# Eindexamen Grieks VWO 2021 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/grieks/2021/tijdvak-1

## Vraag 1 – VWO Grieks Examen 2021 periode 1, vraag 1 (1 punt)

1p 1 Regel 253 het vuur Beschrijf het doel waarvoor Demeter het vuur gebruikt had. Baseer je antwoord op het vervolg (t/m regel 264 slapen).

Wat kun je verwachten: Een vraag die vraagt naar het doel van een specifieke handeling van een personage, gebaseerd op een afgebakend tekstgedeelte.

Wat moet je kennen: De mythologische context van Demeter en haar relatie tot het kind Demophon, inclusief het ritueel om onsterfelijkheid te schenken. Specifiek de Homerische Hymne aan Demeter.

Wat moet je kunnen: Tekstanalyse: het identificeren van de functie van een element (het vuur) binnen een gespecificeerd tekstgedeelte (regels 253-264). Het formuleren van een beknopt en correct antwoord op basis van de tekst.

Waar op letten: Het antwoord moet uitsluitend gebaseerd zijn op het opgegeven tekstgedeelte (regel 253-264). Vermijd voorkennis die niet direct in dit fragment wordt ondersteund, tenzij het de interpretatie van het fragment verheldert. Let op de specifieke handeling (gebruik van vuur) en het beoogde effect (doel).

Kernbegrippen: mythologie, Demeter, onsterfelijkheid

Veelgemaakte fouten:
- Het antwoord niet baseren op het gespecificeerde tekstgedeelte (regel 253-264).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/grieks/2021/tijdvak-1/vraag/1

## Vraag 2 – VWO Grieks Examen 2021 periode 1, vraag 2 (1 punt)

1p 2 Regel 256-258 Mensen t/m dwaling Aristoteles schrijft in de Poëtica dat zo’n dwaling uit onwetendheid ook in een tragedie kan voorkomen. Noteer de Griekse term die Aristoteles voor zo’n dwaling gebruikt. Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt. Tekst 2

Wat kun je verwachten: Het noteren van een specifieke Griekse term uit de theorie van Aristoteles over tragedie, gebaseerd op voorkennis uit de achtergronden bij de teksten.

Wat moet je kennen: De Griekse term 'hamartia' (ἁμαρτία) en de betekenis daarvan als 'dwaling uit onwetendheid' in de context van Aristoteles' Poëtica en tragedietheorie.

Wat moet je kunnen: De juiste Griekse term reproduceren die Aristoteles gebruikt voor een 'dwaling uit onwetendheid' in een tragedie.

Waar op letten: De specifieke term die Aristoteles gebruikt voor 'dwaling uit onwetendheid', niet verwarren met andere termen zoals 'hybris'. De vraag verwijst expliciet naar 'dwaling uit onwetendheid' en Aristoteles.

Kernbegrippen: hamartia, ἁμαρτία, Aristoteles, Poetica, tragedie

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring met andere Griekse termen uit de tragedietheorie (zoals hybris).
- De term niet kennen uit de voorbereidende stof.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/grieks/2021/tijdvak-1/vraag/2

## Vraag 3 – VWO Grieks Examen 2021 periode 1, vraag 3 (1 punt)

1p 3 Regel 3 λοχευθεῖσ᾽ ἀστραπηφόρῳ πυρί Verdedig de stelling dat deze woorden het stilistisch middel eufemisme vormen. Regel 6-12 Ὁρῶ t/m χλόῃ In de tweede eeuw na Christus schreef de Griekse auteur Pausanias in zijn Rondleiding door Griekenland: De Thebanen zeggen dat op de plek op de akropolis waar in onze tijd de agora ligt, oorspronkelijk de woning van Kadmos lag. Van de kamers tonen ze de resten van die van Harmonia en die volgens hen van Semele is geweest; deze mag tot in mijn tijd niet door mensen worden betreden. (…) Ook zijn er de resten van het huis van Lykos en een graf voor Semele. Dit komt op drie punten inhoudelijk overeen met wat Dionysus zegt in de regels 6-12 (Ὁρῶ t/m χλόῃ).

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om het verdedigen van de stelling dat een specifieke Griekse frase een eufemisme is. Dit vereist een uitleg van zowel de letterlijke, verzachtende betekenis als de onderliggende, harde realiteit die wordt verzwegen.

Wat moet je kennen: Kennis van het stilistisch middel eufemisme: een verzachtende uitdrukking voor een harde of onaangename werkelijkheid. Kennis van de context van de mythe van Semele en Zeus (geboorte van Dionysus, dood van Semele door bliksem).

Wat moet je kunnen: De Griekse frase correct vertalen en interpreteren. Het stilistisch middel eufemisme toepassen op de gegeven frase. De verzachtende formulering identificeren. De gruwelijke realiteit die wordt verzwegen, benoemen en contrasteren met de verzachtende formulering.

Waar op letten: Zorg ervoor dat beide onderdelen van de uitleg van het eufemisme aanwezig zijn: de verzachtende formulering ('geholpen bij de geboorte') én de gruwelijke, verzwegen realiteit (levend verbrand worden door bliksem). Een onvolledige uitleg leidt tot puntenverlies.

Kernbegrippen: eufemisme

Veelgemaakte fouten:
- Onvolledige uitleg van het eufemisme, bijvoorbeeld alleen benoemen wat er staat zonder de gruwelijke realiteit te benoemen, of andersom.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/grieks/2021/tijdvak-1/vraag/3

## Vraag 4 – VWO Grieks Examen 2021 periode 1, vraag 4 (2 punten)

Regel 6-12 Ὁρῶ t/m χλόῃ
In de tweede eeuw na Christus schreef de Griekse auteur Pausanias in zijn Rondleiding door Griekenland:
De Thebanen zeggen dat op de plek op de akropolis waar in onze tijd de agora ligt, oorspronkelijk de woning van Kadmos lag. Van de kamers tonen ze de resten van die van Harmonia en die volgens hen van Semele is geweest; deze mag tot in mijn tijd niet door mensen worden betreden. (…) Ook zijn er de resten van het huis van Lykos en een graf voor Semele.
Dit komt op drie punten inhoudelijk overeen met wat Dionysus zegt in de regels 6-12 (Ὁρῶ t/m χλόῃ).
Noteer in eigen woorden deze drie inhoudelijke overeenkomsten.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om het identificeren van inhoudelijke overeenkomsten tussen een primaire bron (Euripides' Bacchae) en een secundaire bron (Pausanias' Rondleiding door Griekenland).

Wat moet je kennen: Kennis van de inhoud van de opgegeven regels uit Euripides' Bacchae (6-12) en de inhoud van de Pausanias-tekst.

