# Eindexamen Latijn VWO 2021 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2021/tijdvak-1

## Vraag 1 – VWO Latijn Examen 2021 periode 1, vraag 1 (1 punt)

1p 1 Regel 2 Annos t/m quadraginta
Leg uit dat met deze woorden de voorafgaande suggestie Adulescentulus t/m inductus (regel 1-2) niet volledig weerlegd wordt.

Wat kun je verwachten: Een vraag die de analyse van argumentatie en retorische strategieën in een Latijnse tekst vereist, specifiek gericht op de volledigheid van een weerlegging.

Wat moet je kennen: Kennis van Latijnse woordenschat en grammatica om de letterlijke betekenis van de tekstfragmenten te begrijpen. Kennis van retorische begrippen zoals suggestie en weerlegging. Inzicht in de context van een gerechtelijke redevoering (Cicero).

Wat moet je kunnen: De tekstfragmenten nauwkeurig vertalen/interpreteren. De suggestie in 'Adulescentulus t/m inductus' ontleden in zijn componenten. De weerlegging in 'Annos t/m quadraginta' analyseren. De mate van weerlegging van de suggestie beoordelen.

Waar op letten: De tweedeling in de oorspronkelijke suggestie (jeugdigheid én verdorvenheid). De focus van Cicero's reactie (alleen op de leeftijd).

Kernbegrippen: argumentatieleer, retorica, weerlegging

Veelgemaakte fouten:
- Onvolledige analyse van de beschuldiging, die uit twee delen bestaat (jeugd en verdorvenheid).
- Niet inzien dat Cicero's weerlegging zich slechts op één deel van de beschuldiging richt.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2021/tijdvak-1/vraag/1

## Vraag 2 – VWO Latijn Examen 2021 periode 1, vraag 2 (1 punt)

1p 2 Regel 7 Nihil autem umquam debuit Citeer uit het voorafgaande (vanaf regel 1 Patrem) het Latijnse tekstelement waarop Cicero met deze woorden ingaat.

Wat kun je verwachten: Een vraag die vraagt om het citeren van een specifiek Latijns tekstelement uit een opgegeven tekstgedeelte, gebaseerd op een verwijzing in een andere zin.

Wat moet je kennen: De Latijnse tekst van regel 1-7 (Patrem - debuit).
Woordenschat: 'debuit' (van 'debere' - verschuldigd zijn), 'aeris alieni' (schuld).
Basisbegrip van retorische technieken, met name het weerleggen van een eerder genoemd punt.

Wat moet je kunnen: De gegeven zin ('Nihil autem umquam debuit') analyseren op kernwoorden en hun betekenis.
De Latijnse tekst scannen op woorden of zinsdelen die thematisch of semantisch verband houden met de kernwoorden uit de gegeven zin.
De directe ontkenning of weerlegging herkennen en het corresponderende element in de voorafgaande tekst identificeren.
Het correct citeren van het relevante tekstelement.

Waar op letten: De betekenis van 'debuit' (hij was verschuldigd) is cruciaal voor het leggen van de link.
Zoek naar een concept van 'schuld' of 'verschuldigd zijn' in de voorafgaande tekst.
De vraag vraagt om een 'tekstelement', wat kan duiden op een woordgroep of een kort zinsdeel, niet noodzakelijk een hele zin.
Let op de context van de zin 'Nihil autem umquam debuit' als een weerlegging of ontkenning.

Kernbegrippen: tekstbegrip, retorica, verwijzing

Veelgemaakte fouten:
- De Latijnse brontekst ontbreekt in de meegeleverde documenten, wat het beantwoorden van de vraag onmogelijk maakt zonder externe kennis.
- De connectie tussen 'debuit' (hij was verschuldigd) en 'aeris alieni' (schuld) moet worden gelegd.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2021/tijdvak-1/vraag/2

## Vraag 3 – Vergelijking van verklaringen voor een feit (2 punten)

2p 3 Regel 8-9 ruri t/m vixerit Erucius geeft voor dit feit een andere verklaring dan Cicero. a Beschrijf in eigen woorden de verklaring die Erucius geeft. Betrek in je antwoord een gegeven uit de regels 22-27 (Nescio t/m possum). b Beschrijf in eigen woorden de verklaring die Cicero geeft. Betrek in je antwoord een gegeven uit de regels 28-33 (Quid ais t/m consumere). Regel 1-19 Patrem t/m constantissimus In zijn boek De inventione beschrijft Cicero de techniek van de opsomming: Bij de opsomming worden verscheidene mogelijkheden naast elkaar gezet. Nadat alle andere mogelijkheden zijn ontkracht, blijft er een over die noodzakelijkerwijs de juiste moet zijn. Voorbeeld: “Het moet wel zo zijn dat het slachtoffer ofwel vanwege vijandschap door mijn cliënt is gedood, ofwel uit vrees, of omdat hij hoopte er beter van te worden, of om een vriend een plezier te doen, of het is zo, als geen van deze omstandigheden aan de orde is, dat het slachtoffer niet door mijn cliënt is gedood.”

Wat kun je verwachten: De vraag vereist het identificeren en beschrijven van twee contrasterende verklaringen voor hetzelfde feit, gegeven door verschillende sprekers (Erucius en Cicero), waarbij specifieke tekstgedeelten moeten worden betrokken.

Wat moet je kennen: Kennis van de retorische technieken van Cicero (zoals opsomming en ontkrachting), inzicht in argumentatiestrategieën in een juridische context, en de specifieke inhoud van de tekst met betrekking tot de relatie tussen Sex. Roscius senior en junior.

Wat moet je kunnen: De verklaringen van Erucius en Cicero in eigen woorden beschrijven, relevante informatie uit de opgegeven regels selecteren en integreren in de beschrijving, en onderscheid maken tussen de perspectieven van aanklager en verdediger.

