# Eindexamen Latijn VWO 2023 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2023/tijdvak-1

## Vraag 1 – Minerva's wraak op Aglauros (2 punten)

Regel 784-786 Ga t/m veel
Minerva geeft deze opdracht om wraak te nemen op Aglauros, zowel namens zichzelf als namens Mercurius.
2p 1 a Voor welke daad tegen zichzelf wilde Minerva Aglauros straffen? Baseer je antwoord op de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.
b Voor welke daad tegen Mercurius wilde Minerva Aglauros straffen? Baseer je antwoord op de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.

Wat kun je verwachten: Twee deelvragen over de specifieke daden van Aglauros die Minerva wilde straffen, gebaseerd op eerder gelezen teksten.

Wat moet je kennen: Gedetailleerde kennis van de verhaallijnen en personages uit het pensum, specifiek de mythen rondom Minerva, Mercurius en Aglauros, zoals behandeld in de gelezen teksten (Ovidius' Metamorphoses).

Wat moet je kunnen: Het nauwkeurig reproduceren van feitelijke informatie uit het pensum en deze correct toewijzen aan de betreffende personages en motieven.

Waar op letten: Onderscheid maken tussen de twee afzonderlijke redenen voor Minerva's wraak (één namens zichzelf, één namens Mercurius). Vermijd verwarring met andere personages of gebeurtenissen. Zorg voor precisie in de beschrijving van de daden.

Kernbegrippen: mythologie, pensumkennis, personages, plot

Veelgemaakte fouten:
- Het verwarren van de verschillende zussen (Aglauros, Herse, Pandrosos).
- Het niet precies herinneren van de twee afzonderlijke overtredingen van Aglauros.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2023/tijdvak-1/vraag/1

## Vraag 3 – VWO Latijn Examen 2023 periode 1, vraag 3 (2 punten)

Regel 797-801 Sed t/m venenum
In deze regels voegt Ovidius in de beschrijving van het uiterlijk van Jaloezie een nieuw element toe ten opzichte van de beschrijving in de regels 787-794 (De ander t/m huizen).
a Noteer in eigen woorden deze toevoeging.
b Noteer uit de regels 797-801 (Sed t/m venenum) het nummer van de regel waarin een mededeling wordt gedaan die inhoudelijk vergelijkbaar is met die is omwikkeld met doornprikkels (regel 789-790).

Wat kun je verwachten: [object Object]

Wat moet je kennen: [object Object]

Wat moet je kunnen: [object Object]

Waar op letten: [object Object]

Kernbegrippen: personificatie, tekstinterpretatie, close reading

Veelgemaakte fouten:
- Het onderscheid tussen een 'nieuw' en een 'eerder genoemd' detail niet correct maken.
- De inhoudelijke overeenkomst tussen de beschrijving in regel 799 en die in 789-790 niet herkennen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2023/tijdvak-1/vraag/3

## Vraag 4 – Beschrijven van fasen van jaloezie (2 punten)

2p 4 Beschrijf in eigen woorden deze twee fasen. Regel 806 Cecropis mordetur In het vervolg (t/m regel 815 deum) wordt duidelijk dat Aglauros drie manieren bedenkt om aan de kwelling van de jaloezie te ontsnappen. Een van deze drie manieren voert zij uit, twee manieren voert zij niet uit.

Wat kun je verwachten: Beschrijving van twee opeenvolgende fasen van een proces of emotie zoals beschreven in de tekst.

Wat moet je kennen: De Latijnse tekst (regels 797-805) en de betekenis van de relevante woorden en zinsdelen.

Wat moet je kunnen: De tekst interpreteren, de twee fasen identificeren en deze in eigen woorden beschrijven.

Waar op letten: Onderscheid maken tussen de twee fasen, beschrijving in eigen woorden, niet te letterlijk vertalen.

Kernbegrippen: tekstbegrip, narratieve analyse

Veelgemaakte fouten:
- Onvoldoende onderscheid maken tussen de twee fasen.
- Te letterlijk vertalen in plaats van in eigen woorden beschrijven.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2023/tijdvak-1/vraag/4

## Vraag 5 – VWO Latijn Examen 2023 periode 1, vraag 5 (2 punten)

Regel 806 Cecropis mordetur
In het vervolg (t/m regel 815 deum) wordt duidelijk dat Aglauros drie manieren bedenkt om aan de kwelling van de jaloezie te ontsnappen. Een van deze drie manieren voert zij uit, twee manieren voert zij niet uit.
2p 5 Beschrijf in eigen woorden de twee manieren die zij niet uitvoert.

Wat kun je verwachten: Een beschrijving in eigen woorden van twee niet-uitgevoerde acties van een personage, gebaseerd op een specifiek tekstgedeelte.

Wat moet je kennen: De Latijnse tekst van regel 806-815 en de vertaling/begrip daarvan, inclusief de gedachten en overwegingen van het personage Aglauros.

Wat moet je kunnen: De tekst nauwkeurig lezen en interpreteren om de verschillende overwogen acties van Aglauros te identificeren. Onderscheid maken tussen uitgevoerde en niet-uitgevoerde acties. De geïdentificeerde acties in eigen woorden beschrijven.

Waar op letten: Zorg ervoor dat alleen de twee NIET-uitgevoerde manieren worden beschreven. De uitgevoerde manier (de deur blokkeren) mag niet genoemd worden. De beschrijving moet specifiek genoeg zijn om de acties duidelijk te maken (bijv. 'haar leven beëindigen' i.p.v. 'iets met haarzelf doen').