Wat moet je kunnen: Tekstbegrip van zowel de Griekse tekst (in vertaling) als de Nederlandse toelichting. Analytisch lezen om specifieke details te extraheren. Vergelijkend lezen om overeenkomsten te identificeren. Formuleren van de overeenkomsten in eigen woorden.

Waar op letten: Let op specifieke details in beide teksten die verwijzen naar dezelfde locaties, objecten of omstandigheden. Zorg ervoor dat alle drie de gevraagde overeenkomsten worden geïdentificeerd en nauwkeurig worden geformuleerd. Vermijd het toevoegen van interpretaties die niet direct uit de tekst blijken.

Kernbegrippen: tekstbegrip, vergelijking_secundair, receptiegeschiedenis

Veelgemaakte fouten:
- Onvoldoende nauwkeurig lezen van de Pausanias-tekst.
- Niet alle drie de overeenkomsten identificeren.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/grieks/2021/tijdvak-1/vraag/4

## Vraag 5 – Anagnorisis van Agaue in de Bacchae (1 punt)

Regel 26 ἀδελφαὶ
Een van deze personen komt in het vervolg van de Bacchae als personage op het toneel.
Beschrijf de ἀναγνώρισις die dit personage ervaart in de Bacchae.

Wat kun je verwachten: Beschrijving van een specifiek literair concept (anagnorisis) toegepast op een personage uit een bekend Grieks drama (Bacchae).

Wat moet je kennen: De plot van Euripides' Bacchae, met name de climax en afloop. Het concept 'anagnorisis' (herkenning/ontdekking) zoals gedefinieerd in de Griekse tragedie. De rol van Agaue en Pentheus.

Wat moet je kunnen: Het concept 'anagnorisis' toepassen op een specifieke situatie en personage. De relevante gebeurtenissen uit de Bacchae nauwkeurig beschrijven.

Waar op letten: Correcte identificatie van het personage (Agaue). Nauwkeurige beschrijving van de inhoud van de anagnorisis (dat ze haar zoon Pentheus heeft gedood, niet een leeuw).

Kernbegrippen: anagnorisis, Bacchae, Agaue, Pentheus

Veelgemaakte fouten:
- Kennis van de volledige plot van de Bacchae is vereist, niet alleen de pensumtekst.
- Verwarring over welk personage de anagnorisis ondergaat.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/grieks/2021/tijdvak-1/vraag/5

## Vraag 6 – Verwijswoord νιν (regel 30) (1 punt)

1p 6 Regel 30 νιν Naar welk tekstelement wordt verwezen met νιν (regel 30)? A ἀδελφαὶ μητρός (regel 26) B Σεμέλην (regel 28) C Κάδμου (regel 30) D σοφίσμαθ' (regel 30)

Wat kun je verwachten: Een vraag naar het antecedent van een Grieks pronomen (verwijswoord).

Wat moet je kennen: Kennis van de morfologie (naamval, getal, geslacht) van Griekse pronomina en zelfstandige naamwoorden. Begrip van de syntaxis van verwijzingen in het Grieks. De specifieke vormen van het pronomen νιν.

Wat moet je kunnen: 1. Het pronomen νιν identificeren en de grammaticale kenmerken (naamval, getal, geslacht) bepalen. 2. De grammaticale kenmerken van de mogelijke antecedenten (zelfstandige naamwoorden in de buurt) bepalen. 3. Op basis van grammaticale overeenkomst (naamval, getal, geslacht) en contextuele relevantie het juiste antecedent selecteren. 4. Afleiders uitsluiten op basis van grammaticale mismatch of contextuele irrelevantie.

Waar op letten: Let op de naamval en het getal van νιν (accusativus singularis). Controleer of de mogelijke antecedenten grammaticaal overeenkomen en inhoudelijk passen in de context van de zin.

Kernbegrippen: pronomen, verwijswoord, naamval

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring door de nabijheid van andere zelfstandige naamwoorden in de zin.
- Onvoldoende kennis van de naamvallen van de opties en het pronomen νιν.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/grieks/2021/tijdvak-1/vraag/6

## Vraag 7 – Inhoudelijke overeenkomst van Griekse woorden (2 punten)

Regel 34 ὀργίων
a Citeer uit de regels 13-22 (Λιπὼν t/m βροτοῖς) het Griekse woord dat inhoudelijk overeenkomt met ὀργίων.
b Citeer uit de regels 35-42 (Καὶ t/m Διί) het Griekse woord dat inhoudelijk overeenkomt met ὀργίων.

Wat kun je verwachten: Het citeren van Griekse woorden die inhoudelijk overeenkomen met een gegeven woord, binnen specifieke regelbereiken.

Wat moet je kennen: Woordenschat van het Grieks, in het bijzonder woorden gerelateerd aan religieuze rituelen en de Dionysische cultus (ὀργία, τελετή, βακχεύματα).

Wat moet je kunnen: Het herkennen van semantische overeenkomsten (synonymie) tussen Griekse woorden in context. Nauwkeurig citeren van woorden binnen opgegeven regelbereiken.

Waar op letten: De semantische relatie tussen ὀργίων en de te vinden woorden. Het correct identificeren van de woorden binnen de opgegeven regelbereiken. Het exact citeren van het woord.

Kernbegrippen: synoniem, woordenschat, Dionysische cultus, ὀργία, τελετή, βακχεύματα

Veelgemaakte fouten:
- Het niet herkennen van de semantische relatie tussen de gevraagde en de te citeren woorden.
- Het citeren van een woord buiten het opgegeven regelbereik.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/grieks/2021/tijdvak-1/vraag/7

## Vraag 8 – Chiasme herkennen en citeren (1 punt)

1p 8 Regel 39-42 Δεῖ t/m Διί De twee zaken die moeten gebeuren, worden in deze regels door Dionysus beschreven in de vorm van het stilistisch middel chiasme. Neem het volgende schema over en citeer op de plaats van de puntjes de vier Griekse tekstelementen die het chiasme vormen: ... (a), ... (b), ... (b), ... (a). Afbeelding 1

Wat kun je verwachten: Het herkennen en citeren van een stilistisch middel (chiasme) in een Griekse tekst.

Wat moet je kennen: Definitie en kenmerken van een chiasme (kruisstelling: a-b-b-a).

Wat moet je kunnen: 1. De Griekse tekst analyseren op stilistische middelen.
2. Een chiasme identificeren op basis van grammaticale functies of woordsoorten.
3. De relevante Griekse tekstelementen correct citeren.

