# Eindexamen Latijn VWO 2022 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2022/tijdvak-1

## Vraag 1 – VWO Latijn Examen 2022 periode 1, vraag 1 (1 punt)

1p 1 Regel 5-6 quae t/m fuerunt De inhoud van dit tekstgedeelte wordt ondersteund door het gebruik van het stilistisch middel parallellisme. Leg uit dat de inhoud ondersteund wordt door dit stilistisch middel.

Wat kun je verwachten: Een uitleg van de relatie tussen een stilistisch middel (parallellisme) en de inhoud van een specifiek tekstgedeelte.

Wat moet je kennen: Definitie en kenmerken van parallellisme
De inhoud van de betreffende Latijnse tekst (Regel 5-6)
De functie van stilistische middelen in relatie tot de inhoud

Wat moet je kunnen: Parallellisme herkennen in een Latijnse tekst
De inhoud van een Latijnse tekst interpreteren
De relatie tussen stilistisch middel en inhoud formuleren

Waar op letten: De uitleg moet specifiek de link leggen tussen de parallelle structuur van de zinnen en de parallelle aard van de beschreven inhoud/ervaringen (verwondering van Plinius en Nepos). Niet alleen het stijlmiddel benoemen.

Kernbegrippen: parallellisme, stijl en inhoud

Veelgemaakte fouten:
- Alleen het stijlmiddel benoemen zonder de functie in relatie tot de inhoud uit te leggen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2022/tijdvak-1/vraag/1

## Vraag 2 – VWO Latijn Examen 2022 periode 1, vraag 2 (1 punt)

1p 2 Regel 8 Romam trahebatur Hier wordt niet vermeld door wie deze handeling werd uitgevoerd. Uit de context valt dit echter wel op te maken. Citeer uit de regels 7-11 (fuerat t/m praestabo) het desbetreffende Latijnse woord.

Wat kun je verwachten: Een vraag die de identificatie van de agens bij een passieve constructie vereist, waarbij de agens niet expliciet met een a/ab + ablativus constructie is gegeven, maar impliciet uit de bredere context moet worden afgeleid.

Wat moet je kennen: De vorm en functie van het passivum in het Latijn.
De verschillende manieren waarop de agens bij een passieve constructie kan worden uitgedrukt (a/ab + ablativus, maar ook impliciet uit de context of door een ander zinsdeel).

Wat moet je kunnen: De persoonsvorm 'trahebatur' (regel 8) herkennen als een passieve vorm.
De context van regels 7-11 analyseren om de handelende partij te identificeren die de actie van 'trahebatur' uitvoert.
Het relevante Latijnse woord uit de tekst citeren dat de agens aanduidt.

Waar op letten: Niet blindelings zoeken naar een 'a/ab + ablativus' constructie; de agens kan ook impliciet in de context aanwezig zijn.
De betekenis van de passieve handeling ('werd gesleept') koppelen aan de meest logische uitvoerder in de gegeven situatie.
De vraag om een Latijns woord te citeren, dus geen vertaling of eigen formulering geven.

Kernbegrippen: passivum, agens, contextueel begrip

Veelgemaakte fouten:
- Zoeken naar een standaard agens-constructie (a/ab + ablativus) in plaats van de agent af te leiden uit de bredere context.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2022/tijdvak-1/vraag/2

## Vraag 3 – VWO Latijn Examen 2022 periode 1, vraag 3 (2 punten)

2p 3 Regel 9 Arria t/m imponeretur In het vervolg (t/m regel 13 secuta est) geeft Arria een argument voor dit verzoek. a Noteer in eigen woorden dit argument. b Noteer een zelfbedachte aannemelijke reden waarom de soldaten niet wilden voldoen aan haar verzoek.

Wat kun je verwachten: Deelvraag a vraagt om het in eigen woorden weergeven van een argument uit de tekst. Deelvraag b vraagt om een zelfbedachte, aannemelijke reden die aansluit bij de context van de tekst.

Wat moet je kennen: Kennis van de Latijnse tekst (regels 9-13) is essentieel voor deelvraag a. Voor deelvraag b is kennis van de Romeinse context (politieke gevangenen, rol van soldaten, positie van vrouwen) nodig.

Wat moet je kunnen: Tekstbegrip en parafraseren van Latijnse tekstgedeelten (a). Contextuele interpretatie en het formuleren van een plausibele verklaring binnen de historische context (b).

Waar op letten: Voor deelvraag a: zorg dat het argument van Arria specifiek en correct wordt weergegeven, niet te algemeen. Voor deelvraag b: de bedachte reden moet aannemelijk zijn binnen de Romeinse context en de situatie van de soldaten die een politieke gevangene bewaken.

Kernbegrippen: tekstbegrip, contextuele interpretatie

Veelgemaakte fouten:
- Onvoldoende specifieke parafrase van het argument
- Aanvoeren van een niet-plausibele reden in de Romeinse context

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2022/tijdvak-1/vraag/3

## Vraag 4 – VWO Latijn Examen 2022 periode 1, vraag 4 (2 punten)

2p 4 Regel 9 navem en regel 12 piscatoriam nauculam a Citeer uit de regels 11-13 (Non t/m secuta est) het Latijnse tekstelement waarmee navem (regel 9) nogmaals wordt aangeduid, en noteer de naam van een van de opvarenden. b Citeer uit de regels 11-13 (Non t/m secuta est) het Latijnse tekstelement waarmee piscatoriam nauculam (regel 12) nogmaals wordt aangeduid.

Wat kun je verwachten: De vraag vereist het identificeren van verwijzingen naar eerder genoemde objecten (schepen) in een Latijnse tekst en het benoemen van een persoon die gerelateerd is aan een van die objecten.

Wat moet je kennen: Kennis van Latijnse woordenschat (scheepstermen, namen), syntaxis (bijvoeglijke naamwoorden zelfstandig gebruikt) en tekstbegrip (identificeren van anaforen/verwijswoorden).

