# Eindexamen Geschiedenis VWO 2025 tijdvak 2 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2025/tijdvak-2 ## Vraag 1 – Chronologische volgorde van strijdbare vrouwen (2 punten) De volgende gegevens over strijdbare vrouwen staan in willekeurige volgorde: 1 Aspasia, de minnares van de Atheense politicus Perikles, was volgens de komedieschrijver Aristofanes schuldig aan het uitbreken van een oorlog tussen de steden Athene en Sparta. 2 De inheems-Amerikaanse leider Lozen vluchtte voor het leger van de Verenigde Staten van Amerika, nadat ze met haar volk uit het reservaat vertrok dat aan hen was toegewezen. 3 Koningin Kubaba herenigde volgens legendes Soemerië, een van de weinige landen waar op dat moment al graan werd verbouwd. 4 Onder leiding van Trijn van Leemput vernietigde een groep Utrechters de dwangburcht Vredenburg nadat de troepen van Filips II de stad hadden verlaten. 5 Radegundis, de koningin van de Franken, had zo'n hekel aan haar man dat ze een van de eerste kloosters in Frankrijk stichtte om zich daarin te kunnen terugtrekken. 6 Tijdens de Gouden Eeuw dienden zestig Hollandse soldaten in het leger van de Angolese koningin Nzinga, die jonge soldaten met een krijgsdans voorbereidde op gevechten. 2p 1 Zet deze gegevens in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers. Wat kun je verwachten: Je krijgt zes beschrijvingen van historische gebeurtenissen met strijdbare vrouwen. Je moet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde plaatsen, van vroeger naar later, door alleen de nummers te noteren. Wat moet je kennen: Je moet de globale chronologie van de wereldgeschiedenis kennen, inclusief de belangrijkste tijdvakken en hun kenmerken. Specifiek moet je de volgende contexten en hun bijbehorende periodes kunnen plaatsen: Soemerië (oudheid), Athene (klassieke oudheid), Franken (vroege middeleeuwen), Nederlandse Opstand (vroegmoderne tijd), Gouden Eeuw (vroegmoderne tijd) en de geschiedenis van de Verenigde Staten (moderne tijd). Je moet weten dat de Gouden Eeuw in Nederland samenvalt met de vroegmoderne tijd en de periode van de Nederlandse Opstand. Je moet de historische figuren en gebeurtenissen die in de beschrijvingen worden genoemd, kunnen plaatsen in hun respectievelijke tijdvakken. Wat moet je kunnen: Je moet historische gebeurtenissen en figuren kunnen plaatsen in de juiste chronologische volgorde. Je moet de tijdsindicaties en historische context in de beschrijvingen kunnen herkennen en gebruiken om de volgorde te bepalen. Je moet de nummers van de gebeurtenissen correct noteren in de juiste volgorde. Waar op letten: Let goed op de namen van personen, plaatsen en de beschrijvingen van de gebeurtenissen om de juiste tijdvakken te kunnen identificeren. Controleer of je de volgorde van vroeger naar later aanhoudt. Zorg ervoor dat je alleen de nummers noteert, gescheiden door komma's. Kernbegrippen: chronologie, strijdbare vrouwen, tijdvakken, historische context Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2025/tijdvak-2/vraag/1 ## Vraag 2 – Boodschap van een afbeelding over Atheense democratie (2 punten) 2p 2 Leg uit welke boodschap deze afbeelding overbrengt. In de eerste eeuw voor Christus verlieten de Helvetiërs hun woongebied in het Romeinse Rijk, vlakbij de noordelijke grens. Ze trokken verder het Romeinse Rijk in. De Romeinse generaal Caesar nam het besluit de Helvetiërs te laten terugkeren naar hun oorspronkelijke woongebied en een samenwerkingsverdrag met hen te tekenen. Wat kun je verwachten: Je moet de boodschap van een afbeelding over de Atheense democratie uitleggen, waarbij je de rol van de godin Athena in relatie tot het stemmen interpreteert. Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de Atheense democratie en de rol van goden, specifiek Athena, in de Griekse oudheid. Je moet weten dat Athena de godin van wijsheid en oorlog was en een belangrijke beschermgodin van Athene. Je moet begrijpen hoe goddelijke goedkeuring of invloed werd afgebeeld in relatie tot menselijke instituties zoals democratie. Wat moet je kunnen: Je moet een historische afbeelding analyseren en de boodschap ervan interpreteren. Je moet specifieke elementen in de afbeelding (zoals de aanwezigheid van Athena en het stemproces) koppelen aan de bredere historische context van de Atheense democratie. Je moet een uitleg formuleren die een verband legt tussen de afgebeelde elementen en de overgebrachte boodschap. Waar op letten: Let op de specifieke handelingen of houding van de godin Athena in de afbeelding en hoe deze zich verhouden tot het stemproces. Verbind de aanwezigheid van Athena met het idee van goddelijke goedkeuring of wijsheid die de democratie beïnvloedt. Kernbegrippen: Atheense democratie, godin Athena, goddelijke goedkeuring, atheense democratie, godin athena, griekse oudheid Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2025/tijdvak-2/vraag/2 ## Vraag 3 – Romeinse grensverdediging en imperiumvorming (1 punt) In de eerste eeuw voor Christus verlieten de Helvetiërs hun woongebied in het Romeinse Rijk, vlakbij de noordelijke grens. Ze trokken verder het Romeinse Rijk in. De Romeinse generaal Caesar nam het besluit de Helvetiërs te laten terugkeren naar hun oorspronkelijke woongebied en een samenwerkingsverdrag met hen te tekenen. 1p 3 Geef met behulp van een kenmerkend aspect aan welk belang de Romeinen hadden bij dit besluit van Caesar. Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg geven. Wat kun je verwachten: Je krijgt een korte tekst over een historische gebeurtenis in het Romeinse Rijk en moet het belang van een besluit van Caesar uitleggen met behulp van een kenmerkend aspect. Wat moet je kennen: Je moet weten dat het Romeinse Rijk in de eerste eeuw voor Christus te maken had met volkeren aan zijn grenzen, zoals de Helvetiërs. Je moet de kenmerkende aspecten van Tijdvak 2: Tijd van Grieken en Romeinen (3000 v.Chr. - 500 n.Chr.) kennen, in het bijzonder 'de confrontatie tussen de Grieks-Romeinse cultuur en de Germaanse cultuur van Noordwest-Europa' en 'de groei van het Romeinse imperium, waardoor de Grieks-Romeinse cultuur zich in Europa verspreidde'. Je moet de context van grensverdediging en imperiumvorming in het Romeinse Rijk begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet een kenmerkend aspect kunnen selecteren dat relevant is voor de gegeven historische situatie. Je moet het gekozen kenmerkend aspect kunnen uitleggen in relatie tot het besluit van Caesar en het belang dat de Romeinen hierbij hadden. Waar op letten: Je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een duidelijke uitleg geven die het belang van de Romeinen bij Caesars besluit verbindt met het kenmerkend aspect. Alleen het noemen van het kenmerkend aspect is niet voldoende. Kernbegrippen: Romeinse Rijk, grensverdediging, imperium, Helvetiërs, Caesar, romeinse rijk, helvetiërs, caesar Veelgemaakte fouten: - Alleen een kenmerkend aspect noemen zonder de vereiste uitleg levert geen punten op. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2025/tijdvak-2/vraag/3 ## Vraag 4 – Politieke continuïteit en Investituurstrijd in de Middeleeuwen (3 punten) 3p 4 Licht deze geschiedenis toe door: – met een verwijzing naar het citaat van Langton aan te tonen dat er sprake was van politieke continuïteit tussen de vroege en late middeleeuwen, en – met een kenmerkend aspect een verklaring te geven voor de weigering van Jan zonder Land om de wijding van Langton te accepteren. Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg geven. Een geschiedenis: In 1302 klaagden Italiaanse kooplieden bij de hoogste rechtbank in Parijs over plaatselijke belastinginners die in sommige plattelandsstreken in Frankrijk meer dan de gebruikelijke belasting eisten over het vervoer van laken uit Vlaanderen. Het gerechtshof vonniste dat de belastinginners genoegen moesten nemen met het oude bedrag. Met deze geschiedenis kun je verschillende kenmerkende aspecten uit de late middeleeuwen illustreren. Wat kun je verwachten: Je moet een geschiedenis toelichten door twee opdrachten uit te voeren. Ten eerste toon je met een verwijzing naar een citaat van Langton politieke continuïteit aan tussen de vroege en late middeleeuwen. Ten tweede geef je met een kenmerkend aspect een verklaring voor de weigering van Jan zonder Land om de wijding van Langton te accepteren, inclusief een uitleg van het kenmerkend aspect. Wat moet je kennen: Je moet weten dat er sprake was van feodale verhoudingen in de vroege middeleeuwen en dat deze doorwerkten in de late middeleeuwen. Je moet het kenmerkend aspect 'het conflict in de christelijke wereld over de vraag of de wereldlijke dan wel de geestelijke macht het primaat behoorde te hebben' (Tijdvak 4: Tijd van steden en staten, 1000-1500) kennen en kunnen toepassen. Je moet de context van de Investituurstrijd en de strijd tussen paus en koning over benoemingsrechten van bisschoppen kennen. Wat moet je kunnen: Je kunt politieke continuïteit tussen verschillende perioden aantonen. Je kunt een citaat analyseren en koppelen aan historische concepten. Je kunt een kenmerkend aspect correct benoemen en uitleggen in de context van een historische gebeurtenis. Je kunt oorzaak-gevolg relaties formuleren. Waar op letten: Je moet bij het eerste deel van de vraag zowel verwijzen naar het citaat van Langton als een passend voorbeeld van politieke continuïteit uit de feodale verhoudingen noemen. Bij het tweede deel van de vraag moet je naast het kenmerkend aspect ook een duidelijke uitleg geven; alleen het noemen van het kenmerkend aspect is onvoldoende. Kernbegrippen: Investituurstrijd, Feodalisme, Paus vs. Koning, Continuïteit middeleeuwen, investituurstrijd, feodalisme, paus vs. koning, politieke continuïteit, late middeleeuwen Veelgemaakte fouten: - Voor het eerste deel van de vraag is een combinatie van een verwijzing naar het citaat en een passend voorbeeld van politieke continuïteit vereist. - Voor het tweede deel van de vraag is een uitleg bij het kenmerkend aspect vereist; alleen het aspect noemen is onvoldoende. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2025/tijdvak-2/vraag/4 ## Vraag 5 – Kenmerkende aspecten late middeleeuwen illustreren (2 punten) Een geschiedenis: In 1302 klaagden Italiaanse kooplieden bij de hoogste rechtbank in Parijs over plaatselijke belastinginners die in sommige plattelandsstreken in Frankrijk meer dan de gebruikelijke belasting eisten over het vervoer van laken uit Vlaanderen. Het gerechtshof vonniste dat de belastinginners genoegen moesten nemen met het oude bedrag. Met deze geschiedenis kun je verschillende kenmerkende aspecten uit de late middeleeuwen illustreren. 2p 5 Toon dit aan voor twee kenmerkende aspecten. Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg geven. Wat kun je verwachten: Je krijgt een korte historische casus en je moet twee kenmerkende aspecten uit de late middeleeuwen benoemen die deze casus illustreert. Na elk kenmerkend aspect geef je een korte uitleg waarom de casus dit aspect illustreert. Wat moet je kennen: Je moet de kenmerkende aspecten van de late middeleeuwen (Tijdvak 4: Tijd van steden en staten, 1000-1500) kennen. Specifiek moet je weten wat 'de opkomst van handel en ambacht die de basis legde voor het herleven van een agrarisch-urbane samenleving' en 'het begin van staatsvorming en centralisatie' inhouden. Wat moet je kunnen: Je moet een historische casus analyseren en deze koppelen aan relevante kenmerkende aspecten. Je moet je antwoord beargumenteren door de verbinding tussen de casus en het kenmerkend aspect duidelijk uit te leggen. Waar op letten: Je moet twee verschillende kenmerkende aspecten noemen. Voor elk kenmerkend aspect moet je een duidelijke uitleg geven waarom de geschiedenis dit aspect illustreert. Let op dat je niet het kenmerkend aspect 'de opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van steden' kiest, omdat de casus over het platteland gaat. Kernbegrippen: late middeleeuwen, handel, staatsvorming, centralisatie, kenmerkende aspecten Veelgemaakte fouten: - Het kenmerkend aspect 'de opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van steden' is incorrect omdat de casus over het platteland gaat. - Een kenmerkend aspect noemen zonder de verplichte uitleg levert geen punten op. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2025/tijdvak-2/vraag/5 ## Vraag 6 – Analyse van Boccaccio's 'Over beroemde vrouwen' in de context van de renaissance en het humanisme (2 punten) Gebruik bron 2. Het boek Over beroemde vrouwen past bij de tijd van de renaissance. 2p 6 Licht dit toe door: – aan te tonen met een verwijzing naar de bron dat het motief van Boccaccio om over 'heidense vrouwen' te schrijven past bij het veranderende mensbeeld van de renaissance, en – aan te geven dat de werkwijze van Boccaccio die van een humanist is. Wat kun je verwachten: Je moet bron 2 gebruiken om twee aspecten van Boccaccio's boek 'Over beroemde vrouwen' toe te lichten. Ten eerste toon je aan dat Boccaccio's motief om over 'heidense vrouwen' te schrijven past bij het veranderende mensbeeld van de renaissance, met een verwijzing naar de bron. Ten tweede geef je aan dat zijn werkwijze die van een humanist is. Wat moet je kennen: Je moet weten wat het 'veranderende mensbeeld van de renaissance' inhoudt, met name de focus op individuele prestaties en aardse roem in tegenstelling tot middeleeuwse christelijke deugden. Je moet ook de kenmerken van het humanisme kennen, specifiek de werkwijze van humanisten zoals het bestuderen van het erfgoed van de klassieke Oudheid. Je moet de historische context van de renaissance (Tijdvak 5: Tijd van ontdekkers en hervormers, 1500-1600) en de rol van figuren zoals Boccaccio daarin kennen. Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron (bron 2) analyseren en specifieke informatie eruit halen. Je moet een verband kunnen leggen tussen de inhoud van de bron en een historisch kenmerkend aspect (veranderend mensbeeld van de renaissance). Je moet een historische term (humanist) kunnen toepassen op een beschreven werkwijze. Je moet een argumentatie opbouwen met een expliciete verwijzing naar de bron. Waar op letten: Je moet expliciet verwijzen naar bron 2 om aan te tonen dat Boccaccio's motief past bij het veranderende mensbeeld. Je moet de werkwijze van Boccaccio beschrijven (het bestuderen van klassieke bronnen), niet alleen de term 'humanist' noemen. Kernbegrippen: renaissance, humanisme, mensbeeld, klassieke oudheid, Boccaccio, boccaccio Veelgemaakte fouten: - Het antwoord moet een expliciete verwijzing naar de bron bevatten voor het eerste deel. - De werkwijze van Boccaccio (studeren van klassieke bronnen) moet worden genoemd, niet alleen de term 'humanist'. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2025/tijdvak-2/vraag/6 ## Vraag 7 – Analyse van armenzorg en bonum commune in Haarlem (1475) (2 punten) Een geschiedenis: In de Sint-Bavokerk in Haarlem deelden vanaf 1475 burgers, die hiervoor werden aangesteld door het stadsbestuur, wekelijks brood uit aan de armen van de stad. Als dank voor het ontvangen van brood moesten de armen bidden voor het zielenheil van de burgers die deze hulp betaalden. Deze geschiedenis toont aan dat in Haarlem in 1475: – het stadsbestuur uitging van het idee van bonum commune, en – een verandering had plaatsgevonden in de armenzorg. 2p 7 Toon aan dat beide beweringen juist zijn, telkens met een verwijzing naar deze geschiedenis. Wat kun je verwachten: Je krijgt een korte geschiedenistekst over armenzorg in Haarlem in 1475. Je moet twee beweringen over deze tekst controleren en aantonen dat ze juist zijn, telkens met een verwijzing naar de tekst. Wat moet je kennen: Je moet weten wat het concept 'bonum commune' inhoudt (het algemeen welzijn). Je moet de context van armenzorg in de late middeleeuwen kennen, specifiek de verschuiving van kerkelijke naar stedelijke/burgerlijke initiatieven. Je moet de rol van het stadsbestuur in de middeleeuwse samenleving begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet een korte historische tekst analyseren op specifieke informatie. Je moet historische begrippen (zoals bonum commune) kunnen toepassen op een concrete situatie. Je moet oorzaak-gevolg relaties kunnen herkennen en formuleren. Je moet beweringen kunnen onderbouwen met concrete verwijzingen uit de brontekst. Waar op letten: Je moet voor elke bewering zowel een uitleg geven als een specifieke verwijzing naar de geschiedenistekst. Zorg ervoor dat je duidelijk maakt hoe de tekst de bewering ondersteunt. Kernbegrippen: bonum commune, armenzorg, stadsbestuur, geestelijkheid, late middeleeuwen Veelgemaakte fouten: - Het antwoord moet voor elk deelpunt zowel een uitleg als een specifieke verwijzing naar de gegeven geschiedenistekst bevatten. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2025/tijdvak-2/vraag/7 ## Vraag 8 – Wereldbeeld van een missionaris (2 punten) Vroegmoderne tijd De Portugese missionaris Diego del Santissimo Sacramento bezocht rond 1584 prehistorische rotstekeningen bij de Afrikaanse stad M'banza-Kongo. Hij schreef daarover: "Men denkt dat het Sint Thomas [een leerling van Jezus] was, die deze teksten in de steen achterliet." 2p 8 Leg uit dat Diego del Santissimo Sacramento de prehistorische Afrikaanse cultuur bekeek vanuit zijn eigen wereldbeeld. Wat kun je verwachten: Je krijgt een korte tekst over een Portugese missionaris die prehistorische rotstekeningen interpreteert. Je moet uitleggen hoe zijn wereldbeeld zijn interpretatie beïnvloedde. Wat moet je kennen: Je moet weten wat een wereldbeeld is en hoe dit iemands perceptie van de werkelijkheid kan beïnvloeden. Je moet de context van de Vroegmoderne Tijd kennen, waarin Europese missionarissen andere culturen ontmoetten en vaak vanuit een eurocentrisch en christelijk perspectief keken. Je moet de rol van een missionaris begrijpen en hoe het christendom een leidraad was voor hun denken en handelen. Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron (een citaat) analyseren en de daarin beschreven handeling of uitspraak koppelen aan het wereldbeeld van de auteur. Je moet een oorzaak-gevolgrelatie formuleren tussen het wereldbeeld van de missionaris en zijn interpretatie van de rotstekeningen. Je moet specifiek het christelijke aspect van zijn wereldbeeld benoemen en uitleggen waarom zijn verklaring daaruit voortvloeit. Waar op letten: Let erop dat je niet alleen benoemt dat hij een christelijk wereldbeeld had, maar dat je ook uitlegt hoe dit specifieke wereldbeeld leidde tot zijn interpretatie van de rotstekeningen. Verbind zijn rol als missionaris direct met zijn verklaring over Sint Thomas. Kernbegrippen: wereldbeeld, christendom, missionaris, eurocentrisme, vroegmoderne tijd Veelgemaakte fouten: - Niet specifiek ingaan op het christelijke aspect van zijn wereldbeeld. - Alleen benoemen dat hij een christelijk wereldbeeld had, zonder uit te leggen waarom zijn verklaring daaruit voortvloeit. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2025/tijdvak-2/vraag/8 ## Vraag 9 – Analyse van handelsrelaties en particularisme in de Republiek (3 punten) 3p 9 Licht de conclusies toe door: – met bron voor beide uitgangspunten apart aan te tonen dat de handelswaar van koopman Bijland voor problemen zorgt, en – zonder bron aan te geven waardoor in Amsterdam veel kooplieden juist met Antwerpen een goede handelsrelatie hebben. Gebruik bron 4. Stel: Je bestudeert de elite in de Republiek en je hebt twee onderzoeksonderwerpen: 1 Het benadrukken van status onder de rijke kooplieden. 2 Het dagelijks leven van rijke kooplieden. Je concludeert dat je de bron beter bruikbaar vindt voor je eerste onderzoeksonderwerp en minder bruikbaar voor je tweede onderzoeksonderwerp. Wat kun je verwachten: Je moet de conclusies over de bruikbaarheid van een bron voor twee onderzoeksonderwerpen toelichten. Je doet dit door met bron 3 aan te tonen dat de handelswaar van koopman Bijland voor problemen zorgt, en door zonder bron uit te leggen waarom veel Amsterdamse kooplieden een goede handelsrelatie met Antwerpen hadden. Wat moet je kennen: Je moet weten wat de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden inhield, wat particularisme betekende, wie de regenten en de stadhouder waren, wat 'handel met de vijand' inhield, wat de Opstand was en wat de Val van Antwerpen (1585) betekende. Je moet de historische context van de handelsrelaties tussen Amsterdam en Antwerpen kennen, inclusief de migratie van kooplieden na de Val van Antwerpen. Wat moet je kunnen: Je moet een bron kunnen analyseren om specifieke informatie te vinden die een argument ondersteunt. Je moet historische kennis kunnen inzetten om een verklaring te geven voor een historische ontwikkeling (handelsrelaties). Je moet oorzaak-gevolg relaties kunnen formuleren, zoals hoe handel met de vijand conflicten veroorzaakt en hoe historische gebeurtenissen (Val van Antwerpen) handelsrelaties beïnvloeden. Je moet de spanning tussen particularisme en het centrale gezag (stadhouder) kunnen uitleggen. Waar op letten: Let erop dat je de vraag in drie delen beantwoordt. De eerste twee delen moeten gebaseerd zijn op bron 3 en de problemen van de handelswaar van Bijland voor beide uitgangspunten apart toelichten. Het derde deel moet zonder bron uitleggen waarom Amsterdamse kooplieden een goede handelsrelatie met Antwerpen hadden. Zorg dat je alle drie de onderdelen volledig beantwoordt. Kernbegrippen: Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, particularisme, regenten, stadhouder, handel met de vijand, Opstand, Val van Antwerpen, republiek der zeven verenigde nederlanden, opstand, val van antwerpen Veelgemaakte fouten: - De vraag bestaat uit drie onderdelen; zorg dat alle drie de onderdelen beantwoord worden. - De eerste twee onderdelen moeten gebaseerd zijn op de bron, het derde onderdeel op eigen kennis. - De twee uitgangspunten moeten apart van elkaar worden toegelicht. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2025/tijdvak-2/vraag/9 ## Vraag 10 – Bruikbaarheid van bron 4 voor onderzoek naar de elite in de Republiek (4 punten) Gebruik bron 4. Stel: Je bestudeert de elite in de Republiek en je hebt twee onderzoeksonderwerpen: 1 Het benadrukken van status onder de rijke kooplieden. 2 Het dagelijks leven van rijke kooplieden. Je concludeert dat je de bron beter bruikbaar vindt voor je eerste onderzoeksonderwerp en minder bruikbaar voor je tweede onderzoeksonderwerp. 4p 10 Leg beide conclusies uit met een verwijzing naar de bron. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de bruikbaarheid van een bron voor twee verschillende onderzoeksonderwerpen. Je moet uitleggen waarom de bron voor het ene onderwerp wel bruikbaar is en voor het andere minder bruikbaar, met verwijzing naar de bron. Wat moet je kennen: Je moet weten wat de kenmerken zijn van de elite (rijke kooplieden) in de Republiek, zoals het belang van status en het tonen van rijkdom. Je moet ook de aard van een schilderij als bron kunnen inschatten, met name de intentie van de maker (bijvoorbeeld imponeren) en de invloed daarvan op de representativiteit van de bron voor het dagelijks leven. Wat moet je kunnen: Je moet bron 4 analyseren op inhoud en intentie. Je moet de bron koppelen aan de onderzoeksonderwerpen 'benadrukken van status' en 'dagelijks leven'. Je moet een conclusie over de bruikbaarheid van de bron uitleggen met concrete verwijzingen naar elementen in de bron. Je moet de representativiteit van de bron kritisch beoordelen voor het onderzoek naar het dagelijks leven. Waar op letten: Je moet voor beide onderzoeksonderwerpen een aparte uitleg geven. Zorg ervoor dat je in beide uitleggen expliciet verwijst naar de bron. Let op dat je niet alleen beschrijft wat je ziet, maar ook uitlegt waarom dit de bruikbaarheid beïnvloedt. Kernbegrippen: Republiek, elite, kooplieden, status, representativiteit van bronnen, republiek Veelgemaakte fouten: - De bron niet gebruiken in de uitleg. - Niet voor beide onderzoeksonderwerpen een aparte uitleg geven. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2025/tijdvak-2/vraag/10 ## Vraag 12 – Chronologische volgorde van historische gebeurtenissen (2 punten) De volgende gebeurtenissen, waarbij broers een rol hebben gespeeld, staan in willekeurige volgorde: 1 De vijf gebroeders Butler vochten allen onder leiding van George Washington. 2 Door het verzamelen publiceren van sprookjes en volksverhalen droegen Jacob en Wilhelm Grimm bij aan de verspreiding van de Romantiek in Duitsland. 3 Gwijde en Rudolf de Nesle sneuvelden tijdens de Guldensporenslag nadat ze van hun paarden waren getrokken. 4 Johan en Cornelis de Witt werden vermoord omdat zij vonden dat er geen stadhouder mocht worden gekozen. 5 Lodewijk en Hendrik van Nassau, broers van Willem van Oranje, sneuvelden tijdens de Slag op de Mookerheide tegen het Spaanse leger. 6 Simon en Adriaan Borluut kwamen samen met andere Gentse patriciërs in opstand tegen de belastingpolitiek van Karel V. 2p 12 Zet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers. Wat kun je verwachten: Je krijgt zes historische gebeurtenissen voorgelegd, waarin broers een rol speelden. Je moet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde plaatsen, van vroeger naar later, door alleen de nummers te noteren. Wat moet je kennen: Je moet de volgende gebeurtenissen en hun chronologische plaatsing kennen: de Guldensporenslag (1302), de opstand van Gentse patriciërs tegen Karel V (ca. 1540), de Slag op de Mookerheide (1574), de moord op Johan en Cornelis de Witt (1672), de Amerikaanse Revolutie met George Washington (1775-1783), en de verspreiding van de Romantiek door de gebroeders Grimm (vroege 19e eeuw). Je moet de context van deze gebeurtenissen kunnen plaatsen binnen de relevante tijdvakken en kenmerkende aspecten. Wat moet je kunnen: Je moet historische gebeurtenissen chronologisch kunnen ordenen. Je moet de jaartallen of de relatieve volgorde van belangrijke gebeurtenissen uit de Nederlandse en wereldgeschiedenis kunnen reproduceren. Je moet de kernconcepten en hun tijdsperiodes kunnen koppelen aan specifieke gebeurtenissen. Waar op letten: Let goed op de jaartallen of de historische context van elke gebeurtenis om verwarring te voorkomen, vooral bij gebeurtenissen uit de vroegmoderne tijd. Controleer je antwoord zorgvuldig, want bij één foutief geplaatst nummer kan er al een punt aftrek zijn. Kernbegrippen: Guldensporenslag, Opstand tegen Karel V, Slag op de Mookerheide, Rampjaar, Amerikaanse Revolutie, Romantiek, guldensporenslag, opstand tegen karel v, slag op de mookerheide, rampjaar, amerikaanse revolutie, romantiek Veelgemaakte fouten: - De aftrekregel voor één foutief geplaatst nummer kan verkeerd worden toegepast. - Verwarring tussen de verschillende opstanden en oorlogen in de vroegmoderne tijd (gebeurtenis 5, 6, 4, 1). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2025/tijdvak-2/vraag/12 ## Vraag 13 – Haïtiaanse Revolutie en de Verenigde Staten (3 punten) In de Franse kolonie Saint-Domingue (het huidige Haïti) brak in 1791 een opstand uit onder de slaafgemaakten. Na jaren van strijd riep Jean-Jacques Dessalines, een van de leiders van de opstand, in 1804 de onafhankelijkheid uit. Hij besloot de Verenigde Staten te vragen om een bondgenootschap, maar die besloten zijn verzoek af te wijzen. 3p 13 Licht beide besluiten toe door: – te beredeneren waarom Dessalines verwachtte dat zijn verzoek door de regering van de Verenigde Staten zou worden ingewilligd, en – een binnenlands politiek argument te noemen dat de reden was voor de Verenigde Staten om het verzoek van Dessalines af te wijzen. Wat kun je verwachten: Je moet twee besluiten toelichten: waarom Dessalines een bondgenootschap verwachtte van de VS, en waarom de VS dit verzoek afwees met een binnenlands politiek argument. Wat moet je kennen: Je moet weten dat de Verenigde Staten zelf een voormalige kolonie waren die onafhankelijkheid had bevochten. Je moet de context van de Haïtiaanse Revolutie kennen, inclusief de opstand van slaafgemaakten en de onafhankelijkheidsverklaring. Je moet de situatie van slavernij in de Verenigde Staten in de vroege 19e eeuw kennen en de angst voor slavenopstanden. Wat moet je kunnen: Je moet historische gebeurtenissen (Amerikaanse Revolutie en Haïtiaanse Revolutie) met elkaar kunnen vergelijken en parallellen kunnen trekken. Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen formuleren voor Dessalines' verwachting. Je moet een binnenlands politiek argument kunnen identificeren en formuleren dat de beslissing van de VS verklaart. Waar op letten: Let goed op dat je een binnenlands politiek argument geeft voor de afwijzing door de VS, en geen buitenlands politiek argument. Zorg ervoor dat je de parallel tussen de Amerikaanse en Haïtiaanse onafhankelijkheidsstrijd duidelijk benoemt voor Dessalines' verwachting. Kernbegrippen: Haïtiaanse Revolutie, Amerikaanse Revolutie, slavernij, onafhankelijkheidsstrijd, binnenlandse politiek VS, haïtiaanse revolutie, amerikaanse revolutie, binnenlandse politiek vs Veelgemaakte fouten: - Het geven van een buitenlands politiek argument voor de afwijzing door de VS, terwijl de vraag expliciet om een binnenlands politiek argument vraagt. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2025/tijdvak-2/vraag/13 ## Vraag 14 – Verlichte ideeën en de Bataafse Revolutie (2 punten) Gebruik bron 6. In 1795 krijgt Holland een nieuw revolutionair bestuur. 2p 14 Leg uit welk verlicht idee tot uitvoer wordt gebracht met dit plakkaat. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een plakkaat uit 1795 van het revolutionaire bestuur van Holland. Je moet uitleggen welk verlicht idee met dit plakkaat tot uitvoer wordt gebracht. Wat moet je kennen: Je moet weten dat in 1795 Holland een nieuw revolutionair bestuur krijgt. Je moet de kernbeginselen van de Verlichting kennen, in het bijzonder het idee van gelijkheid en het doorbreken van bestaande gezagsverhoudingen. Je moet weten wat een livrei is en dat dit een symbool was van de standenmaatschappij en ongelijkheid. Je moet de context van de Bataafse Revolutie en de invloed van verlichte ideeën hierop kennen. Wat moet je kunnen: Je moet bron 6 analyseren en de inhoud ervan interpreteren. Je moet de maatregel uit het plakkaat (verbod op livrei) kunnen verbinden met een passend verlicht idee. Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen formuleren tussen het verbod op de livrei en het verlichte idee van gelijkheid. Je moet je antwoord duidelijk en beargumenteerd formuleren. Waar op letten: Je moet zowel het juiste verlichte idee noemen als een passende uitleg geven die de maatregel uit het plakkaat (verbod op livrei) verbindt met dit idee. Zorg ervoor dat je uitlegt waarom het verbod op de livrei bijdraagt aan het uitvoeren van het gekozen verlichte idee. Kernbegrippen: Verlichte ideeën, Gelijkheid, Standenmaatschappij, Bataafse Revolutie, verlichte ideeën, gelijkheid, standenmaatschappij, bataafse revolutie, livrei Veelgemaakte fouten: - Het antwoord moet zowel het verlichte idee noemen als een passende uitleg geven in de context van het plakkaat. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2025/tijdvak-2/vraag/14 ## Vraag 15 – Livrei en de Restauratie na 1815 (1 punt) Na 1815 werd het verbod op het dragen van een livrei (zie bron 6) weer opgeheven in Nederland. 1p 15 Geef aan dat het opheffen van het verbod op het dragen van een livrei paste bij de politieke situatie in Europa direct na 1815. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe het opheffen van het verbod op het dragen van een livrei past bij de politieke situatie in Europa direct na 1815. Wat moet je kennen: Je moet weten dat na 1815 in Europa de Restauratie plaatsvond, waarbij de verlichte idealen van de Franse Revolutie werden teruggedraaid en de oude machthebbers en maatschappelijke structuren werden hersteld. Je moet het Congres van Wenen (1814-1815) kennen als het moment waarop deze restauratiepolitiek werd vormgegeven. Je moet weten dat een livrei een uniform is dat door bedienden werd gedragen en de sociale status van hun werkgever symboliseerde, wat paste bij de hiërarchische samenleving van vóór de Franse Revolutie. Wat moet je kunnen: Je moet een verband kunnen leggen tussen een specifiek maatschappelijk verschijnsel (het dragen van een livrei) en een bredere politieke ontwikkeling (de Restauratie na 1815). Je moet historische begrippen als 'Restauratie', 'Congres van Wenen' en 'verlichte idealen' correct in je antwoord gebruiken. Waar op letten: Je moet expliciet het Congres van Wenen of de Restauratie benoemen in je antwoord om het punt te scoren. Een algemene verwijzing naar 'na de Franse Revolutie' is niet voldoende. Kernbegrippen: Restauratie, Congres van Wenen, Franse Revolutie, verlichte idealen, restauratie, congres van wenen, franse revolutie, livrei Veelgemaakte fouten: - Het antwoord moet expliciet ingaan op het Congres van Wenen of de restauratie om het punt te scoren. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2025/tijdvak-2/vraag/15 ## Vraag 16 – Analyse van handel in Kanton voor en na Opiumoorlogen (3 punten) 3p 16 Gebruik bron 7. William Daniell maakt het schilderij na een rondreis door China. Licht de afbeelding toe door: − aan te geven welk beeld Daniell weergeeft van de handel in Kanton, waarna je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron, en − zonder bron te verklaren dat de handelsposten in Kanton minder belangrijk worden na de Opiumoorlogen. Wat kun je verwachten: Je analyseert een schilderij over de handel in Kanton en verklaart de historische context van de Chinese handel na de Opiumoorlogen. Je moet een beeld van de handel in Kanton vóór de Opiumoorlogen afleiden uit de bron en dit ondersteunen met concrete details uit de bron. Vervolgens verklaar je zonder bron hoe de handelsposten in Kanton minder belangrijk werden na de Opiumoorlogen. Wat moet je kennen: Je moet weten wat de handel in Kanton inhield vóór de Opiumoorlogen. Je moet de oorzaken en gevolgen van de Opiumoorlogen kennen, inclusief de ongelijke verdragen en de opening van nieuwe Chinese havens voor westerse handel. Je moet de historische context van de Europese handelspositie in China in de 19e eeuw begrijpen. Wat moet je kunnen: Je kunt een historische bron (schilderij) analyseren en interpreteren om een beeld van een historische situatie af te leiden. Je kunt je interpretatie van de bron ondersteunen met concrete verwijzingen naar de afbeelding. Je kunt historische ontwikkelingen (zoals de afnemende belangrijkheid van Kanton) verklaren door deze te koppelen aan bredere historische gebeurtenissen (zoals de Opiumoorlogen en ongelijke verdragen). Je kunt oorzaak-gevolgrelaties formuleren. Waar op letten: Let goed op dat je interpretatie van het schilderij over de handel in Kanton vóór de Opiumoorlogen duidelijk is en dat je deze ondersteunt met specifieke details uit de bron. Zorg ervoor dat je de situatie vóór de Opiumoorlogen (zoals weergegeven in de bron) niet verwart met de situatie erna. De verklaring voor de afnemende belangrijkheid van Kanton na de Opiumoorlogen moet zonder bron worden gegeven en correct zijn. Kernbegrippen: Handel in Kanton, Opiumoorlogen, Ongelijke verdragen, Europese handelsposten in China, handel in kanton, opiumoorlogen, ongelijke verdragen, europese handelsposten in china Veelgemaakte fouten: - De interpretatie van de bron en de verwijzing naar de bron zijn gekoppeld voor de puntentoekenning; een juiste interpretatie zonder concrete verwijzing levert geen punten op voor dat onderdeel. - Het verwarren van de situatie vóór en na de Opiumoorlogen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2025/tijdvak-2/vraag/16 ## Vraag 17 – Analyse van eenzijdige mening over armoede (bron 8) (4 punten) 4p 17 Gebruik bron 8. Je concludeert dat de mening van het bestuur van de 'Algemeene Vereeniging tegen het Pauperisme' over de oorzaken van armoede eenzijdig is. Ondersteun je conclusie door: − uit te leggen met een verwijzing naar de bron dat het beeld dat het bestuur weergeeft over de oorzaken van armoede eenzijdig is, en − deze eenzijdigheid te verklaren vanuit de positie van de bestuurders, en − met een kenmerkend aspect uit die tijd aan te geven bij welk maatschappelijk thema het bestuur zich aansluit. Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg geven. Wat kun je verwachten: Je analyseert een bron over de oorzaken van armoede. Je legt uit waarom de mening in de bron eenzijdig is, verklaart deze eenzijdigheid vanuit de positie van de auteurs en koppelt dit aan een kenmerkend aspect uit die tijd. Wat moet je kennen: Je moet weten wat de 'sociale kwestie' inhoudt en welke discussies hierover gevoerd werden in de 19e eeuw. Je moet de kenmerkende aspecten van Tijdvak 8: Tijd van burgers en stoommachines (1800-1900) kennen, in het bijzonder 'discussies over de sociale kwestie'. Je moet de maatschappelijke positie van de burgerij in de 19e eeuw en hun kijk op armoede en de arbeidersklasse kennen. Je moet het begrip 'pauperisme' kennen. Wat moet je kunnen: Je analyseert een bron op de inhoud en het standpunt van de auteur. Je legt uit waarom een standpunt eenzijdig is door het te vergelijken met een bredere context. Je verklaart een standpunt vanuit de standplaatsgebondenheid van de auteur. Je koppelt de inhoud van een bron aan een relevant kenmerkend aspect en geeft hierbij een uitleg. Waar op letten: Let op dat je bij het eerste deel van de vraag zowel een verwijzing naar bron 8 geeft als een uitleg over de eenzijdigheid van het beeld over armoede. Let op dat je bij het derde deel van de vraag niet alleen het kenmerkend aspect noemt, maar ook een uitleg geeft die de aansluiting van het bestuur bij dit thema duidelijk maakt. Kernbegrippen: pauperisme, sociale kwestie, burgerij, standplaatsgebondenheid, tijdvak 8 Veelgemaakte fouten: - Voor het eerste deel van de vraag is een verwijzing naar de bron én een uitleg van de eenzijdigheid nodig. - Voor het derde deel van de vraag is het noemen van het kenmerkend aspect zonder uitleg onvoldoende. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2025/tijdvak-2/vraag/17 ## Vraag 18 – Analyse van een politiek keerpunt in China (2 punten) In 1927 publiceerde de weduwe van Sun Yat-sen een pamflet waarin ze Chiang Kaishek ervan beschuldigde dat hij het politieke programma van Sun Yat-sen had verraden. Ze beweerde dat Chiang Kaishek geen sociale revolutie nastreefde, maar alleen een wisseling van de macht wilde. 2p 18 Leg uit naar aanleiding van welk politiek keerpunt in China de weduwe van Sun Yat-sen deze bewering deed. Wat kun je verwachten: Je moet een politiek keerpunt in China benoemen en uitleggen waarom de weduwe van Sun Yat-sen de bewering deed dat Chiang Kaishek het politieke programma van Sun Yat-sen had verraden. Wat moet je kennen: Je moet weten wie Sun Yat-sen en Chiang Kaishek waren en wat hun rol was in de Chinese politiek. Je moet de context van de samenwerking en de daaropvolgende breuk tussen de nationalisten (Kuomintang) en de communisten in China kennen. Je moet de ideologieën en doelen van Sun Yat-sen, met name het sociale aspect van zijn programma, kunnen plaatsen. Je moet de gebeurtenissen rond 1927, zoals de vervolging van communisten door Chiang Kaishek, kennen als een cruciaal politiek keerpunt. Wat moet je kunnen: Je moet een specifiek politiek keerpunt kunnen identificeren. Je moet oorzaak-gevolgrelaties kunnen leggen tussen historische gebeurtenissen en de beweringen van historische figuren. Je moet de motieven achter de acties en uitspraken van historische personen kunnen verklaren op basis van je historische kennis. Waar op letten: Je moet specifiek zijn over het 'politiek keerpunt' en niet alleen de beschuldiging herhalen. Je moet de breuk tussen de nationalisten en de communisten benoemen en uitleggen waarom dit als verraad van Sun Yat-sens sociale ideeën kon worden gezien. Kernbegrippen: Sun Yat-sen, Chiang Kaishek, breuk nationalisten en communisten, Chinese Burgeroorlog, sun yat-sen, chiang kaishek, chinese burgeroorlog Veelgemaakte fouten: - Niet specifiek genoeg zijn over het 'politiek keerpunt' - Alleen de beschuldiging herhalen zonder de oorzaak te noemen Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2025/tijdvak-2/vraag/18 ## Vraag 19 – Analyse van een foto over de Amerikaanse geschiedenis in de jaren 1930 (3 punten) 3p 19 Gebruik bron 9. Stel: je selecteert deze foto voor een fotoboek over de Amerikaanse geschiedenis in de jaren 1930. Licht je selectie toe door: − met een verwijzing naar de foto uit te leggen waardoor je deze foto minder bruikbaar vindt voor een hoofdstuk over de toenemende emancipatie van vrouwen, en − voor een kenmerkend aspect uit die tijd aan te tonen dat je die kunt illustreren met deze foto. Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg geven. Wat kun je verwachten: Je krijgt een foto uit de jaren 1930 in de VS en moet deze analyseren in de context van de Amerikaanse geschiedenis. Je moet uitleggen waarom de foto minder geschikt is voor een hoofdstuk over de emancipatie van vrouwen en aantonen welk kenmerkend aspect uit die tijd je met de foto kunt illustreren, inclusief een uitleg. Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de Amerikaanse geschiedenis in de jaren 1930, inclusief de crisis van het wereldkapitalisme (Grote Depressie), de New Deal en de positie van vrouwen op de arbeidsmarkt in die periode. Je moet weten wat 'emancipatie van vrouwen' inhoudt en hoe dit zich in die tijd manifesteerde. Je moet de kenmerkende aspecten van Tijdvak 9 (Wereldoorlogen en crisis) kennen, in het bijzonder 'de crisis van het wereldkapitalisme'. Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron (foto) analyseren en interpreteren. Je moet de inhoud van de foto (teksten op protestborden) kunnen koppelen aan bredere historische ontwikkelingen en begrippen. Je moet een standpunt kunnen beargumenteren waarom een bron wel of niet bruikbaar is voor een specifiek historisch thema. Je moet een kenmerkend aspect kunnen benoemen en dit met behulp van de bron kunnen uitleggen. Waar op letten: Let goed op de teksten en de context van de foto. Zorg ervoor dat je bij het benoemen van een kenmerkend aspect ook een duidelijke uitleg geeft, anders krijg je geen punten voor dat deel van de vraag. Kernbegrippen: emancipatie van vrouwen, crisis van het wereldkapitalisme, New Deal, jaren 1930, Amerikaanse geschiedenis Veelgemaakte fouten: - Alleen het kenmerkend aspect noemen zonder uitleg levert geen punten op. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2025/tijdvak-2/vraag/19 ## Vraag 20 – Ondersteunen van conclusies over Stoetzer en nazificatie (3 punten) Gebruik bron 10. Twee conclusies: 1 Stoetzer maakt zich zorgen over de maatregelen van de Duitse bezetter. 2 Stoetzer wil Nederland nazificeren. 3p 20 Ondersteun beide conclusies door: – aan te geven waarom Stoetzer zich vanuit zijn positie zorgen maakt over de maatregelen van de Duitse bezetter, en – uit te leggen welke methode van nazificatie Stoetzer nastreeft. Wat kun je verwachten: Je moet twee conclusies over Stoetzer en de Duitse bezetting ondersteunen met behulp van bron 10. Je moet uitleggen waarom Stoetzer zich zorgen maakt vanuit zijn positie en welke methode van nazificatie hij nastreeft. Wat moet je kennen: Je moet weten wat de positie van Stoetzer was (districtsleider van de NSB) en wat de doelen van de NSB waren tijdens de Duitse bezetting. Je moet de term 'nazificatie' kennen en verschillende methoden hiervan, zoals propaganda of het zuiveren van het bestuur. Je moet de context van stakingen en verzet tegen de Duitse bezetter in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog kennen. Wat moet je kunnen: Je moet bronnen analyseren op standpunt en intentie van de auteur. Je moet de informatie uit de bron koppelen aan historische context en de positie van de auteur. Je moet oorzaak-gevolgrelaties formuleren. Je moet specifieke methoden van nazificatie kunnen identificeren en uitleggen. Waar op letten: Let erop dat je de zorgen van Stoetzer expliciet koppelt aan zijn positie als NSB-districtsleider die het Duitse gezag steunt. Zorg ervoor dat je een concrete methode van nazificatie benoemt en uitlegt hoe Stoetzer deze nastreeft. Kernbegrippen: Stoetzer, NSB, Duitse bezetting, nazificatie, propaganda, stakingen, stoetzer, nsb, duitse bezetting Veelgemaakte fouten: - Onvoldoende koppeling tussen Stoetzer's positie (NSB) en zijn zorgen. - Niet benoemen van een specifieke methode van nazificatie. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2025/tijdvak-2/vraag/20 ## Vraag 21 – Onderzoeksvraag formuleren en bronbetrouwbaarheid beoordelen (2 punten) Gebruik bron 10. Twee conclusies: 1 Stoetzer maakt zich zorgen over de maatregelen van de Duitse bezetter. 2 Stoetzer wil Nederland nazificeren. Gebruik bron 10 nog een keer. Stel: je wilt onderzoek doen naar de Duitse bezetting. 2p 21 Formuleer zelf een onderzoeksvraag over de Duitse bezetting waarvoor het rapport betrouwbare informatie bevat en geef aan waarom je de informatie in het rapport hiervoor betrouwbaar acht. Wat kun je verwachten: Je formuleert een onderzoeksvraag over de Duitse bezetting waarvoor bron 10 betrouwbare informatie bevat. Daarna leg je uit waarom je de informatie in bron 10 voor die specifieke onderzoeksvraag betrouwbaar acht. Wat moet je kennen: Je moet weten wat de Duitse bezetting inhield en wat de rol van de NSB was. Je moet ook de context van bron 10 kennen, namelijk dat het een rapport is van een NSB-districtsleider, Stoetzer, over maatregelen van de Duitse bezetter en de nazificatie van Nederland. Wat moet je kunnen: Je kunt een onderzoeksvraag formuleren die specifiek gericht is op de inhoud van een bron. Je kunt de betrouwbaarheid van een historische bron beoordelen door te kijken naar de auteur (positie, ooggetuige), het doel van de bron en de context waarin deze is geschreven. Je kunt je argumentatie voor de betrouwbaarheid van de bron duidelijk onderbouwen. Waar op letten: Let erop dat je zowel een onderzoeksvraag formuleert als de betrouwbaarheid van de bron voor die vraag beargumenteert. Als je alleen een onderzoeksvraag formuleert zonder uitleg over de betrouwbaarheid, krijg je geen punten. Zorg ervoor dat je uitleg over de betrouwbaarheid verwijst naar de positie van de auteur (bijvoorbeeld als ooggetuige of insider) of het nationaalsocialistische oogpunt van de bron. Kernbegrippen: betrouwbaarheid van bronnen, Duitse bezetting, NSB, onderzoeksvraag formuleren Veelgemaakte fouten: - Alleen een onderzoeksvraag formuleren zonder de betrouwbaarheid van de bron toe te lichten levert geen punten op. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2025/tijdvak-2/vraag/21 ## Vraag 22 – Analyse van Ulbrichts visie op de Tweede Wereldoorlog en de DDR (3 punten) Gebruik bron 11. Zowel met zijn oproep uit 1942 aan de Duitse troepen als met de publicatie hiervan in zijn boek in 1953 geeft Ulbricht een visie weer. 3p 22 Licht dit toe door: – aan te geven welke communistische visie op de Tweede Wereldoorlog Ulbricht weergeeft in 1942, en – uit te leggen met een verwijzing naar de bron welke politieke visie Ulbricht in 1953 wil overbrengen aan de bevolking van de DDR. Wat kun je verwachten: Je analyseert een bron van Walter Ulbricht uit twee verschillende historische contexten: de Tweede Wereldoorlog (1942) en de Koude Oorlog (1953). Je moet de communistische visie op oorlog en de politieke propaganda in de DDR kunnen herkennen en toelichten. Wat moet je kennen: Je moet weten wat de communistische visie op oorlog inhoudt, met name de rol van kapitalisme en klassenstrijd. Je moet de context van de Tweede Wereldoorlog (1942) en de Koude Oorlog (1953) kennen, inclusief de vorming van de DDR en het Oostblok. Je moet ook weten wie Walter Ulbricht was en zijn rol in de DDR. Wat moet je kunnen: Je moet bronnen kunnen analyseren en interpreteren in verschillende historische contexten. Je moet een communistische visie op oorlog kunnen herkennen en benoemen. Je moet politieke visies en propaganda kunnen identificeren en uitleggen met verwijzing naar de bron. Je moet oorzaak-gevolg relaties kunnen leggen tussen historische gebeurtenissen en ideologieën. Waar op letten: Let goed op de twee verschillende jaartallen (1942 en 1953) en de bijbehorende historische contexten. Zorg ervoor dat je de communistische ideologie, met name de klassenstrijd, correct toepast op de visie van 1942. Voor 1953 moet je de publicatie zien als propaganda in het kader van de Koude Oorlog en de legitimering van de DDR binnen het Oostblok. Kernbegrippen: Walter Ulbricht, communisme, Tweede Wereldoorlog, DDR, Oostblok, Koude Oorlog, propaganda, walter ulbricht, tweede wereldoorlog, ddr, oostblok, koude oorlog Veelgemaakte fouten: - Het niet onderscheiden van de twee verschillende historische contexten: de Tweede Wereldoorlog (1942) en de Koude Oorlog (1953). - Het niet herkennen van de communistische ideologie (klassenstrijd) in de visie op de oorlog. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2025/tijdvak-2/vraag/22 ## Vraag 23 – Kritiek van Ulbricht op economisch beleid en de Koude Oorlog (4 punten) Gebruik bron 12. Ulbricht levert kritiek. 4p 23 Licht deze kritiek toe door: – zonder bron aan te geven welk communistisch economisch beleid de DDR in navolging van de Sovjet-Unie invoert, en – met bron aan te tonen dat de kritiek van Ulbricht is beïnvloed door de Koude Oorlog, en – met bron uit te leggen waardoor Chroesjtsjov deze uitspraak van Ulbricht kan opvatten als kritiek op het beleid van de Sovjet-Unie. Wat kun je verwachten: Je analyseert een uitspraak van Ulbricht in bron 12 en koppelt deze aan de economische en politieke context van de Koude Oorlog. Je moet zowel kennis zonder de bron als analyse met de bron combineren om de kritiek van Ulbricht toe te lichten en te verklaren waarom Chroesjtsjov dit als kritiek op de Sovjet-Unie kan opvatten. Wat moet je kennen: Je moet weten welk communistisch economisch beleid de DDR in navolging van de Sovjet-Unie invoert, zoals de planeconomie. Je moet de context van de Koude Oorlog kennen, inclusief de spanningen tussen Oost en West en de rol van de Sovjet-Unie als leider van het Oostblok en initiator van de Comecon. Wat moet je kunnen: Je moet zonder bron een specifiek communistisch economisch beleid kunnen benoemen. Je moet met bron 12 kunnen aantonen dat de kritiek van Ulbricht is beïnvloed door de Koude Oorlog, bijvoorbeeld door te verwijzen naar zorgen over afhankelijkheid van het Westen. Je moet met bron 12 kunnen uitleggen waardoor Chroesjtsjov de uitspraak van Ulbricht kan opvatten als kritiek op het beleid van de Sovjet-Unie, bijvoorbeeld door te verwijzen naar het leiderschap van de Sovjet-Unie of het functioneren van de Comecon. Waar op letten: Let goed op dat je de vraag in drie delen beantwoordt: één deel zonder bron en twee delen met bron. Zorg ervoor dat je de kritiek op de Sovjet-Unie specifiek uitlegt, bijvoorbeeld door te verwijzen naar het leiderschap of de Comecon. Kernbegrippen: planeconomie, DDR, Sovjet-Unie, Koude Oorlog, Oostblok, Comecon, kritiek op Sovjet-leiderschap, ddr, sovjet-unie, koude oorlog, oostblok, comecon, kritiek op sovjet-leiderschap Veelgemaakte fouten: - De vraag vereist antwoorden zowel met als zonder de bron; dit onderscheid moet duidelijk gemaakt worden. - De kritiek op de Sovjet-Unie moet specifiek worden uitgelegd, bijvoorbeeld door te verwijzen naar het leiderschap of de Comecon. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2025/tijdvak-2/vraag/23 ## Vraag 24 – Analyse van Mao's beeld van Stalin en de Culturele Revolutie (4 punten) Gebruik bron 13. Twee gegevens: 1 Volgens historici geven de beschrijvingen van dr. Li Zhizui een betrouwbaar beeld van Mao en zijn ideeën. 2 Dr. Li Zhizui verbrandt zijn dagboeken in 1966, waarna hij ze in de jaren 1970 weer herschrijft. 4p 24 Leg uit: – dat het beeld dat Mao volgens dr. Li Zhizui weergeeft van Stalin past bij de buitenlandse politiek van China in de jaren 1960, en – dat dr. Li Zhizui besluit zijn dagboeken te verbranden vanwege de binnenlandse politiek in China in de jaren 1960. Wat kun je verwachten: Je legt uit hoe het beeld dat Mao van Stalin geeft, past bij de buitenlandse politiek van China in de jaren 1960. Daarnaast leg je uit waarom dr. Li Zhizui zijn dagboeken verbrandt, gekoppeld aan de binnenlandse politiek van China in de jaren 1960. Wat moet je kennen: Je moet weten dat de relatie tussen China en de Sovjet-Unie verslechterde in de jaren 1960 (de Sino-Sovjet breuk). Je moet ook weten wat de Culturele Revolutie inhield en welke gevaren deze met zich meebracht voor intellectuelen en kritische geluiden in China in de jaren 1960. Wat moet je kunnen: Je analyseert bron 13 om Mao's beeld van Stalin te achterhalen. Je koppelt dit beeld aan de buitenlandse politiek van China in de jaren 1960. Je legt een oorzaak-gevolgrelatie uit tussen de binnenlandse politiek van China in de jaren 1960 en de actie van dr. Li Zhizui om zijn dagboeken te verbranden. Waar op letten: Let erop dat je beide delen van de vraag beantwoordt en de uitleg specifiek koppelt aan de buitenlandse en binnenlandse politiek van China in de jaren 1960. Kernbegrippen: Sino-Sovjet breuk, Culturele Revolutie, Mao Zedong, Stalin, Koude Oorlog, sino-sovjet breuk, culturele revolutie, mao zedong, stalin, koude oorlog Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2025/tijdvak-2/vraag/24 ## Vraag 25 – Gorbatsjovs beleid en het einde van de Koude Oorlog (2 punten) 2p 25 Geef aan: – op welke wijze deze beslissing het beleid van perestrojka ondersteunde, en – door welke beleidsmaatregel van Gorbatsjov het terugtrekken van tanks en troepen mogelijk werd. In 2000 maakte het Amerikaanse parlement het mogelijk dat China lid werd van de Wereldhandelsorganisatie (WTO). De Amerikaanse president zei: "Vandaag heeft het Huis van Afgevaardigden [deel van het parlement] een historische stap gezet (...) het zal nieuwe handelsdeuren openen voor Amerika en nieuwe hoop op verandering in China." Wat kun je verwachten: Je moet twee aspecten van het beleid van Gorbatsjov kunnen uitleggen. Ten eerste, hoe een militaire beslissing (het terugtrekken van troepen) het beleid van perestrojka ondersteunde. Ten tweede, welke specifieke beleidsmaatregel van Gorbatsjov het terugtrekken van tanks en troepen mogelijk maakte. Wat moet je kennen: Je moet weten wat perestrojka inhield (economische hervormingen in de Sovjet-Unie). Je moet weten wat de Brezjnevdoctrine was (het recht van de Sovjet-Unie om in te grijpen in communistische landen waar het communisme bedreigd werd) en dat Gorbatsjov deze doctrine losliet. Je moet de context van de Koude Oorlog en de economische situatie in de Sovjet-Unie in de jaren 80 kennen. Wat moet je kunnen: Je moet oorzaak-gevolgrelaties kunnen formuleren tussen beleidsbeslissingen en hun uitkomsten. Je moet historische begrippen (perestrojka, Brezjnevdoctrine) correct kunnen toepassen en uitleggen in de context van de Sovjet-Unie onder Gorbatsjov. Je moet verbanden kunnen leggen tussen militair beleid en economisch beleid. Waar op letten: Let erop dat je beide delen van de vraag beantwoordt. Voor het eerste deel moet je uitleggen hoe het terugtrekken van troepen de perestrojka ondersteunde (bijvoorbeeld door kostenbesparing of het verkrijgen van Westerse steun). Voor het tweede deel moet je de specifieke beleidsmaatregel noemen die het terugtrekken van troepen mogelijk maakte (het loslaten van de Brezjnevdoctrine). Kernbegrippen: Gorbatsjov, perestrojka, Brezjnevdoctrine, Sovjet-Unie, Koude Oorlog, gorbatsjov, brezjnevdoctrine, sovjet-unie, koude oorlog Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2025/tijdvak-2/vraag/25 ## Vraag 26 – China en de WTO: Politieke Verandering (2 punten) In 2000 maakte het Amerikaanse parlement het mogelijk dat China lid werd van de Wereldhandelsorganisatie (WTO). De Amerikaanse president zei: "Vandaag heeft het Huis van Afgevaardigden [deel van het parlement] een historische stap gezet (...) het zal nieuwe handelsdeuren openen voor Amerika en nieuwe hoop op verandering in China." 