Waar op letten: 1. De correcte identificatie van de vier elementen die het chiasme vormen.
2. De precieze citering van de Griekse woorden, inclusief eventuele lidwoorden of voornaamwoorden die bij het element horen.
3. De juiste volgorde van de elementen volgens het a-b-b-a schema.

Kernbegrippen: chiasme

Veelgemaakte fouten:
- Het niet herkennen van de kruisstelling in de zinsbouw (a-b-b-a).
- Het incorrect citeren van de Griekse woorden.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/grieks/2021/tijdvak-1/vraag/8

## Vraag 10 – Perspectief en dramatische ironie bij Dionysus (2 punten)

Regel 787 Δι.
In sommige vertalingen wordt dit personage niet Dionysus genoemd, maar 'de vreemdeling'.
Leg uit dat dit te maken heeft met het perspectief van waaruit naar dit personage wordt gekeken. Ga in je antwoord in op de twee mogelijke perspectieven en betrek in je antwoord een gegeven uit de regels 1-5 van tekst 2 (Ἥκω t/m ὕδωρ).

Wat kun je verwachten: Een vraag die inzicht toetst in dramatische conventies en de rol van perspectief in Griekse tragedies, specifiek met betrekking tot de identiteit van personages en de voorkennis van het publiek.

Wat moet je kennen: De plot en personages van Euripides' Bacchae, met name de identiteit van Dionysus en zijn vermomming. Het concept van dramatische ironie. De inhoud van de proloog (Tekst 2, regels 1-5) waarin Dionysus zijn identiteit en intenties onthult.

Wat moet je kunnen: Twee verschillende perspectieven onderscheiden en benoemen (publiek vs. personages). Een verband leggen tussen een specifiek tekstfragment (proloog) en de interpretatie van een personage. Een uitleg formuleren die de relatie tussen perspectief en personagebenaming helder maakt.

Waar op letten: Zorg dat beide perspectieven (publiek en personages) expliciet worden genoemd. Leg de link met de proloog (Tekst 2, regels 1-5) en wat Dionysus daar onthult over zijn vermomming. Benoem de naam 'Dionysus' voor het publiek en 'vreemdeling' voor de personages.

Kernbegrippen: dramatische ironie, perspectief, epifanie

Veelgemaakte fouten:
- Slechts één perspectief beschrijven.
- Vergeten de link te leggen met de proloog (Tekst 2, regels 1-5).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/grieks/2021/tijdvak-1/vraag/10

## Vraag 11 – VWO Grieks Examen 2021 periode 1, vraag 11 (2 punten)

Regel 788 κακῶς δὲ πρὸς σέθεν πάσχων
a Beschrijf in eigen woorden naar welke gebeurtenis hiermee verwezen wordt. Baseer je antwoord op de inhoud van de *Bacchae*.
b Citeer uit het vervolg (t/m regel 797 πτυχαῖς) het Griekse woord waarmee Pentheus naar deze gebeurtenis verwijst.

Wat kun je verwachten: Deelvraag a vraagt om een beschrijving in eigen woorden van een gebeurtenis waarnaar verwezen wordt in een Griekse tekstpassage. Deelvraag b vraagt om het citeren van een specifiek Grieks woord uit een vervolgpassage dat naar dezelfde gebeurtenis verwijst.

Wat moet je kennen: Kennis van de plot van de *Bacchae* van Euripides, specifiek de gebeurtenissen rond de gevangenneming en opsluiting van Dionysus door Pentheus. Basale Griekse woordenschat voor het herkennen van relevante termen.

Wat moet je kunnen: 1. De gegeven Griekse tekstpassage (regel 788) interpreteren ('slecht behandeld te worden door jou').
2. Deze interpretatie koppelen aan specifieke gebeurtenissen in de plot van de *Bacchae*.
3. De relevante passage in het vervolg (t/m regel 797) scannen op een woord dat de gevraagde verwijzing bevat.
4. Het correcte Griekse woord identificeren en citeren.

Waar op letten: Voor deelvraag a: nauwkeurigheid van de beschrijving van de gebeurtenis en de koppeling aan de tekst. Voor deelvraag b: het exact citeren van het Griekse woord, inclusief de juiste vorm en spelling, en de correcte regelverwijzing.

Kernbegrippen: plotkennis, tekstbegrip, hybris

Veelgemaakte fouten:
- Onvoldoende kennis van de plot van de Bacchae.
- Het niet kunnen vinden van het specifieke Griekse woord in de tekst.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/grieks/2021/tijdvak-1/vraag/11

## Vraag 12 – VWO Grieks Examen 2021 periode 1, vraag 12 (1 punt)

Regel 792-793 Οὐ μὴ t/m τόδ’
Noteer in eigen woorden wat in deze context concreet bedoeld wordt met τόδ’ (regel 793).

Wat kun je verwachten: Een vraag die vraagt naar de concrete betekenis van een deiktisch pronomen (τόδ’) in een specifieke tekstcontext, waarbij de betekenis in eigen woorden moet worden geformuleerd.

Wat moet je kennen: De betekenis van het Griekse pronomen τόδ’ ('dit', 'deze').
De context van de passage (regel 792-793) en de bredere verhaallijn van de Bacchae, met name de situatie van Pentheus als gevangene van Dionysus.

Wat moet je kunnen: De tekst van regel 792-793 nauwkeurig lezen en begrijpen.
De functie van een deiktisch pronomen herkennen en de verwijzing ervan in de context bepalen.
De concrete betekenis van de verwijzing in eigen woorden formuleren.
De context van de dialoog (gevangenschap van Pentheus) meenemen in de interpretatie van het deiktisch pronomen τόδ’.

Waar op letten: De directe context van de regels 792-793, met name de spreker (Dionysus) en de aangesprokene (Pentheus).
De situatie van Pentheus op dat moment (gevangenschap).
De handeling die Dionysus zojuist heeft verricht (zichzelf bevrijden).
De formulering 'in eigen woorden' en 'concreet bedoeld'.

Kernbegrippen: pronominale verwijzing, tekstinterpretatie

Veelgemaakte fouten:
- De context van de dialoog (gevangenschap van Pentheus) niet meenemen in de interpretatie van het deiktisch pronomen τόδ’.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/grieks/2021/tijdvak-1/vraag/12

## Vraag 14 – Inhoudelijke verandering vertaling ἄξιαι (1 punt)

1p 14 Leg uit dat W. Courteaux en B. Claes de Griekse tekst in hun vertaling inhoudelijk hebben veranderd met betrekking tot het woord ἄξιαι. Ga in je antwoord in op zowel het Grieks als de vertaling. Regel 800-801 Ἀπόρῳ t/m σιγήσεται Deze regels worden door G. Koolschijn als volgt vertaald: Ik kan geen vat krijgen op deze vreemdeling die, wat je hem ook aandoet, nooit zal zwijgen.