Kernbegrippen: tekstbegrip, narratologie, karakteranalyse

Veelgemaakte fouten:
- Verwarren van de uitgevoerde actie met de niet-uitgevoerde acties.
- Onvoldoende specifiek antwoord geven.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2023/tijdvak-1/vraag/5

## Vraag 6 – VWO Latijn Examen 2023 periode 1, vraag 6 (1 punt)

Regel 818-819 Stemus t/m patefecit
Dit tekstgedeelte wordt door M. d'Hane-Scheltema als volgt vertaald:
'Dat is dan afgesproken,' zegt Mercurius direct.
De voordeur wijkt al voor zijn goddelijke staf.
In de vertaling is de grammaticale structuur van het Latijn niet geheel overgenomen.
Leg dit uit met betrekking tot fores (regel 819). Ga in je antwoord in op zowel het Latijn als de weergave van fores in de vertaling.

Wat kun je verwachten: Een vraag die de grammaticale structuur van een Latijnse zin vergelijkt met de grammaticale structuur van een gegeven Nederlandse vertaling, specifiek gericht op de functie van een woord.

Wat moet je kennen: Latijnse naamvallen (nominativus, accusativus)
Zinsfuncties (onderwerp, lijdend voorwerp)
De Latijnse tekst van regel 818-819
De gegeven Nederlandse vertaling van regel 818-819

Wat moet je kunnen: De grammaticale functie van 'fores' in de Latijnse zin bepalen.
De grammaticale functie van 'de voordeur' in de Nederlandse vertaling bepalen.
Het verschil in grammaticale structuur tussen de Latijnse zin en de Nederlandse vertaling uitleggen met betrekking tot het betreffende woord.

Waar op letten: De naamval van 'fores' in het Latijn (accusativus meervoud).
De zinsfunctie van 'fores' in het Latijn (lijdend voorwerp).
De zinsfunctie van 'de voordeur' in de Nederlandse vertaling (onderwerp).
Het expliciet benoemen van zowel het Latijn als de vertaling in het antwoord.

Kernbegrippen: zinsfunctie, naamval, accusativus, nominativus, lijdend voorwerp, onderwerp, syntaxis

Veelgemaakte fouten:
- Verwarren van onderwerp en lijdend voorwerp.
- Niet herkennen van de accusativus-vorm 'fores'.
- Onvoldoende vergelijken van de Latijnse en Nederlandse zinsstructuur.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2023/tijdvak-1/vraag/6

## Vraag 7 – VWO Latijn Examen 2023 periode 1, vraag 7 (1 punt)

1p 7 Citeer uit het vervolg (t/m regel 824 venae) het Latijnse woord dat inhoudelijk vergelijkbaar is met conanti. Regel 823 ungues Sommige uitgevers menen dat hier oorspronkelijk artus (= ledematen) of inguen (= onderbuik) heeft gestaan in plaats van ungues.

Wat kun je verwachten: Het citeren van een Latijns woord uit een opgegeven tekstgedeelte dat inhoudelijk vergelijkbaar is met een gegeven Latijns woord.

Wat moet je kennen: Latijnse woordenschat (conari, pugnare), basiskennis van Latijnse morfologie (participium praesens), tekstbegrip van het opgegeven Latijnse tekstgedeelte.

Wat moet je kunnen: Het analyseren van de betekenis en functie van een Latijns woord (conanti). Het scannen van een Latijnse tekst op woorden met een vergelijkbare inhoudelijke betekenis/contextuele functie. Het correct citeren van een Latijns woord inclusief regelnummer.

Waar op letten: Niet te letterlijk zoeken naar een synoniem, maar naar een woord dat in de context een vergelijkbare inspanning of strijd uitdrukt. De context van de transformatie van Aglauros is cruciaal. Let op de grammaticale vorm van 'conanti' (participium) en zoek naar een woord dat de actie of toestand beschrijft.

Kernbegrippen: woordenschat, tekstbegrip, participium praesens

Veelgemaakte fouten:
- Te letterlijk zoeken naar een synoniem voor 'proberen', in plaats van een woord dat in de context een vergelijkbare inspanning uitdrukt.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2023/tijdvak-1/vraag/7

## Vraag 8 – Tekstkritiek en Contextuele Interpretatie (2 punten)

2p 8 a Noteer een reden waarom er oorspronkelijk niet ungues gestaan zou hebben. Betrek in je antwoord zowel de betekenis van ungues als de context. b Welk woord zou er volgens jou oorspronkelijk gestaan hebben, als er geen ungues gestaan heeft: artus of inguen? Beargumenteer je keuze op basis van de context. Regel 834 Atlantiades, dictas a Pallade terras Door het gebruik van deze omschrijvingen in plaats van de gebruikelijke namen presenteert Ovidius zich als een bepaald soort dichter.

Wat kun je verwachten: Deel a vraagt om een reden waarom een specifiek woord (ungues) oorspronkelijk niet in de tekst zou hebben gestaan, met betrekking van betekenis en context. Deel b vraagt om een keuze tussen twee alternatieve woorden (artus of inguen) en een argumentatie op basis van de context.

Wat moet je kennen: Betekenis van de Latijnse woorden 'ungues', 'artus' en 'inguen'. De context van de passage waarin Aglauros' verstening/bevriezing wordt beschreven. Basisprincipes van tekstkritiek (conjectuur, paleografie).

Wat moet je kunnen: De betekenis van Latijnse woorden toepassen in een gegeven context. Een logische redenering opbouwen waarom een woord minder passend is. Een beargumenteerde keuze maken tussen alternatieve woorden, gebaseerd op contextuele logica of paleografische overwegingen.

Waar op letten: Voor deel a: Zorg dat zowel de betekenis van 'ungues' als de bredere context van Aglauros' verstening/bevriezing expliciet in het antwoord worden betrokken. Voor deel b: De argumentatie moet helder en logisch zijn, en direct verwijzen naar de context of de aard van de woorden (bijv. gelijkenis in spelling).