2p 26 Licht deze uitspraak toe door: – de politieke verandering te noemen die de Verenigde Staten wilden bevorderen in China, en – aan te geven hoe het lidmaatschap van de WTO deze verandering moest bevorderen. Wat kun je verwachten: Je moet een uitspraak van de Amerikaanse president over China's lidmaatschap van de Wereldhandelsorganisatie (WTO) toelichten. Je benoemt de gewenste politieke verandering in China en legt uit hoe het WTO-lidmaatschap deze verandering moest bevorderen. Wat moet je kennen: Je moet weten dat de Verenigde Staten in 2000 hoopten dat economische integratie van China in de Wereldhandelsorganisatie (WTO) zou leiden tot politieke veranderingen in China. Je moet de Amerikaanse wens voor democratisering en verbetering van mensenrechten in China kennen. Je moet de context van globalisering en de rol van internationale organisaties zoals de WTO begrijpen in relatie tot politieke invloed. Wat moet je kunnen: Je moet een historische uitspraak analyseren en toelichten. Je moet oorzaak-gevolg relaties formuleren tussen economische beslissingen (WTO-lidmaatschap) en verwachte politieke ontwikkelingen (democratisering, mensenrechten). Je moet de intenties van een politieke actor (Verenigde Staten) kunnen benoemen en verklaren. Waar op letten: Let erop dat je zowel de gewenste politieke verandering (democratie/mensenrechten) als het mechanisme (hoe het WTO-lidmaatschap dit moest bevorderen, bijvoorbeeld door contact met westerse ideeën) duidelijk benoemt. Zorg dat je antwoord specifiek ingaat op de Amerikaanse verwachtingen. Kernbegrippen: WTO, China, Verenigde Staten, democratisering, mensenrechten, globalisering, wto, china, verenigde staten Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2025/tijdvak-2/vraag/26 ## Vraag 27 – Toelichting huishoudscholen en maatschappelijke idealen (2 punten) Twee gegevens: 1 Aan het eind van de negentiende eeuw richtten particulieren uit de hogere burgerij huishoudscholen op, speciaal voor meisjes uit de arbeidersklasse. Op het lesprogramma stonden vakken als koken, wassen, strijken en handwerken. 2 In de jaren 1970 mochten ook jongens zich aanmelden voor de huishoudscholen. 2p 27 Licht beide gegevens toe door: – bij het eerste gegeven aan te tonen welk negentiende-eeuwse ideaal de hogere burgerij nastreefde met de huishoudscholen, en – met behulp van een kenmerkend aspect het tweede gegeven te verklaren. Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg geven. Wat kun je verwachten: Je moet twee gegevens over huishoudscholen toelichten. Bij het eerste gegeven toon je aan welk negentiende-eeuws ideaal de hogere burgerij nastreefde. Bij het tweede gegeven verklaar je de verandering met behulp van een kenmerkend aspect, inclusief een uitleg. Wat moet je kennen: Je moet weten wat het 'burgerlijk gezinsideaal' inhield aan het eind van de negentiende eeuw. Je moet ook het ideaal van 'verheffing van de arbeidersklasse' kennen. Je moet het kenmerkend aspect 'de toenemende westerse welvaart die vanaf de jaren zestig van de twintigste eeuw aanleiding gaf tot ingrijpende sociaal-culturele veranderingsprocessen' kennen en kunnen uitleggen in de context van veranderende genderrollen en huishoudelijk werk in de jaren 1970. Wat moet je kunnen: Je kunt een negentiende-eeuws ideaal koppelen aan de oprichting van huishoudscholen voor meisjes uit de arbeidersklasse. Je kunt een verandering in de jaren 1970 verklaren met een passend kenmerkend aspect en dit aspect uitleggen in de context van de vraag. Waar op letten: Let op dat je bij het tweede gegeven niet alleen het kenmerkend aspect noemt, maar dit ook uitlegt. Als je alleen het kenmerkend aspect noemt, krijg je geen punten voor dat deel van de vraag. Kernbegrippen: huishoudscholen, burgerlijk gezinsideaal, verheffing arbeidersklasse, sociaal-culturele veranderingsprocessen, genderrollen Veelgemaakte fouten: - Bij de tweede deelvraag moet het kenmerkend aspect worden uitgelegd; alleen het kenmerkend aspect noemen is onvoldoende voor een punt. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2025/tijdvak-2/vraag/27 ## Vragen in dit examen ### Vraag 11 – Analyse van politieke ideeën van Leopold in relatie tot Locke en Montesquieu Wat kun je verwachten: Je moet bron 5 gebruiken om de uitgangspunten van Leopold te analyseren. Vervolgens toon je aan hoe deze uitgangspunten aansluiten bij de politieke ideeën van John Locke en Montesquieu. Je moet dit apart aantonen voor een idee van Locke en voor een idee van Montesquieu. Wat moet je kennen: Je moet de politieke ideeën van John Locke kennen, in het bijzonder het concept van het sociale contract en het recht van het volk op opstand. Je moet ook de politieke ideeën van Montesquieu kennen, specifiek het concept van de scheiding der machten. Daarnaast moet je de context van het Tijdvak van pruiken en revoluties (1700-1800) en de Verlichting begrijpen, waarin deze ideeën zijn ontstaan en verspreid. Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron (bron 5) analyseren en de belangrijkste uitgangspunten van de auteur (Leopold) identificeren. Je moet deze uitgangspunten vervolgens kunnen koppelen aan specifieke politieke theorieën van Verlichtingsfilosofen (Locke en Montesquieu). Je moet oorzaak-gevolg relaties kunnen formuleren en de ideeën van verschillende denkers met elkaar kunnen vergelijken en verbinden. Waar op letten: Let erop dat je de ideeën van Locke (sociaal contract, recht op opstand) en Montesquieu (scheiding der machten) niet door elkaar haalt. Je moet een specifieke koppeling maken tussen een uitgangspunt van Leopold uit bron 5 en een idee van Locke, en een andere specifieke koppeling tussen een uitgangspunt van Leopold en een idee van Montesquieu. Beschrijf niet alleen de theorieën van de filosofen, maar toon de aansluiting met de tekst van Leopold aan. Kernbegrippen: verlichting, john locke, montesquieu, sociaal contract, scheiding der machten, tijdvak van pruiken en revoluties ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen VWO 2025 tijdvak 2 donderdag 19 juni 13.30 - 16.30 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 67 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Als bij een vraag één van de 'kenmerkende aspecten' wordt gevraagd, moet je de tekst daarvan opschrijven of dat deel ervan dat relevant is voor de beantwoording van de vraag (er zijn kenmerkende aspecten die uit meerdere onderdelen bestaan). Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. VW-1021-a-25-2-o ### Pagina 2 Door de tijd heen De volgende gegevens over strijdbare vrouwen staan in willekeurige volgorde: 1 Aspasia, de minnares van de Atheense politicus Perikles, was volgens de komedieschrijver Aristofanes schuldig aan het uitbreken van een oorlog tussen de steden Athene en Sparta. 2 De inheems-Amerikaanse leider Lozen vluchtte voor het leger van de Verenigde Staten van Amerika, nadat ze met haar volk uit het reservaat vertrok dat aan hen was toegewezen. 3 Koningin Kubaba herenigde volgens legendes Soemerië, een van de weinige landen waar op dat moment al graan werd verbouwd. 4 Onder leiding van Trijn van Leemput vernietigde een groep Utrechters de dwangburcht Vredenburg nadat de troepen van Filips II de stad hadden verlaten. 5 Radegundis, de koningin van de Franken, had zo'n hekel aan haar man dat ze een van de eerste kloosters in Frankrijk stichtte om zich daarin te kunnen terugtrekken. 6 Tijdens de Golden Eeuw dienden zestig Hollandse soldaten in het leger van de Angolese koningin Nzinga, die jonge soldaten met een krijgsdans voorbereidde op gevechten. 2p 1 Zet deze gegevens in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers. Prehistorie en oudheid Gebruik bron 1. Met deze afbeelding wordt een boodschap overgebracht over de democratie in Athene. 2p 2 Leg uit welke boodschap deze afbeelding overbrengt. In de eerste eeuw voor Christus verlieten de Helvetiërs hun woongebied in het Romeinse Rijk, vlakbij de noordelijke grens. Ze trokken verder het Romeinse Rijk in. De Romeinse generaal Caesar nam het besluit de Helvetiërs te laten terugkeren naar hun oorspronkelijke woongebied en een samenwerkingsverdrag met hen te tekenen. 1p 3 Geef met behulp van een kenmerkend aspect aan welk belang de Romeinen hadden bij dit besluit van Caesar. Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg geven. VW-1021-a-25-2-o lees verder ### Pagina 3 De middeleeuwen Een geschiedenis: Paus Innocentius III wijdde in 1207 Stephen Langton tot de nieuwe aartsbisschop van het Engelse Canterbury. De Engelse koning Jan zonder Land accepteerde deze wijding niet. Langton schreef vervolgens aan het Engelse volk: “als een rebellerende landsheer zijn trouw aan God terugtrekt, dan zijn de onderdanen ontslagen van de trouw die ze hem verschuldigd zijn.” 3p 4 Licht deze geschiedenis toe door: – met een verwijzing naar het citaat van Langton aan te tonen dat er sprake was van politieke continuïteit tussen de vroege en late middeleeuwen, en – met een kenmerkend aspect een verklaring te geven voor de weigering van Jan zonder Land om de wijding van Langton te accepteren. Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg geven. Een geschiedenis: In 1302 klaagden Italiaanse kooplieden bij de hoogste rechtbank in Parijs over plaatselijke belastinginners die in sommige plattelandsstreken in Frankrijk meer dan de gebruikelijke belasting eisten over het vervoer van laken uit Vlaanderen. Het gerechtshof vonniste dat de belastinginners genoegen moesten nemen met het oude bedrag. Met deze geschiedenis kun je verschillende kenmerkende aspecten uit de late middeleeuwen illustreren. 2p 5 Toon dit aan voor twee kenmerkende aspecten. Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg geven. Gebruik bron 2. Het boek Over beroemde vrouwen past bij de tijd van de renaissance. 2p 6 Licht dit toe door: – aan te tonen met een verwijzing naar de bron dat het motief van Boccaccio om ‘heidense vrouwen’ te schrijven past bij het veranderende mensbeeld van de renaissance, en – aan te geven dat de werkwijze van Boccaccio die van een humanist is. VW-1021-a-25-2-o 3/8 lees verder ### Pagina 4 Een geschiedenis: In de Sint-Bavokerk in Haarlem deelden vanaf 1475 burgers, die hiervoor werden aangesteld door het stadsbestuur, wekelijks brood uit aan de armen van de stad. Als dank voor het ontvangen van brood moesten de armen bidden voor het zielenheil van de burgers die deze hulp betaalden. Deze geschiedenis toont aan dat in Haarlem in 1475: – het stadsbestuur uitging van het idee van *bonum commune*, en – een verandering had plaatsgevonden in de armenzorg. 