Wat kun je verwachten: Een vraag die de student vraagt om een inhoudelijke verandering tussen een Griekse tekst en een Nederlandse vertaling te identificeren en uit te leggen, specifiek gericht op een enkel woord en de grammaticale implicaties daarvan.

Wat moet je kennen: Kennis van Griekse grammatica (met name congruentie van adjectieven, naamvallen en geslacht), de betekenis van het woord ἄξιαι, en de context van de passage (wie zijn de actoren).

Wat moet je kunnen: De Griekse tekst analyseren op grammaticale structuren (congruentie), de vertaling interpreteren, en de verschillen tussen de Griekse tekst en de vertaling uitleggen met betrekking tot de inhoudelijke betekenis van een specifiek woord.

Waar op letten: Let op de grammaticale vorm van ἄξιαι (geslacht, getal, naamval) en met welk woord het congrueert in het Grieks. Vergelijk dit met de interpretatie van 'dat hij heeft verdiend' in de vertaling en wie daar het onderwerp/object van is.

Kernbegrippen: congruentie, adjectief, interpretatie van vertaling

Veelgemaakte fouten:
- Onvolledig antwoord: alleen het Grieks of alleen de vertaling bespreken, terwijl de vraag om een vergelijking vraagt.
- Het niet herkennen van de vrouwelijke meervoudsuitgang van ἄξιαι en de connectie met de bacchanten.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/grieks/2021/tijdvak-1/vraag/14

## Vraag 15 – VWO Grieks Examen 2021 periode 1, vraag 15 (1 punt)

Regel 800-801 Ἀπόρῳ t/m σιγήσεται
Deze regels worden door G. Koolschijn als volgt vertaald:
Ik kan geen vat krijgen op deze vreemdeling
die, wat je hem ook aandoet, nooit zal zwijgen.
Citeer uit regel 801 (ὃς t/m σιγήσεται) het Griekse tekstelement dat in de vertaling niet is weergegeven.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om het identificeren en citeren van een specifiek Grieks tekstelement uit een gegeven regel dat niet is opgenomen in een aangeboden Nederlandse vertaling.

Wat moet je kennen: Kennis van Griekse grammatica, met name participia en hun functie.
Kennis van Griekse woordenschat, specifiek de betekenis van δρῶν en πάσχων.
Inzicht in vertalingstechnieken en hoe Griekse constructies in het Nederlands kunnen worden weergegeven.

Wat moet je kunnen: De Griekse tekst nauwkeurig lezen en begrijpen.
De gegeven Nederlandse vertaling analyseren op volledigheid en overeenkomst met de Griekse tekst.
Specifieke tekstelementen in de Griekse tekst identificeren die niet zijn vertaald.
Het correct citeren van het gevraagde Griekse tekstelement.

Waar op letten: Zorg ervoor dat het geciteerde deel daadwerkelijk ontbreekt in de vertaling en niet impliciet is weergegeven.
Let op de betekenis van participia (zoals δρῶν en πάσχων) en hun rol in de zin.
Controleer of de vertaling 'wat je hem ook aandoet' de betekenis van πάσχων dekt, en of er een equivalent is voor δρῶν.

Kernbegrippen: participium, vertalingstechniek

Veelgemaakte fouten:
- De student kan een ander deel van de Griekse tekst citeren dat wel (impliciet) is vertaald.
- De student kan de betekenis van het participium δρῶν niet correct inschatten in de context van de vertaling.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/grieks/2021/tijdvak-1/vraag/15

## Vraag 16 – Analyse van aangesprokenen in Griekse tekst (2 punten)

2p 16 Zijn deze woorden tot dezelfde personen gericht? Verklaar je antwoord en ga in je antwoord in op beide woorden. Regel 810 Ἄ Deze uitroep markeert een omslag in de houding van beide gesprekspartners.

Wat kun je verwachten: Een vraag die de identificatie van de aangesprokenen in verschillende zinnen of regels vereist, gebaseerd op tekstuele aanwijzingen en dramatische context.

Wat moet je kennen: Dramatische context van het stuk (wie spreekt tegen wie)
Identificatie van werkwoordsvormen (met name imperativus)
Begrip van de personages en hun relaties
Woordenschat en grammaticale structuren om de betekenis van bevelen te doorgronden

Wat moet je kunnen: De tekst nauwkeurig lezen en interpreteren
De aangesprokenen van specifieke zinnen of bevelen identificeren
Contextuele aanwijzingen gebruiken om de identiteit van de aangesprokenen te bepalen
Een verklaring formuleren die ingaat op beide gevraagde woorden/regels

Waar op letten: De verandering van de aangesprokene tussen regel 807 en 809.
De specifieke werkwoordsvormen en hun implicaties voor de aangesprokene.
De bredere dramatische context van de scène (Pentheus' houding en bevelen).

Kernbegrippen: dramatische context, aangesprokene, werkwoordsvormen, imperativus

Veelgemaakte fouten:
- Het niet herkennen van de wissel van aangesprokene tussen de twee regels.
- Het verwarren van de volgelingen van Dionysus met de dienaren van Pentheus.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/grieks/2021/tijdvak-1/vraag/16

## Vraag 17 – VWO Grieks Examen 2021 periode 1, vraag 17 (2 punten)

Regel 810 Ἄ
Deze uitroep markeert een omslag in de houding van beide gesprekspartners.
a Beschrijf de omslag in de houding van Dionysus. Ga in je antwoord in op zijn houding vóór deze regel en op zijn houding ná deze regel.
b Beschrijf de omslag in de houding van Pentheus. Ga in je antwoord in op zijn houding vóór deze regel en op zijn houding ná deze regel.

Wat kun je verwachten: Beschrijving van een omslag in de houding van twee personages (Dionysus en Pentheus) rond een specifieke regel (810 Ἄ). Het antwoord moet de houding vóór en ná de regel voor elk personage afzonderlijk behandelen.

Wat moet je kennen: De inhoud van het gelezen Griekse tekstgedeelte (Euripides' Bacchanten) rond regel 810, inclusief de karakterontwikkeling en interactie tussen Dionysus en Pentheus.

Wat moet je kunnen: Tekstanalyse: het herkennen van een omslagpunt in de tekst. Karakteranalyse: het beschrijven van de houding en motivatie van personages vóór en ná een specifiek punt. Vergelijken en contrasteren: de verschillen in houding duidelijk maken.

