# Eindexamen Latijn VWO 2022 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2022/tijdvak-2

## Vraag 1 – VWO Latijn Examen 2022 periode 2, vraag 1 (1 punt)

1p 1 Regel 1 C. PLINIUS TRAIANO IMPERATORI Noteer de naam van het gebied waarvandaan Plinius deze brief stuurde en noteer in welke functie Plinius daar was.

Wat kun je verwachten: Een vraag die specifieke historische en geografische context van de brontekst toetst, met name de afzender, ontvanger en de omstandigheden van de correspondentie.

Wat moet je kennen: De historische context van Plinius de Jongere en zijn correspondentie met keizer Trajanus.
De specifieke provincie waar Plinius actief was (Bithynia et Pontus / Klein-Azië).
De functie die Plinius bekleedde in die provincie (stadhouder / gezant van de keizer / legatus Augusti / gouverneur).

Wat moet je kunnen: Informatie uit de algemene voorkennis over de auteurs en hun werken toepassen op een specifieke vraag.
Twee specifieke feiten correct en volledig reproduceren.

Waar op letten: Volledigheid van het antwoord: zowel het gebied als de functie moeten correct worden genoemd om het punt te krijgen.
Nauwkeurigheid van de namen en functies.

Kernbegrippen: Plinius de Jongere, Trajanus, provinciebestuur, Bithynia et Pontus, legatus Augusti

Veelgemaakte fouten:
- Onvolledig antwoord (slechts één van de twee gevraagde elementen noemen, terwijl het CV vereist dat beide correct zijn voor het punt).
- Verwarring met een andere provincie of een andere functie van Plinius.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2022/tijdvak-2/vraag/1

## Vraag 2 – Oorzaak van twijfel Plinius (1 punt)

1p 2 Regel 2 omnia de quibus dubito Citeer uit de regels 2-5 (Sollemne t/m quaeri) het Latijnse tekstelement waarmee Plinius de oorzaak van zijn twijfel verwoordt.

Wat kun je verwachten: Een Latijns tekstelement citeren dat een causaal verband uitdrukt, specifiek de oorzaak van Plinius' twijfel.

Wat moet je kennen: Latijnse woordenschat en grammatica om causale verbanden te herkennen. Begrip van de context van Plinius' brief.

Wat moet je kunnen: De tekst nauwkeurig lezen en analyseren op zinsverbanden. Specifieke informatie (de oorzaak) lokaliseren binnen een gegeven tekstbereik (regels 2-5).

Waar op letten: Het onderscheid tussen de twijfel (het gevolg) en de reden voor de twijfel (de oorzaak). Let op zinnen die een gebrek aan ervaring of kennis uitdrukken als reden voor onzekerheid.

Kernbegrippen: tekstbegrip, causaal verband

Veelgemaakte fouten:
- Het citeren van het gevolg (de twijfel) in plaats van de oorzaak (het gebrek aan ervaring).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2022/tijdvak-2/vraag/2

## Vraag 3 – VWO Latijn Examen 2022 periode 2, vraag 3 (3 punten)

3p 3 Regel 5-9 Nec t/m puniantur In deze zin vertelt Plinius dat hij op drie punten getwijfeld heeft of hij zich streng moest opstellen of minder streng. Beschrijf in eigen woorden voor elk van deze drie punten wat de strenge opstelling inhield.

Wat kun je verwachten: Een vraag die de student vraagt om specifieke informatie uit een Latijnse tekst te halen en deze in eigen woorden te beschrijven, gericht op het identificeren van dilemma's of standpunten van een auteur.

Wat moet je kennen: De Latijnse tekst 'Plinius, Epistulae X.96, regel 5-9' en de context van Plinius' correspondentie met Trajanus over christenvervolgingen. Specifiek de betekenis van de Latijnse zinnen die de drie twijfelpunten van Plinius beschrijven.

Wat moet je kunnen: Latijnse tekst (regels 5-9) vertalen of interpreteren om de drie twijfelpunten van Plinius te identificeren. Het onderscheid maken tussen de 'strenge' en 'minder strenge' opstelling. De geïdentificeerde punten in eigen woorden en duidelijk onderscheiden beschrijven.

Waar op letten: Focus op de 'strenge' opstelling, niet de 'minder strenge'. Zorg ervoor dat de drie punten duidelijk en afzonderlijk worden beschreven. Let op de nuances in de Latijnse tekst die de dilemma's van Plinius weergeven.

Kernbegrippen: tekstbegrip, Plinius, christenvervolgingen

Veelgemaakte fouten:
- De vraag vraagt naar de 'strenge' opstelling. De student moet dus niet de 'minder strenge' opstelling beschrijven.
- De drie punten moeten duidelijk onderscheiden worden in het antwoord.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2022/tijdvak-2/vraag/3

## Vraag 4 – VWO Latijn Examen 2022 periode 2, vraag 4 (2 punten)

2p 4 Regel 12 iussi en dubitabam Noteer van deze beide persoonsvormen de werkwoordstijd en verklaar het gebruik van deze werkwoordstijden. Ga in je antwoord in op de betekenis van de zinnen waarin beide persoonsvormen staan.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om de identificatie van werkwoordstijden en een verklaring van hun gebruik, specifiek gericht op het aspect (afgerond vs. voortdurend/achtergrond) in de context van de zin.

Wat moet je kennen: Kennis van de Latijnse werkwoordstijden perfectum en imperfectum, inclusief hun vorming en primaire functies (aspectuele verschillen). Begrip van de betekenis van de betreffende zinnen in de brontekst.