2p 7 Toon aan dat beide beweringen juist zijn, telkens met een verwijzing naar deze geschiedenis. Vroegmoderne tijd De Portugese missionaris Diego del Santissimo Sacramento bezocht rond 1584 prehistorische rotstekeningen bij de Afrikaanse stad M'banza-Kongo. Hij schreef daarover: "Men denkt dat het Sint Thomas [een leerling van Jezus] was, die deze teksten in de steen achterliet." 2p 8 Leg uit dat Diego del Santissimo Sacramento de prehistorische Afrikaanse cultuur bekeek vanuit zijn eigen wereldbeeld. Gebruik bron 3. Je concludeert dat het conflict in de bron wordt veroorzaakt doordat veel regenten in de Republiek als uitgangspunt hebben dat: 1 ze de strijd tegen Spanje met handel kunnen financieren, en 2 particularisme moet worden nagestreefd. 3p 9 Licht de conclusies toe door: – met bron voor beide uitgangspunten apart aan te tonen dat de handelswaar van koopman Bijland voor problemen zorgt, en – zonder bron aan te geven waardoor in Amsterdam veel kooplieden juist met Antwerpen een goede handelsrelatie hebben. Gebruik bron 4. Stel: Je bestudeert de elite in de Republiek en je hebt twee onderzoeksponden. 1 Het benadrukken van status onder de rijke kooplieden. 2 Het dagelijks leven van rijke kooplieden. Je concludeert dat je de bron beter bruikbaar vindt voor je eerste onderzoeksponden en minder bruikbaar voor je tweede onderzoeksponden. 4p 10 Leg beide conclusies uit met een verwijzing naar de bron. Gebruik bron 5. De uitgangspunten van Leopold sluiten aan bij politieke ideeën van Locke en Montesquieu. 2p 11 Toon dit apart aan voor een idee van Locke en voor een idee van Montesquieu. VW-1021-a-25-2-o 4 / 8 lees verder ### Pagina 5 Door de tijd heen De volgende gebeurtenissen, waarbij broers een rol hebben gespeeld, staan in willekeurige volgorde: 1 De vijf gebroeders Butler vochten allen onder leiding van George Washington. 2 Door het verzamelen publiceren van sprookjes en volksverhalen droegen Jacob en Wilhelm Grimm bij aan de verspreiding van de Romantiek in Duitsland. 3 Gwijde en Rudolf de Nesle sneuvelden tijdens de Gulden-sporenslag nadat ze van hun paarden waren getrokken. 4 Johan en Cornelis de Witt werden vermoord omdat zij vonden dat er geen stadhouder mocht worden gekozen. 5 Lodewijk en Hendrik van Nassau, broers van Willem van Oranje, sneuvelden tijdens de Slag op de Mookerheide tegen het Spaanse leger. 6 Simon en Adriaan Borluut kwamen samen met andere Gentse patriciërs in opstand tegen de belastingpolitiek van Karel V. 2p 12 Zet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers. Vroegmoderne tijd In de Franse kolonie Saint-Domingue (het huidige Haïti) brak in 1791 een opstand uit onder de slaafgemaakten. Na jaren van strijd riep Jean-Jacques Dessalines, een van de leiders van de opstand, in 1804 de onafhankelijkheid uit. Hij besloot de Verenigde Staten te vragen om een bondgenootschap, maar die besloten zijn verzoek af te wijzen. 3p 13 Licht beide besluiten toe door: – te beredeneren waarom Dessalines verwachtte dat zijn verzoek door de regering van de Verenigde Staten zou worden ingewilligd, en – een binnenlands politiek argument te noemen dat de reden was voor de Verenigde Staten om het verzoek van Dessalines af te wijzen. Gebruik bron 6. 2p 14 In 1795 krijgt Holland een nieuw revolutionair bestuur. Leg uit welk idee tot uitvoer wordt gebracht met dit plakkaat. Moderne tijd 1p 15 Na 1815 werd het verbod op het dragen van een livre (zie bron 6) weer opgeheven in Nederland. Geef aan dat het opheffen van het verbod op het dragen van een livre paste bij de politieke situatie in Europa direct na 1815. VW-1021-a-25-2-o 5 / 8 lees verder ►►► ### Pagina 6 Gebruik bron 7. William Daniell maakt het schilderij na een rondreis door China. 3p 16 Licht de afbeelding toe door: - aan te geven welk beeld Daniell weergeeft van de handel in Kanton, waarna je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron, en - zonder bron te verklaren dat de handelsposten in Kanton minder belangrijk worden na de Opoormoorlogen. Gebruik bron 8. Je concludeert dat de mening van het bestuur van de 'Algemeene Vereeniging tegen het Pauperisme' over de oorzaken van armoede eenzijdig is. 4p 17 Ondersteun je conclusie door: - uit te leggen met een verwijzing naar de bron dat het beeld dat het bestuur weergeeft over de oorzaken van armoede eenzijdig is, en deze eenzijdigheid te verklaren vanuit de positie van de bestuurders, en - met een kenmerkend aspect uit die tijd aan te geven bij welk maatschappelijk thema het bestuur zich aansluit. Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg geven. In 1927 publiceerde de weduwe van Sun Yat-sen een pamflet waarin ze Chiang Kaishek ervan beschuldigde dat hij het politieke programma van Sun Yat-sen had verraden. Ze beweerde dat Chiang Kaishek geen sociale revolutie nastreefde, maar alleen een wisseling van de macht wilde. 2p 18 Leg uit naar aanleiding van welk politiek keerpunt in China de weduwe van Sun Yat-sen deze bewering deed. Gebruik bron 9. Stel: je selecteert deze foto voor een fotoboek over de Amerikaanse geschiedenis in de jaren 1930. 3p 19 Licht je selectie toe door: - met een verwijzing naar de foto uit te leggen waardoor je deze foto minder bruikbaar vindt voor een hoofdstuk over de toenemende emancipatie van vrouwen, en - voor een kenmerkend aspect uit die tijd aan te tonen dat je die kunt illustreren met deze foto. Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg geven. VW-1021-a-25-2-o 6/8 lees verder ### Pagina 7 Gebruik bron 10. Twee conclusies: 1 Stoetzer maakt zich zorgen over de maatregelen van de Duitse bezetter. 2 Stoetzer wil Nederland nazificeren. 3p 20 Ondersteun beide conclusies door: - aan te geven waarom Stoetzer zich vanuit zijn positie zorgen maakt over de maatregelen van de Duitse bezetter, en - uit te leggen welke methode van nazificatie Stoetzer nastreeft. Gebruik bron 10 nog een keer. 2p 21 Stel: je wilt onderzoek doen naar de Duitse bezetting. Formuleer zelf een onderzoeksvraag over de Duitse bezetting waarvoor het rapport betrouwbare informatie bevat en geef aan waarom je de informatie in het rapport hiervoor betrouwbaar acht. Gebruik bron 11. 3p 22 Zowel met zijn oproep uit 1942 aan de Duitse troepen als met de publicatie hiervan in zijn boek in 1953 geeft Ulbricht een visie weer. Licht dit toe door: - aan te geven welke communistische visie op de Tweede Wereldoorlog Ulbricht weergeeft in 1942, en - uit te leggen met een verwijzing naar de bron welke politieke visie Ulbricht in 1953 wil overbrengen aan de bevolking van de DDR. Gebruik bron 12. 4p 23 Ulbricht levert kritiek. Licht deze kritiek toe door: - zonder bron aan te geven welk communistisch economisch beleid de DDR in navolging van de Sovjet-Unie invoert, en - met bron aan te tonen dat de kritiek van Ulbricht is beïnvloed door de koude oorlog, en - met bron uit te leggen waardoor Chroesjtsjov deze uitspraak van Ulbricht kan opvatten als kritiek op het beleid van de Sovjet-Unie. Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina. VW-1021-a-25-2-o 7/8 lees verder ### Pagina 8 Gebruik bron 13. Twee gegevens: 1 Volgens historici geven de beschrijvingen van dr. Li Zhizui een betrouwbaar beeld van Mao en zijn ideeën. 2 Dr. Li Zhizui verbrandt zijn dagboeken in 1966, waarna hij ze in de jaren 1970 weer herschrijft. 4p 24 Leg uit: – dat het beeld dat Mao volgens dr. Li Zhizui weergeeft van Stalin past bij de buitenlandse politiek van China in de jaren 1960, en – dat dr. Li Zhizui besluit zijn dagboeken te verbranden vanwege de binnenlandse politiek in China in de jaren 1960. In 1988 besloot Gorbatsjov zes tankdivisies en 50.000 soldaten van het Sovjetleger terug te trekken uit de DDR, Tsjecho-Slowakije en Hongarije. 2p 25 Geef aan: – op welke wijze deze beslissing het beleid van perestrojka ondersteunde, en – door welke beleidsmaatregel van Gorbatsjov het terugtrekken van tanks en troepen mogelijk werd. In 2000 maakte het Amerikaanse parlement het mogelijk dat China lid werd van de Wereldhandelsorganisatie (WTO). De Amerikaanse president zei: "Vandaag heeft het Huis van Afgevaardigden [deel van het parlement] een historische stap gezet (...) het zal nieuwe handelsdeuren openen voor Amerika en nieuwe hoop op verandering in China." 2p 26 Licht deze uitspraak toe door: – de politieke verandering te noemen die de Verenigde Staten wilden bevorderen in China, en – aan te geven hoe het lidmaatschap van de WTO deze verandering moest bevorderen. Twee gegevens: 1 Aan het eind van de negentiende eeuw richtten particulieren uit de hogere burgerij huishoudscholen op, speciaal voor meisjes uit de arbeidersklasse. Op het lesprogramma stonden vakken als koken, wassen, strijken en handwerken. 2p 27 2 In de jaren 1970 mochten ook jongens zich aanmelden voor de huishoudscholen. Licht beide gegevens toe door: – bij het eerste gegeven aan te tonen welk negentiende-eeuwse ideaal de hogere burgerij nastreefde met de huishoudscholen, en – met behulp van een kenmerkend aspect het tweede gegeven te verklaren. Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg geven. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift. VW-1021-a-25-2-o 8 / 8 einde