Waar op letten: Niet de verklaringen van Erucius en Cicero door elkaar halen. Het antwoord moet gebaseerd zijn op de specifiek genoemde regelnummers. De kern van de verklaringen moet correct in eigen woorden worden weergegeven. Let op de tegengestelde aard van de verklaringen.

Kernbegrippen: argumentatie, retorica, verdedigingsstrategie, tekstinterpretatie

Veelgemaakte fouten:
- De verklaringen van Erucius en Cicero door elkaar halen.
- Het antwoord niet baseren op de specifiek genoemde regelnummers.
- De kern van de verklaringen niet correct in eigen woorden weergeven.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2021/tijdvak-1/vraag/3

## Vraag 6 – VWO Latijn Examen 2021 periode 1, vraag 6 (1 punt)

1p 6 Regel 24-26 Quod t/m optima In deze zin maakt Cicero gebruik van het stilistisch middel chiasme. Neem het volgende schema over en citeer op de plaats van de puntjes de vier Latijnse tekstelementen die het chiasme vormen: ... (a), ... (b), ... (b), ... (a).

Wat kun je verwachten: Het identificeren en citeren van de elementen van een specifiek stilistisch middel (chiasme) in een gegeven Latijnse tekstpassage.

Wat moet je kennen: De definitie en kenmerken van een chiasme (A-B-B-A structuur).

Wat moet je kunnen: 1. Het herkennen van een chiastische structuur in een Latijnse zin. 2. Het correct identificeren van de corresponderende tekstelementen (bijv. adjectief-substantief). 3. Het nauwkeurig citeren van de Latijnse woorden uit de tekst.

Waar op letten: 1. De correcte identificatie van de vier elementen die de A-B-B-A structuur vormen. 2. De grammaticale overeenkomst (bijv. naamval, geslacht, getal) tussen de corresponderende delen. 3. Het correct overnemen van de Latijnse woorden, inclusief eventuele voorzetsels.

Kernbegrippen: chiasme, stijlmiddelen

Veelgemaakte fouten:
- Het verkeerd identificeren van de corresponderende woordsoorten (adjectief-substantief vs. substantief-adjectief).
- Het niet correct overnemen van de Latijnse woorden, inclusief eventuele voorzetsels zoals 'in'.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2021/tijdvak-1/vraag/6

## Vraag 7 – VWO Latijn Examen 2021 periode 1, vraag 7 (2 punten)

Regel 22-27 Nescio t/m possum
In deze regels kwalificeert Cicero de aanklacht van Erucius onder andere met de woorden mala (regel 25) en nugatoria (regel 25).
Citeer uit de regels 22-27 (Nescio t/m possum) de andere twee niet direct opeenvolgende Latijnse woorden waarmee Cicero de aanklacht van Erucius kwalificeert.

Wat kun je verwachten: Het identificeren en citeren van specifieke Latijnse woorden die een bepaalde functie vervullen binnen een gegeven tekstpassage, met inachtneming van gestelde voorwaarden.

Wat moet je kennen: Latijnse woordenschat en de grammaticale functie van woorden (bijvoeglijke naamwoorden) in context. Begrip van retorische middelen (diskwalificatie).

Wat moet je kunnen: Tekstanalyse: het lokaliseren van relevante woorden binnen een opgegeven tekstfragment. Interpretatie: het herkennen van woorden die een kwalificatie uitdrukken. Precisie: het selecteren van woorden die voldoen aan alle gestelde criteria (o.a. 'niet direct opeenvolgend').

Waar op letten: De vraag specificeert 'niet direct opeenvolgende' woorden. De woorden moeten de 'aanklacht van Erucius' kwalificeren. De reeds genoemde woorden 'mala' en 'nugatoria' moeten worden uitgesloten. Het antwoord moet een citaat zijn.

Kernbegrippen: retorica, diskwalificatie, woordkeus

Veelgemaakte fouten:
- De voorwaarde 'niet direct opeenvolgende' negeren.
- Woorden citeren die niet de aanklacht kwalificeren.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2021/tijdvak-1/vraag/7

## Vraag 8 – VWO Latijn Examen 2021 periode 1, vraag 8 (2 punten)

Regel 29 relegationis ac supplici
In het vervolg noemt Cicero drie redenen die volgens hem veel meer voor de hand liggen.
Citeer uit de regels 37-40 (Vides t/m dicis) de drie desbetreffende Latijnse woorden.

Wat kun je verwachten: Het citeren van specifieke Latijnse woorden uit een opgegeven tekstpassage die voldoen aan een bepaalde inhoudelijke beschrijving.

Wat moet je kennen: De betekenis van Latijnse woorden en zinsdelen om de argumentatie en de genoemde redenen van Cicero te kunnen identificeren.

Wat moet je kunnen: Tekstbegrip: het identificeren van argumenten en redenen in een Latijnse tekst. Selectie: het nauwkeurig citeren van de gevraagde woorden binnen de opgegeven regels.

Waar op letten: Citeren van exact drie Latijnse woorden. De woorden moeten daadwerkelijk de 'drie redenen' zijn die Cicero noemt. Let op de precieze formulering van de vraag ('de drie desbetreffende Latijnse woorden') om te voorkomen dat te lange frasen worden geciteerd.

Kernbegrippen: tekstbegrip, argumentatie, retorica

Veelgemaakte fouten:
- Onvolledig antwoord (niet alle drie de woorden citeren).
- Verkeerde woorden citeren die geen redenen zijn.
- Citeren van een te lange frase in plaats van de kernwoorden.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2021/tijdvak-1/vraag/8

## Vraag 9 – VWO Latijn Examen 2021 periode 1, vraag 9 (1 punt)

Regel 41-42 **weinig argumenten**
In het voorafgaande heeft Cicero opgemerkt dat Erucius hem daarmee een probleem bezorgt.
Beschrijf in eigen woorden dit probleem. Baseer je antwoord op een gegeven uit de regels 22-27 (**Nescio** t/m **possum**).