Kernbegrippen: tekstkritiek, conjectuur, contextuele interpretatie

Veelgemaakte fouten:
- Onvoldoende betrekken van de context (verstening/bevriezing van het hele lichaam).
- Geen logische onderbouwing geven voor de keuze tussen 'artus' en 'inguen'.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2023/tijdvak-1/vraag/8

## Vraag 12 – Misleiding van Deianira (2 punten)

2p 12 Regel 134-140 Longa t/m teneri Een belangrijk gegeven in tekst 2 is het feit dat Deianira misleid is. Citeer uit de regels 134-140 (Longa t/m teneri) de twee Latijnse woorden die wijzen op dit gegeven.

Wat kun je verwachten: Het citeren van specifieke Latijnse woorden uit een opgegeven tekstpassage die een bepaald gegeven ondersteunen.

Wat moet je kennen: Latijnse woordenschat, specifiek woorden die betrekking hebben op misleiding, onwaarheid of leugens.

Wat moet je kunnen: De opgegeven regels (134-140) nauwkeurig lezen en interpreteren. Relevante woorden identificeren die direct wijzen op het concept 'misleid zijn'.

Waar op letten: Kies woorden die direct de onwaarheid of leugenachtigheid aanduiden, niet woorden die indirect naar een gerucht verwijzen. Let op de exacte formulering van de vraag: 'wijzen op dit gegeven' (misleid zijn).

Kernbegrippen: woordenschat, tekstbegrip, deceptie

Veelgemaakte fouten:
- Een woord kiezen dat indirect met het gerucht te maken heeft (zoals 'Fama') in plaats van woorden die de onwaarheid ervan aanduiden.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2023/tijdvak-1/vraag/12

## Vraag 13 – Metonymia identificeren en verklaren (1 punt)

1p 13 Regel 141-143 Credit t/m suum In dit tekstgedeelte komt een metonymia voor. Citeer het desbetreffende Latijnse woord en noteer in eigen woorden wat concreet met dit woord bedoeld wordt.

Wat kun je verwachten: Het identificeren van een stijlfiguur (metonymia) in een gegeven tekstgedeelte, het citeren van het betreffende Latijnse woord en het in eigen woorden uitleggen van de concrete betekenis ervan.

Wat moet je kennen: De definitie en kenmerken van een metonymia. De Latijnse tekst in de opgegeven regels (141-143) en de context daarvan. De betekenis van de woorden in de opgegeven regels.

Wat moet je kunnen: De Latijnse tekst analyseren op stilistische figuren. Een metonymia herkennen. Het geciteerde Latijnse woord correct vertalen/interpreteren in de context van de metonymia. De abstracte betekenis van de metonymia in eigen woorden formuleren.

Waar op letten: Zorg ervoor dat zowel het Latijnse woord geciteerd wordt als de uitleg in eigen woorden gegeven wordt. Beide onderdelen zijn vereist voor het scorepunt. Let op de context om de juiste concrete betekenis van de metonymia te bepalen.

Kernbegrippen: metonymia

Veelgemaakte fouten:
- Alleen het Latijnse woord citeren zonder uitleg, of alleen de uitleg geven zonder het citaat. De opmerking in het CV benadrukt dat beide onderdelen nodig zijn voor het punt.
- Het concept metonymia niet correct toepassen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2023/tijdvak-1/vraag/13

## Vraag 14 – VWO Latijn Examen 2023 periode 1, vraag 14 (1 punt)

1p 14 Regel 150 facinus Citeer uit het vervolg (t/m regel 154 amori) het Latijnse tekstelement waarmee de concrete inhoud van facinus weergegeven wordt.

Wat kun je verwachten: Een vraag die vraagt om het citeren van een Latijns tekstelement dat een concrete invulling geeft aan een eerder genoemd algemeen begrip.

Wat moet je kennen: Lexicale kennis van het Latijnse woord 'facinus' (daad, misdaad).

Wat moet je kunnen: Contextuele interpretatie van een Latijnse tekst om de concrete invulling van een algemeen begrip te identificeren. Nauwkeurig citeren van het gevraagde tekstelement binnen de opgegeven regels.

Waar op letten: De vraag specificeert een bereik ('t/m regel 154 amori'). Het antwoord moet binnen dit bereik liggen. Het antwoord moet de *concrete inhoud* van 'facinus' weergeven, niet een synoniem of een algemene beschrijving. Let op de mogelijkheid van een verkort citaat ('iugulata') dat ook correct kan zijn.

Kernbegrippen: lexicale kennis, contextuele interpretatie, citaatvraag

Veelgemaakte fouten:
- Het niet kennen van de betekenis van 'facinus' (daad, misdaad).
- Het niet begrijpen dat de vraag om een concrete invulling van een algemeen begrip vraagt.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2023/tijdvak-1/vraag/14

## Vraag 15 – Interpretatie van 'femineus dolor' en Ovidius' houding (1 punt)

1p 15 Regel 149-151 Quid t/m testor Vind je dat Ovidius door het gebruik van de bepaling femineus bij dolor zich in dit tekstgedeelte opstelt als feminist of juist niet? Beargumenteer je antwoord.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een beargumenteerde mening over Ovidius' houding (feministisch of niet) gebaseerd op de woordkeuze 'femineus dolor' in een specifiek tekstgedeelte.

Wat moet je kennen: Betekenis van 'femineus dolor' (vrouwelijke pijn/woede), context van het tekstgedeelte (regels 149-151), algemene kennis van Ovidius' schrijfstijl en mogelijke interpretaties van genderrollen in de oudheid.

Wat moet je kunnen: De tekst interpreteren, een standpunt innemen, dit standpunt beargumenteren met verwijzing naar de tekst (specifiek de woordkeuze 'femineus dolor') en de context.

Waar op letten: De argumentatie moet direct gekoppeld zijn aan de interpretatie van 'femineus dolor'. Zowel een 'ja' als een 'nee' antwoord kan correct zijn, mits goed beargumenteerd. Vermijd anachronistische oordelen zonder tekstuele onderbouwing.