Wat moet je kunnen: 1. Werkwoordstijden correct identificeren. 2. De functie van de werkwoordstijd (aspect) in de context van de zin uitleggen. 3. De betekenis van de zin correct weergeven om de verklaring te onderbouwen.

Waar op letten: Zorg ervoor dat voor elk werkwoord alle drie de onderdelen van het antwoord aanwezig zijn: de werkwoordstijd, de verklaring van het gebruik (aspect) en de contextuele betekenis van de zin. Onvolledige antwoorden leiden tot puntverlies.

Kernbegrippen: perfectum, imperfectum, aspect (werkwoord)

Veelgemaakte fouten:
- Alleen de werkwoordstijd noemen zonder de functie in de context te verklaren.
- Onvolledig antwoord; voor elk werkwoord moeten de tijd, de functie en de contextuele betekenis worden genoemd om het punt te krijgen, zoals de opmerking in het CV aangeeft.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2022/tijdvak-2/vraag/4

## Vraag 5 – Verschil remittendos en dimittendos (2 punten)

2p 5 Regel 15 remittendos en regel 22 dimittendos Beschrijf het verschil tussen deze beide handelingen. Betrek in je antwoord de context van beide woorden.

Wat kun je verwachten: Een vraag die het verschil tussen twee Latijnse termen of concepten uit de tekst vraagt, waarbij de context essentieel is voor een correcte interpretatie.

Wat moet je kennen: Lexicale betekenis van 'remittere' en 'dimittere'.
De grammaticale vorm: gerundivum (met de betekenis van noodzakelijkheid/bestemming).
De specifieke context van Plinius' brief aan Trajanus over de christenen, inclusief de juridische procedures en de status van Romeinse burgers.
Basisprincipes van Romeins procesrecht met betrekking tot doorverwijzing en vrijspraak.

Wat moet je kunnen: De lexicale betekenis van de werkwoorden 'remittere' en 'dimittere' correct toepassen.
De grammaticale vorm (gerundivum) correct interpreteren in de context.
De relevante tekstpassages analyseren om de contextuele betekenis van beide woorden te achterhalen.
Het juridische onderscheid tussen de twee handelingen duidelijk formuleren, rekening houdend met de status van de aangeklaagden (Romeinse burgers vs. anderen) en de aard van de aanklacht.
Een helder en beknopt antwoord formuleren dat beide aspecten (betekenis en context) omvat.

Waar op letten: Het precieze juridische onderscheid tussen 'doorverwijzen naar een hogere autoriteit' (remittere) en 'vrijspreken/laten gaan' (dimittere).
De rol van de status van de beschuldigden (Romeinse burgers versus niet-burgers) bij 'remittendos'.
De voorwaarde voor 'dimittendos': het bewijs dat men geen christen is (geweest).
De grammaticale vorm van het gerundivum en de implicatie daarvan (moeten worden).

Kernbegrippen: gerundivum, lexicale semantiek, contextuele interpretatie, Romeins procesrecht

Veelgemaakte fouten:
- Het niet herkennen van het juridische onderscheid tussen 'remittere' (doorverwijzen naar een hogere autoriteit) en 'dimittere' (vrijspreken/laten gaan).
- Het niet betrekken van de context, met name de status van de beschuldigden (Romeinse burgers vs. anderen) en de aard van de aanklacht (christen zijn).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2022/tijdvak-2/vraag/5

## Vraag 7 – VWO Latijn Examen 2022 periode 2, vraag 7 (1 punt)

1p 7 Regel 30-31 Er t/m dienen Citeer uit de regels 16-22 (Mox t/m putavi) het Latijnse tekstelement dat aangeeft wat de oorzaak zou kunnen zijn van het feit dat er geen algemeen voorschrift te geven is.

Wat kun je verwachten: Het citeren van een specifiek Latijns tekstelement dat een oorzaak aangeeft, gebaseerd op een verband tussen twee tekstgedeelten.

Wat moet je kennen: Begrip van Latijnse zinsbouw en woordenschat om oorzakelijke verbanden te herkennen. Kennis van de betekenis van 'plures species' en 'diffundente se crimine'.

Wat moet je kunnen: Tekstanalyse: het identificeren van een oorzaak in een tekstgedeelte (regels 16-22) die een gevolg in een ander tekstgedeelte (regels 30-31) verklaart. Specifiek citeren van het relevante tekstelement.

Waar op letten: Nauwkeurigheid van het citaat (niet te veel, niet te weinig). Het correct identificeren van het tekstelement dat de 'variëteit aan gevallen' aanduidt als oorzaak. Vermijden van onvolledige of incorrecte citaten.

Kernbegrippen: ablativus_absolutus

Veelgemaakte fouten:
- Een onvolledig tekstelement citeren.
- Het verkeerde tekstelement citeren dat niet de variëteit aan gevallen aangeeft.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2022/tijdvak-2/vraag/7

## Vraag 9 – VWO Latijn Examen 2022 periode 2, vraag 9 (1 punt)

Regel 1-4 Nec t/m perfer
In deze regels blijkt dat Martialis enige aarzeling heeft om zijn boekje aan Plinius aan te bieden.
Citeer uit deze regels het Latijnse tekstelement dat voor Martialis een argument vormt om het boekje toch wél aan Plinius te durven aanbieden.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een specifiek Latijns tekstelement te citeren dat een argumentatie ondersteunt, na een analyse van de tekstinhoud.

