# Eindexamen Grieks VWO 2023 tijdvak 2 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/grieks/2023/tijdvak-2 ## Vraag 1 – VWO Grieks Examen 2023 periode 2, vraag 1 (2 punten) 2p 1 Regel 1 \( λόγον οὐκ ὑγιέα \) a Citeer uit het vervolg (t/m regel 4 \( ἑωυτοῦ \)) het Griekse tekstelement waarmee de inhoud van deze \( λόγον \) wordt weergegeven. b Noteer de naam van het stilistisch middel dat gebruikt is in de woorden \( λόγον οὐκ ὑγιέα \). Regel 1-6 \( Δέσποτα \) t/m \( ἀνόμων \) Dit tekstgedeelte is opgebouwd als een ringcompositie. Wat kun je verwachten: Een vraag die bestaat uit twee delen: het citeren van een Grieks tekstelement dat de inhoud van een eerder genoemd concept weergeeft, en het benoemen van een stilistisch middel. Wat moet je kennen: Kennis van Griekse grammatica (met name accusativus cum infinitivo-constructies), kennis van stilistische middelen (specifiek litotes). Wat moet je kunnen: Accuraat citeren van Griekse tekstfragmenten, herkennen en benoemen van stilistische middelen in Griekse tekst. Waar op letten: Bij deel a: citeer het precieze tekstelement dat de inhoud weergeeft, niet te veel of te weinig. Let op de grammaticale constructie (ACI). Bij deel b: herken de ontkenning van het tegendeel als litotes. Kernbegrippen: litotes, accusativus cum infinitivo Veelgemaakte fouten: - Het citeren van een te groot of te klein tekstfragment. - Het niet herkennen van de litotes als stijlfiguur (ontkenning van het tegendeel). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/grieks/2023/tijdvak-2/vraag/1 ## Vraag 2 – Ringcompositie herkenning (1 punt) Regel 1-6 Δέσποτα t/m ἀνόμων Dit tekstgedeelte is opgebouwd als een ringcompositie. Citeer uit dit tekstgedeelte het Griekse tekstelement dat in de ringcompositie beschouwd kan worden als een herhaling van λόγον οὐκ ὑγιέα (regel 1). Wat kun je verwachten: Een vraag die vraagt om het identificeren van een specifiek tekstelement dat een stijlmiddel (ringcompositie) completeert, gebaseerd op inhoudelijke parallel. Wat moet je kennen: Het concept van ringcompositie als stijlmiddel in Griekse teksten. De betekenis van de Griekse woorden λόγον οὐκ ὑγιέα en ἀνόμων. Wat moet je kunnen: 1. Het herkennen van de structuur van een ringcompositie in een gegeven tekstgedeelte. 2. Het inhoudelijk vergelijken van Griekse zinsdelen/woorden om parallellen te vinden. 3. Het citeren van het correcte Griekse tekstelement. Waar op letten: Let op de inhoudelijke overeenkomst tussen het begin (λόγον οὐκ ὑγιέα) en het einde van het opgegeven tekstgedeelte. De valkuil is het niet herkennen van de inhoudelijke parallel tussen 'een ongezond/ongepast verhaal' en 'onwettige dingen'. Kernbegrippen: ringcompositie, stijlmiddelen Veelgemaakte fouten: - Het niet herkennen van de inhoudelijke parallel tussen 'een ongezond/ongepast verhaal' (λόγον οὐκ ὑγιέα) en 'onwettige dingen' (ἀνόμων). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/grieks/2023/tijdvak-2/vraag/2 ## Vraag 3 – Functie van een kamer afleiden uit Griekse woorden (2 punten) 2p 3 Citeer uit het tekstgedeelte \( ἀρχὴν \) t/m \( θρόνος \) (regel 9-12) de twee niet direct opeenvolgende Griekse woorden waaruit de functie van deze kamer afgeleid kan worden. Regel 14 \( στίχῃ \) en regel 15 \( γένῃ \) Wat kun je verwachten: Het citeren van specifieke Griekse woorden uit een opgegeven tekstgedeelte die een bepaalde functie of betekenis aanduiden, waarbij rekening gehouden moet worden met de opeenvolging van de woorden. Wat moet je kennen: Woordenschat van het Grieks, met name woorden die betrekking hebben op huiselijke functies of objecten. Begrip van de context van de tekst om de functie van de kamer te kunnen bepalen. Wat moet je kunnen: 1. Het nauwkeurig lokaliseren van het opgegeven tekstgedeelte (regel 9-12). 2. Het scannen van dit tekstgedeelte op woorden die de functie van een kamer kunnen beschrijven. 3. Het herkennen van de betekenis van relevante Griekse woorden. 4. Het selecteren van twee woorden die niet direct opeenvolgend zijn en de functie van de kamer aanduiden. 5. Het correct citeren van deze woorden, inclusief regelnummer. Waar op letten: 1. De vraag vraagt expliciet om 'twee niet direct opeenvolgende Griekse woorden'. Dit is cruciaal. 2. De woorden moeten de 'functie van deze kamer' (τὸ οἴκημα) afleiden. 3. De woorden moeten exact geciteerd worden, inclusief eventuele lidwoorden indien relevant voor de betekenis (hoewel hier niet het geval voor de kernwoorden). 4. De regelnummers moeten correct zijn. Kernbegrippen: citeren, woordenschat, tekstbegrip Veelgemaakte fouten: - Het citeren van direct opeenvolgende woorden, terwijl de vraag expliciet om niet-direct opeenvolgende woorden vraagt. - Het niet herkennen van de betekenis van de Griekse woorden die naar 'slapen' of 'bed' verwijzen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/grieks/2023/tijdvak-2/vraag/3 ## Vraag 4 – Onderwerp bepalen bij conjunctivus (1 punt) Regel 14 στίχῃ en regel 15 γένῃ Welke bewering is juist? A Het onderwerp van στίχῃ en van γένῃ is de vrouw van Candaules. B Het onderwerp van στίχῃ is de vrouw van Candaules en het onderwerp van γένῃ is Gyges. C Het onderwerp van στίχῃ is Gyges en het onderwerp van γένῃ is de vrouw van Candaules. D Het onderwerp van στίχῃ en van γένῃ is Gyges. Wat kun je verwachten: Een vraag over het bepalen van het onderwerp van twee