Kernbegrippen: interpretatie, authorial intent, gender-stereotypering, woordkeus

Veelgemaakte fouten:
- Mening geven zonder argumentatie uit de tekst.
- De betekenis van 'femineus dolor' negeren in de argumentatie.
- Anachronistisch oordelen zonder de redenering te verbinden aan de tekst.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2023/tijdvak-1/vraag/15

## Vraag 16 – VWO Latijn Examen 2023 periode 1, vraag 16 (1 punt)

1p 16 Regel 155-157 Ignaroque t/m mandat Citeer uit dit tekstgedeelte een Latijns woord dat als prospectie kan worden opgevat en licht je keuze toe. Ga in je antwoord in op de betekenis van het door jou geciteerde Latijnse woord.

Wat kun je verwachten: Een vraag die vraagt om het citeren van een Latijns woord uit een opgegeven tekstgedeelte en dit woord te verklaren in de context van een specifieke narratieve techniek (prospectie).

Wat moet je kennen: Kennis van het concept 'prospectie' (of prolepsis) als narratieve techniek. Kennis van de betekenis van Latijnse woorden in de opgegeven regels. Kennis van de verhaallijn/context van het fragment om de toekomstige betekenis te duiden.

Wat moet je kunnen: 1. Het opgegeven tekstgedeelte (regel 155-157) nauwkeurig lezen en begrijpen. 2. Een Latijns woord identificeren dat vooruitwijst naar een toekomstige gebeurtenis. 3. De betekenis van het gekozen Latijnse woord correct weergeven. 4. De relatie tussen het woord en de toekomstige gebeurtenis helder toelichten, waarbij het concept prospectie wordt toegepast.

Waar op letten: Zorg ervoor dat zowel het Latijnse woord correct geciteerd is als dat de toelichting de prospectieve aard van het woord duidelijk maakt. De toelichting moet ingaan op de betekenis van het woord en hoe deze betekenis pas later in het verhaal volledig tot uiting komt. Vermijd alleen het citeren zonder toelichting of een toelichting die de prospectie niet correct duidt.

Kernbegrippen: prospectie, prolepsis, narratieve techniek, tekstbegrip

Veelgemaakte fouten:
- Alleen het Latijnse woord citeren zonder toelichting.
- De toelichting koppelt het woord niet aan een toekomstige gebeurtenis.
- Het concept 'prospectie' niet correct toepassen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2023/tijdvak-1/vraag/16

## Vraag 17 – Verwachting van Deianira (1 punt)

1p 17 Regel 157 dona t/m mandat Het gevolg hiervan is anders dan Deianira verwacht. Citeer uit de regels 152-158 (In t/m echidnae) het Latijnse tekstelement dat weergeeft wat Deianira verwacht.

Wat kun je verwachten: Het citeren van een Latijns tekstelement dat een specifieke verwachting of doel van een personage weergeeft, gebaseerd op een gegeven tekstpassage.

Wat moet je kennen: Kennis van Latijnse grammaticale constructies, met name finale bijzinnen (coniunctivus finalis) en hun functie om een doel of verwachting uit te drukken. Begrip van de context en het verhaal om de intentie van het personage te duiden.

Wat moet je kunnen: De relevante tekstpassage (regels 152-158) nauwkeurig lezen en interpreteren. Finale bijzinnen herkennen. Het specifieke tekstelement dat de verwachting van Deianira weergeeft, identificeren en citeren.

Waar op letten: Let op zinsdelen die een doel of verwachting uitdrukken, vaak herkenbaar aan een coniunctivus. Vermijd het citeren van beschrijvingen van de handeling zelf of het gevolg, en focus op de *verwachting* die aan de handeling voorafgaat. De vraag stelt expliciet naar 'wat Deianira verwacht'.

Kernbegrippen: tekstbegrip, finale_bijzin, coniunctivus_finalis

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen directe verwachting en het doel van een handeling.
- Het niet herkennen van de finale bijzin als de uitdrukking van de verwachting.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2023/tijdvak-1/vraag/17

## Vraag 18 – Chronologische plaatsing van afbeelding bij tekst (1 punt)

1p 18 Regel 155-160 Ignaroque t/m aras en afbeelding 1 In dit tekstgedeelte wordt een aantal gebeurtenissen in chronologische volgorde beschreven. Op welke plaats past de beschrijving van de gebeurtenis die is weergegeven op afbeelding 1? A in regel 156 tussen tradit en blandisque B in regel 157 tussen mandat en Capit C in de regels 157-158 tussen heros en induiturque D in de regels 158-159 tussen echidnae en Tura

Wat kun je verwachten: Een vraag over de chronologische plaatsing van een visuele gebeurtenis (afbeelding) binnen een beschreven reeks gebeurtenissen in een Latijnse tekst.

Wat moet je kennen: Latijnse woordenschat en grammatica voor tekstbegrip
De verhaallijn van het betreffende fragment
De relatie tussen tekst en beeld.

Wat moet je kunnen: De Latijnse tekst nauwkeurig lezen en begrijpen (regels 155-160)
De gebeurtenissen in de tekst in chronologische volgorde plaatsen
De afbeelding interpreteren en de afgebeelde gebeurtenis identificeren
De afgebeelde gebeurtenis chronologisch correct in de tekst plaatsen, ook als deze niet expliciet met alle details wordt beschreven maar wel geïmpliceerd is.

Waar op letten: De precieze betekenis van werkwoorden die acties beschrijven (tradit, mandat, Capit, induiturque)
De rol van de personages (Deianira, Lichas, Hercules)
De chronologische progressie van de handelingen
De implicaties van de tekst: wat wordt niet expliciet gezegd, maar wel gesuggereerd of noodzakelijk voor de volgende stap?
De details van de afbeelding: wie doet wat met wie/wat?

