alleen wat ze zijn.

Kernbegrippen: imperfectum, praesens historicum, narratologie, werkwoordstijden

Veelgemaakte fouten:
- Alleen de grammaticale term noemen zonder de functie in de tekst uit te leggen.
- De betekenis van de werkwoorden niet betrekken in het antwoord.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2024/tijdvak-1/vraag/12

## Vraag 13 – VWO Latijn Examen 2024 periode 1, vraag 13 (1 punt)

1p 13 Regel 15 devolvunt Citeer uit het voorafgaande (vanaf regel 12 Ubi) het Latijnse woord dat de plaats aangeeft vanwaar dit gebeurt.

Wat kun je verwachten: Het citeren van een Latijns woord dat een specifieke grammaticale functie (plaats van oorsprong) vervult in relatie tot een gegeven werkwoord.

Wat moet je kennen: De betekenis van het werkwoord 'devolvunt' (zij rollen naar beneden).
De grammaticale functie van de ablativus separativus (plaats vanwaar).
De contextuele betekenis van de woorden in de gegeven regels (12-15).

Wat moet je kunnen: Het analyseren van de zin om de handeling en de bijbehorende omstandigheden te identificeren.
Het herkennen van de ablativus-constructie die de plaats van oorsprong aangeeft.
Het selecteren van het correcte Latijnse woord uit de tekst dat aan de vraag voldoet.

Waar op letten: De betekenis van 'devolvunt' (naar beneden rollen) impliceert een beweging van boven naar beneden.
De vraag 'vanwaar' wijst op een ablativus separativus.
De contextuele beschrijving van de weg ('subiectam iugo insuper imminenti') is cruciaal voor het identificeren van de plaats vanwaar de barbaren handelen.
Vermijd woorden die een algemene locatie aangeven zonder de oorsprong van de beweging te specificeren.

Kernbegrippen: ablativus_separativus, tekstbegrip

Veelgemaakte fouten:
- Het niet herkennen van de ablativus-functie.
- Een ander locatief woord kiezen dat niet de oorsprong van de beweging aangeeft.
- Verwarring door de constructie 'subiectam iugo' (gelegen onder de bergrug).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2024/tijdvak-1/vraag/13

## Vraag 14 – Volgorde van troepen na doorbroken colonne (1 punt)

1p 14 Welk schema geeft de volgorde van de troepen ter plaatse weer, nadat de colonne doorbroken is? Baseer je antwoord op het tekstgedeelte **Hannibal t/m incedebat** (regel 7-12). A infanterie – ruiterij – vijanden – olifanten B infanterie – vijanden – ruiterij – olifanten C ruiterij – vijanden – olifanten – infanterie D vijanden – infanterie – olifanten – ruiterij Tekst 2 en Tekst 1 Tekst 2, regel 2 **suis** t/m **insidiis** Hierover maakt Livius ook een opmerking in tekst 1, in het tekstgedeelte **Equitum** t/m **religio** (tekst 1, regel 17-21).

Wat kun je verwachten: De vraag vereist het reconstrueren van de ruimtelijke ordening van troepen na een specifieke gebeurtenis (doorbreken van een colonne) op basis van een Latijnse tekst.

Wat moet je kennen: Kennis van Latijnse woordenschat en zinsbouw om de beschrijving van de troepenbewegingen en posities te begrijpen. Specifieke kennis van militaire termen voor infanterie, ruiterij, olifanten en vijanden.

Wat moet je kunnen: De Latijnse tekst nauwkeurig lezen en interpreteren om de relatieve posities van de verschillende legeronderdelen en de vijand te bepalen. Informatie uit de tekst synthetiseren tot een chronologische/ruimtelijke volgorde. De correcte volgorde matchen met een van de meerkeuzeopties.

Waar op letten: Let op de beschrijving van de oorspronkelijke colonne, de plaats waar de doorbraak plaatsvindt, en de daaruit voortvloeiende posities van de infanterie, ruiterij, olifanten en de vijand. Specifieke voorzetsels en bijwoorden die ruimtelijke relaties aanduiden zijn cruciaal.

Kernbegrippen: tekstbegrip, ruimtelijke ordening

Veelgemaakte fouten:
- Het verkeerd interpreteren van de Latijnse beschrijving van de posities van de verschillende legeronderdelen (infanterie, ruiterij, olifanten) ten opzichte van elkaar en de vijand.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2024/tijdvak-1/vraag/14

## Vraag 15 – Strekking van een opmerking in eigen woorden (1 punt)

1p 15 Noteer in eigen woorden de strekking van de desbetreffende opmerking. Tekst 1, regel 9-10 **Plurimum audaciae ad pericula capessenda** en **plurimum consilii inter ipsa pericula erat.** Tekst 2 kan beschouwd worden als een illustratie van deze twee opmerkingen uit tekst 1.