Waar op letten: Zorg ervoor dat voor BEIDE personages (Dionysus én Pentheus) de houding VÓÓR regel 810 én de houding NÁ regel 810 wordt beschreven. Een onvolledig antwoord (bijvoorbeeld alleen 'voor' of alleen 'na' beschrijven) levert geen punten op.

Kernbegrippen: omslagpunt, peripeteia, karakterontwikkeling, Dionysus, Pentheus

Veelgemaakte fouten:
- Onvolledig antwoord (alleen 'voor' of 'na' beschrijven)
- Vage beschrijving van de omslag

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/grieks/2021/tijdvak-1/vraag/17

## Vraag 18 – Inhoud en bron van genegeerde informatie (1 punt)

Regel 814 ἐξωνωμένας
Pentheus negeert blijkbaar de informatie die hij eerder over dit onderwerp heeft gekregen.
Wat was de inhoud van die informatie en van wie had Pentheus die informatie gekregen? Baseer je antwoord op de inhoud van de _Bacchae_.

Wat kun je verwachten: Een vraag die kennis van de plot en specifieke details van het toneelstuk toetst, met name over eerdere informatie die een personage heeft ontvangen en negeert.

Wat moet je kennen: De plot van de _Bacchae_, inclusief de inhoud van de bodeverhalen en wie de informatie heeft overgebracht. Specifiek de informatie over het gedrag van de Bacchanten en de bron daarvan.

Wat moet je kunnen: Informatie uit de plot reproduceren en koppelen aan de context van de vraag. Specifiek het identificeren van de inhoud van de informatie en de bron ervan.

Waar op letten: Zorg ervoor dat beide onderdelen van de vraag (inhoud van de informatie én de bron) volledig en correct worden beantwoord. Let op de specifieke details van de informatie (niet dronken, geen wijn) en de correcte identificatie van de bron (bode/herder).

Kernbegrippen: plotkennis, bodeverhaal, ate

Veelgemaakte fouten:
- Onvolledig antwoord: slechts één van de twee gevraagde elementen (inhoud van de informatie, bron van de informatie) noemen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/grieks/2021/tijdvak-1/vraag/18

## Vraag 19 – VWO Grieks Examen 2021 periode 1, vraag 19 (2 punten)

2p 19 Citeer uit de regels 811-816 (βούλῃ t/m καθήμενος) de twee persoonlijke voornaamwoorden die verwijzen naar het onderwerp van ἐξιχνεύσουσίν. Regel 819-823 Ἄγωμεν t/m ἐκεῖ Y. Sjoukes schrijft in een column: Hokjesdenken is makkelijk. Zo kunnen we de samenleving een beetje aan. Je zou het dapper kunnen noemen van de 17-jarige Stijn uit Breda dat hij in een hokje bij de Zara vrouwenkleren paste. En dat hij publiekelijk protesteerde toen hij vond dat hij niet respectvol werd behandeld door het personeel.

Wat kun je verwachten: Het citeren van specifieke grammaticale elementen (persoonlijke voornaamwoorden) die een bepaalde referent hebben.

Wat moet je kennen: Persoonlijke voornaamwoorden in het Grieks (inclusief poëtische/archaïsche vormen zoals σφ' en νιν).
De grammaticale functie van persoonlijke voornaamwoorden (verwijzing naar een referent).
De betekenis van het werkwoord ἐξιχνεύσουσίν ('zij zullen opsporen') en de identificatie van het onderwerp daarvan (de Bacchanten).

Wat moet je kunnen: Tekstanalyse: het lokaliseren van persoonlijke voornaamwoorden binnen een opgegeven regelsbereik.
Referentieanalyse: het bepalen naar welke entiteit een voornaamwoord verwijst.
Grammaticale analyse: het herkennen van de juiste grammaticale categorie (persoonlijk voornaamwoord) en het verband met de referent (onderwerp van een ander werkwoord).

Waar op letten: De specifieke regels waaruit geciteerd moet worden (811-816).
De referent van de voornaamwoorden: het onderwerp van ἐξιχνεύσουσίν (de Bacchanten).
Het herkennen van minder gangbare/poëtische vormen van persoonlijke voornaamwoorden (σφ', νιν).
De mogelijkheid dat νιν als meervoud kan functioneren.

Kernbegrippen: persoonlijk voornaamwoord, referent, futurum

Veelgemaakte fouten:
- Het niet herkennen van de poëtische/archaïsche voornaamwoorden σφ' en νιν.
- Het niet weten dat νιν ook als een meervoudsvorm gebruikt kan worden.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/grieks/2021/tijdvak-1/vraag/19

## Vraag 21 – Dramatische ironie in Bacchae (1 punt)

Regel 808 Καὶ t/m θεῷ en regel 825 Διόνυσος t/m τάδε
In elk van deze beide regels is het narratologisch middel dramatische ironie gebruikt.
Leg uit dat de dramatische ironie in beide regels op dezelfde manier tot stand komt.

Wat kun je verwachten: Een vraag die vraagt om het identificeren en uitleggen van een literair/narratologisch middel (dramatische ironie) en het vergelijken van de totstandkoming ervan in twee verschillende tekstfragmenten.

Wat moet je kennen: De definitie en kenmerken van 'dramatische ironie'. De inhoud van de opgegeven regels (808 en 825) en de context daarvan in het stuk (de interactie tussen Pentheus en de vreemdeling/Dionysus).

Wat moet je kunnen: De opgegeven Griekse tekstfragmenten correct interpreteren. Het narratologisch middel 'dramatische ironie' herkennen en de werking ervan analyseren. De analyse van twee fragmenten vergelijken en overeenkomsten in de totstandkoming ervan formuleren.

Waar op letten: De vraag vraagt specifiek hoe de dramatische ironie 'op dezelfde manier tot stand komt'. Het is cruciaal om de overeenkomst in de mechanismen van de ironie te benoemen, niet alleen de aanwezigheid ervan. De discrepantie in kennis tussen personage (Pentheus) en publiek is hierbij essentieel. De rol van de 'vreemdeling' die over 'Dionysus' spreekt als een derde partij, terwijl hij zelf Dionysus is, is de kern van de ironie.

Kernbegrippen: dramatische ironie

Veelgemaakte fouten:
- Alleen de aanwezigheid van ironie benoemen, zonder de overeenkomstige manier waarop deze tot stand komt uit te leggen.
- Verwarren van dramatische ironie met andere vormen van ironie.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/grieks/2021/tijdvak-1/vraag/21

## Vraag 23 – Levensomstandigheden Euripides en Dionysuscultus (2 punten)

2p 23 a Beschrijf deze verandering in de levensomstandigheden van Euripides. Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt. b Leg uit wat het verband is tussen Euripides' nieuwe levensomstandigheden en de Dionysuscultus. Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt. Euripides is in de loop van de tijd niet alleen als vrouwenhater beschouwd, maar ook als emancipator. In de *Bacchae* zijn voor beide opvattingen argumenten te vinden.