Wat kun je verwachten: Een vraag die vraagt om het beschrijven van een probleem in eigen woorden, gebaseerd op een specifiek tekstgedeelte, en het leggen van een verband met een andere tekstpassage.

Wat moet je kennen: Kennis van de Latijnse tekst (regels 22-27 en 41-42), inclusief woordenschat en grammaticale structuren. Begrip van retorische strategieën en argumentatieleer (refutatio).

Wat moet je kunnen: De Latijnse tekst correct vertalen/interpreteren. Een verband leggen tussen twee tekstgedeelten. Een probleem in eigen woorden formuleren. De paradoxale aard van een zwakke aanklacht herkennen en uitleggen.

Waar op letten: De vraag vraagt om een beschrijving 'in eigen woorden'. Het antwoord moet gebaseerd zijn op de regels 22-27. De kern van het probleem is de paradox dat een gebrek aan substantiële argumenten de weerlegging bemoeilijkt. Vermijd het letterlijk overnemen van zinnen uit de tekst.

Kernbegrippen: argumentatieleer, retorica, refutatio

Veelgemaakte fouten:
- Het niet begrijpen van de paradox dat een zwakke aanklacht lastig te weerleggen is omdat er geen concrete argumenten zijn om te ontkrachten.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2021/tijdvak-1/vraag/9

## Vraag 10 – VWO Latijn Examen 2021 periode 1, vraag 10 (1 punt)

Regel 1 in Sullae praesidiis fuit
Dit gegeven wordt door Cicero herhaaldelijk in zijn redevoering benadrukt.
Leg uit dat dit gegeven een belangrijk argument vormt in het betoog van Cicero. Betrek in je antwoord de betekenis van de woorden in Sullae praesidiis fuit.

Wat kun je verwachten: Een vraag die de interpretatie van een Latijnse frase combineert met begrip van de historische context en de argumentatiestructuur van Cicero's redevoering.

Wat moet je kennen: De betekenis van de Latijnse frase 'in Sullae praesidiis fuit' ('was een aanhanger van Sulla'). Kennis van de historische context van Sulla's proscripties en de burgeroorlogen. Begrip van Cicero's retorische strategieën en argumentatie.

Wat moet je kunnen: De Latijnse frase correct vertalen/interpreteren. De historische context toepassen op de interpretatie van de tekst. De functie van een specifiek gegeven (regel 1) binnen de bredere argumentatie van Cicero uitleggen.

Waar op letten: De correcte interpretatie van 'in Sullae praesidiis fuit' als 'aanhanger van Sulla'. Het verbinden van deze interpretatie met de logica van de proscriptielijsten (Sulla proscribeerde zijn vijanden, niet zijn aanhangers). De rol van dit argument in het ondermijnen van de aanklacht tegen Sex. Roscius.

Kernbegrippen: proscripties, Sulla, argumentatio, historische context

Veelgemaakte fouten:
- Onvoldoende kennis van de historische context (burgeroorlogen, Sulla's proscripties).
- De Latijnse frase 'in Sullae praesidiis fuit' niet correct interpreteren als 'was een aanhanger van Sulla'.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2021/tijdvak-1/vraag/10

## Vraag 12 – Retorische techniek beschrijven (1 punt)

1p 12 Beschrijf in eigen woorden de retorische techniek die Cicero in deze zin gebruikt. \( \blacktriangleright\blacktriangleright \)

Wat kun je verwachten: Beschrijf in eigen woorden een retorische techniek die Cicero gebruikt in een specifieke zin.

Wat moet je kennen: Kennis van retorische technieken en stijlmiddelen, zoals apostrophe, sermocinatio, en retorische vraag. Begrip van de functie van deze technieken in een betoog.

Wat moet je kunnen: De retorische techniek in de gegeven zin herkennen en deze in eigen woorden correct en bondig beschrijven. De functie van de techniek kunnen uitleggen.

Waar op letten: Beschrijf de techniek in eigen woorden; alleen een naam van een stijlmiddel is onvoldoende. Let op de directe aanspreking of de introductie van een fictieve spreker/vraag.

Kernbegrippen: apostrophe, sermocinatio, retorische vraag

Veelgemaakte fouten:
- Het volstaat niet om alleen een stijlmiddel te noemen; de techniek moet worden beschreven in eigen woorden.
- Verwarring met andere dialoogvormen of stijlmiddelen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2021/tijdvak-1/vraag/12

## Vraag 14 – Politieke Groepering 'adversarios' in Pro Roscio Amerino (1 punt)

Regel 9 adversarios
Noteer de benaming van de politieke groepering waartoe deze personen behoren. Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.

Wat kun je verwachten: Het benoemen van een politieke groepering op basis van een term in de tekst en achtergrondkennis.

Wat moet je kennen: De politieke achtergrond van de Romeinse burgeroorlogen, specifiek de strijd tussen Marius en Sulla, en de bijbehorende facties populares en optimates. Kennis van de context van de Pro Roscio Amerino.

Wat moet je kunnen: Historische contextuele informatie toepassen op een specifieke term uit de tekst.

Waar op letten: Het correct onderscheiden van de populares en optimates en hun relatie tot Sulla en Marius in de periode van de Pro Roscio Amerino.

Kernbegrippen: populares, optimates, Romeinse burgeroorlogen, Sulla, Marius

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen populares en optimates.
- Onvoldoende kennis van de historische context van de Pro Roscio Amerino.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2021/tijdvak-1/vraag/14

## Vraag 15 – Tekstverband tussen zinnen (1 punt)

1p 15 Welk woord geeft het best het verband weer tussen deze zin en de voorafgaande zin (regel 12-14 Opinor t/m Iunias)? A dus B maar C of D want Tekst 2 bestaat voornamelijk uit een bespreking van wat er met de bezittingen van Sex.