Wat kun je verwachten: Het noteren van de strekking van een specifieke opmerking uit een tekst in eigen woorden, waarbij een andere tekst als illustratie dient.

Wat moet je kennen: De betekenis van de Latijnse zinnen 'Plurimum audaciae ad pericula capessenda' en 'plurimum consilii inter ipsa pericula erat'. De context van 'perfidia Punica' en de karakterisering van Hannibal/Carthagers door Livius.

Wat moet je kunnen: Latijnse zinnen correct vertalen en interpreteren. De strekking van een tekstgedeelte in eigen woorden formuleren. Een verband leggen tussen twee teksten (illustratie).

Waar op letten: Formuleer de strekking in eigen woorden. Focus op de specifieke karaktertrek (onbetrouwbaarheid/perfidia) die Livius toeschrijft. Vermijd het beschrijven van de gebeurtenissen uit tekst 2 in plaats van de karakterisering uit tekst 1. Zorg dat het antwoord niet te algemeen is.

Kernbegrippen: karakterisering, perfidia Punica, tekstvergelijking

Veelgemaakte fouten:
- De vraag te algemeen beantwoorden zonder de specifieke eigenschap (onbetrouwbaarheid) te noemen.
- De gebeurtenissen uit tekst 2 beschrijven in plaats van de karakterisering uit tekst 1.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2024/tijdvak-1/vraag/15

## Vraag 16 – Illustratie van karaktereigenschappen uit Tekst 1 met gebeurtenissen uit Tekst 2 (2 punten)

Tekst 1, regel 9-10 **Plurimum audaciae ad pericula capessenda** en **plurimum consilii inter ipsa pericula erat.**
Tekst 2 kan beschouwd worden als een illustratie van deze twee opmerkingen uit tekst 1.
a Beschrijf in eigen woorden een gebeurtenis uit tekst 2 die beschouwd kan worden als illustratie van de opmerking **Plurimum audaciae ad pericula capessenda.**
b Beschrijf in eigen woorden een gebeurtenis uit tekst 2 die beschouwd kan worden als illustratie van de opmerking **plurimum consilii inter ipsa pericula erat.**

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om het identificeren van specifieke gebeurtenissen in Tekst 2 die twee abstracte karaktereigenschappen uit Tekst 1 illustreren. Het antwoord moet in eigen woorden geformuleerd zijn.

Wat moet je kennen: De betekenis van de Latijnse termen 'audacia' (durf, dapperheid) en 'consilium' (overleg, beleid, plan). De inhoud van Tekst 1 en Tekst 2.

Wat moet je kunnen: Tekstinterpretatie van zowel Tekst 1 als Tekst 2. Het leggen van verbanden tussen abstracte begrippen en concrete gebeurtenissen. Het formuleren van een beschrijving in eigen woorden.

Waar op letten: Maak een duidelijk onderscheid tussen 'audacia' en 'consilium'. Geef specifieke gebeurtenissen uit Tekst 2 en geen algemene beweringen. Formuleer in eigen woorden.

Kernbegrippen: tekstinterpretatie, karakteranalyse, vergelijking_teksten, audacia, consilium

Veelgemaakte fouten:
- Verwarren van 'audacia' (dapperheid) en 'consilium' (overleg/plan)
- Geven van een te algemeen antwoord in plaats van een specifieke gebeurtenis uit tekst 2

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2024/tijdvak-1/vraag/16

## Vraag 17 – Locatie Hannibals leger op kaart (2 punten)

2p 17 a Noteer de letter die op afbeelding 1 het dichtst bij de locatie van Hannibals leger ligt ten tijde van de gebeurtenissen in tekst 1. Baseer je antwoord op de teksten die je voor dit examen gelezen hebt. b Noteer de letter die op afbeelding 1 het dichtst bij de locatie van Hannibals leger ligt ten tijde van de gebeurtenissen in tekst 2. Baseer je antwoord op de teksten die je voor dit examen gelezen hebt. ▸▸

Wat kun je verwachten: De leerling moet de geografische locatie van Hannibals leger bepalen op basis van de beschreven gebeurtenissen in twee teksten en deze matchen met letters op een kaart.

Wat moet je kennen: Kennis van de hoofdlijnen van de Tweede Punische Oorlog, specifiek de veldtocht van Hannibal, inclusief de belegering van Saguntum (Spanje) en de Alpentocht (Alpen/Noord-Italië).