Kernbegrippen: tekstbegrip, chronologie, beeld-tekst relatie, ellips (narratief)

Veelgemaakte fouten:
- Ambiguïteit van 'heros' (Lichas of Hercules)
- Verwarring tussen de scène met Deianira en de scène met Hercules
- Onjuist plaatsen van een niet expliciet beschreven, maar geïmpliceerde gebeurtenis (de overhandiging aan Hercules).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2023/tijdvak-1/vraag/18

## Vraag 19 – Tekststructuur en inhoudsanalyse (2 punten)

2p 19 Noteer de nummers van de regels waarin de delen 2, 3 en 4 beginnen. Tekst 3

Wat kun je verwachten: Het identificeren van de beginregels van specifieke delen van een Latijnse tekst, gebaseerd op een vooraf gegeven indeling van de tekst.

Wat moet je kennen: De inhoud van de Latijnse tekst (Tekst 3) en de thematische indeling van de tekst zoals die in de inleiding van de vraag of het examen is gegeven.

Wat moet je kunnen: De Latijnse tekst nauwkeurig lezen en begrijpen om thematische overgangen te herkennen. De tekststructuur analyseren en de beginpunten van de gedefinieerde delen lokaliseren. Regelnummers correct noteren.

Waar op letten: Nauwkeurige identificatie van de thematische overgangen. Correcte regelnummering. De coulance van het correctievoorschrift met betrekking tot 'off-by-one' fouten (bijv. 141/142).

Kernbegrippen: tekststructuur, inhoudsanalyse

Veelgemaakte fouten:
- Het verkeerd identificeren van de thematische overgang tussen de beschreven delen in de Latijnse tekst.
- Off-by-one errors in regelnummering, hoewel het CV hier deels coulant is.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2023/tijdvak-1/vraag/19

## Vraag 20 – Doel bouwwijze huis van Fama (1 punt)

1p 20 Regel 45 nullis inclusit limina portis Wat is het doel van deze bouwwijze? Baseer je antwoord op het vervolg (t/m regel 55 volutant).

Wat kun je verwachten: Een vraag die vraagt naar het doel van een specifieke architectonische eigenschap, gebaseerd op een passage uit de tekst.

Wat moet je kennen: Latijnse woordenschat en grammatica om de regels 45-55 te kunnen vertalen/begrijpen. Kennis van de context van het huis van Fama (geruchten) is essentieel.

Wat moet je kunnen: De tekst interpreteren en verbanden leggen tussen een beschreven bouwwijze en de functie/doel ervan, zoals uitgelegd in het vervolg van de tekst. Specifiek: het doel van 'nullis inclusit limina portis' (geen drempels/deuren gesloten) afleiden uit de daaropvolgende beschrijving van geluid en geruchten.

Waar op letten: Het antwoord moet expliciet gebaseerd zijn op het vervolg van de tekst (t/m regel 55). Vermijd een te letterlijke beschrijving; focus op het 'doel'. Let op de valkuil om het antwoord niet te baseren op de opgegeven tekstpassage.

Kernbegrippen: tekstbegrip, interpretatie

Veelgemaakte fouten:
- Het antwoord niet baseren op het vervolg van de tekst (tot regel 55).
- Een te letterlijke beschrijving geven in plaats van het doel te benoemen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2023/tijdvak-1/vraag/20

## Vraag 22 – VWO Latijn Examen 2023 periode 1, vraag 22 (1 punt)

1p 22 Regel 49-52 nec t/m reddunt In deze regels komt een vergelijking voor met twee beelden met hetzelfde punt van overeenkomst. Noteer in eigen woorden dit punt van overeenkomst.

Wat kun je verwachten: Het identificeren en beschrijven van het punt van overeenkomst (tertium comparationis) in een vergelijking.

Wat moet je kennen: Kennis van de stijlfiguur 'vergelijking' en het concept 'tertium comparationis'.

Wat moet je kunnen: De Latijnse tekst interpreteren om de twee beelden van de vergelijking te herkennen en het abstracte gemeenschappelijke kenmerk daarvan te formuleren.

Waar op letten: Formuleer het punt van overeenkomst abstract en in eigen woorden, vermijd het enkel beschrijven van de beelden zelf. Het gaat om het 'waarom' de beelden vergeleken worden.

Kernbegrippen: vergelijking, tertium comparationis

Veelgemaakte fouten:
- De beelden van de vergelijking (gemurmel van water, geruis van de wind) worden beschreven in plaats van het abstracte punt van overeenkomst.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2023/tijdvak-1/vraag/22

## Vraag 23 – Overeenkomsten tussen het huis van Fama en het internet (2 punten)

2p 23 Regel 43-53 Fama t/m euntque Een classicus noemt Ovidius' beschrijving van het huis van Fama een zeer goede beschrijving van het internet. Noteer twee overeenkomsten tussen het internet en het huis van Fama zoals dat beschreven wordt in de regels 43-53 (Fama t/m euntque).

Wat kun je verwachten: Het identificeren van twee concrete overeenkomsten tussen een beschrijving uit de klassieke literatuur (huis van Fama) en een modern fenomeen (internet), gebaseerd op een specifiek tekstfragment.

Wat moet je kennen: De inhoud van Ovidius' beschrijving van het huis van Fama in de regels 43-53.
Algemene kennis van de werking en kenmerken van het internet.

Wat moet je kunnen: Tekstbegrip: de Latijnse tekst nauwkeurig lezen en de beschrijving van het huis van Fama begrijpen.
Analyse: specifieke kenmerken van het huis van Fama uit de tekst extraheren.
Vergelijking: parallellen trekken tussen deze kenmerken en die van het internet.
Formuleren: de overeenkomsten duidelijk en beknopt verwoorden.

Waar op letten: Noteer exact twee overeenkomsten.
De overeenkomsten moeten direct afleidbaar zijn uit de opgegeven regels (43-53).
De overeenkomsten moeten relevant zijn voor zowel het huis van Fama als het internet.
Vermijd te algemene of vage antwoorden die niet specifiek zijn voor de tekst of het internet.