Wat kun je verwachten: Beschrijven van een verandering in levensomstandigheden van Euripides en het uitleggen van het verband tussen deze omstandigheden en de Dionysuscultus, gebaseerd op achtergrondinformatie.

Wat moet je kennen: Biografische achtergronden van Euripides, specifiek zijn verhuizing naar Macedonië. Kennis van de aard van de Dionysuscultus in Athene versus Macedonië.

Wat moet je kunnen: Feitelijke informatie reproduceren over Euripides' biografie. Een verband leggen tussen biografische feiten en culturele/religieuze context.

Waar op letten: De verandering in levensomstandigheden moet specifiek de verhuizing naar Macedonië zijn. Het verband met de Dionysuscultus moet de intensiteit/karakter van de cultus in Macedonië benoemen. Antwoord moet gebaseerd zijn op achtergrondinformatie, niet op eigen interpretatie van de tekst.

Kernbegrippen: Euripides, Macedonië, Dionysuscultus, biografische context

Veelgemaakte fouten:
- Kennis van de achtergronden van de tekst is vereist en niet direct uit de examenbundel te halen.
- Het verband tussen de verhuizing en de inhoud van de Bacchae moet expliciet worden gemaakt.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/grieks/2021/tijdvak-1/vraag/23

## Vraag 24 – Oordeel over Euripides' vrouwenbeeld in de Bacchae (1 punt)

1p 24 Noteer je eigen oordeel: is Euripides een vrouwenhater of een emancipator? Beargumenteer je oordeel met behulp van een gegeven uit de *Bacchae*. Tekst 4 38p Bestudeer de inleiding en de aantekeningen bij tekst 4. Vertaal de regels 269 t/m 286 in het Nederlands. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd. einde

Wat kun je verwachten: Een vraag die een persoonlijke interpretatie of oordeel vereist, onderbouwd met specifieke voorbeelden uit de brontekst.

Wat moet je kennen: De inhoud en thematiek van Euripides' *Bacchae*, specifiek met betrekking tot de representatie van vrouwen. Kennis van de discussie rondom Euripides' vrouwenbeeld (vrouwenhater vs. emancipator).

Wat moet je kunnen: Een beargumenteerd oordeel formuleren. Specifieke voorbeelden uit de *Bacchae* selecteren en gebruiken ter onderbouwing van het oordeel. De argumentatie duidelijk en beknopt verwoorden.

Waar op letten: Het oordeel moet expliciet zijn (vrouwenhater OF emancipator). De argumentatie moet direct en specifiek verwijzen naar een 'gegeven uit de *Bacchae*'. Zorg dat de argumentatie het gekozen oordeel daadwerkelijk ondersteunt. Beide standpunten zijn mogelijk, mits goed beargumenteerd.

Kernbegrippen: interpretatie, vrouwenbeeld, misogynie, emancipatie, Bacchae

Veelgemaakte fouten:
- Oordeel geven zonder argumentatie uit de Bacchae.
- De argumentatie is niet specifiek genoeg.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/grieks/2021/tijdvak-1/vraag/24

## Vragen in dit examen

### Vraag 9 – Dionysische attributen en Bacchae scènes

Wat kun je verwachten: Deelvraag a: Citeren van een Grieks tekstelement dat een dionysisch attribuut aanduidt, zichtbaar op een afbeelding. Deelvraag b: Beschrijven van een scène uit de Bacchae die een verband legt met hoorns van Dionysus.

Wat moet je kennen: Deelvraag a: Kennis van dionysische attributen en hun Griekse benamingen. Deelvraag b: Gedetailleerde kennis van de inhoud van Euripides' Bacchae, specifiek scènes waarin Dionysus met een stier wordt geassocieerd of hoorns draagt.

Wat moet je kunnen: Deelvraag a: Griekse tekst lezen en interpreteren, specifieke informatie (attributen) identificeren en correct citeren. Deelvraag b: Informatie uit de Bacchae reproduceren en een verband leggen tussen een visueel element (hoorns) en de inhoud van het werk.

Waar op letten: Deelvraag a: Correct citeren van het Griekse tekstelement. Zorg ervoor dat het attribuut zowel in de tekst genoemd wordt als op de afbeelding te zien is. Deelvraag b: Beschrijf een specifieke scène uit de Bacchae die de associatie met een stier of hoorns duidelijk maakt. Vermijd algemeenheden.

### Vraag 13 – VWO Grieks Examen 2021 periode 1, vraag 13

Wat kun je verwachten: De vraag bestaat uit twee delen: a) het citeren van een Grieks tekstelement waarvoor een gegeven metafoor staat, en b) het beschrijven van overeenkomsten tussen twee situaties (Bacchae en Bijbel) waarin deze metafoor wordt gebruikt, specifiek gericht op de spreker en de aangesprokene.

Wat moet je kennen: Kennis van de Griekse tekst van de Bacchae (specifiek regels rond 788-789), begrip van metaforen, en de context van de Bijbelpassage over Paulus (Saul) en Jezus.

Wat moet je kunnen: a) Het identificeren van de letterlijke handeling die door een metafoor wordt gesymboliseerd in de Griekse tekst. b) Het analyseren en vergelijken van situaties uit verschillende teksten (Bacchae en Bijbel) om overeenkomsten te vinden in de rollen van sprekers en aangesprokenen, en dit in eigen woorden te formuleren.

Waar op letten: Bij deel a: precies het juiste Griekse tekstelement citeren. Bij deel b: zowel de overeenkomst van de spreker als die van de aangesprokene correct en volledig beschrijven. Let op de formulering 'in eigen woorden'.

### Vraag 20 – VWO Grieks Examen 2021 periode 1, vraag 20

Wat kun je verwachten: Een vraag die bestaat uit drie subvragen (a, b, c). Vraag a vraagt om een citaat uit de Griekse tekst. Vraag b vraagt om een uitleg van een verschil in beweegredenen tussen twee personages (Pentheus en Stijn). Vraag c vraagt om een beschrijving van een fundamentele overeenkomst in beweegredenen tussen twee personages (Stijn en Dionysus), gebaseerd op de inhoud van de Bacchae.

Wat moet je kennen: De Griekse tekst van regels 819-823 (Ἄγωμεν t/m ἐκεῖ) van de Bacchae, inclusief woordenschat en syntaxis. De plot en thematiek van de Bacchae, met name de beweegredenen van Pentheus en Dionysus. De context van de column over Stijn.