Wat moet je kunnen: De leerling moet de inhoud van de teksten relateren aan specifieke geografische locaties en deze locaties herkennen op een kaart (afbeelding 1).

Waar op letten: Nauwkeurige koppeling van de gebeurtenissen in elke tekst aan de juiste fase van Hannibals veldtocht en de corresponderende geografische locatie op de kaart. Voorkom verwarring tussen de locaties van tekst 1 en tekst 2.

Kernbegrippen: geografie Tweede Punische Oorlog, Hannibals veldtocht, Saguntum, Alpentocht

Veelgemaakte fouten:
- Verwarren van de geografische locaties van de gebeurtenissen in tekst 1 (Spanje) en tekst 2 (Alpen).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2024/tijdvak-1/vraag/17

## Vraag 18 – Verwijzingen naar P. Cornelius (2 punten)

Regel 5 P. Cornelius
Deze persoon wordt in het tekstgedeelte In t/m iusserunt (regel 7-11) nog tweemaal aangeduid.
Citeer de twee desbetreffende Latijnse tekstelementen.

Wat kun je verwachten: Het citeren van Latijnse tekstelementen die verwijzen naar een eerder genoemde persoon.

Wat moet je kennen: Latijnse grammatica: pronomen relativum (betrekkelijk voornaamwoord)
Latijnse grammatica: declinatie van eigennamen (met name de dativus)
Tekstbegrip: het volgen van verwijzingen in een tekst

Wat moet je kunnen: Identificeren van verwijzingen naar personen in een Latijnse tekst.
Herkennen van verschillende grammaticale vormen van een eigennaam die naar dezelfde persoon verwijzen.
Nauwkeurig citeren van Latijnse tekstelementen.

Waar op letten: Niet alleen zoeken naar de eigennaam, maar ook naar voornaamwoorden die ernaar verwijzen.
Herkennen van de eigennaam in verschillende naamvallen (bijv. dativus 'Scipioni').
De opgegeven regels (7-11) strikt aanhouden als zoekgebied.

Kernbegrippen: verwijzing, pronomen relativum, declinatie

Veelgemaakte fouten:
- Het missen van de verwijzing door een voornaamwoord (pronomen) en alleen zoeken naar de eigennaam.
- Het niet herkennen van de eigennaam in een andere naamval (dativus 'Scipioni').

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2024/tijdvak-1/vraag/18

## Vraag 19 – VWO Latijn Examen 2024, periode 1, vraag 19 (1 punt)

Regel 5 (Publi filius eius)
Dit tekstelement is aan de tekst toegevoegd door de moderne uitgever.
Leg uit dat de inhoud van de zin cum t/m constitit (regel 5-7) onzinnig is als het tekstelement Publi filius eius er niet zou staan.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een logische inconsistentie aan te tonen in een Latijnse tekst als een specifiek tekstelement (toegevoegd door de uitgever) ontbreekt. Het vereist inzicht in tekstbegrip en de functie van kritische toevoegingen.

Wat moet je kennen: De inhoud van de zin 'cum t/m constitit' (regel 5-7).
De contextuele informatie over P. Cornelius (de vader) die gesneuveld is.
De functie van het tekstelement 'Publi filius eius' als verduidelijking van de handelende persoon.
Basisbegrip van het 'apparatum criticum' (hoewel niet expliciet gevraagd, helpt het bij het begrijpen van de toevoeging van de uitgever).

Wat moet je kunnen: De Latijnse tekst correct vertalen/begrijpen.
De logische implicaties van het weglaten van een tekstelement analyseren.
Een duidelijke en beknopte uitleg formuleren die de inconsistentie aantoont.
Onderscheid maken tussen verschillende personen met dezelfde naam (vader en zoon).

Waar op letten: De precieze actie die in de zin 'cum t/m constitit' wordt beschreven.
De status van P. Cornelius (de vader) vóór deze actie (gesneuveld/dood).
De rol van 'Publi filius eius' als identificatie van de handelende persoon.
Vermijd een antwoord dat alleen stelt dat P. Cornelius dood was, zonder de link te leggen met de onzinnige actie.