Kernbegrippen: tekstbegrip, interpretatie, allegorie, vergelijking_antiek_modern

Veelgemaakte fouten:
- Slechts één overeenkomst noemen in plaats van twee.
- Een overeenkomst noemen die niet in het gespecificeerde tekstgedeelte (r. 43-53) staat.
- Te vage of algemene antwoorden geven.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2023/tijdvak-1/vraag/23

## Vraag 24 – Overeenkomsten tussen beschrijvingen van Fama (2 punten)

2p 24 Regel 54-58 mixtaque t/m auctor Er bestaan verscheidene overeenkomsten tussen wat er beschreven wordt in deze regels en wat er beschreven wordt in de regels 137-139 van tekst 2 (cum t/m crescit). Noteer in eigen woorden twee van deze overeenkomsten. Tekst 4 38p Bestudeer de inleiding en de aantekeningen bij tekst 4. Vertaal de regels 214 t/m 229 in het Nederlands. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift. einde

Wat kun je verwachten: Het identificeren van overeenkomsten tussen twee tekstfragmenten die hetzelfde concept (Fama/gerucht) beschrijven.

Wat moet je kennen: De inhoud van de opgegeven regels uit Tekst 2 en Tekst 3, met name de eigenschappen en gedragingen van 'Fama' (gerucht) zoals daar beschreven.

Wat moet je kunnen: Teksten analyseren op inhoudelijke kenmerken, specifieke details uit teksten extraheren, en deze details vergelijken om overeenkomsten te vinden. De overeenkomsten in eigen woorden formuleren.

Waar op letten: Zorg ervoor dat de genoemde overeenkomsten daadwerkelijk in *beide* tekstfragmenten voorkomen. Noem twee *verschillende* overeenkomsten. Formuleer de antwoorden in eigen woorden.

Kernbegrippen: Fama, personificatie, tekstvergelijking

Veelgemaakte fouten:
- Onvoldoende overeenkomsten noemen (slechts één i.p.v. twee).
- Overeenkomsten noemen die niet in beide tekstfragmenten te vinden zijn.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2023/tijdvak-1/vraag/24

## Vragen in dit examen

### Vraag 2 – Scansie en interpretatie van metrum in vertaling

Wat kun je verwachten: Deel a vraagt om het overschrijven en scanderen van een Latijnse versregel. Deel b vraagt om een uitleg over de relatie tussen het metrum van die regel en de woordkeuze in een gegeven vertaling.

Wat moet je kennen: Regels van de dactylische hexameter (structuur, cesuur, clausula).
Verschil tussen dactylus en spondee en hun effect op het ritme.
Latijnse woordenschat en grammatica voor regel 797.
De inhoud van de gegeven vertalingen.

Wat moet je kunnen: Een Latijnse versregel correct scanderen (lange en korte lettergrepen identificeren).
De metrische structuur van een versregel analyseren (aantal dactylen/spondeeën).
Het effect van het metrum (bijv. traagheid door spondeeën) op de inhoud interpreteren.
Een verband leggen tussen metrum en woordkeuze in een vertaling en dit beargumenteren.

Waar op letten: Bij scansie: correcte identificatie van alle lange en korte lettergrepen en de versvoeten.
Bij uitleg: zowel het metrum (veel spondeeën = traag) als de inhoud van de vertaling ('sloop' = langzaam) moeten expliciet en correct worden verbonden.
Volledigheid van het antwoord bij deel b: beide onderdelen (metrum én vertaling) moeten aan bod komen.

### Vraag 9 – VWO Latijn Examen 2023 periode 1, vraag 9

Wat kun je verwachten: Twee deelvragen die specifieke kennis testen over literaire termen en mythologische perifrases, gebaseerd op achtergrondinformatie en tekstbegrip.

Wat moet je kennen: 1. De term 'poeta doctus' en de kenmerken ervan (o.a. gebruik van perifrases).
2. Mythologische kennis: de associatie van Pallas Athena met Athene/Attica.
3. De achtergronden bij de gelezen teksten voor het examen.

Wat moet je kunnen: 1. Een literaire term correct benoemen op basis van tekstkenmerken.
2. Een mythologische perifrase interpreteren en de gebruikelijke naam/plaats benoemen.
3. Kennis uit achtergrondinformatie toepassen op concrete voorbeelden uit de tekst.

Waar op letten: 1. De correcte spelling van 'poeta doctus' voor deelvraag a.
2. De precieze identificatie van de plaatsnaam bij de perifrase in deelvraag b (Athene/Attica).

### Vraag 10 – VWO Latijn Examen 2023 periode 1, vraag 10

Wat kun je verwachten: Een vraag die deels inzicht in grammaticale functies en vertaalkeuzes toetst, en deels het vermogen om een specifieke Latijnse uitdrukking te identificeren die overeenkomt met een gegeven vertaling.

Wat moet je kennen: De functie van de genitivus, specifiek de genitivus subiectivus.
De mogelijkheid van vertalers om impliciete informatie expliciet te maken voor een modern publiek.
Idiomatische uitdrukkingen in het Latijn en hun contextuele betekenis (bijv. 'implerant terras' als 'wijdbekend').
De mythologische context van Hercules en Juno.

Wat moet je kunnen: Analyseren van een Latijnse zin en de grammaticale constructies daarin.
Vergelijken van een Latijnse tekst met een Nederlandse vertaling en verschillen duiden.
Uitleggen waarom een vertaalkeuze 'verduidelijkend' is, met specifieke grammaticale of lexicale argumenten.
Het correct citeren van een Latijns tekstelement dat overeenkomt met een gegeven vertaling.

Waar op letten: Bij deel a: Specifiek benoemen wat er verduidelijkt wordt (bijv. de naam 'Juno' toevoegen, de relatie 'tegen haar stiefzoon' expliciet maken, of de genitivus als subiectivus uitleggen), niet alleen algemeen 'het is duidelijker'.
Bij deel b: Het exacte Latijnse citaat geven, inclusief de juiste vorm en spelling, en de juiste woorden kiezen die de betekenis 'waren wijdbekend' dekken.