conjunctivi in een Griekse tekst. Wat moet je kennen: Kennis van de Griekse grammatica, in het bijzonder het herkennen van persoonsvormen (conjunctivus) en het bepalen van het bijbehorende onderwerp op basis van context en grammaticale congruentie. Wat moet je kunnen: De tekst nauwkeurig lezen en interpreteren, de grammaticale functie van woorden herkennen en het onderwerp correct toewijzen aan de persoonsvormen, rekening houdend met mogelijke wisselingen van onderwerp binnen een samengestelde zin. Waar op letten: Let op de context van de zin en de handelingen die worden beschreven. Bepaal wie de actie uitvoert voor elke persoonsvorm. Wees alert op wisselingen van onderwerp, vooral in bijzinnen of coördinerende constructies. De persoonsuitgang van de conjunctivus kan een indicatie geven, maar de context is doorslaggevend. Kernbegrippen: onderwerp, conjunctivus Veelgemaakte fouten: - Wisseling van onderwerp in een samengestelde zin niet herkennen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/grieks/2023/tijdvak-2/vraag/4 ## Vraag 5 – VWO Grieks Examen 2023 periode 2, vraag 5 (1 punt) 1p 5 Citeer uit het tekstgedeelte \( Θάρσει \) t/m \( κοῖτον \) (regel 7-12) het Griekse tekstelement dat aangeeft vanaf welke plek Gyges dit deed. Regel 21 \( τοῦ ἀνδρὸς \) Met \( τοῦ ἀνδρὸς \) zou Gyges bedoeld kunnen zijn of Candaules. Wat kun je verwachten: Een vraag die vraagt om een specifiek Grieks tekstelement te citeren dat een bepaalde functie of informatie in de tekst vervult. Wat moet je kennen: Griekse woordenschat en zinsbouw om de betekenis van de tekst te begrijpen. Kennis van de verhaallijn om de context van de vraag te plaatsen. Wat moet je kunnen: De relevante passage in de Griekse tekst lokaliseren. De specifieke informatie die gevraagd wordt, identificeren. Het correcte Griekse tekstelement nauwkeurig citeren, zonder extra of ontbrekende woorden. Waar op letten: Precieze afbakening van het citaat. Het citaat moet exact de gevraagde informatie (vanaf welke plek) weergeven. Let op de context van de handeling van Gyges. Kernbegrippen: citaat, tekstbegrip, lokalisering Veelgemaakte fouten: - Een te groot of te klein tekstgedeelte citeren. - Het verkeerde tekstgedeelte citeren dat wel in de buurt staat maar niet de precieze locatie aangeeft. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/grieks/2023/tijdvak-2/vraag/5 ## Vraag 6 – Interpretatie van ambiguïteit in Griekse tekst (2 punten) 2p 6 Noteer voor elk van beide interpretaties een argument. Baseer je antwoord op het tekstgedeelte \( Ὡς \) t/m \( Κανδαύλεα \) (regel 19-22). Regel 20-21 \( Καὶ \) t/m \( ἐξιόντα \) en regel 23-24 \( παρὰ γὰρ \) t/m \( φέρει \) De werkwoordstijd van de persoonsvormen in deze zinnen is gelijk, maar deze werkwoordstijd is op een verschillende manier gebruikt. Wat kun je verwachten: Het geven van argumenten voor twee verschillende interpretaties van een ambigu tekstgedeelte, gebaseerd op een specifiek tekstfragment. Wat moet je kennen: Griekse grammatica: genitivus (specifiek de functie van 'ἐκ' met genitivus versus 'ὑπό' met genitivus) Tekstbegrip: het verhaal en de personages (Gyges, Candaules, de vrouw) Contextuele interpretatie: hoe de handelingen en intenties van personages de interpretatie beïnvloeden Referentiële ambiguïteit: hoe een voornaamwoord of lidwoord kan verwijzen naar meerdere antecedenten Wat moet je kunnen: Analyseren van een specifiek Grieks tekstgedeelte (regel 19-22) Identificeren van ambiguïteit in de tekst ('τοῦ ἀνδρὸς') Formuleren van argumenten ter ondersteuning van meerdere interpretaties, gebaseerd op grammaticale regels en contextuele aanwijzingen Onderscheiden van grammaticale verwijzing (laatstgenoemde) en contextuele verwijzing (verantwoordelijkheid/initiatief) Waar op letten: Beide interpretaties moeten een argument krijgen. De argumenten moeten gebaseerd zijn op het opgegeven tekstgedeelte (regel 19-22). De grammaticale functie van 'τοῦ ἀνδρὸς' en de contextuele betekenis in relatie tot de personages. De opmerking in het correctievoorschrift over 'ἐκ' versus 'ὑπό' kan een alternatief argument zijn voor Candaules. Kernbegrippen: tekstinterpretatie, ambiguïteit, genitivus Veelgemaakte fouten: - Slechts één van de twee gevraagde argumenten geven. - Het antwoord niet baseren op het voorgeschreven tekstgedeelte (regel 19-22). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/grieks/2023/tijdvak-2/vraag/6 ## Vraag 7 – Gebruik van werkwoordstijden (praesens historicum/gnomicum) (2 punten) Regel 20-21 Καὶ t/m ἐξιόντα en regel 23-24 παρὰ γὰρ t/m φέρει De werkwoordstijd van de persoonsvormen in deze zinnen is gelijk, maar deze werkwoordstijd is op een verschillende manier gebruikt. Verklaar voor elke van deze persoonsvormen het gebruik van de werkwoordstijd. Betrek in je antwoord de betekenis van beide zinnen. Wat kun je verwachten: Een vraag die de verschillende gebruikswijzen van een specifieke werkwoordstijd (hier: praesens) test, waarbij zowel de grammaticale functie als de contextuele betekenis van de zinnen moet worden verklaard. Wat moet je kennen: Verschillende functies van het praesens in het Grieks, zoals praesens historicum/dramaticum en praesens gnomicum. Kennis van de betekenis van de betreffende Griekse zinnen. Wat moet je kunnen: De persoonsvormen in de opgegeven regels identificeren. De specifieke functie van het