Wat moet je kunnen: 1. Latijnse tekst lezen en begrijpen. 2. Verwijswoorden en synoniemen herkennen. 3. Specifieke informatie (namen) uit de tekst extraheren. 4. Nauwkeurig citeren uit de opgegeven regels.

Waar op letten: 1. De vraag bestaat uit twee subvragen (a en b). 2. Subvraag a vereist twee antwoorden: een citaat en een naam. Beide moeten correct zijn voor punten. 3. Let op de specifieke regelnummers waaruit geciteerd moet worden (11-13). 4. Let op de precieze aanduidingen: 'navem' en 'piscatoriam nauculam'. 5. 'Minimo' kan zelfstandig gebruikt worden als verwijzing.

Kernbegrippen: tekstbegrip, verwijswoorden, synoniemen

Veelgemaakte fouten:
- Onvolledig antwoord bij subvraag a, die twee onderdelen vereist (een citaat en een naam).
- Het verwisselen van de Latijnse verwijzingen voor 'navem' en 'piscatoriam nauculam'.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2022/tijdvak-1/vraag/4

## Vraag 5 – Analogie in argumentatie (1 punt)

1p 5 Regel 17-18 Vis t/m mecum In deze regels gebruikt Thrasea het argumentatief middel analogie. Deze analogie is niet volledig onder woorden gebracht. Noteer in eigen woorden de volledige analogie die Thrasea gebruikt.

Wat kun je verwachten: Het expliciteren van een onvolledig geformuleerde analogie in een argumentatie.

Wat moet je kennen: Kennis van het argumentatief middel 'analogie' en de werking ervan. Begrip van de context van de tekst en de rollen van de sprekers (Thrasea, Arria, dochter, man).

Wat moet je kunnen: De onvolledige analogie aanvullen tot een volledige, logische vergelijking in eigen woorden. De argumentatieve intentie van de spreker (Thrasea) herkennen en verwoorden.

Waar op letten: Zorg ervoor dat de analogie volledig wordt uitgewerkt en dat de vergelijking tussen de twee situaties (Arria die haar man volgt vs. dochter die Thrasea volgt) duidelijk is. Vermijd het enkel herhalen van de tekst. Let op de correcte toewijzing van rollen en acties aan de betrokken personen. De kern van de analogie is een retorische vraag die Arria's actie spiegelt aan een ongewenste actie van haar dochter.

Kernbegrippen: analogie, argumentatieleer

Veelgemaakte fouten:
- De analogie niet volledig uitwerken, maar alleen herhalen wat er al staat.
- De rollen van de verschillende personen (Thrasea, zijn dochter, Arria, haar man) door elkaar halen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2022/tijdvak-1/vraag/5

## Vraag 6 – Werkwoordstijden en aspect (2 punten)

2p 6 Regel 20 custodiebatur en sensit Noteer van elk van deze beide persoonsvormen de werkwoordstijd en verklaar het verschil. Betrek in je antwoord de betekenis van beide persoonsvormen.

Wat kun je verwachten: Een vraag die vraagt naar de identificatie van werkwoordstijden (tempora) en een verklaring van het verschil in betekenis of functie (aspect) tussen deze tijden, specifiek gericht op imperfectum en perfectum.

Wat moet je kennen: De vorming en de primaire betekenis/functie (aspect) van het imperfectum en perfectum in het Latijn. Specifiek: imperfectum voor voortdurende/herhaalde handelingen of beschrijvingen (situatie), perfectum voor afgeronde/punctuele handelingen (gebeurtenis).

Wat moet je kunnen: 1. Persoonsvormen in de tekst herkennen. 2. De werkwoordstijd van de persoonsvormen correct benoemen. 3. Het verschil in betekenis/functie tussen de benoemde werkwoordstijden uitleggen, specifiek in de context van de gegeven zinnen. 4. De betekenis van de werkwoorden zelf (custodiebatur: bewaken, sensit: opmerken) correct toepassen in de verklaring.

Waar op letten: Zorg ervoor dat je zowel de correcte werkwoordstijd noemt als de verklaring van het verschil in betekenis/aspect. Beide onderdelen zijn cruciaal voor het scorepunt per werkwoord. Vermijd het door elkaar halen van de functies van imperfectum en perfectum. Let op de 'Opmerking' in het CV: deelpunten worden niet toegekend als niet beide onderdelen van een deelantwoord juist zijn.

Kernbegrippen: imperfectum, perfectum, aspect (werkwoord)

Veelgemaakte fouten:
- Alleen de werkwoordstijd noemen zonder de functie/betekenis te verklaren.
- De functies van imperfectum en perfectum door elkaar halen.
- Denken dat een deels correct antwoord (bv. alleen de tijd correct) recht geeft op deelpunten, wat de opmerking in het CV tegenspreekt.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2022/tijdvak-1/vraag/6

## Vraag 7 – Stilistisch middel identificatie (1 punt)

1p 7 Regel 21 potestis enim t/m non potestis In dit tekstgedeelte zijn drie van de onderstaande stilistische middelen gebruikt. Welk stilistisch middel komt niet in dit tekstgedeelte voor? A alliteratie B asyndeton C chiasme D hyperbaton

Wat kun je verwachten: Identificatie van stilistische middelen in een gegeven Latijnse tekst en het uitsluiten van het middel dat niet voorkomt.

Wat moet je kennen: Definities en kenmerken van de stilistische middelen alliteratie, asyndeton, chiasme en hyperbaton.

Wat moet je kunnen: De gegeven Latijnse tekst analyseren op de aanwezigheid van de genoemde stilistische middelen.

Waar op letten: Nauwkeurige analyse van de tekst op elk van de vier stilistische middelen. Let op de vraag 'welk stilistisch middel komt *niet* voor'.