Wat moet je kennen: Latijnse woordenschat en grammatica (voor tekstbegrip)
Stijlfiguren (specifiek litotes)
Argumentatiestructuren in Latijnse teksten

Wat moet je kunnen: De Latijnse tekst nauwkeurig lezen en begrijpen (regel 1-4)
De argumentatie van Martialis identificeren
Het specifieke argument dat de aarzeling overkomt, onderscheiden van de aarzeling zelf
Het relevante tekstelement correct citeren

Waar op letten: Let op het onderscheid tussen de reden voor aarzeling en het argument dat de aarzeling overkomt. De vraag vraagt specifiek naar het argument om het boekje *toch wél* aan te bieden. Zoek naar een positieve of verzachtende uitspraak die de aanvankelijke terughoudendheid tegenspreekt.

Kernbegrippen: tekstbegrip, litotes, argumentatie

Veelgemaakte fouten:
- Het citeren van de reden voor de aarzeling in plaats van het argument om de aarzeling te overwinnen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2022/tijdvak-2/vraag/9

## Vraag 10 – Synoniem zoeken voor 'disertam' (1 punt)

Regel 12 disertam
Citeer uit de regels 2-5 (sed t/m Suburae) het Latijnse woord dat inhoudelijk overeenkomt met disertam.

Wat kun je verwachten: Het vinden van een Latijns synoniem voor een gegeven Latijns woord binnen een specifiek tekstgedeelte.

Wat moet je kennen: Woordenschat: de betekenis van 'disertam' (welsprekend, eloquent) en de betekenis van woorden in regels 2-5, met name 'facundo' (welsprekend, eloquent).

Wat moet je kunnen: Tekstanalyse: het scannen van een tekstgedeelte op woorden met een vergelijkbare betekenis als het opgegeven woord. Vergelijken van woordbetekenissen.

Waar op letten: De vraag vraagt om een Latijns woord, niet om een vertaling. Het antwoord moet exact uit de opgegeven regels komen. Let op de grammaticale vorm; hoewel 'disertam' accusatief is en 'facundo' ablatief/datief, is de stam en betekenis de kern van de overeenkomst.

Kernbegrippen: woordenschat, synoniem

Veelgemaakte fouten:
- Onvoldoende woordenschat om de synoniemen 'disertus' en 'facundus' te herkennen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2022/tijdvak-2/vraag/10

## Vraag 12 – VWO Latijn Examen 2022 periode 2, vraag 12 (1 punt)

Regel 21 tunc t/m Catones
Martialis gebruikt hier een a-fortiori-redenering die hij slechts voor de helft opgeschreven heeft.
Noteer in eigen woorden de volledige a-fortiori-redenering.

Wat kun je verwachten: Het reconstrueren van een onvolledige a-fortiori-redenering op basis van een gegeven tekstfragment en de context.

Wat moet je kennen: De betekenis en structuur van een a-fortiori-redenering. De connotatie van 'Cato' (strenge, kritische persoon) in de Romeinse context. De relatie tussen Martialis en Plinius (impliciet: Plinius als welwillender lezer/vriend).

Wat moet je kunnen: De gegeven premisse van de a-fortiori-redenering identificeren. De impliciete conclusie van de redenering logisch afleiden en formuleren, rekening houdend met de vergelijking tussen de genoemde partijen (Cato vs. Plinius).

Waar op letten: De volledige redenering moet worden geformuleerd, niet slechts een deel. De vergelijking tussen 'Cato' en 'Plinius' moet correct worden geïnterpreteerd in de context van de a-fortiori-redenering (Cato als de 'mindere' of 'moeilijkere' casus, Plinius als de 'meer' of 'makkelijkere' casus).

Kernbegrippen: a-fortiori-redenering

Veelgemaakte fouten:
- Onvolledige redenering
- Verkeerde interpretatie van de vergelijking (Cato vs. Plinius)

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2022/tijdvak-2/vraag/12

## Vraag 15 – VWO Latijn Examen 2022 periode 2, vraag 15 (2 punten)

Regel 10-11 (per) t/m (capillis)
2p 15 Beschrijf in eigen woorden wat Martialis met deze zin concreet bedoelt. In je antwoord moet ook duidelijk zijn wie hij hier bedoelt met (quem).

Wat kun je verwachten: Een vraag die vraagt om de concrete betekenis van een Latijnse zin in eigen woorden te beschrijven, inclusief de identificatie van een specifiek voornaamwoord in de context.

Wat moet je kennen: De Latijnse tekst (regel 10-11), de historische context van Martialis' tijd (met name de overgang van Domitianus naar Nerva/Trajanus), en de betekenis van kernbegrippen zoals 'veritas' en de implicaties van 'onopgesmukte' waarheid in een politieke context.

Wat moet je kunnen: De Latijnse zin vertalen/begrijpen, de metaforische betekenis ervan duiden, de historische context toepassen om de politieke implicaties te begrijpen, en een voornaamwoord (quem) correct identificeren op basis van de context.

Waar op letten: Correcte identificatie van 'quem' als Nerva/Trajanus/de huidige keizer. Correcte interpretatie van de metafoor als het herstel van de vrijheid van meningsuiting/de waarheid spreken na een periode van onderdrukking. Vermijd een te letterlijke vertaling zonder de diepere politieke betekenis te begrijpen.