Kernbegrippen: tekstbegrip, contextuele interpretatie, apparatum criticum, logische consistentie

Veelgemaakte fouten:
- Onvolledig antwoord geven (alleen noemen dat P. Cornelius dood was, zonder de link te leggen met de actie in de zin).
- Verwarring tussen P. Cornelius Scipio (vader) en zijn zoon met dezelfde naam.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2024/tijdvak-1/vraag/19

## Vraag 21 – Vergelijking van vertalingen (1 punt)

Regel 13 nonne favor plus valuisset quam ratio
Door J. van Gelder wordt dit tekstgedeelte als volgt vertaald:
Waren zij niet verdwaasd geweest door een opwelling van sympathie?
In de vertaling van H. van Rooijen-Dijkman luidt dit tekstgedeelte:
Was hun sympathie sterker geweest dan hun gezond verstand?
Welke vertaling blijft het dichtst bij het Latijn? Licht je keuze toe.

Wat kun je verwachten: De vraag verwacht een vergelijking van twee gegeven vertalingen van een Latijns tekstgedeelte, met als doel te bepalen welke vertaling het dichtst bij het originele Latijn blijft en deze keuze te onderbouwen.

Wat moet je kennen: Latijnse syntaxis (onderwerp, werkwoord, vergelijking)
Betekenis van kernwoorden (favor, plus, valuisset, quam, ratio)
Functie van 'nonne' (vraagwoord dat een bevestigend antwoord verwacht)
De constructie van een comparatio (vergelijking met 'quam')

Wat moet je kunnen: Analyseren van de grammaticale structuur van de Latijnse zin (onderwerp, gezegde, bepalingen, vergelijking).
De grammaticale structuur van de Latijnse zin vergelijken met de grammaticale structuren van de twee Nederlandse vertalingen.
Specifieke verschillen in woordkeuze en zinsbouw tussen de Latijnse zin en de vertalingen identificeren.
Uitleggen waarom de ene vertaling syntactisch en semantisch dichter bij het origineel blijft dan de andere.
Onderbouwing geven met concrete grammaticale termen en verwijzingen naar de tekst.

Waar op letten: De grammaticale functie van 'favor' in het Latijn en in de vertalingen (onderwerp vs. bijwoordelijke bepaling).
De weergave van 'ratio' in de vertalingen (expliciet vs. impliciet/verwerkt).
De weergave van 'plus valuisset' (was sterker geweest) en de vergelijking met 'quam ratio'.
De weglating of weergave van 'nonne' en de impact daarvan op de vraagstelling.

Kernbegrippen: vertalen, syntaxis, comparatio, conjunctivus

Veelgemaakte fouten:
- Onvoldoende grammaticale onderbouwing van de keuze.
- Kiezen op basis van 'gevoel' in plaats van letterlijke analyse.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2024/tijdvak-1/vraag/21

## Vraag 22 – Oorzaken en retorische keuzes van Scipio (3 punten)

3p 22 a Beschrijf in eigen woorden de twee zaken waardoor dit veroorzaakt was. Baseer je antwoord op het voorafgaande (vanaf regel 13 Aetatis). Scipio gaat in het vervolg slechts op een van deze twee zaken in. b Noteer een zelfbedachte aannemelijke reden waarom hij niet op de andere zaak ingaat. Let op: de laatste vragen en opdracht van dit examen staan op de volgende pagina.

Wat kun je verwachten: Deel a vraagt om het identificeren en beschrijven van twee oorzaken uit de tekst. Deel b vraagt om een zelfbedachte, aannemelijke reden gebaseerd op de context.

Wat moet je kennen: Begrip van de Latijnse tekst vanaf regel 13 (Aetatis) en de context van Scipio's toespraak.

Wat moet je kunnen: 1. Tekstbegrip: Twee specifieke oorzaken uit de tekst extraheren en in eigen woorden beschrijven. 2. Inferentie/Contextuele analyse: Een plausibele reden bedenken waarom Scipio een bepaald onderwerp vermijdt, rekening houdend met de retorische situatie (legeraanvoerder die zijn troepen toespreekt).

Waar op letten: Deel a: Beide oorzaken moeten genoemd worden. Deel b: De reden moet aannemelijk zijn binnen de context van een toespraak van een legeraanvoerder.

Kernbegrippen: tekstbegrip, inferentie, contextuele analyse

Veelgemaakte fouten:
- Onvolledig antwoord bij deel a (slechts één oorzaak noemen)
- Onlogische of niet-onderbouwde reden geven bij deel b

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2024/tijdvak-1/vraag/22

## Vraag 24 – Historische onjuistheid over Scipio en Hannibal (1 punt)

1p 24 Op een website over beroemde mensen wordt over Scipio beweerd: Toen niemand na de dood van zijn vader het leger kwam leiden, nam Scipio de leiding. Na een lange en harde oorlog wreekte hij zijn vader en oom door Hannibal te vermoorden. Hij voerde het bevel over de Romeinse legers in de Slag bij Zama, die een einde maakte aan de Tweede Punische Oorlog. Noteer uit het bovenstaande citaat het gegeven dat niet klopt met de historische werkelijkheid. Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt. Tekst 4 37p Bestudeer de inleiding en de aantekeningen bij tekst 4. Vertaal de regels 1 t/m 12 (t/m fudisset) in het Nederlands. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift. einde

Wat kun je verwachten: Een vraag die een bewering over een historische figuur of gebeurtenis presenteert en vraagt om een specifiek onjuist gegeven te identificeren op basis van achtergrondkennis.