Kernbegrippen: stijlmiddel, alliteratie, asyndeton, chiasme, hyperbaton

Veelgemaakte fouten:
- Het verkeerd identificeren van de aanwezige stijlmiddelen.
- Verwarring tussen de definities van de verschillende stijlmiddelen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2022/tijdvak-1/vraag/7

## Vraag 8 – VWO Latijn Examen 2022 periode 1, vraag 8 (1 punt)

Regel 27 alia esse clariora alia maiora
Bij welke categorie horen illud (regel 26) en haec (regel 26) volgens Plinius?
A illud en haec horen beide bij clariora.
B illud hoort bij clariora en haec bij maiora.
C illud en haec horen beide bij maiora.
D illud hoort bij maiora en haec bij clariora.

Wat kun je verwachten: Een vraag over de verwijzing van demonstratieve voornaamwoorden in relatie tot een opsomming of antithese.

Wat moet je kennen: De betekenis en verwijsregels van de demonstratieve voornaamwoorden 'illud' en 'haec', met name in context van een opsomming of antithese (illud = het eerstgenoemde/verder weg, haec = het laatstgenoemde/dichterbij).

Wat moet je kunnen: De correcte referenten van 'illud' en 'haec' identificeren binnen een gegeven Latijnse zin of zinsdeel.

Waar op letten: De contrasterende functie van 'illud' en 'haec' en hun specifieke verwijzing naar respectievelijk het eerder genoemde en het later genoemde element in een opsomming of antithese. Vermijd omkering van de verwijzing.

Kernbegrippen: pronomen demonstrativum, verwijzing, antithese

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring van de referenten van 'illud' (het eerdere/verder weg) en 'haec' (het latere/dichterbij).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2022/tijdvak-1/vraag/8

## Vraag 9 – VWO Latijn Examen 2022 periode 1, vraag 9 (1 punt)

1p 9 Citeer uit de regels 21-27 van tekst 1 (Dum t/m Vale) het Latijnse tekstelement dat een toepasselijk onderschrift is voor het schilderij van afbeelding 1. Tekst 2 Regel 1 Casta t/m Paeto

Wat kun je verwachten: Het citeren van een specifiek Latijns tekstelement uit een gegeven tekstfragment dat dient als toepasselijk onderschrift voor een afbeelding.

Wat moet je kennen: De inhoud van de regels 21-27 van tekst 1, de context van het verhaal van Arria en Paetus, en de visuele representatie van dit verhaal in afbeelding 1.

Wat moet je kunnen: Tekstbegrip: de kernboodschap of het meest iconische moment in het tekstfragment identificeren. Beeldanalyse: de inhoud en het dramatische hoogtepunt van de afbeelding interpreteren. Relatie leggen: de meest passende verbinding tussen tekst en beeld vinden. Citeren: het correct en volledig overnemen van het Latijnse tekstelement.

Waar op letten: De vraag vraagt om een 'toepasselijk onderschrift', wat impliceert dat het een iconische, samenvattende of dramatische uitspraak moet zijn die de essentie van de afbeelding vangt. Let op de context van het verhaal van Arria en Paetus en de beroemde uitspraak die daarin centraal staat. Vermijd het citeren van minder relevante of te algemene zinnen.

Kernbegrippen: tekstbegrip, beeld-tekst relatie, contextuele kennis

Veelgemaakte fouten:
- Citeren van een minder relevant of iconisch deel van de tekst.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2022/tijdvak-1/vraag/9

## Vraag 10 – Analyse VWO Latijn Examen 2022 Periode 1 Vraag 10 (2 punten)

2p 10 In deze regel gebruikt Martialis hetzelfde stilistisch middel tweemaal. Leg uit dat hierdoor de band tussen Arria en haar echtgenoot wordt benadrukt. Noteer in je antwoord ook de naam van het desbetreffende stilistisch middel. Regel 1 traderet, regel 2 strinxerat, regel 3 feci en regel 4 facies Deze persoonsvormen verwijzen naar gebeurtenissen die niet tegelijkertijd

Wat kun je verwachten: Identificatie en uitleg van een stilistisch middel in een Latijnse tekst, met focus op de functie van het middel in de context.

Wat moet je kennen: Kennis van stilistische middelen (specifiek hyperbaton) en hun effecten. Kennis van de Latijnse tekst en de personages (Arria en haar echtgenoot).

Wat moet je kunnen: Het stilistisch middel 'hyperbaton' herkennen in een Latijnse zin. De functie van het stilistisch middel uitleggen in relatie tot de inhoud en de band tussen de personages. De naam van het stilistisch middel correct noteren.

Waar op letten: Correcte identificatie van 'hyperbaton'. Specifieke uitleg van HOE het hyperbaton de band benadrukt (woordplaatsing van de namen naast elkaar), niet alleen dat het de band benadrukt. Vermijd vage formuleringen.

Kernbegrippen: hyperbaton, stijlmiddelen, woordplaatsing

Veelgemaakte fouten:
- Alleen de naam van het stijlmiddel noemen zonder de uitleg.
- Een vage uitleg geven zoals 'het benadrukt de liefde' zonder te specificeren hoe de woordplaatsing dit effect bereikt.
- Het verkeerde stijlmiddel noemen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2022/tijdvak-1/vraag/10

## Vraag 11 – Chronologische volgorde van persoonsvormen (1 punt)

Regel 1 traderet, regel 2 strinxerat, regel 3 feci en regel 4 facies
Deze persoonsvormen verwijzen naar gebeurtenissen die niet tegelijkertijd plaatsvinden.
Noteer deze persoonsvormen in chronologische volgorde, van eerder naar later.

Wat kun je verwachten: Een lijst van persoonsvormen in chronologische volgorde, van eerder naar later.

Wat moet je kennen: De betekenis en relatieve tijd van de Latijnse werkwoordstijden: perfectum, plusquamperfectum, imperfectum, futurum simplex.
De specifieke persoonsvormen uit de vraag: traderet, strinxerat, feci, facies.

Wat moet je kunnen: De werkwoordstijd van de gegeven persoonsvormen identificeren.
De relatieve chronologische volgorde van de gebeurtenissen, aangeduid door de werkwoordstijden, bepalen.
De persoonsvormen in de juiste chronologische volgorde noteren.