Kernbegrippen: tekstinterpretatie, historische context, keizer Nerva, keizer Trajanus

Veelgemaakte fouten:
- Niet identificeren wie 'quem' is.
- De metafoor te letterlijk nemen zonder de politieke betekenis te begrijpen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2022/tijdvak-2/vraag/15

## Vraag 16 – VWO Latijn Examen 2022 periode 2, vraag 16 (1 punt)

Regel 13 (verbis prioribus)
Het soort woorden dat met (verbis prioribus) aangeduid wordt, kan het best beschreven worden als
A beledigend.
B positief kritisch.
C verstandig.
D vleiend.

Wat kun je verwachten: Een vraag over de interpretatie van een Latijnse frase in context, waarbij de aard van de gebruikte woorden beschreven moet worden.

Wat moet je kennen: Woordenschat (Latijnse termen), tekstinterpretatie, kennis van literaire conventies (panegyriek, vleierij) in de Romeinse oudheid, specifiek in gedichten gericht aan machthebbers zoals de keizer.

Wat moet je kunnen: De betekenis van een Latijnse frase ('verbis prioribus') afleiden uit de context van de gehele tekst (Tekst 3) en de literaire context van de auteur (Martialis) en het genre (panegyriek). De juiste beschrijving van de aard van de woorden kiezen uit gegeven opties.

Waar op letten: De specifieke context van de Latijnse tekst (Tekst 3) is cruciaal. Let op de algemene toon van Martialis' gedichten aan de keizer, die vaak vleiend is, in tegenstelling tot zijn satirische gedichten. Vermijd moderne interpretaties van kritiek.

Kernbegrippen: woordenschat, tekstinterpretatie, panegyriek, vleierij

Veelgemaakte fouten:
- De context van de Latijnse tekst (Tekst 3) is essentieel en ontbreekt in de meegeleverde documenten. Zonder de tekst is de betekenis van 'verbis prioribus' niet met zekerheid vast te stellen.
- Het verwarren van de toon van Martialis' gedichten; hij kan satirisch zijn, maar in gedichten aan de keizer is vleierij de norm.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2022/tijdvak-2/vraag/16

## Vraag 17 – VWO Latijn Examen 2022 periode 2, vraag 17 (1 punt)

1p 17 Regel 1-4 Bene t/m auspicarentur Verdedig de stelling dat Plinius in deze zin gebruik maakt van een autoriteitsargument.

Wat kun je verwachten: Een vraag die vraagt om het herkennen en verdedigen van een specifiek argumentatietype (autoriteitsargument) in een Latijnse tekst.

Wat moet je kennen: Kennis van argumentatieleer, specifiek het concept 'autoriteitsargument'. Kennis van de Latijnse woordenschat en grammatica om de tekst te kunnen vertalen/begrijpen. Kennis van Romeinse cultuur (belang van voorouders).

Wat moet je kunnen: De Latijnse tekst (regels 1-4) correct interpreteren. Het autoriteitsargument identificeren in de tekst. De autoriteit (de voorouders) in de tekst aanwijzen. Uitleggen waarom dit een autoriteitsargument is.

Waar op letten: De aanwezigheid van verwijzingen naar gezaghebbende figuren of tradities (hier: 'voorouders' of 'maiores'). De relatie tussen de genoemde autoriteit en de stelling die Plinius verdedigt.

Kernbegrippen: autoriteitsargument, argumentatieleer

Veelgemaakte fouten:
- Het niet herkennen van het concept 'autoriteitsargument'.
- Het niet kunnen identificeren van de 'autoriteit' (de voorouders) in de Latijnse tekst.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2022/tijdvak-2/vraag/17

## Vraag 18 – Vergelijking met 'tam ... quam ...' (1 punt)

1p 18 Regel 12 tam ... quam ... Met deze twee woorden geeft Plinius aan dat hij een vergelijking maakt. Beschrijf in eigen woorden wat met wat vergeleken wordt.

Wat kun je verwachten: Een vraag die de identificatie en beschrijving van een vergelijking in de tekst vereist, aangegeven door specifieke signaalwoorden.

Wat moet je kennen: De betekenis en functie van de constructie 'tam ... quam ...' als signaalwoorden voor een vergelijking.
De inhoud van de relevante tekstpassage (regel 12) om de vergeleken elementen te kunnen identificeren.

Wat moet je kunnen: De Latijnse tekst (regel 12) correct lezen en interpreteren.
De twee elementen die met elkaar vergeleken worden, nauwkeurig identificeren.
De vergelijking in eigen woorden helder en volledig beschrijven.

Waar op letten: Zorg ervoor dat beide onderdelen van de vergelijking (wat met wat vergeleken wordt) expliciet en correct worden genoemd. Een onvolledig antwoord leidt tot puntenverlies.

Kernbegrippen: comparatio, tam ... quam

Veelgemaakte fouten:
- Onvolledig antwoord, waarbij slechts één van de twee vergeleken elementen wordt genoemd.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2022/tijdvak-2/vraag/18

## Vraag 19 – VWO Latijn Examen 2022 periode 2, vraag 19 (1 punt)

1p 19 Regel 13-17 Quo t/m necessitate Plinius past in deze regels tweemaal het stilistisch middel tricolon toe. Citeer het Latijnse tekstelement dat het tweede tricolon vormt. In het gedeelte van de Panegyricus dat volgt op tekst 4, zegt Plinius: Nu de onderdrukking van vroeger is geweken, past het dat wij anders spreken. Laten we onze keizer niet meer in het openbaar roemen als voorheen.

Wat kun je verwachten: Het citeren van een specifiek stilistisch middel (tricolon) uit een gegeven Latijnse tekst.