Wat moet je kennen: De historische achtergronden van de Tweede Punische Oorlog, inclusief de rollen van Scipio Africanus en Hannibal, en de omstandigheden rond Hannibals dood. Specifiek de kennis dat Hannibal zelfmoord pleegde en niet door Scipio werd vermoord.

Wat moet je kunnen: Het kritisch lezen van een tekstfragment, het vergelijken van de gepresenteerde informatie met de eigen historische kennis, en het nauwkeurig identificeren van de onjuiste bewering.

Waar op letten: Let op de specifieke details in het citaat die afwijken van de historische werkelijkheid. Er kunnen meerdere kleine onjuistheden zijn, maar de vraag vraagt om 'het gegeven dat niet klopt'. In dit geval is de doodsoorzaak van Hannibal het meest prominente en historisch incorrecte detail. Vermijd afleiders zoals de manier waarop Scipio de leiding nam, tenzij dit expliciet het meest onjuiste gegeven is.

Kernbegrippen: Tweede Punische Oorlog, Scipio Africanus, Hannibal, historische feitenkennis

Veelgemaakte fouten:
- Het verwarren van de belangrijkste historische onjuistheid (Hannibals dood) met een minder belangrijke (Scipio's aanstelling), die volgens het CV geen punten oplevert.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2024/tijdvak-1/vraag/24

## Vragen in dit examen

### Vraag 4 – Analyse van stijfiguren (parallellisme en chiasme) in Livius

Wat kun je verwachten: De vraag vereist het identificeren en beargumenteren van twee verschillende stijfiguren (parallellisme en chiasme) aan de hand van vier specifieke Latijnse woorden. De argumentatie moet de betekenis van alle vier de woorden betrekken.

Wat moet je kennen: Definitie en kenmerken van parallellisme (A-B-A'-B')
Definitie en kenmerken van chiasme (A-B-B'-A')
De betekenis van de Latijnse woorden 'parendum' (gehoorzamen, gerundivum), 'imperandum' (bevelen, gerundivum), 'imperatori' (aan de bevelhebber, dativus), 'exercitui' (aan het leger, dativus).
De grammaticale functie van gerundivum en dativus in deze context.

Wat moet je kunnen: De vier gegeven Latijnse woorden correct vertalen en hun grammaticale functie bepalen.
De semantische relaties tussen de woorden analyseren.
Een logisch en coherent argument formuleren voor de aanwezigheid van parallellisme, waarbij alle vier de woorden en hun betekenis worden betrokken.
Een logisch en coherent argument formuleren voor de aanwezigheid van chiasme, waarbij alle vier de woorden en hun betekenis worden betrokken.
Onderscheid maken tussen de structuur van parallellisme en chiasme op basis van de semantische koppelingen.

Waar op letten: Zorg ervoor dat de argumentatie voor zowel parallellisme als chiasme de betekenis van ALLE VIER de woorden expliciet betrekt.
Vermijd verwarring tussen de structuren van parallellisme (A-B-A'-B') en chiasme (A-B-B'-A').
De semantische koppeling moet correct zijn: 'parendum' (gehoorzamen) hoort bij 'exercitui' (leger), en 'imperandum' (bevelen) hoort bij 'imperatori' (bevelhebber).
Let op de grammaticale vorm (gerundivum en dativus) en hoe deze de betekenis beïnvloedt.

### Vraag 10 – Inzicht en oorzaak van inzicht

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om twee specifieke onderdelen: de inhoud van een inzicht en de oorzaak van dit inzicht. Beide moeten gebaseerd zijn op een specifiek tekstgedeelte.

Wat moet je kennen: Voldoende Latijnse woordenschat en grammaticale kennis om de betekenis van het tekstgedeelte 'Magno t/m acciperet (regel 3-7)' te kunnen doorgronden.