Wat kun je verwachten: Een vraag naar het logische verband tussen twee zinnen of tekstgedeelten, waarbij een passend verbindingswoord gekozen moet worden uit gegeven opties.

Wat moet je kennen: De betekenis en functie van verschillende tekstverbanden (o.a. adversatief, causaal, concluderend, disjunctief).
De Latijnse tekst in de betreffende regels (12-14 en 14-15) en de Nederlandse vertaling/interpretatie daarvan.

Wat moet je kunnen: De inhoud van de twee zinnen correct interpreteren.
Het logische verband tussen de twee zinnen analyseren.
Het juiste verbindingswoord kiezen dat dit verband adequaat weergeeft.

Waar op letten: Let op de semantische relatie tussen de inhoud van de eerste zin en de inhoud van de tweede zin. Is er sprake van een tegenstelling, oorzaak-gevolg, opsomming, conclusie, etc.? Vermijd het kiezen van een verbindingswoord dat een ander type verband suggereert dan daadwerkelijk aanwezig is.

Kernbegrippen: adversativum, tekstverband

Veelgemaakte fouten:
- Verkeerd interpreteren van het logische verband tussen zinnen (bv. causaal of concluderend i.p.v. adversatief).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2021/tijdvak-1/vraag/15

## Vraag 16 – VWO Latijn Examen 2021 periode 1, vraag 16 (2 punten)

Tekst 2 bestaat voornamelijk uit een bespreking van wat er met de bezittingen van Sex. Roscius gebeurd is. Ergens in tekst 2 onderbreekt Cicero deze bespreking even om tussendoor in enkele regels iets anders aan de orde te stellen.
a Noteer het nummer van de regel waarin deze onderbreking begint en het nummer van de regel waarin deze onderbreking eindigt.
b Noteer in eigen woorden in één zin wat Cicero in deze onderbreking aan de orde stelt.

Wat kun je verwachten: Het identificeren van een specifieke tekstpassage (onderbreking/digressie) en het samenvatten van de inhoud daarvan.

Wat moet je kennen: Begrip van Latijnse tekst (Tekst 2).
Kennis van retorische begrippen als 'digressio' (uitweiding) en 'dispositio' (tekststructuur) is behulpzaam, maar niet expliciet vereist voor de vraagstelling.
Context van de zaak Sex. Roscius en de rol van Cicero, Sulla en Chrysogonus.

Wat moet je kunnen: De hoofdlijn van een betoog herkennen.
Een afwijking van de hoofdlijn (onderbreking/uitweiding) identificeren.
De begin- en eindregels van een specifieke passage nauwkeurig afbakenen.
De kernboodschap van een passage in eigen woorden samenvatten.

Waar op letten: Nauwkeurige identificatie van de begin- en eindregel van de onderbreking.
Correcte en bondige samenvatting van de inhoud van de onderbreking, waarbij de essentie (wie is de ware schuldige) wordt benoemd.

Kernbegrippen: dispositio, digressio, criminatio

Veelgemaakte fouten:
- Onjuist afbakenen van de digressie (begin/eindregel).
- Onjuist samenvatten van de kernboodschap van de digressie.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2021/tijdvak-1/vraag/16

## Vraag 17 – VWO Latijn Examen 2021 periode 1, vraag 17 (1 punt)

Tekst 3
Regel 2 eundem
Door het gebruik van het woord eundem vestigt Cicero terloops de aandacht op een naar zijn mening absurde situatie.
1p 17 Beschrijf in eigen woorden deze absurde situatie.

Wat kun je verwachten: Beschrijving van een absurde situatie op basis van een specifiek woordgebruik in de Latijnse tekst.

Wat moet je kennen: De betekenis van het Latijnse woord 'eundem' (dezelfde). De context van Tekst 3, regel 2, en de bredere argumentatie van Cicero.

Wat moet je kunnen: De betekenis van een specifiek Latijns woord in de context van de zin en de bredere tekst interpreteren. De implicatie van het woordgebruik (hier: ironie/absurditeit) herkennen. De absurde situatie in eigen woorden beschrijven.

Waar op letten: De precieze betekenis van 'eundem' ('dezelfde') en hoe dit woord de door Cicero bedoelde absurditeit benadrukt. De relatie tussen de aanklager en de dader.

Kernbegrippen: idem, eadem, idem, rhetorica, ironie, contextuele interpretatie

Veelgemaakte fouten:
- Het beantwoorden van de vraag is onmogelijk zonder de context van de Latijnse tekst (Tekst 3), die niet in de meegeleverde documenten staat.
- Het niet herkennen van de betekenis 'dezelfde' van 'eundem' en de ironische implicatie daarvan.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2021/tijdvak-1/vraag/17

## Vraag 18 – Cicero's retorische wapen: movere (2 punten)

2p 18 Beschrijf in eigen woorden uit deze regels twee verschillende opmerkingen waarin Cicero dit wapen toepast. Regel 13-14 videte t/m putetis Deze woorden worden door A. van den Daele als volgt vertaald: Zie dan toe, bij de onsterfelijke goden, naar welk een afgrond de staat gevoerd zal worden. In het Latijn is hier het stilistisch middel eufemisme gebruikt.

Wat kun je verwachten: Beschrijf in eigen woorden twee verschillende opmerkingen waarin Cicero het retorische wapen 'movere' toepast, gebaseerd op de opgegeven regels.

Wat moet je kennen: Kennis van het retorische middel 'movere' (het bespelen van emoties), de context van de toespraak van Cicero, en de inhoud van de opgegeven Latijnse regels (eventueel met vertaling).

Wat moet je kunnen: De tekst analyseren op retorische middelen, specifieke uitspraken van Cicero identificeren, en uitleggen welke emotie hij daarmee probeert op te wekken. Eigen woorden gebruiken en twee *verschillende* opmerkingen formuleren.