Waar op letten: Verwar de volgorde van de woorden in de tekst niet met de chronologische volgorde van de gebeurtenissen.
Interpreteer de relatieve tijdstippen van de verschillende werkwoordstijden correct, met name plusquamperfectum ten opzichte van imperfectum/perfectum.

Kernbegrippen: werkwoordstijden, chronologie, perfectum, plusquamperfectum, imperfectum, futurum_simplex

Veelgemaakte fouten:
- De volgorde van de woorden in de tekst verwarren met de chronologische volgorde van de gebeurtenissen.
- De relatieve tijdstippen van de verschillende werkwoordstijden (met name plusquamperfectum t.o.v. imperfectum/perfectum) verkeerd interpreteren.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2022/tijdvak-1/vraag/11

## Vraag 12 – VWO Latijn Examen 2022 periode 1, vraag 12 (1 punt)

Regel 4 tu quod facies
Noteer in eigen woorden wat Arria concreet bedoelt met tu quod facies.

Wat kun je verwachten: Een vraag die de interpretatie van een specifieke Latijnse zinsnede in de context van de tekst vereist, waarbij de letterlijke vertaling niet voldoende is.

Wat moet je kennen: Kennis van het futurum simplex ('facies'), pronominale verwijzing ('quod'), en de specifieke context van het epigram (Arria's zelfverwonding en het aanreiken van het wapen aan Paetus).

Wat moet je kunnen: De Latijnse zinsnede 'tu quod facies' correct vertalen en interpreteren binnen de context van de tekst, en de concrete betekenis in eigen woorden formuleren.

Waar op letten: Let op de context van de voorafgaande actie van Arria (zelfverwonding) en de implicatie voor Paetus. Vermijd een te letterlijke of vage vertaling van 'facies' zonder de specifieke context van de zelfdoding mee te nemen. Het relatieve pronomen 'quod' verwijst naar een concrete handeling/object.

Kernbegrippen: futurum_simplex, pronominale_verwijzing, contextuele_interpretatie

Veelgemaakte fouten:
- Te letterlijke of vage vertaling van 'facies' zonder de specifieke context van de zelfdoding mee te nemen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2022/tijdvak-1/vraag/12

## Vraag 14 – Grammaticale structuur en vertaling van 'ictus' (1 punt)

Regel 9-10 ut t/m sequeretur
Door F.J.A.M. Meijer en D. den Hengst wordt dit tekstgedeelte als volgt vertaald:
alsof iedere slag bloed en pijn teweegbracht
In de vertaling is de grammaticale structuur van het Latijn niet geheel overgenomen.
Leg dit uit met betrekking tot ictus (regel 9). Ga in je antwoord in op zowel het Latijn als de vertaling.

Wat kun je verwachten: Uitleg van het verschil in grammaticale structuur tussen een Latijns tekstgedeelte en een gegeven Nederlandse vertaling, specifiek gericht op de functie van een woord in beide talen.

Wat moet je kennen: Latijnse syntaxis (zinsbouw)
Naamvallen (nominativus, accusativus)
Zinsdeelfuncties (onderwerp, lijdend voorwerp)
Nederlandse syntaxis

Wat moet je kunnen: Analyseren van de grammaticale functie van een woord in een Latijnse zin
Analyseren van de grammaticale functie van een woordgroep in een Nederlandse zin
Vergelijken van grammaticale structuren tussen Latijn en Nederlands
Uitleggen van verschillen in grammaticale structuur

Waar op letten: Identificeer de naamval van 'ictus' in het Latijn en de bijbehorende zinsdeelfunctie.
Identificeer de zinsdeelfunctie van 'iedere slag' in de Nederlandse vertaling.
Vergelijk de zinsdeelfuncties en leg het verschil uit.
Behandel zowel het Latijn als de vertaling in het antwoord.
Vermijd antwoorden die alleen ingaan op getal (enkelvoud/meervoud).

Kernbegrippen: accusativus, nominativus, lijdend voorwerp, onderwerp, syntaxis

Veelgemaakte fouten:
- De Latijnse brontekst (Tekst 3, regel 9-10) is niet meegeleverd in de stapel, waardoor de context van 'ictus' niet geverifieerd kan worden.
- De vraag vereist een analyse van zowel het Latijn als de vertaling; beide aspecten moeten in het antwoord worden behandeld.
- Verwarring tussen naamval (accusativus/nominativus) en zinsdeelfunctie (lijdend voorwerp/onderwerp) kan tot een onvolledig antwoord leiden, hoewel het CV beide benaderingen goedkeurt.
- Het CV merkt op dat een antwoord over getal (meervoud vs. enkelvoud) niet wordt beloond.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2022/tijdvak-1/vraag/14

## Vraag 18 – Voorbeeld van 'reformet et corrigat' onder Trajanus (1 punt)

Regel 23-24 reformet et corrigat
In het vervolg (t/m regel 28 tutum est) wordt hiervan een voorbeeld genoemd.
1p 18 Beschrijf in eigen woorden dit voorbeeld.

Wat kun je verwachten: Een beschrijving in eigen woorden van een specifiek voorbeeld uit de tekst.

Wat moet je kennen: De betekenis van de Latijnse tekst in regel 23-28, inclusief de context van 'reformet et corrigat' en 'tutum est'. Kennis van de historische context van Trajanus en de 'libertas' (vrijheid van meningsuiting) is behulpzaam.

Wat moet je kunnen: De relevante passage (regel 23-28) correct interpreteren en de kernboodschap ervan in eigen woorden samenvatten. Het voorbeeld specifiek benoemen en niet te algemeen blijven.

Waar op letten: Het antwoord moet specifiek het voorbeeld uit de tekst beschrijven en niet te algemeen blijven. De relatie tussen 'reformet et corrigat' en het voorbeeld moet duidelijk zijn. Let op de betekenis van 'tutum est' (het is veilig).