### Vraag 11 – Analyse van werkwoordstijden en hun functie

Wat kun je verwachten: Identificatie van werkwoordstijden, verklaring van hun gebruik/functie, en de betekenis van de werkwoorden in de context.

Wat moet je kennen: Kennis van de Latijnse werkwoordstijden (met name imperfectum en perfectum) en hun aspectuele functies (duur/achtergrond vs. afgeronde handeling/voorgrond).

Wat moet je kunnen: Werkwoordstijden correct benoemen, de functie van de werkwoordstijd in de narratieve context verklaren, en de betekenis van de werkwoorden correct weergeven.

Waar op letten: Zorg ervoor dat voor elk werkwoord alle drie de gevraagde onderdelen (werkwoordstijd, verklaring van gebruik, betekenis) volledig en correct worden gegeven om punten te scoren. Let op het onderscheid tussen de beschrijvende/achtergrondfunctie van het imperfectum en de verhalende/afgesloten functie van het perfectum.

### Vraag 21 – Analyse van geluidseffect en mythologische verwijzing

Wat kun je verwachten: Deelvraag a vraagt naar de uitleg van een stilistisch effect (klanknabootsing/herhaling) in een specifieke regel. Deelvraag b vraagt naar de naam van een personage dat dit geluidseffect personifieert uit een ander gelezen verhaal.

Wat moet je kennen: Kennis van Latijnse stijlmiddelen (met name herhaling, alliteratie, klanknabootsing). Kennis van de mythologie, specifiek het verhaal van Echo en Narcissus, als onderdeel van het examenpensum.

Wat moet je kunnen: Analyseren van Latijnse tekst op stilistische kenmerken. Verbanden leggen tussen tekstuele beschrijvingen en mythologische figuren. Uitleggen hoe een stijlmiddel een effect illustreert.

Waar op letten: Bij deelvraag a: de herhaling van klanken (qu) of woorden/voegwoorden (-que) die de inhoud van de zin (herhaling van geluid) weerspiegelen. Bij deelvraag b: de correcte naam van het mythologische personage (Echo).

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2023
tijdvak 1
woensdag 24 mei
9.00 - 12.00 uur
Latijnse taal en cultuur
Bij dit examen hoort een bijlage.
Achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het correctievoorschrift opgenomen.
Dit examen bestaat uit 24 vragen en een vertaalopdracht.
Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord
meestal geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (tekstelementen, redenen, voorbeelden e.d.) dan er
worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld één tekstelement wordt gevraagd en je
antwoordt met meer dan één tekstelement, dan wordt alleen het eerste
tekstelement in de beoordeling meegeteld.
VW-1110-a-23-1-o

### Pagina 2

Tekst 1

Regel 784-786 Ga t/m veel
Minerva geeft deze opdracht om wraak te nemen op Aglauros, zowel namens
zichzelf als namens Mercurius.
2p 1 a Voor welke daad tegen zichzelf wilde Minerva Aglauros straffen?
Baseer je antwoord op de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.
b Voor welke daad tegen Mercurius wilde Minerva Aglauros straffen?
Baseer je antwoord op de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.

Regel 797 Sed postquam thalamos intnavit Cecrope natae
2p 2 a Schrijf regel 797 over en scandeer deze regel.

Hieronder staan twee vertalingen van het tekstgedeelte Sed t/m facit (regel
797-798).
I. Zij haastte zich de kamer van Aglauros te betreden om Minerva’s
opdracht uit te voeren.
II. Zij sloop de kamer van Aglauros binnen en begon het door Minerva
opgedragen werk te doen.
In een van deze vertalingen is in de woordkeus rekening gehouden met het
metrum van regel 797 (Sed t/m natae).
b Leg uit in welke van deze vertalingen dit gedaan is. Ga in je antwoord
in op zowel het metrum van regel 797 als de inhoud van de vertaling
van je keuze.

Regel 797-801 Sed t/m venenum
In deze regels voegt Ovidius in de beschrijving van het uiterlijk van Jaloesie
een nieuw element toe ten opzichte van de beschrijving in de regels 787-794
(De ander t/m huizen).
2p 3 a Noteer in eigen woorden deze toevoeging.
b Noteer uit de regels 797-801 (Sed t/m venenum) het nummer van
de regel waarin een mededeling wordt gedaan die inhoudelijk
vergelijkbaar is met die is omwikkeld met doornprikkels (regel 789-
790).

Regel 797-805 Sed t/m magna facit
De activiteiten van Jaloesie met betrekking tot Aglauros kunnen in twee
fasen verdeeld worden.
2p 4 Beschrijf in eigen woorden deze twee fasen.

Regel 806 Cecropis mordetur
In het vervolg (t/m regel 815 deum) wordt duidelijk dat Aglauros drie
manieren bedenkt om aan de kwelling van de Jaloesie te ontsnappen. Een
van deze drie manieren voert zij uit, twee manieren voert zij niet uit.
2p 5 Beschrijf in eigen woorden de twee manieren die zij niet uitvoert.

VW-1110-a-23-1-o 2 / 5 lees verder ►►►

### Pagina 3

Regel 818-819 Stemus t/m patefecit
Dit tekstgedeelte wordt door M. d’Hane-Scheltema als volgt vertaald:
‘Dat is dan afgesproken,’ zegt Mercurius direct.
De voordeur wijkt al voor zijn goddelijke staf.
In de vertaling is de grammaticale structuur van het Latijn niet geheel
overgenomen.
6 Leg dit uit met betrekking tot fores (regel 819). Ga in je antwoord in op zowel
het Latijn als de weergave van fores in de vertaling.

Regel 820 conanti
7 Citeer uit het vervolg (t/m regel 824 venae) het Latijnse woord dat inhoudelijk
vergelijkbaar is met conanti.