Waar op letten: Twee *verschillende* opmerkingen geven. Elke opmerking moet gekoppeld zijn aan een *specifieke emotie* die Cicero probeert op te wekken. Vermijd didactiek of motivatie. Focus op de feitelijke toepassing van 'movere'.

Kernbegrippen: movere, retorica, pathos

Veelgemaakte fouten:
- Het niet koppelen van de opmerking aan het opwekken van een specifieke emotie.
- Het geven van slechts één voorbeeld in plaats van de gevraagde twee.
- Het geven van twee voorbeelden die op hetzelfde neerkomen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2021/tijdvak-1/vraag/18

## Vraag 20 – VWO Latijn Examen 2021 periode 1, vraag 20 (1 punt)

Regel 16 iis
1p 20 Citeer uit het vervolg (t/m regel 18 laborare) het Latijnse tekstelement waarmee Cicero iis nader concretiseert.

Wat kun je verwachten: Het citeren van een Latijns tekstelement dat een eerder genoemd voornaamwoord nader concretiseert.

Wat moet je kennen: Syntactische functie van voornaamwoorden (hier 'iis'), begrip van concretisering in Latijnse teksten, woordenschat van de betreffende tekstpassage.

Wat moet je kunnen: De tekst analyseren op verbanden tussen voornaamwoorden en de daaropvolgende specificaties, de betekenis van de tekstpassage interpreteren, het juiste tekstelement identificeren en citeren.

Waar op letten: De term 'nader concretiseert' niet te strikt interpreteren als alleen een appositie; het kan ook een specificatie zijn van de omstandigheden of aard van de referent. Let op de precieze formulering van het antwoord (twee woorden).

Kernbegrippen: pronominal reference, syntax

Veelgemaakte fouten:
- De term 'nader concretiseert' kan verkeerd worden geïnterpreteerd als een eis voor een directe appositie in dezelfde naamval en getal.
- Het citeren van te veel of te weinig tekst in plaats van de precieze twee woorden.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2021/tijdvak-1/vraag/20

## Vraag 21 – VWO Latijn Examen 2021 periode 1, vraag 21 (1 punt)

1p 21 Noteer in eigen woorden de a-fortiori-redenering die uit deze regels op te maken is. Regel 21-22 hominibus t/m incommodorum Cicero zegt in het vervolg (t/m regel 24 **amittimus**) ongeveer hetzelfde als hier.

Wat kun je verwachten: Het identificeren en formuleren van een specifieke redeneerwijze (a-fortiori) op basis van een Latijnse tekstpassage.

Wat moet je kennen: De definitie en kenmerken van een a-fortiori-redenering. Voldoende Latijnse woordenschat en grammatica om de strekking van de regels 21-22 te begrijpen.

Wat moet je kunnen: De Latijnse tekst (regels 21-22) interpreteren. De kern van de argumentatie in de tekst identificeren. De a-fortiori-redenering correct abstraheren en in eigen woorden formuleren.

Waar op letten: Correcte identificatie van de twee vergeleken groepen (vijanden en medeburgers). Correcte formulering van de 'des te meer'-logica. Het antwoord moet in eigen woorden zijn. De valkuilen zijn het niet correct identificeren van de twee groepen en het niet correct formuleren van de 'des te meer'-logica.

Kernbegrippen: a-fortiori-redenering

Veelgemaakte fouten:
- Het niet correct identificeren van de twee groepen die worden vergeleken (vijanden en medeburgers).
- Het niet correct formuleren van de 'des te meer'-logica die kenmerkend is voor een a-fortiori-redenering.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2021/tijdvak-1/vraag/21

## Vraag 22 – Verklaring tijdsverschil ademit en amittimus (2 punten)

Regel 21-22 hominibus t/m incommodorum
Cicero zegt in het vervolg (t/m regel 24 amittimus) ongeveer hetzelfde als hier.
Verklaar het verschil in tijd tussen ademit (regel 21) en amittimus (regel 24). Betrek in je antwoord de context van beide werkwoordsvormen.

Wat kun je verwachten: Een verklaring van het verschil in tijd tussen twee werkwoordsvormen, waarbij de context van beide vormen betrokken moet worden.

Wat moet je kennen: Kennis van de Latijnse werkwoordstijden (perfectum, praesens) en hun grammaticale functies, inclusief contextuele nuances zoals het praesens gnomicum. Kennis van de historische context (proscripties) kan helpen bij de interpretatie van het perfectum.

Wat moet je kunnen: De grammaticale tijd van werkwoorden identificeren. De functie van een werkwoordstijd in een specifieke context uitleggen. De bredere tekstuele en historische context betrekken bij de interpretatie van grammaticale vormen.

Waar op letten: Zowel de grammaticale tijd correct benoemen als de specifieke functie van die tijd in de gegeven context uitleggen. Zorg ervoor dat de context van beide werkwoordsvormen expliciet in het antwoord wordt betrokken. Vermijd alleen een grammaticale benoeming zonder functionele verklaring.

Kernbegrippen: tempusgebruik, perfectum, praesens, contextuele interpretatie

Veelgemaakte fouten:
- Alleen de grammaticale tijd benoemen zonder de functie in de context uit te leggen.
- De context van de proscripties niet betrekken bij de verklaring van het perfectum.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2021/tijdvak-1/vraag/22

## Vraag 23 – Cicero's redevoering: Waarde en retorische term (2 punten)

Regel 20-24 Quae t/m amittimus
In een artikel over deze redevoering schrijft Chr. Pieper dat Cicero het proces wil presenteren als een zaak waarin de vrijheid van de Romeinse republiek verloren dreigt te gaan.
In deze laatste regels van zijn redevoering noemt Cicero niet vrijheid, maar een andere belangrijke waarde die verloren dreigt te gaan.
a Noteer een Nederlands woord waarmee deze waarde wordt weergegeven.
b Noteer de Latijnse benaming van het slotgedeelte van een redevoering.

