# Eindexamen Geschiedenis VWO 2023 tijdvak 2 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-2 ## Vraag 1 – Chronologische volgorde van haarmodes (2 punten) De volgende gegevens over haardracht staan in willekeurige volgorde: 1 De koningen van de Franken, die regeerden in de tijd dat het christendom opkwam in Europa, lieten hun haar nooit knippen. 2 De monnik Bernardus van Clairvaux keurde het dragen van lang haar door kruisridders af, omdat dit nadelig zou zijn bij het vechten. 3 De regenten in de Nederlandse Republiek begonnen naar voorbeeld van het Franse hof pruiken te dragen. 4 Om aan het schoonheidsideaal van een hoog voorhoofd te voldoen epileerden vrouwen tijdens de Renaissance hun haargrens. 5 Toen blond haar in de mode kwam, lieten rijke Romeinse vrouwen pruiken maken van het haar van hun Germaanse slaafgemaakten. 6 Vrouwen in prehistorisch Europa droegen hun haar vaak in lange vlechten, soms versierd met kralen of schelpen. 2p 1 Zet deze gegevens over haarmodes in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers. Wat kun je verwachten: Je krijgt zes beweringen over haarmodes uit verschillende historische periodes. Je moet deze beweringen in de juiste chronologische volgorde plaatsen, van vroeger naar later, door alleen de nummers te noteren. Wat moet je kennen: Je moet de chronologie van de belangrijkste historische tijdvakken en gebeurtenissen kennen, zoals de prehistorie, de Romeinse oudheid, de vroege middeleeuwen (Franken, opkomst christendom), de hoge middeleeuwen (kruistochten, Bernardus van Clairvaux), de Renaissance en de vroegmoderne tijd (Nederlandse Republiek, Franse hof). Je moet weten in welke periode deze gebeurtenissen en personen thuishoren. Wat moet je kunnen: Je kunt historische gebeurtenissen en ontwikkelingen chronologisch plaatsen. Je kunt de context van de genoemde personen en begrippen (zoals Franken, Bernardus van Clairvaux, kruisridders, Renaissance, Nederlandse Republiek) correct inschatten om de juiste volgorde te bepalen. Waar op letten: Let goed op de specifieke aanwijzingen in elke bewering die verwijzen naar een bepaalde periode of gebeurtenis. Controleer of je de volgorde binnen de middeleeuwen en de vroegmoderne tijd correct hebt. Een bijna correcte reeks kan nog 1 punt opleveren. Kernbegrippen: chronologie, haarmode, prehistorie, oudheid, middeleeuwen, vroegmoderne tijd Veelgemaakte fouten: - Verkeerde volgorde binnen de middeleeuwen of vroegmoderne tijd. - De opmerking in het CV over een bijna correcte reeks (1 punt) is van toepassing als één nummer verkeerd staat en de rest klopt. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-2/vraag/1 ## Vraag 2 – Vroeg-stedelijke gemeenschappen in bron 1 (2 punten) 2p 2 Ondersteun je conclusie door voor twee andere kenmerken van een vroeg-stedelijke gemeenschap aan te tonen dat ze in de bron naar voren komen. Twee gegevens over de Romeinse schrijver Suetonius (ca.70-140) die biografieën schreef over Romeinse keizers: 1 Suetonius was de keizerlijke bibliothecaris en archivaris. 2 Suetonius schreef biografieën over keizers voor een breed publiek, waarbij hij uitgebreid inging op persoonlijke details zoals het uiterlijk van de keizers, hun eetgewoonten en hun seksuele gedragingen. Historici verschillen van mening over de betrouwbaarheid van de biografieën van Suetonius voor een onderzoek naar de Romeinse keizers. Wat kun je verwachten: Je moet twee kenmerken van een vroeg-stedelijke gemeenschap benoemen, anders dan 'handel', en voor elk kenmerk aantonen dat het in bron 1 naar voren komt. Wat moet je kennen: Je moet de kenmerken van een vroeg-stedelijke gemeenschap kennen, zoals administratie/schrift, arbeidsdeling, hiërarchie en een geldeconomie. Je moet weten dat Ur een voorbeeld is van een vroeg-stedelijke gemeenschap. Wat moet je kunnen: Je moet bronnen kunnen analyseren om historische kenmerken te herkennen. Je moet specifieke voorbeelden uit een bron kunnen selecteren om je conclusie te ondersteunen. Je moet een conclusie kunnen formuleren en deze onderbouwen met bewijs uit de bron. Waar op letten: Let erop dat je twee *andere* kenmerken dan 'handel' kiest. Elk kenmerk dat je noemt, moet je ondersteunen met een specifiek, passend voorbeeld uit bron 1. Zorg ervoor dat je de voorbeelden duidelijk koppelt aan de kenmerken. Kernbegrippen: vroeg-stedelijke gemeenschap, Ur, handel, administratie, schrift, arbeidsdeling, hiërarchie, geldeconomie Veelgemaakte fouten: - Het kenmerk 'handel' is al in de vraag gegeven en levert dus geen punten op. - Een genoemd kenmerk moet altijd ondersteund worden met een specifiek, passend voorbeeld uit de bron. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-2/vraag/2 ## Vraag 3 – Betrouwbaarheid van Suetonius' biografieën (3 punten) Twee gegevens over de Romeinse schrijver Suetonius (ca.70-140) die biografieën schreef over Romeinse keizers: 1 Suetonius was de keizerlijke bibliothecaris en archivaris. 2 Suetonius schreef biografieën over keizers voor een breed publiek, waarbij hij uitgebreid inging op persoonlijke details zoals het uiterlijk van de keizers, hun eetgewoonten en hun seksuele gedragingen. Historici verschillen van mening over de betrouwbaarheid van de biografieën van Suetonius voor een onderzoek naar de Romeinse keizers. 3p 3 Verklaar dit verschil van mening door: – met het eerste gegeven aan te geven waardoor sommige historici de informatie in zijn biografieën als betrouwbaar beschouwen, en – met het tweede gegeven te beredeneren waardoor sommige historici de biografieën van Suetonius minder betrouwbaar vinden voor een onderzoek naar de Romeinse keizers. Wat kun je verwachten: Je verklaart een verschil van mening onder historici over de betrouwbaarheid van de biografieën van Suetonius. Je gebruikt hiervoor twee specifieke gegevens over Suetonius die in de vraag worden gegeven. Wat moet je kennen: Je moet weten wie Suetonius was (Romeinse schrijver, ca. 70-140, biograaf van Romeinse keizers). Je moet de concepten van bronbetrouwbaarheid en perspectief van de auteur kunnen toepassen op historische bronnen. Wat moet je kunnen: Je moet een verklaring kunnen formuleren door twee gegeven feiten te koppelen aan de betrouwbaarheid van een historische bron. Je moet kunnen beredeneren waarom bepaalde aspecten van een bron de betrouwbaarheid vergroten of verkleinen voor een specifiek onderzoek. Je moet een tweedelig antwoord kunnen geven, waarbij je elk deel van de verklaring baseert op een specifiek gegeven. Waar op letten: Je moet ervoor zorgen dat je antwoord tweedelig is en dat je beide gegevens uit de vraag gebruikt. Je koppelt het eerste gegeven aan waarom sommige historici de informatie als betrouwbaar beschouwen, en het tweede gegeven aan waarom andere historici de biografieën minder betrouwbaar vinden voor onderzoek naar Romeinse keizers. Kernbegrippen: Suetonius, betrouwbaarheid van bronnen, Romeinse keizers, biografieën, suetonius, romeinse keizers, perspectief van de auteur Veelgemaakte fouten: - De vraag vereist een tweedelig antwoord dat beide gegevens koppelt aan de betrouwbaarheid; het is belangrijk om beide delen van de verklaring te geven en niet slechts één. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-2/vraag/3 ## Vraag 4 – Bronanalyse: Betrouwbaarheid en Bruikbaarheid van Bron 2 (3 punten) 3p 4 De bron is bruikbaarder voor de tweede vraag. Verklaar dit door: – uit te leggen waardoor de bron minder betrouwbare informatie bevat voor de eerste vraag, en daarna – een ideaal voor nonnen in de vroege middeleeuwen uit de bron af te leiden. In 1224 besloot Johanna van Constantinopel, de gravin van Vlaanderen, om de eerste vijftig mannen die zich in de Vlaamse stad Kortrijk wilden vestigen om wol te bewerken levenslang vrij te stellen van diverse belastingen. Historici beweren dat Johanna met dit besluit grotere Vlaamse steden als Brugge wilde beconcurreren. Wat kun je verwachten: Je moet de bruikbaarheid van bron 2 voor twee verschillende onderzoeksvragen beoordelen. Eerst leg je uit waarom de bron minder betrouwbaar is voor de eerste vraag. Daarna leid je een ideaal voor nonnen in de vroege middeleeuwen af uit de bron, wat de bruikbaarheid voor de tweede vraag aantoont. Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van het tijdvak van de vroege middeleeuwen (circa 500-1000 n.Chr.), specifiek over het kloosterleven en de rol van nonnen in die periode. Je moet ook weten wat een ideaalbeeld is en hoe dit de weergave van gebeurtenissen kan beïnvloeden. Wat moet je kunnen: Je moet bronnen kritisch kunnen analyseren op betrouwbaarheid en bruikbaarheid. Je moet het standpunt en de intentie van de auteur (Gregorius) kunnen herkennen en uitleggen hoe dit de betrouwbaarheid van de informatie beïnvloedt. Je moet ook specifieke informatie (een ideaal voor nonnen) uit de bron kunnen afleiden en formuleren. Waar op letten: Let erop dat je bij de eerste deelvraag niet alleen de visie van Gregorius benoemt, maar ook expliciet uitlegt hoe zijn rol als bisschop/geestelijke en zijn ideaalbeeld de betrouwbaarheid van de bron voor de eerste vraag vermindert. Je moet de partijdigheid van de auteur koppelen aan de onbetrouwbaarheid. Voor de tweede deelvraag moet je een concreet ideaal voor nonnen uit de bron afleiden. Kernbegrippen: bronkritiek, betrouwbaarheid, bruikbaarheid, vroege middeleeuwen, kloosterleven, ideaalbeeld nonnen Veelgemaakte fouten: - Bij de eerste deelvraag moet niet alleen de visie van de auteur (Gregorius) worden genoemd, maar ook worden uitgelegd waarom die visie de bron minder betrouwbaar maakt voor de onderzoeksvraag. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-2/vraag/4 ## Vraag 5 – Vraag 5: Johanna van Constantinopel en stedelijke concurrentie (2 punten) In 1224 besloot Johanna van Constantinopel, de gravin van Vlaanderen, om de eerste vijftig mannen die zich in de Vlaamse stad Kortrijk wilden vestigen om wol te bewerken levenslang vrij te stellen van diverse belastingen. Historici beweren dat Johanna met dit besluit grotere Vlaamse steden als Brugge wilde beconcurreren. 2p 5 Ondersteun deze bewering door uit te leggen op welke wijze Johanna met dit besluit ook haar eigen politieke positie verstevigde. Wat kun je verwachten: Je moet een bewering over Johanna van Constantinopel ondersteunen door uit te leggen hoe haar besluit om Kortrijk te bevoordelen haar eigen politieke positie verstevigde. Je moet de relatie leggen tussen stedelijke concurrentie en de macht van de gravin. Wat moet je kennen: Je moet weten dat in de Middeleeuwen vorsten en edelen vaak probeerden hun macht te centraliseren, terwijl steden streefden naar meer autonomie (particularisme). Je moet de context van de relatie tussen een landsheer/vrouwe en haar steden kennen, inclusief de spanningen rondom macht en privileges. Je moet de rol van steden als Brugge als machtige economische centra in Vlaanderen kennen. Je moet het concept van 'verdeel en heers' kunnen toepassen in een historische context. Wat moet je kunnen: Je moet een historische bewering kunnen ondersteunen met een logische redenering. Je moet oorzaak-gevolgrelaties kunnen formuleren. Je moet de politieke motieven van een historische figuur kunnen analyseren en uitleggen. Je moet een verband kunnen leggen tussen economische maatregelen en politieke machtsverhoudingen. Waar op letten: Let erop dat je uitleg zich richt op de versteviging van Johanna's politieke positie en niet primair op de voordelen voor de stad Kortrijk. Je moet de link leggen tussen de concurrentie tussen steden en de vermindering van de macht van individuele steden ten opzichte van de gravin. Kernbegrippen: Johanna van Constantinopel, stedelijke concurrentie, machtsevenwicht, centralisatie, particularisme, johanna van constantinopel Veelgemaakte fouten: - De redenering toespitsen op het voordeel voor de stad Kortrijk in plaats van op het politieke voordeel voor gravin Johanna. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-2/vraag/5 ## Vraag 6 – Redenering stadsbestuur en gilde Brugge (1280) (2 punten) In 1280 bepaalde het stadsbestuur van Brugge dat ambachtslieden die zich wilden vestigen in de stad en hun ambacht wilden uitoefenen, zich moesten laten inschrijven als poorter in aanwezigheid van hun toekomstige meester en het gildebestuur. Met deze voorwaarde beschermden zowel het stadsbestuur als het bestuur van het gilde hun eigen belang. 