Wat moet je kennen: De definitie en kenmerken van een tricolon (opsomming van drie inhoudelijk verwante begrippen, vaak in dezelfde grammaticale vorm en soms met asyndeton).

Wat moet je kunnen: Het herkennen van stilistische middelen in een Latijnse tekst en het nauwkeurig citeren van het gevraagde tekstelement.

Waar op letten: Het onderscheiden van het eerste en tweede tricolon en het citeren van uitsluitend het tweede tricolon. Nauwkeurigheid van het citaat.

Kernbegrippen: tricolon, stijlmiddelen

Veelgemaakte fouten:
- Het citeren van het eerste tricolon in plaats van het gevraagde tweede tricolon.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2022/tijdvak-2/vraag/19

## Vraag 20 – Analyse VWO Latijn Examen 2022, periode 2, vraag 20 (3 punten)

3p 20 a Noteer de naam van de keizer die Plinius in gedachten heeft bij “de onderdrukking van vroeger”. b Citeer uit de regels 13-17 van tekst 4 (Quo t/m necessitate) het Latijnse woord dat verwijst naar “onderdrukking”. c Citeer uit de regels 13-17 van tekst 4 (Quo t/m necessitate) het Latijnse woord dat inhoudelijk vergelijkbaar is met “roemen als voorheen”. In een van de eerste zinnen die in de Panegyricus volgen op tekst 4, zegt Plinius over keizer Trajanus: Nergens moeten wij hem vleien als een god of een goddelijk wezen. Op grond van enkele opmerkingen die Plinius maakt in tekst 4, kan beweerd worden dat Plinius zichzelf niet gehouden heeft aan zijn eigen advies "Nergens moeten wij hem vleien als een god of een goddelijk wezen."

Wat kun je verwachten: Drie deelvragen: a) een naam van een keizer, b) een citaat van een Latijns woord, c) een citaat van een Latijns woord.

Wat moet je kennen: Historische context van de Panegyricus van Plinius (relatie Trajanus-Domitianus). Woordenschat: 'necessitas' (dwang/noodzaak/onderdrukking), 'adulatio' (vleierij).

Wat moet je kunnen: Historische context toepassen. Latijnse woorden identificeren en citeren die overeenkomen met Nederlandse omschrijvingen in de context van de tekst.

Waar op letten: De correcte naam van de keizer. De precieze Latijnse woorden die de gevraagde betekenissen dekken binnen de opgegeven regels. Let op de grammaticale vorm van de geciteerde woorden (bijv. ablativus 'necessitate', genitivus 'adulationis').

Kernbegrippen: historische_context, woordenschat, tekstbegrip

Veelgemaakte fouten:
- Kennis van de historische context (Domitianus als voorganger van Trajanus) is vereist.
- Het correct identificeren van de Latijnse woorden 'necessitate' als 'onderdrukking' (dwang) en 'adulationis' als 'roemen als voorheen' (vleierij).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2022/tijdvak-2/vraag/20

## Vraag 21 – VWO Latijn Examen 2022 periode 2, vraag 21 (2 punten)

In een van de eerste zinnen die in de Panegyricus volgen op tekst 4, zegt Plinius over keizer Trajanus:
Nergens moeten wij hem vleien als een god of een goddelijk wezen.
Op grond van enkele opmerkingen die Plinius maakt in tekst 4, kan beweerd worden dat Plinius zichzelf niet gehouden heeft aan zijn eigen advies "Nergens moeten wij hem vleien als een god of een goddelijk wezen."
Noteer in eigen woorden twee van dergelijke opmerkingen uit tekst 4.

Wat kun je verwachten: De vraag vereist het identificeren van specifieke tekstuele bewijzen die een tegenstrijdigheid aantonen tussen een uitspraak van Plinius en zijn eigen handelen in tekst 4. Het gaat om het herkennen van vleierij of goddelijke associaties met Trajanus.

Wat moet je kennen: Kennis van de inhoud van tekst 4 (Panegyricus van Plinius) en de context van keizercultus en vleierij (adulatio) in het Romeinse Rijk. Begrip van de relatie tussen Plinius en Trajanus.

Wat moet je kunnen: De tekst (tekst 4) nauwkeurig lezen en analyseren op passages waarin Trajanus op een goddelijke of goddelijk bevoordeelde manier wordt beschreven. Twee van dergelijke passages in eigen woorden kunnen formuleren.

Waar op letten: Let op passages waarin Plinius Trajanus beschrijft als een geschenk van de goden, gelijkend op goden, door goddelijke beschikking aangesteld, door Jupiter uitgekozen, of dezelfde plaats innemend als Jupiter. Zorg dat je twee verschillende opmerkingen noteert en deze in eigen woorden formuleert, zonder de vraag te parafraseren.

Kernbegrippen: Panegyricus, keizercultus, adulatio, vleierij, Plinius de Jongere, Trajanus

Veelgemaakte fouten:
- Slechts één opmerking noemen in plaats van de gevraagde twee.
- Te vaag formuleren of de vraag parafraseren in plaats van concrete opmerkingen uit de tekst te halen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2022/tijdvak-2/vraag/21

## Vraag 22 – Plinius' standpunt over goddelijke wetgeving (1 punt)

1p 22 Zou Plinius volgens jou vóór dit voorstel of tegen dit voorstel hebben gestemd? Beargumenteer je antwoord met een gegeven uit een van de teksten die in dit examen zijn afgedrukt. Tekst 5 37p Bestudeer de inleiding en de aantekeningen bij tekst 5. Vertaal de regels 1 t/m 12 in het Nederlands. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd. einde

Wat kun je verwachten: Een vraag die vraagt naar de mening van Plinius over een hypothetisch voorstel, gebaseerd op zijn wereldbeeld zoals gepresenteerd in de examenteksten. Het antwoord moet een standpunt (voor/tegen) en een beargumentatie bevatten.