Wat kun je verwachten: Deelvraag a vraagt naar een centrale waarde in een specifieke tekstpassage. Deelvraag b vraagt naar een Latijnse retorische term.

Wat moet je kennen: Kennis van de Latijnse tekst (regels 20-24) en de interpretatie daarvan. Kennis van retorische termen, specifiek de benaming van het slotgedeelte van een redevoering.

Wat moet je kunnen: Tekstinterpretatie: het identificeren van een impliciete waarde in een Latijnse tekstpassage. Feitenkennis reproduceren: de Latijnse term voor een retorisch onderdeel.

Waar op letten: Deelvraag a: Niet 'vrijheid' noemen, dit wordt expliciet uitgesloten. Zoek naar een andere belangrijke waarde die verloren dreigt te gaan. Deelvraag b: De correcte Latijnse term voor het slotgedeelte van een redevoering.

Kernbegrippen: retorica, peroratio, tekstinterpretatie

Veelgemaakte fouten:
- Het antwoord 'vrijheid' geven, wat expliciet wordt uitgesloten in de vraag.
- De Latijnse term 'peroratio' niet kennen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/latijn/2021/tijdvak-1/vraag/23

## Vragen in dit examen

### Vraag 4 – Motievenanalyse en retorische techniek

Wat kun je verwachten: Het identificeren van specifieke Latijnse termen en het vergelijken van retorische motieven tussen een theoretische beschrijving en een toegepaste tekst.

Wat moet je kennen: Latijnse woordenschat (zelfstandige naamwoorden), begrip van retorische begrippen zoals 'opsomming' en 'eliminatiemethode', en de inhoud van de opgegeven Latijnse tekstfragmenten.

Wat moet je kunnen: Latijnse tekst lezen en begrijpen, specifieke informatie (zelfstandige naamwoorden) lokaliseren, concepten (motieven) herkennen en vergelijken tussen verschillende tekstgedeelten.

Waar op letten: Nauwkeurig citeren van het Latijnse zelfstandig naamwoord, correcte interpretatie van motieven in zowel de theoretische beschrijving als de Latijnse tekst, en het vermijden van verwarring tussen de twee contexten.

### Vraag 5 – Cicero's beschrijving van 'filius' en retorisch doel

Wat kun je verwachten: Een vraag die bestaat uit twee delen: a) het citeren van specifieke Latijnse tekstelementen die een persoon beschrijven, en b) het uitleggen van het retorische doel achter deze beschrijving.

Wat moet je kennen: Latijnse woordenschat en grammatica om de tekst te begrijpen.
Retorische begrippen, met name pathos en argumentatietechnieken.
De context van de redevoering van Cicero (indien relevant voor het doel).

Wat moet je kunnen: Specifieke tekstelementen lokaliseren en correct citeren uit een gegeven Latijnse tekst.
De betekenis van de geciteerde tekstelementen interpreteren in de context.
Het retorische doel van de auteur (Cicero) achter de gekozen formuleringen analyseren en uitleggen.
De relatie tussen tekstkeuze en beoogd effect op het publiek (jury) benoemen.

Waar op letten: Nauwkeurigheid bij het citeren: de geciteerde tekstelementen moeten exact overeenkomen met de brontekst.
Volledigheid van het antwoord: beide gevraagde tekstelementen moeten worden geciteerd.
Correcte interpretatie van het retorische doel: de uitleg moet verder gaan dan een simpele vertaling en ingaan op de intentie van Cicero om de toehoorders te beïnvloeden (pathos).
De relatie tussen de beschrijvingen en het argument dat Cicero probeert te maken.

### Vraag 11 – Analyse van 'lege' en de inhoud van de wet

Wat kun je verwachten: De vraag vereist het identificeren van een specifieke wet als 'oud' of 'nieuw' en het verklaren van deze keuze, gevolgd door een beschrijving van de inhoud van de wet in eigen woorden, gebaseerd op de opgegeven tekstregels.

Wat moet je kennen: Kennis van de historische context van proscripties in het Romeinse Rijk, met name die van Sulla, en de relatie daarvan tot 'nieuwe' wetten. Begrip van de Latijnse tekst om de inhoud van de wet te kunnen afleiden.

Wat moet je kunnen: 1. De Latijnse tekst (regels 1-5) nauwkeurig lezen en interpreteren. 2. De betekenis van 'lege' (wet) in de context van de passage plaatsen. 3. De inhoud van de wet afleiden uit de beschrijvingen in de tekst. 4. De afgeleide inhoud en classificatie (oud/nieuw) helder en beknopt in eigen woorden formuleren.

Waar op letten: 1. De context van 'lege' in regel 3: de voorafgaande en volgende zinnen die de aard van de wet beschrijven (doden, goederen verkopen). 2. De tegenstelling tussen 'oude' en 'nieuwe' wetten die in de vraagtekst wordt geïntroduceerd. 3. De twee specifieke bepalingen die de wet bevatte, zoals beschreven in de tekst.

### Vraag 13 – Analyse van grammaticale structuur, citatie en stilistisch middel in VWO Latijn examen 2021, vraag 13

Wat kun je verwachten: Een vraag die de grammaticale structuur van een Latijnse zin vergelijkt met een Nederlandse vertaling, een citatievraag en een vraag over een stilistisch middel (parallellisme).