2p 6 Geef voor het stadsbestuur en voor het bestuur van het gilde apart aan welke redenering zij hierbij volgden. Wat kun je verwachten: Je moet de belangen van het stadsbestuur en het gilde in Brugge in 1280 kunnen benoemen, specifiek met betrekking tot de voorwaarde voor ambachtslieden om poorter te worden. Je geeft voor beide partijen een aparte redenering. Wat moet je kennen: Je moet weten wat een stadsbestuur en een gilde zijn in de middeleeuwen. Je moet de functie van een poorter en een ambacht kennen. Je moet de context van de stedelijke economie in de middeleeuwen begrijpen. Je moet de belangen van een stadsbestuur (economische bijdrage, sociale stabiliteit) en een gilde (controle over ambacht, tegengaan concurrentie) kunnen plaatsen in de tijd van steden en staten. Wat moet je kunnen: Je moet een historische situatie analyseren en de belangen van verschillende actoren (stadsbestuur, gilde) kunnen identificeren. Je moet oorzaak-gevolg relaties kunnen formuleren, waarbij je de voorwaarde koppelt aan de belangen van de betrokken partijen. Je moet een beargumenteerde redenering kunnen geven voor zowel het stadsbestuur als het gilde. Waar op letten: Je moet ingaan op het gevolg van de voorwaarde, niet alleen de voorwaarde herhalen. Je moet een aparte redenering voor het stadsbestuur én het gilde geven. Kernbegrippen: stadsbestuur, gilde, poorter, ambacht, stedelijke economie, Brugge Veelgemaakte fouten: - Het antwoord moet ingaan op het gevolg van de voorwaarde, niet alleen de voorwaarde herhalen. - Er moet een aparte redenering voor het stadsbestuur én het gilde worden gegeven. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-2/vraag/6 ## Vraag 8 – Particularisme en economische gevolgen van Karels ketterverordening in Antwerpen (1550) (2 punten) In april 1550 protesteerde het stadsbestuur van Antwerpen tegen een verordening van Karel V. In deze verordening stond dat het drukken en bezitten van ketterse boeken en het bijwonen van ketterse bijeenkomsten met de dood moest worden bestraft. Het stadsbestuur vreesde dat de economie van Antwerpen zou lijden onder deze maatregelen. Het onderhandelde succesvol met de vertegenwoordiger van Karel V over een meer gematigde verordening waarin "onze kooplieden en ingezetenen zouden blijven bij hun oude vrijheden en voordelen". 2p 8 Geef aan: − dat het stadsbestuur uitging van particularisme, en − waarom het stadsbestuur verwachtte dat de economie van Antwerpen zou lijden onder de verordening van Karel V. Wat kun je verwachten: Je moet twee dingen uitleggen: ten eerste dat het stadsbestuur van Antwerpen particularistisch handelde, en ten tweede waarom het stadsbestuur bang was dat de economie van Antwerpen zou lijden onder de verordening van Karel V. Wat moet je kennen: Je moet weten wat particularisme inhoudt, namelijk het streven van steden en gewesten naar het behoud van hun eigen privileges en autonomie tegenover het centralisatiebeleid van een vorst. Je moet ook de context kennen van de Reformatie en de kettervervolgingen door Karel V in de zestiende eeuw, en de economische rol van Antwerpen als internationaal handelscentrum in die periode. Je moet de relatie tussen religieuze tolerantie en economische welvaart in de vroegmoderne tijd begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet een historisch begrip (particularisme) toepassen op een concrete situatie. Je moet oorzaak-gevolgrelaties formuleren, specifiek tussen de verordening van Karel V en de verwachte economische gevolgen voor Antwerpen. Je moet de informatie uit de vraagtekst gebruiken om je antwoord te onderbouwen. Waar op letten: Let erop dat je particularisme specifiek koppelt aan het behoud van 'oude vrijheden en voordelen' of het verzet tegen centrale maatregelen. Zorg ervoor dat je de economische verklaring concreet maakt, bijvoorbeeld door te verwijzen naar (protestantse) handelaren die Antwerpen zouden mijden of de onrust die zou ontstaan. Kernbegrippen: particularisme, Karel V, Antwerpen, Reformatie, handel, karel v, antwerpen, reformatie Veelgemaakte fouten: - Vage omschrijving van particularisme - Onvoldoende specifieke economische verklaring (niet noemen van protestantse handelaren) Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-2/vraag/8 ## Vraag 9 – Verklaring van verbazing over rariteitenkabinetten in de Republiek (2 punten) In de zeventiende eeuw werden 'rariteitenkabinetten' populair, waarin verzamelingen van natuurhistorische objecten en curiosa (wonderbaarlijke objecten) werden tentoongesteld. Buitenlandse bezoekers verbaasden zich erover dat in de Republiek de meeste rariteitenkabinetten het eigendom waren van burgers. 