Wat moet je kennen: De inhoud van de examenteksten (met name tekst 1 en tekst 4) met betrekking tot Plinius' religieuze opvattingen, zijn houding ten opzichte van de goden, en zijn standpunt over het christendom.

Wat moet je kunnen: Informatie uit verschillende teksten synthetiseren, een standpunt innemen en dit standpunt beargumenteren met concrete verwijzingen naar de bronteksten. Het vermogen om Plinius' wereldbeeld te interpreteren en toe te passen op een nieuwe situatie.

Waar op letten: Zorg voor een duidelijke bewering (vóór of tegen) en een expliciete verwijzing naar een specifiek gegeven uit een van de examenteksten. Vermijd vage argumenten. Let op de interpretatie van 'God' in de vraag in relatie tot Plinius' tijd en zijn bekende standpunten.

Kernbegrippen: interpretatie, synthese, argumentatie, Plinius' wereldbeeld, pietas

Veelgemaakte fouten:
- Geen specifieke verwijzing naar een examentekst
- Vage argumentatie
- Anachronistische interpretatie van 'God' zonder de context van het christendom te benoemen

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2022/tijdvak-2/vraag/22

## Vragen in dit examen

### Vraag 6 – VWO Latijn Examen 2022 periode 2, vraag 6

Wat kun je verwachten: De vraag bestaat uit twee delen: a) het citeren van een Latijns tekstelement dat overeenkomt met een gegeven vertaling, en b) het benoemen van een stilistisch middel dat zowel in het Latijn als in de vertaling voorkomt.

Wat moet je kennen: Betekenis van Latijnse bijwoorden, specifiek 'quoque'.
Definitie en kenmerken van stilistische middelen, specifiek 'chiasme'.

Wat moet je kunnen: Latijnse woorden matchen met hun vertaling.
Stilistische middelen herkennen in zowel Latijnse als Nederlandse zinnen.

Waar op letten: De precieze betekenis van 'quoque' in de context van de zin.
De woordvolgorde in zowel de Latijnse zin als de vertaling om een chiasme te identificeren.

### Vraag 8 – VWO Latijn Examen 2022 periode 2, vraag 8

Wat kun je verwachten: Deel a vraagt om het identificeren en citeren van specifieke werkwoordsvormen uit een gegeven tekstpassage. Deel b vraagt om een redenering gebaseerd op een vergelijking tussen de acties van Plinius en het beleid van Trajanus, met verwijzing naar specifieke tekstgedeelten.

Wat moet je kennen: Latijnse grammatica: specifiek werkwoordsvormen (perfectum passief, infinitivus perfecti passief). Kennis van de context van de briefwisseling tussen Plinius en Trajanus over christenen is nuttig, maar de vraag is direct uit de tekst te beantwoorden.

Wat moet je kunnen: Tekstanalyse: specifieke werkwoordsvormen herkennen en citeren. Tekstbegrip: de inhoud van de passages 16-24 en 37-39 correct interpreteren. Redeneervaardigheid: een logische conclusie trekken op basis van de vergeleken tekstgedeelten en deze onderbouwen met tekstbewijs.

Waar op letten: Deel a: Citeren van de *werkwoordsvorm* en niet de hele constructie (bijv. 'nominati' i.p.v. 'nominati esse'). Deel b: De redenering moet expliciet de link leggen tussen Plinius' handelen (reageren op anonieme aanklachten) en Trajanus' beleid (anonieme aanklachten negeren).

### Vraag 11 – Analyse VWO Latijn Examen 2022, periode 2, vraag 11

Wat kun je verwachten: De vraag test begrip van literaire inhoud, feitelijke kennis uit gelezen teksten en achtergrondkennis over sociale relaties in de Romeinse oudheid.

Wat moet je kennen: De inhoud van het gedicht van Martialis (specifiek het compliment aan Plinius).
De inhoud van de brief van Plinius waarin hij Martialis citeert en de tegenprestatie vermeldt.
De achtergronden bij de teksten, met name de patronus-cliens relatie.

Wat moet je kunnen: De inhoud van een Latijnse tekst in eigen woorden weergeven (deel a).
Specifieke feitelijke informatie uit gelezen pensumteksten reproduceren (deel b).
Een Latijnse term toepassen op een beschreven sociale rol, gebaseerd op achtergrondkennis (deel c).

Waar op letten: De precieze formulering van het compliment in deel a (vergelijking met Cicero).
De specifieke tegenprestatie van Plinius in deel b (reisgeld).
De correcte Latijnse term voor de rol van Martialis in deel c ('cliens').
Het onderscheid tussen de inhoud van het gedicht en de context uit Plinius' brief.

### Vraag 13 – VWO Latijn Examen 2022 periode 2, vraag 13

Wat kun je verwachten: Deelvraag a vraagt om het citeren van een specifiek Latijns woord uit een gegeven tekstfragment dat een bepaalde eigenschap (hoge positie) beschrijft. Deelvraag b vraagt om het beschrijven van een visueel element uit een afbeelding dat niet in een specifiek tekstfragment wordt genoemd.