Wat moet je kunnen: 1. Het specifieke tekstgedeelte (regel 3-7) nauwkeurig lezen en interpreteren. 2. De kern van het 'inzicht' identificeren. 3. De oorzaak of reden voor dit inzicht in de tekst aanwijzen. 4. Het antwoord formuleren in correct Nederlands, gebaseerd op de tekst.

Waar op letten: 1. Beperk je antwoord strikt tot de aangegeven regels (3-7). 2. Maak een duidelijk onderscheid tussen de inhoud van het inzicht (vraag a) en de oorzaak ervan (vraag b). 3. Vermijd eigen interpretaties die niet direct uit de tekst af te leiden zijn.

### Vraag 20 – Extractie van waarnemers en visuele waarneming

Wat kun je verwachten: Drie deelvragen die vragen naar het identificeren en beschrijven van specifieke elementen (waarnemers, visuele waarneming) uit een tekstgedeelte, in eigen woorden.

Wat moet je kennen: Woordenschat en grammaticale structuren van het Latijn om de tekst te kunnen begrijpen.
De context van het verhaal om de rollen van de personages te duiden.

Wat moet je kunnen: Latijnse tekst lezen en begrijpen.
Specifieke informatie uit de tekst extraheren.
Geëxtraheerde informatie in eigen woorden formuleren.
Onderscheid maken tussen verschillende groepen waarnemers en waarnemingssituaties.

Waar op letten: De volgorde waarin de waarnemers worden genoemd.
De specifieke actie of situatie die de derde visuele waarneming vormt.
Het formuleren van antwoorden 'in eigen woorden', niet letterlijk overnemen.
Het onderscheiden van de verschillende groepen waarnemers (burgers/Romeinen, magistraten).

### Vraag 23 – VWO Latijn Examen 2024 periode 1, vraag 23

Wat kun je verwachten: De vraag vereist het onderscheiden en toepassen van twee begrippen ('autoriteit' en 'gezag') op basis van een gegeven definitie, in combinatie met informatie uit een brontekst (tekst 3).

Wat moet je kennen: De definities van 'autoriteit' en 'gezag' zoals gegeven in de vraagtekst. De inhoud van tekst 3 met betrekking tot Scipio.

Wat moet je kunnen: 1. De definities van 'autoriteit' en 'gezag' correct interpreteren. 2. Relevante informatie over Scipio uit tekst 3 selecteren. 3. De geselecteerde informatie uit tekst 3 koppelen aan de juiste definitie van 'autoriteit' of 'gezag'. 4. Het antwoord in eigen woorden formuleren.

Waar op letten: 1. Maak een duidelijk onderscheid tussen 'autoriteit' (functie/rol/macht) en 'gezag' (persoonlijke kwaliteiten: kunde, uitstraling, karakter, gunnen). 2. Zorg ervoor dat elk deelantwoord (a en b) expliciet verwijst naar een gegeven uit tekst 3. 3. Formuleer het antwoord in eigen woorden.

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2024
tijdvak 1
vrijdag 24 mei
9.00 - 12.00 uur
Latijnse taal en cultuur
Bij dit examen hoort een bijlage.
Dit examen bestaat uit 24 vragen en een vertaalopdracht.
Voor dit examen zijn maximaal 74 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord
meestal geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (tekstelementen, redenen, voorbeelden e.d.) dan er
worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld één tekstelement wordt gevraagd en je
antwoordt met meer dan één tekstelement, dan wordt alleen het eerste
tekstelement in de beoordeling meegeteld.
VW-1110-a-24-1-o

### Pagina 2

Tekst 1

1p 1 Regel 2 sibi
Dit woord verwijs naar
A Hannibal (regel 1).
B omnem exercitum (regel 1).
C hamilcarem iuvenem (regel 2).
D veteres milites (regel 2).

Regel 4 Dein
Uit het gebruik van dit woord wordt duidelijk dat er twee stadia waren in het winnen van sympathie door Hannibal.
2p 2 Beschrijf in eigen woorden deze twee stadia. Baseer je antwoord op het tekstgedeelte Missus t/m fuit (regel 1-6).

Regel 5-6 Nunquam t/m fuit
Dit tekstgedeelte wordt door H. van Rooijen-Dijkman als volgt vertaald:
Nooit bezat één en hetzelfde karakter zo'n aanleg voor twee lijnrecht verschillende dingen: gehoorzamen en bevelen.
1p 3 Noteer het grammaticale gegeven waarop in de vertaling 'lijnrecht' is gebaseerd.