Wat moet je kunnen: a. Een specifiek Grieks tekstelement identificeren en citeren dat inhoudelijk overeenkomt met een gegeven Nederlandse term.
b. De beweegredenen van twee personages (Pentheus en Stijn) analyseren en vergelijken om een duidelijk verschil te formuleren.
c. De beweegredenen van twee personages (Stijn en Dionysus) analyseren en vergelijken om een fundamentele overeenkomst te beschrijven, met verwijzing naar de bredere context van de Bacchae.

Waar op letten: a. Exact citeren van het juiste Griekse woord/tekstelement.
b. Het onderscheid tussen interne motivatie (Pentheus' afkeer van vrouwenkleren voor zichzelf) en externe motivatie (Stijns protest tegen de reactie van anderen op zijn kledingkeuze). Zorg dat beide onderdelen van de uitleg correct zijn.
c. De 'fundamentele' overeenkomst vinden, die dieper gaat dan oppervlakkige vergelijkingen. Focus op respect en acceptatie van identiteit.

### Vraag 22 – VWO Grieks Examen 2021, periode 1, vraag 22

Wat kun je verwachten: Deel a vraagt naar de identificatie van een personage. Deel b vraagt naar een inhoudelijke analyse en verbinding tussen twee tekstgedeelten. Deel c vraagt naar specifieke kennis over het Griekse theater.

Wat moet je kennen: De rol en functie van het koor in een Griekse tragedie.
De structuur van een Griekse tragedie (stasimon, epeisodion).
De plot en personages van Euripides' Bacchae, specifiek de gebeurtenissen in het derde epeisodion en de reactie van het koor daarop.
De terminologie van het Griekse theater, in het bijzonder de naam van de speelplek van het koor.

Wat moet je kunnen: Personages identificeren op basis van tekstuele aanwijzingen.
Inhoudelijke verbanden leggen tussen verschillende delen van een tragedie (stasimon en epeisodion).
Metaforen (hinde en jager) interpreteren en verbinden met de plot.
Specifieke vakkennis reproduceren (theaterterminologie).

Waar op letten: Bij deel a: De 'ik' is het koor, dat collectief spreekt.
Bij deel b: De uitleg moet zowel ingaan op de passage uit het stasimon (de opluchting, de metafoor van de hinde) als op de gebeurtenissen in het derde epeisodion (de afwending van de dreiging door Pentheus). De verbinding tussen de metafoor en de plot is cruciaal.
Bij deel c: De precieze term 'orchestra' is vereist.

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2021
tijdvak 1
dinsdag 25 mei
9.00 - 12.00 uur
Griekse taal en cultuur
Bij dit examen hoort een bijlage.
Dit examen bestaat uit 24 vragen en een vertaalopdracht.
Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, wordt aan het antwoord
meestal geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (tekstelementen, redenen, voorbeelden e.d.) dan er
worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld één tekstelement wordt gevraagd en je
antwoordt met meer dan één tekstelement, dan wordt alleen het eerste
tekstelement in de beoordeling meegeteld.
VW-1111-a-21-1-o

### Pagina 2

Tekst 1
1p 1 Regel 253 het vuur
Beschrijf het doel waarvoor Demeter het vuur gebruikt had. Baseer je
antwoord op het vervolg (t/m regel 264 slapen).
Regel 256-258 Mensen t/m dwaling
Aristoteles schrijft in de Poëtica dat zo'n dwaling uit onwetendheid ook in
een tragedie kan voorkomen.
1p 2 Noteer de Griekse term die Aristoteles voor zo'n dwaling gebruikt. Baseer
je antwoord op de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen
gelezen hebt.
Tekst 2
1p 3 Regel 3 λοχευθεῖσ’ ἀστραπηφόρω πυρί
Verdedig de stelling dat deze woorden het stilistisch middel eufemisme
vormen.
Regel 6-12 Ὄρῶ t/m χλόη
In de tweede eeuw na Christus schreef de Griekse auteur Pausanias in
zijn Rondleiding door Griekenland:
De Thebanen zeggen dat op de plek op de akropolis waar in onze tijd
de agora ligt, oorspronkelijk de woning van Kadmos lag. Van de
kamers tonen ze de resten van die van Harmonia en die volgens hen
van Semele is geweest; deze mag tot in mijn tijd niet door mensen
worden betreden. (...) Ook zijn er de resten van het huis van Lykos en
een graf voor Semele.
Dit komt op drie punten inhoudelijk overeen met wat Dionysus zegt in de
regels 6-12 (Ὄρῶ t/m χλόη).
2p 4 Noteer in eigen woorden deze drie inhoudelijke overeenkomsten.
Regel 26 ἀδελφαί
Een van deze personen komt in het vervolg van de Bacchae als
personage op het toneel.
1p 5 Beschrijf de ἀναγνώρισις die dit personage ervaart in de Bacchae.
1p 6 Regel 30 νιν
Naar welk tekstelement wordt verwezen met νιν (regel 30)?
A ἀδελφαὶ μητρός (regel 26)
B Σεμέλην (regel 28)
C Κάδμου (regel 30)
D σοφίσμαθ’ (regel 30)
VW-1111-a-21-1-o 2 / 6 lees verder

### Pagina 3

Regel 34 ὀργίων
2p 7 a Citeer uit de regels 13-22 (Λιπῶν t/m βροτοῖς) het Griekse woord dat inhoudelijk overeenkomt met ὀργίων.
b Citeer uit de regels 35-42 (Καὶ t/m Διί) het Griekse woord dat inhoudelijk overeenkomt met ὀργίων.

Regel 39-42 Διί t/m Διί
De twee zaken die moeten gebeuren, worden in deze regels door Dionysus beschreven in de vorm van het stilistisch middel chiasme.
1p 8 Neem het volgende schema over en citeer op de plaats van de puntjes de vier Griekse tekstelementen die het chiasme vormen:
... (a), ... (b), ... (b), ... (a).

Afbeelding 1
2p 9 a Op afbeelding 1 zijn enkele dionysische attributen te zien.
Citeer uit de regels 23-31 van tekst 2 (Πρώτας t/m ἐγένσato) een Grieks tekstelement waarmee een dionysisch attribuut wordt aangeduid dat op de afbeelding te zien is.
De hoorns van Dionysus op de afbeelding doen denken aan enkele scènes uit de Bacchae (niet in dit examen afgedrukt).
b Beschrijf een van deze scènes.