Wat moet je kennen: Kennis van Latijnse woordenschat en grammaticale constructies om de betekenis van woorden in context te kunnen bepalen. Kennis van de inhoud van de afbeelding en de tekstfragmenten.

Wat moet je kunnen: Tekstbegrip: het kunnen lokaliseren en interpreteren van specifieke informatie in een Latijnse tekst. Beeldanalyse: het kunnen identificeren van relevante details in een afbeelding. Vergelijking: het kunnen vergelijken van informatie uit tekst en beeld en het identificeren van overeenkomsten en verschillen. Citeren: het correct overnemen van een Latijns woord.

Waar op letten: Deel a: Let op het precieze Latijnse woord dat 'hoge positie' weergeeft, niet een ander woord. Deel b: Let op een onderdeel van de afbeelding dat expliciet NIET in de tekst wordt genoemd en dat geen muziekinstrument is (aangezien dat al is uitgesloten).

### Vraag 14 – VWO Latijn Examen 2022 periode 2, vraag 14

Wat kun je verwachten: De vraag bestaat uit twee delen: a) een citeervraag gericht op tekstbegrip en b) een vraag over stilistische middelen.

Wat moet je kennen: Kennis van Latijnse grammatica en vocabulaire voor tekstbegrip. Kennis van veelvoorkomende stilistische middelen zoals personificatie, metafoor en apostrofe.

Wat moet je kunnen: De Latijnse tekst nauwkeurig lezen en interpreteren. Specifieke zinsdelen identificeren die een bepaalde bewering ondersteunen. Stilistische middelen herkennen en benoemen in een gegeven tekstfragment.

Waar op letten: Voor deel a: Let op aanwijzingen in de tekst die duiden op een generalisatie of uitbreiding van de bewering van 'ik' naar 'jullie' of een bredere groep. Voor deel b: Analyseer de formulering in regel 1 om te bepalen welk stilistisch middel het meest passend is. Meerdere antwoorden kunnen correct zijn.

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2022
tijdvak 2
tijdsduur: 3 uur
Latijnse taal en cultuur
Bij dit examen hoort een bijlage.

Dit examen bestaat uit 22 vragen en een vertaalopdracht.
Voor dit examen zijn maximaal 74 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord
kunnen worden.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord
meestal geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (tekstelementen, redenen, voorbeelden e.d.) dan er
worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld één tekstelement wordt gevraagd en je
antwoordt met meer dan één tekstelement, dan wordt alleen het eerste
tekstelement in de beoordeling meegeteld.

VW-1110-a-22-2-o

### Pagina 2

Tekst 1

1p 1 Regel 1 C. PLINIUS TRAIANO IMPERATORI
Noteer de naam van het gebied waarvandaan Plinius deze brief stuurde en noteer in welke functie Plinius daar was.

1p 2 Regel 2 omnia de quibusdam dubito
Citeer uit de regels 2-5 (Sollemne t/m quaeri) het Latijnse tekstelement waarmee Plinius de oorzaak van zijn twijfel verwoordt.

3p 3 Regel 5-9 Nec t/m puniuntur
In deze zin vertelt Plinius dat hij op drie punten getwijfeld heeft of hij zich streng moest opstellen of minder streng.
Beschrijf in eigen woorden voor elk van deze drie punten wat de strenge opstelling inhield.

2p 4 Regel 12 iussi en dubitabam
Noteer van deze beide persoonsvormen de werkwoordstijd en verklaar het gebruik van deze werkwoordstijden. Ga in je antwoord in op de betekenis van de zinnen waarin beide persoonsvormen staan.

2p 5 Regel 15 remittendos en regel 22 dimittendos
Beschrijf het verschil tussen deze beide handelingen. Betrek in je antwoord de context van beide woorden.

2p 6 a Regel 24-25 (Hi) t/m sunt
Deze regels worden door een vertaler als volgt weergegeven:
Zij aanbaden allemaal uw standbeeld en de beelden van de goden net zoals de anderen.
b Citeer het Latijnse tekstelement waarop de vertaling 'net zoals de anderen' is gebaseerd.
c Noteer de naam van een stilistisch middel dat zowel in het Latijn als in de vertaling is toegepast.

1p 7 Regel 30-31 Er t/m dienen
Citeer uit de regels 16-22 (Mox t/m putavi) het Latijnse tekstelement dat aangeeft wat de oorzaak zou kunnen zijn van het feit dat er geen algemeen voorschrift te geven is.

VW-1110-a-22-2-o 2 / 6 lees verder ►►►

### Pagina 3

Regel 37-39 Voor t/m tijd
In de regels 16-24 (Mox t/m viginti) wordt in twee opmerkingen onder
woorden gebracht dat er beschuldigingen werden ingediend bij Plinius.
3p 8 a Citeer uit elk van deze twee opmerkingen de werkwoordsvorm.
b Beredeneer of Plinius heeft gehandeld in overeenstemming met wat
Trajanus schrijft in de regels 37-39 (Voor t/m tijd). Betrek in je
antwoord een gegeven uit de regels 16-24 (Mox t/m viginti).

Tekst 2

Regel 1-4 Nec t/m perfor
In deze regels blijkt dat Martialis enige aarzeling heeft om zijn boekje aan
Plinius aan te bieden.
1p 9 Citeer uit deze regels het Latijnse tekstelement dat voor Martialis een
argument vormt om het boekje toch wél aan Plinius te durven aanbieden.

Regel 12 disertam
1p 10 Citeer uit de regels 2-5 (sed t/m Suburae) het Latijnse woord dat
inhoudelijk overeenkomt met disertam.