Kernbegrippen: libertas, damnatio memoriae

Veelgemaakte fouten:
- Het antwoord te algemeen houden en niet specifiek het voorbeeld uit de tekst beschrijven.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2022/tijdvak-1/vraag/18

## Vraag 19 – VWO Latijn Examen 2022 periode 1, vraag 19 (1 punt)

Regel 21-28 Omnia t/m tutum est
Met noster (regel 23) en nostri (regel 27) verwijst Plinius onder anderen naar zichzelf.
Citeer uit de regels 21-28 (Omnia t/m tutum est) het andere Latijnse tekstelement waarmee Plinius de groep mensen aanduidt waartoe hij zichzelf hier rekent.

Wat kun je verwachten: Het identificeren van een Latijns tekstelement dat een specifieke groep mensen aanduidt, naast reeds gegeven verwijzingen.

Wat moet je kennen: Latijnse woordenschat, grammaticale constructies (met name naamwoordgroepen en genitivus pluralis), en de functie van voornaamwoorden en beschrijvende naamwoordgroepen in een tekst.

Wat moet je kunnen: Tekstbegrip en interpretatie van de verwijzende functie van woorden en woordgroepen in de context van de tekst. Nauwkeurig citeren van het gevraagde tekstelement binnen een opgegeven regelbereik.

Waar op letten: De vraag vraagt om 'het andere Latijnse tekstelement' dan de reeds genoemde 'noster' en 'nostri'. Het antwoord moet een beschrijvende naamwoordgroep zijn, geen voornaamwoord. Het citaat moet volledig zijn ('piorum civium'), niet slechts een deel. Het citaat moet binnen het opgegeven regelbereik vallen.

Kernbegrippen: pronomen_possessivum, genitivus_pluralis, tekstinterpretatie

Veelgemaakte fouten:
- Een ander voornaamwoord citeren in plaats van de gevraagde beschrijvende naamwoordgroep.
- Slechts één van de twee woorden ('piorum' of 'civium') citeren.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2022/tijdvak-1/vraag/19

## Vraag 21 – VWO Latijn Examen 2022 periode 1, vraag 21 (1 punt)

Regel 6 Neronis
1p 21 Citeer uit het vervolg (t/m regel 12 domini) het Latijnse woord waarmee Nero aangeduid wordt.

Wat kun je verwachten: Het citeren van een Latijns woord dat verwijst naar een specifieke persoon (Nero) binnen een gegeven tekstpassage.

Wat moet je kennen: Woordenschat: Kennis van Latijnse woorden en hun betekenissen, in het bijzonder woorden die als aanduiding of referentiewoord kunnen dienen. Specifiek: 'dominus' (heer, meester, eigenaar).

Wat moet je kunnen: Tekstanalyse: Het identificeren van verwijzingen en referentiewoorden binnen een Latijnse tekst. Contextueel begrip: Het plaatsen van woorden in de bredere context van de tekst om de juiste referent te bepalen. Citeren: Het correct overnemen van het gevraagde Latijnse woord.

Waar op letten: De vraag vraagt specifiek naar een woord waarmee Nero wordt aangeduid. Let op woorden die in de context van de Domus Aurea en de teruggave van land aan de stad Rome naar de eigenaar/meester verwijzen. Vermijd woorden die algemeen zijn of naar andere entiteiten verwijzen. De verwijzing moet expliciet naar Nero zijn, niet naar een ander personage of object. Let op de opgegeven regels (t/m regel 12 domini).

Kernbegrippen: woordenschat, referentiewoord

Veelgemaakte fouten:
- Het niet herkennen van 'dominus' als een verwijzing naar Nero, de eigenaar van het paleis.
- Een ander woord uit de tekst citeren dat niet direct naar Nero verwijst.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2022/tijdvak-1/vraag/21

## Vraag 22 – VWO Latijn Examen 2022 periode 1, vraag 22 (1 punt)

1p 22 Citeer uit het voorafgaande (vanaf regel 1 Hic ubi sidereus) het Latijnse woord dat de tegengestelde handeling weergeeft. Tekst 4 en Tekst 3 De manier waarop Martialis in tekst 4 zijn onderwerp behandelt, is vergelijkbaar met wat Plinius schrijft in regel 24 van tekst 3 (nihil t/m laudatur).

Wat kun je verwachten: Het citeren van een Latijns woord dat een specifieke semantische relatie (tegengestelde handeling) heeft met een gegeven concept of woord, binnen een opgegeven tekstbereik.

Wat moet je kennen: Latijnse woordenschat, in het bijzonder werkwoorden en hun betekenissen. Begrip van antoniemen en tegengestelde handelingen.

Wat moet je kunnen: De Latijnse tekst nauwkeurig lezen en interpreteren. Relevante woorden identificeren binnen een opgegeven tekstbereik (regel 1-11). De betekenis van woorden vergelijken met het concept 'tegengestelde handeling' ten opzichte van 'Reddita est' (is teruggegeven).

Waar op letten: Het correct identificeren van het referentiepunt voor de 'tegengestelde handeling' (impliciet 'Reddita est' uit de context van de vraag of de bredere tekst). Het beperken van de zoektocht tot het opgegeven bereik (vanaf regel 1 Hic ubi sidereus). Het kiezen van een werkwoord dat daadwerkelijk een tegengestelde handeling uitdrukt en niet slechts een ander werkwoord.

Kernbegrippen: woordenschat, antoniem

Veelgemaakte fouten:
- Het verkeerde werkwoord kiezen
- Niet het hele bereik (regel 1-11) doorzoeken

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2022/tijdvak-1/vraag/22

## Vraag 23 – Vergelijking van retorische behandeling van onderwerp (1 punt)

De manier waarop Martialis in tekst 4 zijn onderwerp behandelt, is vergelijkbaar met wat Plinius schrijft in regel 24 van tekst 3 (nihil t/m laudatur).
1p 23 Leg dit uit.

Wat kun je verwachten: Een uitleg van de overeenkomst in de manier waarop Martialis en Plinius hun onderwerp behandelen, specifiek gericht op een retorische strategie.

Wat moet je kennen: De inhoud van Tekst 4 (Martialis' behandeling van zijn onderwerp, m.b.t. Nero's paleis) en de inhoud van Tekst 3, regel 24 (Plinius' behandeling van zijn onderwerp, m.b.t. 'nihil t/m laudatur'). Kennis van retorische middelen, met name contrast en lofprijzing door tegenstelling.