praesens in elke context herkennen en benoemen. De betekenis van de zinnen correct vertalen of interpreteren. Een heldere verklaring formuleren die zowel de grammaticale functie als de contextuele betekenis omvat. Waar op letten: De vraag vereist een verklaring voor *elke* persoonsvorm, inclusief de betekenis van *beide* zinnen. Een onvolledige verklaring voor een van beide levert geen deelpunten op. Let op het onderscheid tussen praesens historicum/dramaticum (verlevendiging van een verleden gebeurtenis) en praesens gnomicum (algemene waarheid/gewoonte). Kernbegrippen: praesens historicum, praesens dramaticum, praesens gnomicum Veelgemaakte fouten: - De vraag vereist een verklaring voor beide werkwoorden, inclusief de betekenis van de zin. Een onvolledige verklaring voor een van beide levert geen deelpunten op, zoals de opmerking in het CV aangeeft. - Het verwarren van de verschillende functies van het praesens. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/grieks/2023/tijdvak-2/vraag/7 ## Vraag 8 – Verklaring van een feit op basis van tekstfragment (1 punt) Regel 28 ἐώθεε t/m φοιτᾶν Beschrijf in eigen woorden het feit waarvoor deze zin een verklaring is. Wat kun je verwachten: Een vraag die vraagt naar de verklaring van een gebeurtenis of situatie in de tekst, waarbij een specifiek tekstfragment de verklaring biedt. Wat moet je kennen: De betekenis van het imperfectum (ἐώθεε) en de narratieve functie ervan (gewoonte, herhaling in het verleden). De woordenschat en grammaticale structuren van de opgegeven regels (28 ἐώθεε t/m φοιτᾶν). De context van het verhaal om de relevantie van de gewoonte te begrijpen. Tekstverbanden, met name oorzaak-gevolg relaties. Wat moet je kunnen: Het specifieke tekstfragment (regel 28 ἐώθεε t/m φοιτᾶν) correct vertalen en interpreteren. De functie van het imperfectum in de context van het verhaal herkennen (hier: een gewoonte die een verklaring biedt). De causale relatie leggen tussen de gewoonte beschreven in het fragment en een feit dat elders in de tekst (of impliciet) plaatsvindt. Het feit waarvoor de zin een verklaring is, in eigen woorden formuleren. De valkuil vermijden om alleen de gewoonte te beschrijven zonder de connectie te leggen met het feit dat deze gewoonte verklaart. Waar op letten: De betekenis van het imperfectum 'ἐώθεε' (gewoon zijn). De connectie tussen de beschreven gewoonte en de huidige situatie van Gyges. Het formuleren van het 'feit' en niet alleen de 'verklaring' (de gewoonte). De causale link tussen de gewoonte en het argeloos komen van Gyges. Kernbegrippen: imperfectum, narratieve functie, tekstverbanden Veelgemaakte fouten: - Alleen de gewoonte beschrijven zonder de connectie te leggen met het feit dat deze gewoonte verklaart (namelijk het argeloos komen van Gyges). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/grieks/2023/tijdvak-2/vraag/8 ## Vraag 9 – Motivatie van de koningin voor de dood van Candaules (2 punten) Regel 30-35 ἢ γὰρ t/m νομιζόμενα In dit tekstgedeelte noemt de koningin de reden waarom Candaules zou moeten sterven. a Citeer het desbetreffende Griekse tekstelement. b Noteer in eigen woorden het gegeven waaruit geconcludeerd zou kunnen worden dat de koningin liever heeft dat Candaules wordt gedood dan Gyges. Baseer je antwoord op het tekstgedeelte Ὡς t/m φέρει (regel 19-24). Wat kun je verwachten: Deel a vraagt om een specifiek Grieks tekstelement te citeren dat de reden voor Candaules' dood aangeeft. Deel b vraagt om een interpretatie van de motivatie van de koningin, gebaseerd op een specifiek tekstgedeelte, om aan te tonen waarom zij Candaules boven Gyges prefereert als slachtoffer. Wat moet je kennen: Griekse woordenschat en grammatica om de tekst te begrijpen. Kennis van de verhaallijn en de karakters is essentieel voor de interpretatie van de motivatie van de koningin. Wat moet je kunnen: a) Nauwkeurig citeren van een Grieks tekstelement. b) Tekstbegrip en interpretatie van de motivatie van een karakter, gebaseerd op een specifiek tekstgedeelte. Het vermogen om een conclusie te trekken en deze in eigen woorden te formuleren. Waar op letten: a) Citaat moet exact en volledig zijn, maar niet te ruim. b) Het antwoord moet strikt gebaseerd zijn op het opgegeven tekstgedeelte (regel 19-24) en de motivatie van de koningin correct weergeven, namelijk wraak op Candaules als de hoofdschuldige. Kernbegrippen: tekstbegrip, karakteranalyse, motivatie Veelgemaakte fouten: - Onvolledig of te ruim citeren. - Antwoord voor deel b niet baseren op het gespecificeerde tekstgedeelte (regel 19-24). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/grieks/2023/tijdvak-2/vraag/9 ## Vraag 10 – Onderwerp van infinitieven in AcI-constructies (1 punt) Regel 30-38 ἢ γὰρ t/m περιεῖναι Drie van de onderstaande werkwoordsvormen hebben hetzelfde onderwerp. Welke werkwoordsvorm heeft een ander onderwerp dan de andere drie? A ἀποθνήσκειν (regel 32) B ἀπόλλυσθαι (regel 34) C ἀπολλύναι (regel 38) D ἀπόλλυσθαι (regel 38) Wat kun je verwachten: Een vraag over het identificeren van het onderwerp van infinitieven, met name in AcI-constructies. Wat moet je kennen: De grammaticale regels voor het bepalen van het onderwerp van een infinitief, inclusief de accusativus cum infinitivo (AcI) constructie en de rol van de subjectsacusativus. Wat moet je kunnen: De infinitieven in de gegeven regels identificeren. Het onderwerp van elke infinitief correct bepalen, rekening houdend met de context en de AcI-constructie. De infinitieven met hetzelfde onderwerp groeperen en de afwijkende infinitief aanwijzen. Waar op letten: Let op de accusativus die als onderwerp fungeert bij een infinitief in een AcI-constructie. Wees alert op impliciete onderwerpen wanneer de accusativus ontbreekt maar uit de context af te leiden is. Controleer zorgvuldig elk werkwoord en zijn bijbehorende onderwerp. Kernbegrippen: infinitivus, subjectsacusativus, accusativus cum infinitivo Veelgemaakte fouten: - Verkeerd identificeren van het onderwerp van een infinitief in een AcI-constructie. - Niet opmerken van de fout in het oorspronkelijke correctievoorschrift. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/grieks/2023/tijdvak-2/vraag/10 ## Vraag 11 – Oplossing van onenigheid in het verhaal van Gyges (1 punt) 1p 11 Beschrijf de manier waarop deze onenigheid werd opgelost. Baseer je antwoord op het vervolg van tekst 1 (niet in dit examen afgedrukt). Een wetenschapper schrijft naar aanleiding van het verhaal over Gyges: De koningin gaf blijk van de eigenschap σωφροσύνη, die Candaules duidelijk niet bezat. Het woord σωφροσύνη betekent zowel ‘zelfbeheersing’ als ‘verstandigheid’. Wat kun je verwachten: Een beschrijving van een plotontwikkeling die niet in het examenfragment is afgedrukt, maar wel tot de pensumtekst behoort. Wat moet je kennen: De plot van het verhaal van Gyges en Candaules, specifiek de afloop van de onenigheid na de moord op Candaules, inclusief de rol van het Orakel van Delphi. Kennis van Herodotus' Historiën is vereist. Wat moet je kunnen: Informatie uit het geheugen ophalen en deze bondig en correct formuleren. Waar op letten: Het antwoord moet specifiek ingaan op de *manier* waarop de onenigheid werd opgelost. Het is cruciaal om het Orakel van Delphi te noemen en de uitkomst van hun besluit. Kernbegrippen: Orakel van Delphi, plotkennis, Herodotus Veelgemaakte fouten: - De vraag vereist kennis van het pensum dat niet in het examenfragment is afgedrukt, wat een beroep doet op het geheugen van de leerling. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/grieks/2023/tijdvak-2/vraag/11 ## Vraag 12 – Analyse VWO Grieks Examen 2023, periode 2, vraag 12 (2 punten) Een wetenschapper schrijft naar aanleiding van het verhaal over Gyges: De koningin gaf blijk van de eigenschap σωφροσύνη, die Candaules duidelijk niet bezat. Het woord σωφροσύνη betekent zowel ‘zelfbeheersing’ als ‘verstandigheid’. a Noteer in eigen woorden een gegeven uit tekst 1 waaruit blijkt dat de koningin zelfbeheersing had. b Noteer in eigen woorden een ander gegeven uit tekst 1, waaruit de verstandigheid van de koningin blijkt. Dit gegeven mag niet hetzelfde gegeven zijn dat je bij vraag a als antwoord hebt genoteerd. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om het identificeren van specifieke tekstuele bewijzen voor twee verschillende aspecten van een Grieks kernbegrip (σωφροσύνη: zelfbeheersing en verstandigheid). Wat moet je kennen: De betekenis van het Griekse kernbegrip σωφροσύνη (zelfbeheersing en verstandigheid). Wat moet je kunnen: 1. De tekst (tekst 1) nauwkeurig lezen en begrijpen. 2. Specifieke gebeurtenissen of handelingen van de koningin in de tekst identificeren. 3. Deze gebeurtenissen koppelen aan de betekenisaspecten 'zelfbeheersing' en 'verstandigheid' van σωφροσύνη. 4. De geïdentificeerde gegevens in eigen woorden formuleren. 5. Zorgen dat de antwoorden voor deel a en deel b verschillende gegevens betreffen. Waar op letten: 1. Het onderscheid tussen 'zelfbeheersing' en 'verstandigheid' bij het selecteren van tekstgegevens. 2. Het formuleren van de antwoorden in eigen woorden. 3. Het vermijden van overlap tussen het antwoord op vraag a en vraag b. Kernbegrippen: σωφροσύνη Veelgemaakte fouten: - Het antwoord voor vraag b mag niet hetzelfde gegeven zijn als het antwoord voor vraag a. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/grieks/2023/tijdvak-2/vraag/12 ## Vraag 13 – Analyse van personagerollen en argumentatie (2 punten) 2p 13 Wie is volgens jou de belangrijkste persoon in dit verhaal: Candaules, Gyges of de koningin? Beargumenteer je keuze. Ga in je antwoord in op de rol van alle drie de personen. Wat kun je verwachten: Een vraag die vraagt om een beargumenteerde keuze voor de belangrijkste persoon in een verhaal, met een verplichte bespreking van de rollen van alle genoemde personen. Wat moet je kennen: De inhoud van het verhaal over Candaules, Gyges en de koningin. Wat moet je kunnen: De rollen van personages analyseren, een standpunt beargumenteren op basis van tekstuele evidentie, en de rollen van meerdere personages in relatie tot elkaar beschrijven. Waar op letten: Zorg ervoor dat je een duidelijke keuze maakt voor één persoon als de belangrijkste. Beargumenteer deze keuze expliciet. Bespreek de rol van ALLE DRIE de personen, ook die van de twee die je niet als belangrijkste kiest. De argumentatie moet gebaseerd zijn op de tekst. Kernbegrippen: karakteranalyse, plotontwikkeling, argumentatie Veelgemaakte fouten: - Niet alle drie de personages bespreken. - Mening geven zonder onderbouwing uit de tekst. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/grieks/2023/tijdvak-2/vraag/13 ## Vraag 14 – Vergelijking tekst en beeld: verhaal van Gyges (2 punten) Op afbeelding 1 zijn twee verschillende scènes uit het verhaal over Gyges te herkennen: scène 1 rechts op de voorgrond en scène 2 linksboven op de achtergrond. De weergave van scène 1 (rechts op de voorgrond) verschilt in enkele details van Herodotus' beschrijving in tekst 1. a Leg dit uit met betrekking tot ἐμὲ ἐσελθόντα (regel 11). Ga in je antwoord in op de beschrijving door Herodotus en op de weergave op de afbeelding. b Noteer wat er gebeurt in scène 2 (linksboven op de achtergrond). Baseer je antwoord op de teksten die je voor dit examen gelezen hebt. Wat kun je verwachten: De vraag vereist een vergelijking tussen een tekstuele beschrijving (Herodotus) en een visuele weergave (afbeelding) van hetzelfde verhaal, waarbij specifieke details en chronologie moeten worden geanalyseerd. Daarnaast moet een tweede scène op de afbeelding worden geïdentificeerd op basis van de gelezen teksten. Wat moet je kennen: Kennis van het verhaal van Gyges zoals beschreven door Herodotus (Tekst 1). Kennis van de betekenis en functie van participiumconstructies in het Grieks (specifiek ἐμὲ ἐσελθόντα). Kennis van de chronologie van het verhaal van Gyges. Wat moet je kunnen: 1. De Griekse tekst (Tekst 1) nauwkeurig lezen en interpreteren, met name de participiumconstructie ἐμὲ ἐσελθόντα (regel 11). 2. De afbeelding (Afbeelding 1) analyseren en de twee scènes correct identificeren. 3. Specifieke details uit de tekst vergelijken met de weergave op de afbeelding en verschillen benoemen. 4. De gebeurtenis in scène 2 (linksboven op de achtergrond) correct benoemen op basis van de gelezen teksten. Waar op letten: 1. De precieze betekenis van ἐμὲ ἐσελθόντα (regel 11) en de implicaties daarvan voor de positie van Candaules. 2. De weergave van Candaules' positie in scène 1 op de afbeelding. 3. Het correct identificeren van de gebeurtenis in scène 2 op de afbeelding, gebaseerd op de bredere context van het verhaal van Gyges. Kernbegrippen: beeld en tekst, interpretatie, Herodotus, participiumconstructie Veelgemaakte fouten: - Het niet correct onderscheiden van de tekstuele beschrijving en de visuele weergave. - Het niet herkennen van de tweede, chronologisch latere, scène op de achtergrond. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/grieks/2023/tijdvak-2/vraag/14 ## Vraag 15 – VWO Grieks Examen 2023 periode 2, vraag 15 (1 punt) 1p 15 Noteer de benaming voor schrijvers in deze literaire traditie. Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt. Regel 3-10 \(ἐν\ τοῖσι\) t/m \(ἀναφανδόν\) In de Bijbel vertelt een Egyptische bakker wat hij gedroomd heeft: Ik had drie manden met wit brood op mijn hoofd. In de bovenste mand zat allerlei brood van de fijnste kwaliteit dat bestemd was voor de farao, maar er pikten voortdurend vogels aan het lekkers in die mand op mijn hoofd. In de bovenstaande passage wordt een manier van handelen beschreven die Herodotus als gewoonte bij de Egyptenaren vermeldt. Wat kun je verwachten: Het noteren van een specifieke term uit de Griekse literatuurgeschiedenis, gebaseerd op achtergrondinformatie die bij de examenstof hoort. Wat moet je kennen: De benaming voor schrijvers in de literaire traditie van Herodotus, specifiek 'logografen', en de context van etnografische beschrijvingen. Wat moet je kunnen: Parate kennis van de syllabus-gerelateerde literatuurgeschiedenis reproduceren. Waar op letten: De vraag vereist parate kennis van de literatuurgeschiedenis. Het antwoord staat niet in de meegeleverde tekstfragmenten zelf. De verwijzing naar Herodotus en zijn beschrijvingen van Egyptische gewoonten is een belangrijke hint. Kernbegrippen: logografen, etnografie, Herodotus Veelgemaakte fouten: - De vraag vereist parate kennis van de literatuurgeschiedenis die in de syllabus behandeld is ('achtergronden bij de teksten'), deze informatie staat niet in de meegeleverde teksten zelf. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/grieks/2023/tijdvak-2/vraag/15 ## Vraag 17 – Inhoudskaart VWO Grieks Examen 2023 periode 2, vraag 17 (1 punt) Regel 10 τὰ μὴ αἰσχρὰ In het voorafgaande (vanaf regel 8 Εὐμαρείῃ) heeft Herodotus een handeling genoemd die in de categorie van τὰ μὴ αἰσχρὰ hoort. Citeer uit het voorafgaande (vanaf regel 8 Εὐμαρείῃ) het desbetreffende Griekse tekstelement. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om het identificeren en citeren van een specifiek Grieks tekstelement dat een handeling beschrijft die past binnen een gegeven categorie ('τὰ μὴ αἰσχρὰ'). Wat moet je kennen: Woordenschat: 'τὰ μὴ αἰσχρὰ' (de niet-schandelijke dingen). Culturele context: Kennis van de nomoi (gewoonten) zoals beschreven door Herodotus, in het bijzonder de verschillen tussen Griekse en Egyptische gewoonten met betrekking tot openbaar eten. De specifieke tekstpassage van Herodotus vanaf regel 8 Εὐμαρείῃ. Wat moet je kunnen: De Griekse frase 'τὰ μὴ αἰσχρὰ' correct interpreteren. De relevante handeling in de brontekst lokaliseren die overeenkomt met de beschrijving. Het desbetreffende Griekse tekstelement nauwkeurig citeren. Waar op letten: De precieze betekenis van 'τὰ μὴ αἰσχρὰ' (niet-schandelijk, dus acceptabel of neutraal). Het vinden van een handeling die voor de beschreven cultuur (Egyptenaren) niet schandelijk is, maar mogelijk wel voor de Griekse lezer (impliciet). De correcte citatie van het Griekse woord, inclusief eventuele diakritische tekens indien van toepassing (hoewel hier niet relevant voor 'ἐσθίουσι'). Kernbegrippen: tekstbegrip, woordenschat, culturele context (nomoi) Veelgemaakte fouten: - Het niet correct interpreteren van de Griekse frase 'τὰ μὴ αἰσχρὰ' (de niet-schandelijke dingen). - Het niet kunnen lokaliseren van de specifieke handeling in de (niet meegeleverde) brontekst. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/grieks/2023/tijdvak-2/vraag/17 ## Vraag 19 – Betekenis van παῖς in context (1 punt) Regel 12 παισὶ Het woord παῖς kan verschillende betekenissen hebben. In de context past hier maar één betekenis. Noteer welke van de volgende betekenissen hier in de context past: dienaar, kind, zoon. Beargumenteer je antwoord met een gegeven uit het tekstgedeelte Τρέφειν t/m βουλομένῃσι (regel 11-13). Wat kun je verwachten: Een vraag over de specifieke betekenis van een Grieks woord, waarbij de context doorslaggevend is en een argumentatie vereist is. Wat moet je kennen: Woordenschat: de verschillende betekenissen van παῖς (dienaar, kind, zoon). Grammatica: dativus meervoud. Stijlfiguren: antithese (tegenstelling). Wat moet je kunnen: 1. De verschillende betekenissen van een polyseem woord herkennen. 2. De context van een tekstgedeelte analyseren om de meest passende betekenis te bepalen. 3. Een argumentatie formuleren op basis van tekstuele gegevens (bijvoorbeeld een tegenstelling). Waar op letten: 1. Kies niet de meest algemene betekenis ('kind') als een specifiekere betekenis ('zoon') door de context wordt afgedwongen. 2. Zorg ervoor dat zowel de gekozen betekenis als de beargumentering correct en volledig zijn, anders wordt het punt niet toegekend. Kernbegrippen: woordenschat in context, antithese Veelgemaakte fouten: - De algemene betekenis 'kind' kiezen in plaats van de specifieke betekenis 'zoon' die door de context wordt afgedwongen. - Vergeten de beargumentering te geven, of alleen de betekenis noteren, terwijl het correctievoorschrift vereist dat beide onderdelen (betekenis en argument) correct zijn voor het punt. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/grieks/2023/tijdvak-2/vraag/19 ## Vraag 20 – Betekenis van Τρέφειν in context (1 punt) Regel 11-13 Τρέφειν t/m βουλομένῃσι De betekenis van het werkwoord Τρέφειν in deze zin wordt het best weergegeven met A onderhouden. B opleiden. C opvoeden. D voortbrengen. Wat kun je verwachten: Een vraag naar de meest passende betekenis van een Grieks werkwoord in een specifieke context. Wat moet je kennen: Woordenschat: de verschillende betekenissen van het werkwoord τρέφω. Grammatica: de syntactische rol van het werkwoord in de zin. Context: de algemene strekking van de tekstpassage. Wat moet je kunnen: De tekstpassage nauwkeurig lezen en begrijpen. De contextuele aanwijzingen interpreteren om de meest geschikte betekenis van een polyseem woord te bepalen. De relatie tussen de handelende persoon en het object van het werkwoord analyseren. Waar op letten: De specifieke context van de zin: wie doet wat voor wie? Let op de omgekeerde relatie (kind-ouder) die afwijkt van de meer gebruikelijke betekenissen van τρέφω (ouder-kind). Vermijd het kiezen van een veelvoorkomende betekenis die niet past bij de specifieke context. Kernbegrippen: woordenschat, lexicon, contextuele betekenis Veelgemaakte fouten: - Het werkwoord τρέφω heeft meerdere betekenissen, zoals 'opvoeden' of 'grootbrengen', die vaak van toepassing zijn op de relatie ouder-kind. In deze context is de relatie echter omgekeerd (kind-ouder), wat een andere betekenis vereist. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/grieks/2023/tijdvak-2/vraag/20 ## Vraag 23 – Extractie van gewoonten en oordelen van Egyptenaren volgens Herodotus (2 punten) 2p 23 a Noteer in eigen woorden deze gewoonte. In het tekstgedeelte Οἱ ἱρέες t/m καλέουσι (regel 13-21) vermeldt Herodotus expliciet het oordeel van de Egyptenaren over een gewoonte van anderen. b Noteer in eigen woorden de gewoonte waarbij hij dit doet. Tekst 3 37p Bestudeer de inleiding en de aantekeningen bij tekst 3. Vertaal de regels 1 t/m 13 in het Nederlands. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift. einde Wat kun je verwachten: De vraag vereist het identificeren van specifieke gewoonten en de bijbehorende oordelen van de Egyptenaren, zoals beschreven door Herodotus in een gegeven tekstgedeelte. Er wordt gevraagd naar twee verschillende gewoonten: één die de Egyptenaren zelf hebben en één die ze bij anderen waarnemen en beoordelen. Wat moet je kennen: Kennis van de Griekse tekst (regels 13-21) en de vertaling daarvan. Begrip van de context van Herodotus' beschrijvingen van culturele verschillen. Kennis van de kernbegrippen 'gewoonte' en 'oordeel'. Wat moet je kunnen: De Griekse tekst nauwkeurig lezen en vertalen. Specifieke informatie (gewoonten en oordelen) uit de tekst filteren. Het onderscheid maken tussen een gewoonte van de Egyptenaren zelf en een gewoonte van anderen waarover de Egyptenaren een oordeel vellen. De gevonden informatie in eigen woorden formuleren. Waar op letten: Let op de expliciete vermelding van 'oordeel' in de vraagstelling. Identificeer duidelijk welke gewoonte bij welk oordeel hoort. Maak onderscheid tussen de gewoonte van de Egyptenaren zelf (vraag a) en de gewoonte van 'anderen' waarover de Egyptenaren een oordeel vellen (vraag b). Let op de formulering 'in eigen woorden'. Kernbegrippen: Herodotus, culturele verschillen, Egyptische gewoonten Veelgemaakte fouten: - Het onderscheid tussen een oordeel over de eigen gewoonte (vraag a) en een oordeel over de gewoonte van anderen (vraag b) correct identificeren in de tekst. - Een gewoonte noemen zonder het bijbehorende oordeel te herkennen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/grieks/2023/tijdvak-2/vraag/23 ## Vragen in dit examen ### Vraag 16 – VWO Grieks Examen 2023, periode 2, vraag 16 Wat kun je verwachten: De vraag bestaat uit twee delen: a) het citeren van een Grieks tekstelement dat een beschreven gewoonte illustreert, en b) het in eigen woorden weergeven van twee bijzonderheden uit een ander tekstgedeelte. Wat moet je kennen: De Griekse tekst van Herodotus (specifieke passages) De inhoud van de Bijbelpassage (contextuele informatie) Kennis van Egyptische gewoonten zoals beschreven door Herodotus. Wat moet je kunnen: Tekstbegrip van Grieks (Herodotus) Vergelijken van informatie tussen een brontekst (Herodotus) en een contexttekst (Bijbel) Specifieke informatie lokaliseren en citeren uit een Griekse tekst Informatie samenvatten en in eigen woorden formuleren. Waar op letten: Vraag a: Nauwkeurig de link leggen tussen de Bijbeltekst (lasten op het hoofd) en de overeenkomstige gewoonte in de Griekse tekst. Correct citeren van het Griekse tekstelement. Vraag b: Twee specifieke bijzonderheden noemen over Egyptisch brood. Deze bijzonderheden moeten uit het correcte tekstgedeelte komen en in eigen woorden geformuleerd zijn. ### Vraag 18 – Grammaticale structuur en vertaling van γυνὴ en identificatie van 'godinnen' Wat kun je verwachten: De vraag test het vermogen om grammaticale verschillen tussen het Grieks en een Nederlandse vertaling te analyseren, specifiek met betrekking tot zinsfunctie en naamval, en om een specifiek woord in de Griekse tekst te identificeren dat overeenkomt met een gegeven vertaling. Wat moet je kennen: Kennis van Griekse naamvallen (nominativus), zinsfuncties (onderwerp, bijwoordelijke bepaling), en de relatie tussen naamval en zinsfunctie. Ook kennis van de woordenschat om 'godinnen' te herkennen. Wat moet je kunnen: Analyseren van de grammaticale structuur van een Griekse zin, vergelijken van de Griekse structuur met een Nederlandse vertaling, uitleggen van grammaticale verschillen, en citeren van het juiste Griekse woord. Waar op letten: Let op de naamval van γυνὴ in het Grieks en de zinsfunctie ervan. Vergelijk dit met de weergave 'door een vrouw' in de vertaling en de bijbehorende zinsfunctie. Voor deel b, zoek het Griekse woord dat 'godinnen' betekent en citeer dit nauwkeurig. ### Vraag 21 – Vergelijking van Egyptische gewoonten door Herodotus Wat kun je verwachten: De vraag test het vermogen om de structuur en inhoud van een tekstfragment van Herodotus te analyseren, specifiek gericht op zijn comparatieve methode en de aanwezigheid/afwezigheid van vergelijkingen met andere volken. Wat moet je kennen: Kennis van de Griekse tekst (regel 13-23) en de vertaling daarvan. Begrip van de etnografische methode van Herodotus. Wat moet je kunnen: 1. De tekst nauwkeurig lezen en interpreteren. 2. Specifieke passages identificeren waar Herodotus vergelijkingen maakt. 3. De volgorde van de vergelijkingen (Egypte vs. andere volken) vaststellen. 4. Passages identificeren waar een vergelijking ontbreekt. 5. Egyptische gewoonten in eigen woorden samenvatten. Waar op letten: a. Let op de formuleringen die een vergelijking introduceren (bijv. 'οἱ μὲν ἄλλοι' vs. 'Αἰγύπτιοι δὲ') en de volgorde waarin deze worden gepresenteerd. b. Zoek naar beschrijvingen van Egyptische gewoonten die *niet* gevolgd worden door een expliciete vergelijking met 'andere volken'. ### Vraag 22 – Tekststructuur en detailherkenning in Herodotus Wat kun je verwachten: Een vraag die het identificeren van tekststructuur (overgangspunten) en het lokaliseren van specifieke details binnen een tekstfragment toetst. Wat moet je kennen: De inhoud van het opgegeven tekstfragment (regel 3-29) van Herodotus over Egyptische gewoonten. Wat moet je kunnen: 1. Het herkennen van de structuur van een tekstfragment en het identificeren van een overgangspunt tussen twee thematische delen. 2. Het lokaliseren van een specifiek detail (een expliciet verschil tussen mannen en vrouwen) binnen een aangewezen deel van de tekst. 3. Het in eigen woorden weergeven van een beschreven gewoonte. Waar op letten: 1. De precieze regel waarin de thematische overgang plaatsvindt van genderrol-gerelateerde gewoonten naar 'andere' gewoonten. 2. Binnen het tweede deel, specifiek zoeken naar een *expliciet* vermeld verschil tussen mannen en vrouwen, niet zomaar een gewoonte. 3. De gewoonte in eigen woorden formuleren. ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen VWO 2023 tijdvak 2 tijdsduur: 3 uur Griekse taal en cultuur Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 23 vragen en een vertaalopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 74 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (tekstelementen, redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld één tekstelement wordt gevraagd en je antwoordt met meer dan één tekstelement, dan wordt alleen het eerste tekstelement in de beoordeling meegeteld. VW-1111-a-23-2-o ### Pagina 2 Tekst 1 2p 1 Regel 1 $\lambda$óyov oùk Úy\textgreek{i}a a Citeer uit het vervolg (t/m regel 4 $\epsilon\omega\tau\omicron\hat{)}$ het Griekse tekstelement waarmee de inhoud van deze $\lambda$óyov wordt weergegeven. b Noteer de naam van het stilistisch middel dat gebruikt is in de woorden $\lambda$óyov o\textgreek{u}k Úy\textgreek{i}a. 1p 2 Regel 1-6 $\Delta\epsilon\sigma\pi\textgreek{o}t\textgreek{a} t/\textgreek{m} \dot{a}v\textgreek{o}m\omega v Dit tekstelement is opgebouwd als een ringcompositie. Citeer uit dit tekstelement het Griekse tekstelement dat in de ringcompositie beschouwd kan worden als een herhaling van $\lambda$óyov o\textgreek{u}k Úy\textgreek{i}a (regel 1). 2p 3 Regel 10 t\textgreek{ò} o\textgreek{i}k\textgreek{h}m\textgreek{a} Citeer uit het teksteelte $\dot{a}p\chi\textgreek{h}v t/\textgreek{m} \theta\rho\textgreek{o}v\textgreek{o}v$ (regel 9-12) de twee niet direct opeenvolgende Griekse woorden waaruit de functie van deze kamer afgeleid kan worden. 1p 4 Regel 14 $\sigma\tau\textgreek{i}\chi\hgreek{h}$ en regel 15 y\textgreek{e}v\textgreek{h} Welke bewering is juist? A Het onderwerp van $\sigma\tau\textgreek{i}\chi\hgreek{h}$ en van y\textgreek{e}v\textgreek{h} is de vrouw van Candaules. B Het onderwerp van $\sigma\tau\textgreek{i}\chi\hgreek{h}$ is de vrouw van Candaules en het onderwerp van y\textgreek{e}v\textgreek{h} is Gyges. C Het onderwerp van $\sigma\tau\textgreek{i}\chi\hgreek{h}$ is Gyges en het onderwerp van y\textgreek{e}v\textgreek{h} is de vrouw van Candaules. D Het onderwerp van $\sigma\tau\textgreek{i}\chi\hgreek{h}$ en van y\textgreek{e}v\textgreek{h} is Gyges. 1p 5 Regel 20 Ú\pi\epsilon\kappa\textgreek{o}\delta\textgreek{u}s Citeer uit het teksteelte $\Theta\alpha\rho\sigma\epsilon\textgreek{i} t/\textgreek{m} k\textgreek{o}\textgreek{i}t\textgreek{o}v$ (regel 7-12) het Griekse tekstelement dat aangeeft vanaf welke plek Gyges dit deed. 2p 6 Regel 21 t\textgreek{o}\hat{u} $\dot{a}v\textgreek{o}v\delta\textgreek{o}s$ Met t\textgreek{o}\hat{u} $\dot{a}v\textgreek{o}v\delta\textgreek{o}s$ zou Gyges bedoeld kunnen zijn of Candaules. Noteer voor elk van beide interpretaties een argument. Baseer je antwoord op het teksteelte '$\Omega\zeta t/\textgreek{m} K\alpha v\delta\alpha\hat{u}l\epsilon\alpha$ (regel 19-22). 2p 7 Regel 20-21 K ### Pagina 3 Regel 30-35 ἦ γὰρ \tau/m νομιζόμενα In dit tekstgedeelte noemt de koningin de reden waarom Candaules zou moeten sterven. 9 a Citeer het desbetreffende Griekse tekstelement. b Noteer in eigen woorden het gegeven waaruit geconcludeerd zou kunnen worden dat de koningin liever heeft dat Candaules wordt gedood dan Gyges. Baseer je antwoord op het tekstgedeelte Ὠς \tau/m φέρει (regel 19-24). 10 Regel 30-38 ἦ γὰρ \tau/m περὶ εἶναι Drie van de onderstaande werkwoordsvormen hebben hetzelfde onderwerp. Welke werkwoordsvorm heeft een ander onderwerp dan de andere drie? A ἀποθνήσκειν (regel 32) B ἀπόλλυσθαι (regel 34) C ἀπολλύναι (regel 38) D ἀπόλλυσθαι (regel 38) 11 Regel 41 ἦ ὁρμὴ Later vertelt Herodotus dat deze aanval slaagt. Daarna krijgt Gyges echter te maken met de aanhangers van Candaules, die uiteraard verontwaardigd zijn. Beschrijf de manier waarop deze onenigheid werd opgelost. Baseer je antwoord op het vervolg van tekst 1 (niet in dit examen afgedrukt). 12 Een wetenschapper schrijft naar aanleiding van het verhaal over Gyges: De koningin gaf blijk van de eigenschap σωφροσύνη, die Candaules duidelijk niet bezat. Het woord σωφροσύνη betekent zowel ‘zelfbeheersing’ als ‘verstandigheid’. a Noteer in eigen woorden een gegeven uit tekst 1 waaruit blijkt dat de koningin zelfbeheersing had. b Noteer in eigen woorden een ander gegeven uit tekst 1, waaruit de verstandigheid van de koningin blijkt. Dit gegeven mag niet hetzelfde gegeven zijn dat je bij vraag a als antwoord hebt genoteerd. 13 Wie is volgens jou de belangrijkste persoon in dit verhaal: Candaules, Gyges of de koningin? Beargumenteer je keuze. Ga in je antwoord in op de rol van alle drie de personen. ### Pagina 4 Afbeelding 1 en Tekst 1 Op afbeelding 1 zijn twee verschillende scènes uit het verhaal over Gyges te herkennen: sc�ne 1 rechts op de voorgrond en scène 2 linksboven op de achtergrond. De weergave van scène 1 (rechts op de voorgrond) verschilt in enkele details van Herodotus' beschrijving in tekst 1. 2p 14 a Leg dit uit met betrekking tot �� � �� (regel 11). Ga in je antwoord in op de beschrijving door Herodotus en op de weergave op de afbeelding. b Noteer wat er gebeurt in scène 2 (linksboven op de achtergrond). Baseer je antwoord op de teksten die je voor dit examen gelezen hebt. Tekst 2 Met deze tekst over de Egyptenaren sluit Herodotus aan bij een literaire traditie van etnografische beschrijvingen. 1p 15 Noteer de benaming voor schrijvers in deze literaire traditie. Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt. Regel 3-10 ���������� t/m ������� In de Bijbel vertelt een Egyptische bakker wat hij gedroomd heeft: Ik had drie manden met wit brood op mijn hoofd. In de bovenste mand zat allerlei brood van de fijnste kwaliteit dat bestemd was voor de farao, maar er pikten voortdurend vogels aan het lekkers in die mand op mijn hoofd. In de bovenstaande passage wordt een manier van handelen beschreven die Herodotus als gewoonte bij de Egyptenaren vermeldt. 3p 16 a Citeer uit het tekstgedeelte ������� t/m �