Regel 16-17 hoc t/m chartis
3p 11 a Noteer in eigen woorden de inhoud van het compliment dat Martialis in
deze regels aan Plinius geeft.
Plinius citeert in een van de brieven die je voor dit examen gelezen hebt,
een groot deel van dit gedicht. Hij vermeldt in die brief ook, dat hij
Martialis als tegenprestatie voor dit compliment iets gegeven heeft.
b Noteer in eigen woorden wat Plinius aan Martialis gegeven heeft.
Dit uitwisselen van compliment en tegenprestatie past bij de relatie die
Martialis met Plinius had.
c Noteer de Latijnse naam voor de rol die Martialis aannam in deze
relatie. Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je
voor dit examen gelezen hebt.

Regel 21 tunc t/m Catones
Martialis gebruikt hier een a-fortiori-redenering die hij slechts voor de helft
opgeschreven heeft.
1p 12 Noteer in eigen woorden de volledige a-fortiori-redenering.

VW-1110-a-22-2-0
3/6

### Pagina 4

Afbeelding 1 en Tekst 2
In de Orpheusfontein op afbeelding 1 staat Orpheus op een hoge positie
in de fontein. Hetzelfde geldt voor de fontein die Martialis beschrijft in de
regels 6-8 van tekst 2 (Illlic t/m regem).
2p 13 a Citeer uit de regels 6-8 van tekst 2 (Illlic t/m regem) het Latijnse
woord dat de hoge positie van Orpheus weergeeft.

In de beschrijving van Martialis wordt niet het muziekinstrument vermeld
dat Orpheus op afbeelding 1 in zijn hand heeft.
b Beschrijf een ander onderdeel van de fontein op afbeelding 1 dat niet
vermeld wordt in de regels 6-8 van tekst 2 (Illlic t/m regem).

Tekst 3

Regel 1 Frustra t/m me
Dit geldt volgens Martialis niet alleen voor hemzelf.
2p 14 a Citeer uit het vervolg (t/m regel 7 regum) het Latijnse tekstelement
waaruit dit blijkt.
b Noteer de naam van een stilistisch middel dat Martialis gebruikt in
regel 1 (Frustra t/m me).

Regel 10-11 per t/m capillis
2p 15 Beschrijf in eigen woorden wat Martialis met deze zin concreet bedoelt. In
je antwoord moet ook duidelijk zijn wie hij hier bedoelt met quem.

Regel 13 verbis prioribus
Het soort woorden dat met verbis prioribus aangeduid wordt, kan het
1p 16 best beschreven worden als
A beledigend.
B positief kritisch.
C verstandig.
D vleiend.

VW-1110-a-22-2-0 4/6 lees verder ►►►

### Pagina 5

Tekst 4

1p 17 Regel 1-4 Bene t/m auspicarentur
Verdedig de stelling dat Plinius in deze zin gebruik maakt van een
autoriteitsargument.

1p 18 Regel 12 tam ... quam ...
Met deze twee woorden geeft Plinius aan dat hij een vergelijking maakt.
Beschrijf in eigen woorden wat met wat vergeleken wordt.

1p 19 Regel 13-17 Quo t/m necessitate
Plinius past in deze regels tweemaal het stilistisch middel tricolon toe.
Citeer het Latijnse tekstelement dat het tweede tricolon vormt.

3p 20 a In het gedeelte van de Panegyricus dat volgt op tekst 4, zegt Plinius:
Nu de onderdrukking van vroeger is geweken, past het dat wij anders
spreken. Laten we onze keizer niet meer in het openbaar roemen als
voorheen.
Noteer de naam van de keizer die Plinius in gedachten heeft bij "de
onderdrukking van vroeger".
b Citeer uit de regels 13-17 van tekst 4 (Quo t/m necessitate) het
Latijnse woord dat verwijst naar "onderdrukking".
c Citeer uit de regels 13-17 van tekst 4 (Quo t/m necessitate) het
Latijnse woord dat inhoudelijk vergelijkbaar is met "roemen als
voorheen".

In een van de eerste zinnen die in de Panegyricus volgen op tekst 4, zegt
Plinius over keizer Trajanus:
Nergens moeten wij hem vleien als een god of een goddelijk wezen.
Op grond van enkele opmerkingen die Plinius maakt in tekst 4, kan
bezwaard worden dat Plinius zichzelf niet gehouden heeft aan zijn eigen
advies: "Nergens moeten wij hem vleien als een god of een goddelijk
wezen."
2p 21 Noteer in eigen woorden twee van dergelijke opmerkingen uit tekst 4.

Let op: de laatste vraag en opdracht van dit examen staan op de
volgende pagina.

VW-1110-a-22-2-o 5/6 lees verder

### Pagina 6

Algemeen
In 2016 werd in de Tweede Kamer een voorstel ingediend om de woorden
"bij de gratie Gods" uit de tekst van de Nederlandse wetten te
verwijderen. Men vond dat de tekst neutraal diende te zijn, zonder
verwijzing naar geloof.
1p 22 Zou Plinius volg jou vóór dit voorstel of tegen dit voorstel hebben
gestemd? Beargumenteer je antwoord met een gegeven uit een van de
teksten die in dit examen zijn afgedrukt.

Tekst 5
37p Bestudeer de inleiding en de aantekeningen bij tekst 5.
Vertaal de regels 1 t/m 12 in het Nederlands.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
VW-1110-a-22-2-o
6/6
einde