Wat moet je kennen: Latijnse grammatica: identificatie van onderwerp en persoonsvorm
Nederlandse grammatica: identificatie van onderwerp en persoonsvorm
Stilistische middelen: definitie en herkenning van parallellisme
Woordenschat: vertaling van Latijnse woorden naar Nederlands

Wat moet je kunnen: Analyseren van de grammaticale structuur van een Latijnse zin
Vergelijken van grammaticale structuren tussen Latijn en Nederlands
Citeren van specifieke Latijnse woorden of zinsdelen
Identificeren van stilistische middelen in een Latijnse tekst
Toepassen van kennis over parallellisme op een gegeven tekstfragment

Waar op letten: Bij vraag 'a': Zorg ervoor dat zowel het Latijnse onderwerp als het onderwerp in de vertaling correct wordt geïdentificeerd en benoemd. Een onvolledig antwoord leidt tot puntverlies.
Bij vraag 'b': Citeren betekent het Latijnse woord exact overnemen, inclusief eventuele uitgangen.
Bij vraag 'c': Identificeer de correcte parallelle elementen en citeer deze nauwkeurig in het schema.

### Vraag 19 – Stilistische middelen: eufemisme en alliteratie

Wat kun je verwachten: Uitleg van het ontbreken van een stilistisch middel (eufemisme) in de vertaling, met verwijzing naar zowel Latijn als vertaling. Benoemen van een ander stilistisch middel dat niet is overgenomen.

Wat moet je kennen: Definitie en voorbeelden van eufemisme. Definitie en voorbeelden van alliteratie. De Latijnse tekst van regel 13-14 en de gegeven vertaling.

Wat moet je kunnen: Latijnse tekst analyseren op stilistische middelen. De betekenis van Latijnse woorden en uitdrukkingen interpreteren. De vertaling vergelijken met de Latijnse brontekst om verschillen in stilistische weergave te identificeren. Een uitleg formuleren die zowel het Latijn als de vertaling betrekt.

Waar op letten: De specifieke Latijnse uitdrukking die als eufemisme dient ('quem in locum') en de expliciete Nederlandse vertaling ('afgrond'). Het identificeren van klankherhaling (alliteratie) in de Latijnse tekst die niet in de vertaling voorkomt. Zorg dat de uitleg bij deelvraag 'a' zowel het Latijn als de vertaling behandelt en het contrast duidelijk maakt.

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2021
tijd vak 1
woensdag 19 mei
9.00 - 12.00 uur
Latijnse taal en cultuur
Bij dit examen hoort een bijlage.

Dit examen bestaat uit 23 vragen en een vertaalopdracht.
Voor dit examen zijn maximaal 74 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord
meestal geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (tekstelementen, redenen, voorbeelden e.d.) dan er
worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld één tekstelement wordt gevraagd en je
antwoordt met meer dan één tekstelement, dan wordt alleen het eerste
tekstelement in de beoordeling meegeteld.

VW-1110-a-21-1-o

### Pagina 2

Tekst 1
1p 1 Regel 2 Annos t/m quadraginta
Leg uit dat met deze woorden de voorafgaande suggestie
Adulescentulus t/m inductus (regel 1-2) niet volledig weerlegd wordt.

1p 2 Regel 7 Nihil autem umquam debuit
Citeer uit het voorafgaande (vanaf regel 1 Patrem) het Latijnse
tekstelement waarop Cicero met deze woorden ingaat.

2p 3 Regel 8-9 ruri t/m vixerit
Erucius geeft voor dit feit een andere verklaring dan Cicero.
a Beschrijf in eigen woorden de verklaring die Erucius geeft. Betrek in
je antwoord een gegeven uit de regels 22-27 (Nescio t/m possum).
b Beschrijf in eigen woorden de verklaring die Cicero geeft. Betrek in je
antwoord een gegeven uit de regels 28-33 (Quid ais t/m consumere).

Regel 1-19 Patrem t/m constantissimus
In zijn boek De inventione beschrijft Cicero de techniek van de
opsomming:
Bij de opsomming worden verscheidene mogelijkheden naast elkaar
gezet. Nadat alle andere mogelijkheden zijn ontkracht, blijft er een
over die noodzakelijkerwijs de juiste moet zijn. Voorbeeld: “Het moet
wel zo zijn dat het slachtoffer ofwel vanwege vijandschap door mijn
cliënt is gedood, ofwel uit vrees, of omdat hij hoopt er beter van te
worden, of om een vriend een plezier te doen, of het is zo, als geen
van deze omstandigheden aan de orde is, dat het slachtoffer niet door
mijn cliënt is gedood.”
2p 4 a Citeer uit de regels 13-19 (Nam t/m constantissimus) het Latijnse
zelfstandig naamwoord waarmee Cicero naar het motief vijandschap
verwijst.
b Noteer een motief dat Cicero in de bovenstaande passage uit
De inventione noemt, dat hij ook in de regels 1-7 (Patrem t/m
interfuisse) aan de orde stelt.

3p 5 Regel 21 filius
a Citeer uit het voorafgaande (vanaf regel 16 Rursus) de twee Latijnse
tekstelementen waarmee Cicero deze persoon op een meer
uitgebreide wijze heeft beschreven.
b Leg uit welk doel Cicero met deze meer uitgebreide beschrijving had.

Regel 24-26 Quod t/m optima
In deze zin maakt Cicero gebruik van het stilistisch middel chiasme.
Neem het volgende schema over en citeer op de plaats van de puntjes de
vier Latijnse tekstelementen die het chiasme vormen:
... (a), ... (b), ... (b), ... (a).

VW-1110-a-21-1-o 2 / 6 lees verder ► ► ►

### Pagina 3

Regel 22-27 Nescio t/m possum
In deze regels kwalificeert Cicero de aanklacht van Erucius onder andere
met de woorden mala (regel 25) en nugatoria (regel 25).
2p 7 Citeer uit de regels 22-27 (Nescio t/m possum) de andere twee niet
direct opeenvolgende Latijnse woorden waarmee Cicero de aanklacht van
Erucius kwalificeert.

Regel 29 relegationis ac supplici
In het vervolg noemt Cicero drie redenen die volgens hem veel meer voor
de hand liggen.
2p 8 Citeer uit de regels 37-40 (Vides t/m dicis) de drie desbetreffende
Latijnse woorden.