Wat moet je kunnen: Analyseren hoe een onderwerp wordt behandeld in twee verschillende teksten. Een retorische techniek herkennen en benoemen. Een vergelijking maken op basis van deze techniek en deze uitleggen.

Waar op letten: Niet volstaan met een oppervlakkige inhoudelijke vergelijking, maar de onderliggende retorische strategie identificeren. De uitleg moet specifiek ingaan op HOE de behandeling vergelijkbaar is, niet alleen WAT er wordt behandeld.

Kernbegrippen: rhetorical contrast, praise by contrast, foil

Veelgemaakte fouten:
- Making a superficial comparison instead of identifying the shared rhetorical technique.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2022/tijdvak-1/vraag/23

## Vragen in dit examen

### Vraag 13 – Interpretatie van Plinius' bewering over Trajanus' goddelijke status

Wat kun je verwachten: De vraag bestaat uit twee delen: a) het interpreteren van een kernbewering in eigen woorden, en b) het identificeren van ondersteunende feiten uit een vervolgtekst.

Wat moet je kennen: Latijnse woordenschat en grammatica voor regels 1-6. Kennis van de context van de keizercultus in het Romeinse Rijk is nuttig voor een dieper begrip, maar niet strikt noodzakelijk voor de letterlijke extractie.

Wat moet je kunnen: 1. Een Latijns tekstgedeelte (regels 1-2) correct vertalen en de kernboodschap in eigen woorden formuleren. 2. Een vervolgtekst (regels 3-6) analyseren om specifieke feiten te identificeren die de eerder geformuleerde bewering ondersteunen. 3. Deze feiten beknopt en accuraat in eigen woorden weergeven.

Waar op letten: Deel a vereist een interpretatie van de kernboodschap, niet een letterlijke vertaling. Deel b vraagt om concrete feiten uit de tekst, niet om algemene conclusies of eigen interpretaties. Let op het aantal gevraagde feiten (twee).

### Vraag 15 – VWO Latijn Examen 2022 periode 1, vraag 15

Wat kun je verwachten: Citeervraag van een Latijns woord
Interpretatievraag van een Latijnse persoonsvorm

Wat moet je kennen: Latijnse woordenschat (o.a. 'serus')
Grammatica: identificatie van het subject bij passieve persoonsvormen
Contextuele interpretatie van een tekstgedeelte

Wat moet je kunnen: Latijnse tekst analyseren op specifieke woorden
De betekenis van een Latijns woord in context plaatsen
Het onderwerp van een passieve persoonsvorm identificeren op basis van grammaticale kennis en context

Waar op letten: De precieze betekenis van 'serae' in de context van duur
De grammaticale functie van 'mutarentur' (passief meervoud) en het bijbehorende onderwerp in de zin

### Vraag 16 – Analyse van auteurstoon en historische context bij Statius en Plinius over Domitianus

Wat kun je verwachten: De vraag vereist het identificeren en vergelijken van de toon van twee auteurs (Statius en Plinius) over hetzelfde onderwerp (ruiterstandbeeld van Domitianus) en het verklaren van de verschillen in toon op basis van historische context.

Wat moet je kennen: De historische context van de regeerperiode van Domitianus.
De positie van auteurs (Statius, Plinius de Jongere) ten opzichte van de keizerlijke macht.
Het concept van 'damnatio memoriae'.
Het concept van panegyriek (lofspraak) in de Romeinse literatuur.
De specifieke passages van Plinius (regels 18-20) en de beschrijving van Statius zoals gegeven in de vraag.

Wat moet je kunnen: De toon van een tekstfragment analyseren en benoemen (positief, negatief, vleiend, kritisch).
Tekstuele informatie (Statius' beschrijving, Plinius' tekst) interpreteren.
Historische achtergrondkennis toepassen om literaire keuzes (toon) te verklaren.
Vergelijkingen maken tussen verschillende teksten en auteurs.

Waar op letten: Het expliciet benoemen van de toon van zowel Statius als Plinius in deelvraag a.
Het correct verbinden van de historische context (tijdens vs. na Domitianus' regeerperiode) met de keuze van de toon in deelvraag b.
Het onderscheid tussen de noodzaak tot vleierij (Statius) en de vrijheid tot kritiek (Plinius).

### Vraag 17 – Tekstanalyse en stijlfiguren in Plinius' Panegyricus

Wat kun je verwachten: De vraag test het vermogen om een Latijnse tekst te analyseren op structuur (indeling, overgangen) en stilistische middelen. Deel a vraagt om het citeren van beginwoorden van tekstgedeelten. Deel b vraagt om het citeren van woorden die een tegenstelling aangeven. Deel c vraagt om het benoemen van stijlfiguren.

Wat moet je kennen: Kennis van Latijnse tekststructuur, het herkennen van inleidende woorden voor nieuwe gedeelten, het herkennen van adversatieve voegwoorden en partikels, en kennis van veelvoorkomende Latijnse stijlfiguren (anafora, asyndeton, chiasme, climax, hyperbool, tricolon, parallellisme).

Wat moet je kunnen: De Latijnse tekst nauwkeurig lezen en interpreteren, specifieke woorden of zinsdelen lokaliseren en citeren, en stilistische middelen identificeren en benoemen.

Waar op letten: Zorgvuldige afbakening van de gevraagde tekstgedeelten. Onderscheid maken tussen woorden die een nieuw gedeelte inleiden (a) en woorden die een tegenstelling binnen een gedeelte aangeven (b). Bij vraag c twee verschillende stijlfiguren noemen.

### Vraag 20 – VWO Latijn Examen 2022 periode 1, vraag 20

Wat kun je verwachten: Drie deelvragen die elk een specifiek aspect van de Latijnse tekst (Martialis) koppelen aan een beschrijving van Suetonius. Het betreft het identificeren van een woord voor 'paleis', een regelnummer voor 'uitgestrektheid' en een woord voor 'schittering/versiering'.