Tekst 3
Regel 787 Διί.
In sommige vertalingen wordt dit personage niet Dionysus genoemd, maar ‘de vreemdeling’.
2p 10 Leg uit dat dit te maken heeft met het perspectief van waaruit naar dit personage wordt gekeken. Ga in je antwoord in op de twee mogelijke perspectieven en betrek in je antwoord een gegeven uit de regels 1-5 van tekst 2 (Ἦκω t/m ὕδωρ).

Regel 788 κακῶς δὲ πρὸς σέθεν πάσχων
2p 11 a Beschrijf in eigen woorden naar welke gebeurtenis hiermee verwezen wordt. Baseer je antwoord op de inhoud van de Bacchae.
b Citeer uit het vervolg (t/m regel 797 πτυχaῖς) het Griekse woord waarmee Pentheus naar deze gebeurtenis verwijst.

Regel 792-793 Οὐ μὴ t/m τόδ
1p 12 Noteer in eigen woorden wat in deze context concreet bedoeld wordt met τόδ᾽ (regel 793).

VW-1111-a-21-1-o 3 / 6 lees verder

### Pagina 4

Regel 795 πρὸς κέντρα λακτίζομι
2p 13 a Citeer uit het voorafgaande (vanaf regel 788 κακῶς) het Griekse
tekstelement waarvoor πρὸς κέντρα λακτίζομι een metafoor is.

Deze metafoor komt ook in de Bijbel voor. De apostel Paulus vertelt daar
dat hij vroeger Saul heette en actief was als vervolger van aanhangers
van Jezus. Toen hij eens onderweg was om aanhangers van Jezus te
arresteren, werd hij plotseling verblind door een felle lichtstraal. Hij viel op
de grond en hoorde een stem tegen hem zeggen: “Saul, Saul, waarom
vervolg je mij? Je kwelt jezelf door tegen de prikkels te trappen!” Hij
vroeg: “Wie bent u, Heer?” De Heer antwoordde: “Ik ben Jezus, die jij
vervolgt.”
De situaties waarin deze metafoor gebruikt wordt in de Bacchae en in de
Bijbel, komen op bepaalde punten met elkaar overeen.
b Beschrijf in je eigen woorden de overeenkomst tussen beide situaties,
zowel wat betreft degene die deze metafoor gebruikt, als wat betreft
degene tot wie de metafoor is gericht.

Regel 796 Θύσω, ὥσπερ ἀξιαι
Deze woorden worden door W. Courteaux en B. Claes als volgt vertaald:
Ik zal hem het offer brengen dat hij heeft verdiend.
1p 14 Leg uit dat W. Courteaux en B. Claes de Griekse tekst in hun vertaling
inhoudelijk hebben veranderd met betrekking tot het woord ἀξιαι. Ga in je
antwoord in op zowel het Grieks als de vertaling.

Regel 800-801 Ἀπόρω τ/μ σιγήσεται
Deze regels worden door G. Koolschijn als volgt vertaald:
Ik kan geen\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t

### Pagina 5

Hier is een gestructureerde analyse van de examenpagina:

1.  **Type pagina**: Opgave

2.  **Visuele elementen**:
    *   Geen grafieken, tabellen, figuren of diagrammen.
    *   De pagina bevat voornamelijk tekst met genummerde vragen (18, 19, 20, 21), subvragen (a, b, c bij vraag 20) en paginanummering (5/6).
    *   Griekse woorden en zinnen zijn cursief en/of in Grieks schrift weergegeven.
    *   Onderaan staat "lees verder" met pijltjes naar rechts, wat aangeeft dat het examen doorloopt.

3.  **Wiskundig/wetenschappelijk concept**:
    *   Natuurwetenschappen: Geen.
    *   Wiskunde: Geen.
    *   Taal/Literatuur/Klassieke Cultuur:
        *   **Grieks**: Citaten en verwijzingen naar de Griekse tekst van de *Bacchae* van Euripides. Specifieke regels en Griekse woorden (o.a. ἐξωνωμένας, ἐξιχνεύσουσίν, Ἄγωμεν t/m ἐκεῖ, Καὶ t/m θεῷ, Διόνυσος t/m τάδε) worden genoemd.
        *   **Narratologie/literatuurtheorie**: Het concept van 'dramatische ironie' wordt behandeld.
        *   **Tekstanalyse**: Het interpreteren van literaire teksten en het vergelijken van personages en hun beweegredenen over verschillende contexten heen.
        *   **Algemene cultuur/actualiteit**: Een ingevoegde column van Y. Sjoukes over 'hokjesdenken' en een hedendaags

### Pagina 6

Euripides, *Bacchac*, regel 862-870, uit het derde stasimon:
862 Zal ik nu eindelijk
863 op blote voeten hele nachten kunnen dansen
864 met Bacchus' trouwe volgelingen
865 en mijn haren laten wuiven
866 in de bedauwde ochtendlucht
867 zoals een hinde
868 die in de groene weiden dartelt,
869 ontsnapt aan de gevreesde jager
870 en de strak gespannen netten?
3p 22 a Wie wordt bedoeld met ‘ik’ in regel 862?
b Leg uit dat de bovenstaande passage uit het derde stasimon
inhoudelijk aansluit bij de gebeurtenissen in het derde epeisodion,
waarvan tekst 3 een onderdeel is. Ga in je antwoord in op de
bovenstaande passage en op de desbetreffende gebeurtenissen in het
derde epeisodion.
c Noteer de naam van de plek in het theater waar de bovenstaande
passage is uitgesproken. Baseer je antwoord op de achtergronden bij
de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.

Algemeen

Een verandering in Euripides’ levensomstandigheden was voor hem wellicht
de aanleiding om de *Bacchac* te schrijven.
2p 23 a Beschrijf deze verandering in de levensomstandigheden van
Euripides. Baseer je antwoord op de achtergronden bij de teksten die
je voor dit examen gelezen hebt.
b Leg uit wat het verband is tussen Euripides’ nieuwe
levensomstandigheden en de Dionysuscultus. Baseer je antwoord op
de achtergronden bij de teksten die je voor dit examen gelezen hebt.

Euripides is in de loop van de tijd niet alleen als vrouwenhater beschouwd,
maar ook als emancipator. In de *Bacchac* zijn voor beide opvattingen
argumenten te vinden.
1p 24 Noteer je eigen oordeel: is Euripides een vrouwenhater of een emancipator?
Beargumenteer je oordeel met behulp van een gegeven uit de *Bacchac*.

Tekst 4

Bestudeer de inleiding en de aantekeningen bij tekst 4.
38p Vertaal de regels 269 t/m 286 in het Nederlands.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
VW-1111-a-21-1-0
einde ■