Regel 6-7 parendum, imperandum, imperatori, exercitui
De volgorde van deze woorden kan geïnterpreteerd worden als een parallellisme, maar ook als een chiasme.
2p 4 a Noteer een argument voor de interpretatie parallellisme. Betrek in je antwoord de betekenis van alle vier de woorden.
b Noteer een argument voor de interpretatie chiasme. Betrek in je antwoord de betekenis van alle vier de woorden.

Regel 11-15 Caloris t/m accersita
In dit tekstgedeelte maakt Livius duidelijk dat Hannibal afwijkt van wat normaal gevonden wordt. Hij gebruikt daarvoor vijf voorbeelden, die van elkaar gescheiden worden door puntkomma's.
2p 5 Beschrijf in eigen woorden voor drie van deze vijf voorbeelden het gedrag dat normaal gevonden wordt.

Regel 15-16 multi t/m conspexerunt
Dit tekstgedeelte wordt door H. van Rooijen-Dijkman als volgt vertaald:
velen zagen hem vaak onder zijn soldatenmantel op de grond liggen te midden van wachten en voorposten
1p 6 Citeer het Latijnse woord dat in de vertaling is weergegeven met ‘onder’.

VW-1110-a-24-1-o 2/6 lees verder ► ► ►

### Pagina 3

Regel 19-21 Has t/m religio
7 In dit tekstgedeelte komt het stilistisch begrip antithese voor.
Citeer de twee Latijnse woorden die de antithese vormen.

Regel 21-24 Cum t/m praetermissa
8 Leg uit dat het verteltempo in dit tekstgedeelte veel hoger is dan in het
voorafgaande (vanaf regel 5 Nunquam). Ga in je antwoord in op de
inhoud van zowel dit tekstgedeelte als het voorafgaande.

In tekst 1 beschrijft Livius de positieve kant van Hannibal en de negatieve
kant.
9 Welke kant wordt volgens jou benadrukt in tekst 1? Beargumenteer je
antwoord op basis van de opbouw van tekst 1 als geheel.

Tekst 2

Regel 4 doctos
10 a Beschrijf de inhoud van het hier bedoelde inzicht. Baseer je antwoord
op het tekstgedeelte Magno t/m acciperet (regel 3-7).
b Noteer waardoor het hier bedoelde inzicht verkregen was. Baseer je
antwoord op het tekstgedeelte Magno t/m acciperet (regel 3-7).

Regel 7-8 Hannibal nec temere credendum (ratus)
11 Citeer uit het tekstgedeelte Primum t/m devolvunt (regel 11-15) een
Latijns woord waaruit opgemaakt kan worden dat Hannibal twijfelt aan de
betrouwbaarheid van de bergbewoners.

Regel 12 indecebat en regel 15 petunt
Deze werkwoordsvormen staan niet in dezelfde werkwoordstijd.
12 Verklaar het verschil in gebruik van deze twee werkwoordstijden. Ga in je
antwoord in op beide werkwoordsvormen en betrek in je antwoord ook de
betekenis van beide werkwoordsvormen.

Regel 15 devolvunt
13 Citeer uit het voorafgaande (vanaf regel 12 Ubi) het Latijnse woord dat de
plaats aangeeft vanwaar dit gebeurt.

VW-1110-a-24-1-o 3/6 lees verder

### Pagina 4

Regel 21 interruptio medio agmine
De vijand doorbreekt de colonne van Hannibal.
1p 14 Welk schema geeft de volgorde van troepen ter plaatse weer, nadat de
colonne doorbroken is? Baseer je antwoord op het tekstgedeelte
Hannibal t/m incedebat (regel 7-12).
A infanterie – ruiterij – vijanden – olifanten
B infanterie – vijanden – ruiterij – olifanten
C ruiterij – vijanden – olifanten – infanterie
D vijanden – infanterie – olifanten – ruiterij

Tekst 2 en Tekst 1

Tekst 2, regel 2 suis t/m insidiis
Hierover maakt Livius ook een opmerking in tekst 1, in het tekstgedeelte
Equitum t/m religio (tekst 1, regel 17-21).
1p 15 Noteer in eigen woorden de strekking van de desbetreffende opmerking.

Tekst 1, regel 9-10 Plutimum audaciae ad pericula capessenda en
plurimum consilii inter ipsa pericula erat.
Tekst 2 kan beschouwd worden als een illustratie van deze twee
opmerkingen uit tekst 1.
2p 16 a Beschrijf in eigen woorden een gebeurtenis uit tekst 2 die beschouwd
kan worden als illustratie van de opmerking Plutimum audaciae ad
pericula capessenda.
b Beschrijf in eigen woorden een gebeurtenis uit tekst 2 die beschouwd
kan worden als illustratie van de opmerking plurimum consilii inter
ipsa pericula erat.