Wat moet je kennen: Latijnse woordenschat (specifiek woorden die betrekking hebben op gebouwen, uitgestrektheid en glans/versiering), basiskennis van syntaxis om de betekenis van zinnen te doorgronden.

Wat moet je kunnen: De Latijnse tekst (Martialis) nauwkeurig lezen en begrijpen. De beschrijvingen van Suetonius correct interpreteren. Specifieke Latijnse woorden of regelnummers citeren die overeenkomen met de gegeven Nederlandse omschrijvingen.

Waar op letten: De precieze betekenis van de Latijnse woorden in de context van de regels 1-6. De overeenkomst tussen de Nederlandse omschrijvingen van Suetonius en de Latijnse tekst van Martialis. Bij deelvraag 'b' specifiek letten op het nummer van de regel, niet op een woord.

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2022
tijdvak 1
dinsdag 17 mei
9.00 - 12.00 uur
Latijnse taal en cultuur

Bij dit examen hoort een bijlage.

Dit examen bestaat uit 23 vragen en een vertaalopdracht.
Voor dit examen zijn maximaal 74 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord
meestal geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (tekstelementen, redenen, voorbeelden e.d.) dan er
worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld één tekstelement wordt gevraagd en je
antwoordt met meer dan één tekstelement, dan wordt alleen het eerste
tekstelement in de beoordeling meegeteld.

VW-1110-a-22-1-o

### Pagina 2

Tekst 1

Regel 5-6 quae t/m fuerunt
De inhoud van dit tekstgedeelte wordt ondersteund door het gebruik van
het stilistisch middel parallellisme.
1p 1 Leg uit dat de inhoud ondersteund wordt door dit stilistisch middel.

Regel 8 Romam trahebatur
Hier wordt niet vermeld door wie deze handeling werd uitgevoerd. Uit de
context valt dit echter wel op te maken.
1p 2 Citeer uit de regels 7-11 (fuerat t/m praestabo) het desbetreffende
Latijnse woord.

Regel 9 Arria t/m imponere tur
In het vervolg (t/m regel 13 secuta est) geeft Arria een argument voor dit
verzoek.
2p 3 a Noteer in eigen woorden dit argument.
b Noteer een zelfbedachte aannemelijke reden waarom de soldaten niet
wilden voldoen aan haar verzoek.

Regel 9 navem en regel 12 piscatoriam naucılam
2p 4 a Citeer uit de regels 11-13 (Non t/m secuta est) het Latijnse
tekstelement waarmee navem (regel 9) nogmaals wordt aangeduid,
en noteer de naam van een van de opvarenden.
b Citeer uit de regels 11-13 (Non t/m secuta est) het Latijnse
tekstelement waarmee piscatoriam naucılam (regel 12) nogmaals
wordt aangeduid.

Regel 17-18 Vis t/m mecum
In deze regels gebruikt Thrasea het argumentatief middel analogie. Deze
analogie is niet volledig onder woorden gebracht.
1p 5 Noteer in eigen woorden de volledige analogie die Thrasea gebruikt.

Regel 20 custodiebatur en sensit
Noteer van elk van deze beide persoonsvormen de werkwoordstijd en
verklaar het verschil. Betrek in je antwoord de betekenis van beide
persoonsvormen.
2p 6

Regel 21 potestis enim t/m non potestis
In dit tekstgedeelte zijn drie van de onderstaande stilistische middelen
gebruikt.
1p 7 Welk stilistisch middel komt niet in dit tekstgedeelte voor?
A alliteratie
Basyndeton
C chiasme
D hyperbaton

VW-1110-a-22-1-o 2 / 7 lees verder ►►►

### Pagina 3

8 Regel 27 alia esse clariora alia maiora
1p 8 Bij welke categorie horen illud (regel 26) en haec (regel 26) volgens Plinius?
A illud en haec horen beide bij clariora.
B illud hoort bij clariora en haec bij maiora.
C illud en haec horen beide bij maiora.
D illud hoort bij maiora en haec bij clariora.

Afbeelding 1 en Tekst 1

1p 9 Citeer uit de regels 21-27 van tekst 1 (Dum t/m Vale) het Latijnse
tekstelement dat een toepasselijk onderschrift is voor het schilderij van
afbeelding 1.

Tekst 2

2p 10 Regel 1 Casta t/m Paeto
In deze regel gebruikt Martialis hetzelfde stilistisch middel tweemaal.
Leg uit dat hierdoor de band tussen Arria en haar echtgenoot wordt
benadrukt. Noteer in je antwoord ook de naam van het desbetreffende
stilistisch middel.

1p 11 Regel 1 traderet, regel 2 strinxerat, regel 3 feci en regel 4 facies
Deze persoonsvormen verwijzen naar gebeurtenissen die niet tegelijkertijd
plaatsvinden.
Noteer deze persoonsvormen in chronologische volgorde, van eerder naar
later.

1p 12 Regel 4 tu quod facies
Noteer in eigen woorden wat Arria concreet bedoelt met tu quod facies.

Tekst 3

3p 13 Regel 1-2 deorum t/m adpetas
a Noteer in eigen woorden wat met dit tekstgedeelte concreet bedoeld
wordt.
Plinius baseert zijn bewering deorum t/m adpetas op enkele feiten, die hij
vermeldt in het vervolg (t/m regel 6 sorderent).
b Noteer in eigen woorden twee van deze feiten.

VW-1110-a-22-1-o 3/7 lees verder

### Pagina 4

Regel 9-10 ut t/m sequeretur
Door F.J.A.M. Meijer en D. den Hengst wordt dit tekstgedeelte als volgt
vertaald:
alsof iedere slag bloed en pijn teweegbracht
In de vertaling is de grammaticale structuur van het Latijn niet geheel
overgenomen.
1p 14 Leg dit uit met betrekking tot ictus (regel 9). Ga in je antwoord in
op zowel het Latijn als de vertaling.