Regel 823 ungues
Sommige uitgevers menen dat hier oorspronkelijk artus (= ledematen) of
8	inguen (= onderbuik) heeft gestaan in plaats van ungues.
a	Noteer een reden waarom er oorspronkelijk niet ungues gestaan zou
hebben. Betrek in je antwoord zowel de betekenis van ungues als de
context.
b	Welk woord zou er volgens jou oorspronkelijk gestaan hebben, als er
geen ungues gestaan heeft: artus of inguen? Beargumenteer je
keuze op basis van de context.

Regel 834 Atlantiades, dictas a Pallade terras
Door het gebruik van deze omschrijvingen in plaats van de gebruikelijke
namen presenteert Ovidius zich als een bepaald soort dichter.
9	a	Noteer de term voor zo’n dichter. Baseer je antwoord op de
achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.
b	Noteer de gebruikelijke naam voor dictas a Pallade terras.

Tekst 2

Regel 134-135 actaque t/m novercae
Dit tekstgedeelte wordt door M. d’Hane-Scheltema als volgt vertaald:
Hercules' heldendaden
én Juno’s haat tegen haar stiefzoon waren wijdbekend.
Om de tekst begrijpelijker te maken voor een moderne lezer kan een vertaler
de vertaling aanpassen met een verduidelijking.
10	a	Leg uit dat het tekstement ‘Juno’s haat tegen haar stiefzoon’
verduidelijkt is ten opzichte van het Latijn.
b	Citeer het Latijnse tekstelement dat in de vertaling is weergegeven
met ‘waren wijdbekend’.

VW-1110-a-23-1-o
3/5
lees verder

### Pagina 4

2p 11 Regel 136 parab en regel 137 praecessit
Noteer van elke van deze beide persoonsvormen de werkwoordstijd en
verklaar het gebruik van deze werkwoordstijden. Ga in je antwoord ook in op
de betekenis van deze beide persoonsvormen.
2p 12 Regel 134-140 Longa t/m teneri
Een belangrijk gegeven in tekst 2 is het feit dat Deianira misleid is.
Citeer uit de regels 134-140 (Longa t/m teneri) de twee Latijnse woorden die
wijzen op dit gegeven.
1p 13 Regel 141-143 Credit t/m suum
In dit tekstgedeelte komt een metonymia voor.
Citeer het desbetreffende Latijnse woord en noteer in eigen woorden wat
concreet met dit woord bedoeld wordt.
1p 14 Regel 150 facinus
Citeer uit het vervolg (t/m regel 154 amori) het Latijnse tekstelement
waarmee de concrete inhoud van facinus weergegeven wordt.
1p 15 Regel 149-151 Quid t/m testor
Vind je dat Ovidius door het gebruik van de bepaling femineus bij dolor zich
in dit tekstgedeelte opstelt als feminist of juist niet? Beargumenteer je
antwoord.
1p 16 Regel 155-157 Ignaroque t/m mandat
Citeer uit dit tekstgedeelte een Latijns woord dat als prospectie kan worden
opgevat en licht je keuze toe. Ga in je antwoord in op de betekenis van het
door jou geciteerde Latijnse woord.
1p 17 Regel 157 dona t/m mandat
Het gevolg hiervan is anders dan Deianira verwacht.
Citeer uit de regels 152-158 (In t/m echidnae) het Latijnse tekstelement dat
weergeeft wat Deianira verwacht.
1p 18 Regel 155-160 Ignaroque t/m aras en afbeelding 1
In dit tekstgedeelte wordt een aantal gebeurtenissen in chronologische
volgorde beschreven.
Op welke plaats past de beschrijving van de gebeurtenis die is weergegeven
op afbeelding 1?
A in regel 156 tussen tradit en blandisque
B in regel 157 tussen mandat en Capit
C in de regels 157-158 tussen heros en induiturque
D in de regels 158-159 tussen echidnae en Tura
VW-1110-a-23-1-0
4/5
lees verder ► ►

### Pagina 5

Tekst 2 kan ingedeeld worden in vier delen met de volgende inhoud:
1 Fama misleidt Deianira in afwezigheid van Hercules.
2 Deianira is verdrietig en overpeinst wat ze zal doen.
3 Deianira neemt een besluit en laat het uitvoeren.
4 Hercules en de mantel.
19 Noteer de nummers van de regels waarin de delen 2, 3 en 4 beginnen.

Tekst 3

Regel 45 nullis inclusit limina portis
Wat is het doel van deze bouwwijze? Baseer je antwoord op het vervolg (t/m
regel 55 volunt).
Regel 47 tota t/m audit
In deze regel wordt een bepaald geluidseffect beschreven.
21 a Leg uit dat Ovidius dit effect illustreert door de manier waarop hij dit
effect beschrijft.

Het effect dat Ovidius beschrijft in regel 47 (tota t/m audit) komt als
personage voor in een ander verhaal dat je voor dit examen gelezen hebt.
b Noteer de naam van dit personage.

Regel 49-52 nec t/m reddunt
In deze regels komt een vergelijking voor met twee beelden met hetzelfde
punt van overeenkomst.
22 Noteer in eigen woorden dit punt van overeenkomst.

Regel 43-53 Fama t/m euntque
Een classicus noemt Ovidius' beschrijving van het huis van Fama een zeer
goede beschrijving van het internet.
23 Noteer twee overeenkomsten tussen het internet en het huis van Fama zoals
dat beschreven wordt in de regels 43-53 (Fama t/m euntque).

Regel 54-58 mixtaque t/m auctor
Er bestaan verscheidene overeenkomsten tussen wat er beschreven wordt in
deze regels en wat er beschreven wordt in de regels 137-139 van tekst 2
(cum t/m crescit).
24 Noteer in eigen woorden twee van deze overeenkomsten.

Tekst 4

Bestudeer de inleiding en de aantekeningen bij tekst 4.
229 in het Nederlands.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
VW-1110-a-23-1-o
5/5
einde