Afbeelding 1

2p 17 a Noteer de letter die op afbeelding 1 het dichtst bij de locatie van
Hannibals leger ligt ten tijde van de gebeurtenissen in tekst 1. Baseer
je antwoord op de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.
b Noteer de letter die op afbeelding 1 het dichtst bij de locatie
van Hannibals leger ligt ten tijde van de gebeurtenissen in tekst 2.
Baseer je antwoord op de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.

VW-1110-a-24-1-o 4/6 lees verder

### Pagina 5

Tekst 3

Regel 5 P. Cornelius
Deze persoon wordt in het tekstgedeelte In t/m iusserunt (regel 7-11)
nog tweemaal aangeduid.
2p 18 Citeer de twee desbetreffende Latijnse tekstelementen.

Regel 5 〈Publi filius eius〉
Dit tekstelement is aan de tekst toegevoegd door de moderne uitgever.
1p 19 Leg uit dat de inhoud van de zin cum t/m constitit (regel 5-7) onzinnig is
als het tekstelement Publi filius eius er niet zou staan.

Regel 1-9 Maesta t/m imperium
In dit tekstgedeelte speelt visuele waarneming een belangrijke rol.
3p 20 a Noteer in eigen woorden de eerstgenoemde waarnemers in dit
tekstgedeelte.
b Noteer in eigen woorden de als tweede genoemde waarnemers in dit
tekstgedeelte.
c Beschrijf in eigen woorden het derde geval van visuele waarneming in
dit tekstgedeelte.

Regel 13 nonne favor plus valuisset quam ratio
Door J. van Gelder wordt dit tekstgedeelte als volgt vertaald:
Waren zij niet verwaasd geweest door een opwelling van sympathie?
In de vertaling van H. van Rooijen-Dijkman luidt dit tekstgedeelte:
Was hun sympathie sterker geweest dan hun gezond verstand?
1p 21 Welke vertaling blijft het dichtst bij het Latijn? Licht je keuze toe.

Regel 17 sollicitudinem curamque hominum
3p 22 a Beschrijf in eigen woorden de twee zaken waardoor dit veroorzaakt
was. Baseer je antwoord op het voorafgaande (vanaf regel 13
Aetatis).

Scipio gaat in het vervolg slechts op een van deze twee zaken in.
b Noteer een zelfbedachte aannemelijke reden waarom hij niet op de
andere zaak ingaat.

Let op: de laatste vragen en opdracht van dit examen staan op de
volgende pagina.

VW-1110-a-24-1-o 5/6 lees verder

### Pagina 6

Stine Jensen schrijft in haar column in NRC dat de psycholoog Verhaeghe
een onderscheid maakt tussen ‘autoriteit’ en ‘gezag’:
Autoriteit hoort bij bepaalde functies en rollen en gaat gepaard met
macht. Gezag wijst naar de manier waarop autoriteit bij het individu
verschijnt. Verhaeghe vertelt niet waarom de een wel gezag lijkt te
hebben en de ander niet. Ik denk dat het een kwestie is van kunde,
uitstraling en karakter en ook of anderen het je ‘gunnen’.
Na de gebeurtenissen die in tekst 3 beschreven zijn, heeft Scipio volgens
de omschrijving in het bovenstaande citaat zowel autoriteit als gezag.
23 a Beschrijf in eigen woorden op grond waarvan Scipio autoriteit heeft.
Baseer je antwoord op de bovenstaande citaat en betrek in je
antwoord een gegeven uit tekst 3.
b Beschrijf in eigen woorden op grond waarvan Scipio gezag heeft.
Baseer je antwoord op het bovenstaande citaat en betrek in je
antwoord een gegeven uit tekst 3.

Algemeen

Op een website over beroemde mensen wordt over Scipio beweerd:
Toen niemand na de dood van zijn vader het leger kwam leiden, nam
Scipio de leiding. Na een lange en harde oorlog wreekte hij zijn vader
en oom door Hannibal te vermoorden. Hij voerde het bevel over de
Romeinse legers in de Slag bij Zama, die een einde maakte aan de
Tweede Punische Oorlog.
24 Noteer uit het bovenstaande citaat het gegeven dat niet klopt met de
historische werkelijkheid. Baseer je antwoord op de achtergronden bij de
teksten die je voor dit examen gelezen hebt.

Tekst 4

Bestudeer de inleiding en de aantekeningen bij tekst 4.
Vertaal de regels 1 t/m 12 (t/m fudisset) in het Nederlands.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
VW-1110-a-24-1-o 6/6 einde