Regel 10-13 Nemo t/m mutarentur
2p 15 a Citeer uit dit tekstgedeelte het Latijnse woord waaruit afgeleid kan
worden dat het vorige regime lang geduurd heeft.
b Noteer in eigen woorden wat concreet het onderwerp is van
mutarentur (regel 13).

Regel 19 effigies
Hiermee wordt een ruiterstandbeeld van Domitianus bedoeld.
De Romeinse dichter Statius heeft tussen 90 en 95 na Christus een
dichtbundel gepubliceerd, waarin hij het paard van dit standbeeld vergelijkt
met het houten paard van Troje:
Dát paard bracht verderf en verborg woeste Grieken in zich, terwijl dit
paard ons juist vertrouwen geeft door de vriendelijke ruiter die erop zit.
Het is prettig om naar zijn gezicht te kijken, waarop de sporen zichtbaar
zijn van oorlog, maar ook van aangename vrede.
2p 16 a Noteer het verschil in toon tussen deze beschrijving door Statius en
Plinius' vermelding van dit beeld in de regels 18-20 (cum t/m
profundebat). Ga in je antwoord in op zowel Statius' toon als die van
Plinius.
b Waardoor was het voor Statius niet mogelijk in het bovenstaande
citaat dezelfde toon te gebruiken die Plinius gebruikt in de regels
18-20 (cum t/m profundebat)? Baseer je antwoord op de
achtergronden bij de teksten die je voor dit examen hebt gelezen.

VW-1110-a-22-1-o 4 / 7 lees verder

### Pagina 5

Regel 2-20 Ita~que t/m profundebat
In een van zijn brieven schrijft Plinius over de Panegyricus onder meer het
volgende:
Als nu tenminste nog op indeling, overgangen en stijlfiguren tegelijk werd
gelet. Want briljante ingevingen en adembenemende wendingen, die vind
je ook wel eens bij barbaren, maar een sluitende compositie en
gevarieerde figuren zijn uitsluitend aan geschoolde schrijvers
voorbehouden.
"indeling"
De regels 2-20 (Ita~que t/m profundebat) zijn in te delen in drie gedeelten,
waarin Plinius telkens eerst over Trajanus en dan over Domitianus spreekt.
5p 17 a Citeer het Latijnse woord waarmee het tweede gedeelte begint en
citeer het Latijnse woord waarmee het derde gedeelte begint.
"overgangen"
In de drie gedeelten waarin de regels 2-20 (Ita~que t/m profundebat) zijn in
te delen, spreekt Plinius telkens eerst over Trajanus en dan over Domitianus.
Bij de overgang van Trajanus naar Domitianus gebruikt Plinius in elk
<bos>gedeelten een ander woord om aan te geven dat er een tegenstelling bestaat
tussen beide keizers.
b Citeer uit elk van de drie gedeelten het desbetreffende Latijnse woord.
"stijlfiguren"
In het korte tekstgedeelte aditus t/m relucebat (regel 3-4) gebruikt Plinius
een groot aantal stilistische middelen.
c Noteer de namen van twee verschillende van deze stilistische
middelen.
Regel 23-24 reformet et corrigat
In het vervolg (t/m regel 28 tutum est) wordt hiervan een voorbeeld
genoemd.
1p 18 Beschrijf in eigen woorden dit voorbeeld.
Regel 21-28 Omnia t/m tutum est
Met noster (regel 23) en nostri (regel 27) verwijst Plinius onder anderen
naar zichzelf.
1p 19 Citeer uit de regels 21-28 (Omnia t/m tutum est) het andere Latijnse
tekstelement waarmee Plinius de groep mensen aanduidt waartoe hij zichzelf
hier rekent.
VW-1110-a-22-1-o 5/7 lees verder

### Pagina 6

Tekst 4
Regel 1-6 Hic ubi sidereus t/m erant
De Romeinse schrijver Suetonius schrijft over keizer Nero:
Het meeste geld verkwistte hij echter aan zijn bouwprojecten. Hij liet een
paleis bouwen dat zich helemaal uitstrekte van de Palatijn tot de
Esquilijn. Hij noemde het eerst De Passage, later, toen het bij de brand
van Rome verwoest en herbouwd was, Het Gouden Huis. (...)
Er waren ook landelijke gedeelten met een afwisseling van akkers,
wijngaarden, weilanden en bossen met allerlei tamme en wilde dieren.
(...) In de overige gedeelten was alles met bladjoud bedekt en versierd
met edelstenen en parelmoer.
3p 20 a Citeer uit de regels 1-6 (Hic ubi sidereus t/m erant) een Latijns woord
waarmee Martialis het door Suetonius genoemde paleis bedoelt.
b "dat zich helemaal uitstrekte van de Palatijn tot de Esquilijn"
Noteer uit de regels 1-6 (Hic ubi sidereus t/m erant) het nummer van
de regel waarin Martialis een soortgelijke opmerking maakt.
c "was alles met bladjoud bedekt en versierd met edelstenen en parelmoer"
Citeer uit de regels 1-6 (Hic ubi sidereus t/m erant) het Latijnse
woord waarmee Martialis dit aspect tot uiting brengt.

Regel 6 Neronis
1p 21 Citeer uit het vervolg (t/m regel 12 domini) het Latijnse woord waarmee Nero
aangeduid wordt.

Regel 11 Reddita est
1p 22 Citeer uit het voorafgaande (vanaf regel 1 Hic ubi sidereus) het Latijnse
woord dat de tegengestelde handeling weergeeft.

Tekst 4 en Tekst 3
De manier waarop Martialis in tekst 4 zijn onderwerp behandelt, is
vergelijkbaar met wat Plinius schrijft in regel 24 van tekst 3 (nihil t/m
laudatur).
1p 23 Leg dit uit.

VW-1110-a-22-1-o 6/7 lees verder

### Pagina 7

Tekst 5

37p Bestudeer de inleiding en de aantekeningen bij tekst 5.
Vertaal de regels 1 t/m 12 in het Nederlands.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
VW-1110-a-22-1-o 7 / 7 einde