Regel 41-42 weinij argumenten
In het voorafgaande heeft Cicero opgemerkt dat Erucius hem daarmee
een probleem bezorgt.
1p 9 Beschrijf in eigen woorden dit probleem. Baseer je antwoord op een
gegeven uit de regels 22-27 (Nescio t/m possum).

Tekst 2

Regel 1 in Sullae praesidiis fuit
Dit gegeven wordt door Cicero herhaaldelijk in zijn redevoering benadrukt.
1p 10 Leg uit dat dit gegeven een belangrijk argument vormt in het betoog van
Cicero. Betrek in je antwoord de betekenis van de woorden in Sullae
praesidiis fuit.

Regel 3 lege (het eerste lege in regel 3)
In het vervolg (t/m regel 5 quaero) is sprake van oude en nieuwe wetten.
2p 11 a Tot welke categorie behoort het eerste lege in regel 3? Verklaar je
antwoord.
b Beschrijf in eigen woorden welke twee bepalingen deze wet bevatte.
Baseer je antwoord op de regels 1-5 (Dum t/m quaero).

Regel 6 In t/m Eruci
1p 12 Beschrijf in eigen woorden de retorische techniek die Cicero in deze zin
gebruikt.

VW-1110-a-21-1-0 3/6 lees verder 

### Pagina 4

Regel 6-8 **nam t/m purgavit**
Deze regels worden door A. van den Daele als volgt vertaald:
Sulla immers heb ik van de aanvang af van mijn rede uitdrukkelijk
wegens persoonlijke buitengemene voortreffelijkheid steeds
verschoond.
In de vertaling is de grammaticale structuur van het Latijn niet geheel
overgenomen.
13 3p a Leg dit uit met betrekking tot het onderwerp van **purgavit**. Ga in je
antwoord in op zowel het Latijn als de vertaling.
b Citeer het Latijnse woord dat in de vertaling is weergegeven met
‘persoonlijke’.
Cicero maakt in de regels 6-8 (nam t/m purgavit) gebruik van het
stilistisch middel parallellisme.
c Neem het volgende schema over en citeer op de plaats van de puntjes
de vier desbetreffende Latijnse tekstelementen:
... (a), ... (b), ... (a), ... (b).

14 1p Regel 9 **adversarios**
Noteer de benaming van de politieke groepering waartoe deze personen
behoren. Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je
voor dit examen gelezen hebt.

15 1p Regel 14-15 **Aliquot t/m dicuntur**
Welk woord geeft het best het verband weer tussen deze zin en de
voorafgaande zin (regel 12-14 **Opinor t/m Iunias**)?
A dus
B maar
C of
D want

Tekst 2 bestaat voornamelijk uit een bespreking van wat er met de
bezittingen van Sex. Roscius gebeurd is. Ergens in tekst 2 onderbreekt
Cicero deze bespreking even om tussendoor in enkele regels iets anders
aan de orde te stellen.
16 2p a Noteer het nummer van de regel waarin deze onderbreking begint en
het nummer van de regel waarin deze onderbreking eindigt.
b Noteer in eigen woorden in één zin wat Cicero in deze onderbreking
aan de orde stelt.
VW-1110-a-21-1-o 4 / 6 lees verder ► ► ►

### Pagina 5

Tekst 3

Regel 2 eundem
Door het gebruik van het woord eundem vestigt Cicero terloops de
aandacht op een naar zijn mening absurde situatie.
1p 17 Beschrijf in eigen woorden deze absurde situatie.

Regel 9-14 Illam t/m putetis
Een van de wapens waarmee een redenaar zijn publiek probeerde te
overtuigen was movere.
2p 18 Beschrijf in eigen woorden uit deze regels twee verschillende
opmerkingen waarin Cicero dit wapen toepast.

Regel 13-14 videte t/m putetis
Deze woorden worden door A. van den Daele als volgt vertaald:
Zie dan toe, bij de onsterfelijke goden, naar welk een afgrond de staat
gevoerd zal worden.
In het Latijn is hier het stilistisch middel eufemisme gebruikt.
2p 19 a Leg uit dat in de vertaling het eufemisme niet is overgenomen. Ga in
je antwoord in op zowel het Latijn als de vertaling.
b Noteer de naam van een ander stilistisch middel dat in het Latijn is
gebruikt, maar niet in de vertaling is overgenomen.

Regel 16 iis
Citeer uit het vervolg (t/m regel 18 laborare) het Latijnse tekstelement
waarmee Cicero iis nader concretiseert.
1p 20

Regel 16-18 Vestrum t/m laborare
Noteer in eigen woorden de a-fortiori-redenering die uit deze regels op te
maken is.
1p 21

Regel 21-22 hominibus t/m incommodorum
Cicero zegt in het vervolg (t/m regel 24 amittimus) ongeveer hetzelfde als
hier.
2p 22 Verklaar het verschil in tijd tussen ademit (regel 21) en amittimus
(regel 24). Betrek in je antwoord de context van beide
werkwoordsvormen.

Let op: de laatste vraag en opdracht van dit examen staan op de
volgende pagina.

VW-1110-a-21-1-o
5 / 6
lees verder

### Pagina 6

Regel 20-24 Quae t/m amittimus
In een artikel over deze redevoering schrijft Chr. Pieper dat Cicero het
proces wil presenteren als een zaak waarin de vrijheid van de Romeinse
republiek verloren dreigt te gaan.
In deze laatste regels van zijn redevoering noemt Cicero niet vrijheid,
maar een andere belangrijke waarde die verloren dreigt te gaan.
23 a Noteer een Nederlands woord waarmee deze waarde wordt
weergegeven.
b Noteer de Latijnse benaming van het slotgedeelte van een
redevoering.

Tekst 4
37p Bestudeer de inleiding en de aantekeningen bij tekst 4.
Vertaal de regels 1 t/m 13 in het Nederlands.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
VW-1110-a-21-1-o
einde