2p 9 Verklaar deze verbazing van de buitenlandse bezoekers, waarbij je je antwoord ondersteunt met een kenmerkend aspect uit die tijd. Wat kun je verwachten: Je moet de verbazing van buitenlandse bezoekers over het burgerbezit van rariteitenkabinetten in de zeventiende-eeuwse Republiek verklaren. Je ondersteunt je antwoord met een passend kenmerkend aspect uit die tijd. Wat moet je kennen: Je moet weten dat in de zeventiende eeuw 'rariteitenkabinetten' populair waren. Je moet de maatschappelijke en economische context van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden in de zeventiende eeuw kennen. Je moet het kenmerkend aspect 'de bijzondere plaats in staatkundig opzicht en de bloei in economisch en cultureel opzicht van de Nederlandse Republiek' kunnen benoemen en toepassen. Je moet weten dat in andere landen de adel de belangrijkste verzamelaar van kunst en curiosa was, in tegenstelling tot de Republiek waar burgers deze rol vervulden. Wat moet je kunnen: Je moet een historische verklaring formuleren. Je moet een kenmerkend aspect uit de zeventiende eeuw correct toepassen om een historische situatie te ondersteunen. Je moet de unieke positie van de burgerij in de Republiek in verband brengen met hun vermogen om rariteitenkabinetten te bezitten. Waar op letten: Let erop dat je een kenmerkend aspect noemt en niet alleen 'De Gouden Eeuw', want dat is een periodeaanduiding en geen kenmerkend aspect. Je antwoord moet zowel een uitleg van de verbazing als een passend kenmerkend aspect bevatten. Kernbegrippen: rariteitenkabinetten, Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, burgerij, kenmerkend aspect, republiek der zeven verenigde nederlanden, gouden eeuw Veelgemaakte fouten: - 'De Gouden Eeuw' noemen in plaats van het volledige kenmerkende aspect is fout, omdat dit een periodeaanduiding is en geen kenmerkend aspect. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-2/vraag/9 ## Vraag 10 – Uitleg rationalisme van Descartes aan de hand van bron (2 punten) 2p 10 Leg dit uit. Enkele gegevens over migranten die in de zeventiende eeuw uit Duitse gebieden naar de Republiek kwamen: 1 In de eerste helft van de zeventiende eeuw werden veel Duitse migranten als soldaat in het leger van de Republiek aangenomen, waarbij de voorkeur uitging naar calvinisten. 2 In de tweede helft van de zeventiende eeuw werkten veel Duitse migranten bij de groeiende oorlogsvloot van de Republiek. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe Descartes in een bron aantoont dat empirisch onderzoek alleen niet voldoende is om wetenschappelijke inzichten te doorgronden, en dat het gebruik van de rede (rationalisme) hierbij essentieel is. Wat moet je kennen: Je moet weten wat rationalisme inhoudt, in het bijzonder de visie van René Descartes hierop. Je moet ook het verschil kennen tussen rationalisme en empirisme en hoe deze begrippen zich verhouden binnen de wetenschappelijke revolutie. Je moet de context van de wetenschappelijke revolutie in de zeventiende eeuw kennen. Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron kunnen analyseren en interpreteren. Je moet de visie van een auteur (Descartes) kunnen herkennen en uitleggen aan de hand van de bron. Je moet historische begrippen (rationalisme, empirisme) kunnen toepassen op een concrete situatie of tekst. Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen formuleren tussen waarneming en het gebruik van de rede voor wetenschappelijke inzichten. Waar op letten: Je moet ervoor zorgen dat je antwoord zowel de ondersteuning van het rationalisme door Descartes uitlegt, als een directe verwijzing naar de inhoud van de bron maakt. Je mag niet alleen ingaan op empirisme/waarneming; je moet de koppeling maken met het belang van de rede/rationalisme. Kernbegrippen: rationalisme, Descartes, empirisme, wetenschappelijke revolutie, descartes Veelgemaakte fouten: - Alleen ingaan op empirisme/waarneming zonder de koppeling met rationalisme/rede te maken. - Het antwoord niet koppelen aan de inhoud van de bron. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-2/vraag/10 ## Vraag 11 – Politiek-militaire verklaringen voor migratie en vlootgroei in de 17e eeuw (3 punten) Enkele gegevens over migranten die in de zeventiende eeuw uit Duitse gebieden naar de Republiek kwamen: 1 In de eerste helft van de zeventiende eeuw werden veel Duitse migranten als soldaat in het leger van de Republiek aangenomen, waarbij de voorkeur uitging naar calvinisten. 2 In de tweede helft van de zeventiende eeuw werkten veel Duitse migranten bij de groeiende oorlogsvloot van de Republiek. 3p 11 Geef een politiek-militaire verklaring voor: − het vertrekken van migranten uit juist het Heilige Roomse Rijk in de eerste helft van de zeventiende eeuw, en − de voorkeur voor calvinisten als soldaat in het leger van de Republiek in de eerste helft van de zeventiende eeuw, en − de groei van de oorlogsvloot van de Republiek in de tweede helft van de zeventiende eeuw. Wat kun je verwachten: Je moet drie politiek-militaire verklaringen geven voor specifieke historische ontwikkelingen in de 17e eeuw, gebaseerd op de gegeven informatie over Duitse migranten in de Republiek. Wat moet je kennen: Je moet weten dat de Dertigjarige Oorlog (1618-1648) het Heilige Roomse Rijk onveilig maakte. Je moet de religieuze en politieke spanningen tussen de calvinistische Republiek en de katholieke Habsburgers kennen. Je moet ook weten dat de Republiek in de tweede helft van de 17e eeuw haar positie in de wereldhandel moest verdedigen tegen Engeland en Frankrijk, wat leidde tot de groei van de oorlogsvloot. Wat moet je kunnen: Je moet historische gegevens kunnen analyseren en politiek-militaire oorzaken en gevolgen kunnen formuleren. Je moet de gegeven informatie kunnen koppelen aan bredere historische contexten om verklaringen te geven. Waar op letten: Let erop dat je voor elk van de drie gevraagde onderdelen een aparte politiek-militaire verklaring geeft. Zorg ervoor dat je verklaringen specifiek ingaan op de politieke en/of militaire aspecten van de situatie. Kernbegrippen: Dertigjarige Oorlog, Heilige Roomse Rijk, Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, calvinisme, Habsburgers, wereldhandel, oorlogsvloot, dertigjarige oorlog, heilige roomse rijk, republiek der zeven verenigde nederlanden, habsburgers Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-2/vraag/11 ## Vraag 12 – Propagandaboodschap van het Leidse stadsbestuur (3 punten) Gebruik bron 5. Een interpretatie: Met deze penning wil het bestuur van Leiden een propagandaboodschap overbrengen. 3p 12 Ondersteun deze interpretatie door: – zonder bron aan te geven wat het belang van het jaagpad voor Leiden is, en – met bron uit te leggen welke politieke propagandaboodschap door het bestuur van Leiden wordt overgebracht. Wat kun je verwachten: Je moet een interpretatie van een penning ondersteunen. Dit doe je in twee delen: eerst leg je zonder de bron uit wat het belang van een jaagpad is voor Leiden, en daarna leg je met de bron uit welke politieke propagandaboodschap het Leidse bestuur overbrengt. Wat moet je kennen: Je moet weten wat de functie en het belang van een jaagpad zijn voor transport en economische ontwikkeling in de vroegmoderne tijd. Je moet ook de context van stadsbesturen en hun rol in de economie van de Republiek kennen, en begrijpen hoe propaganda werkt in deze periode. Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron (een penning) analyseren op visuele en tekstuele elementen. Je moet de informatie uit de bron kunnen koppelen aan de historische context om een propagandaboodschap te identificeren en uit te leggen. Je moet ook een onderscheid kunnen maken tussen kennis die je zonder bron kunt toepassen en kennis die je uit de bron haalt om een argument te ondersteunen. Waar op letten: Let erop dat je duidelijk onderscheid maakt tussen het deel van je antwoord dat je zonder bron formuleert (het belang van het jaagpad) en het deel dat je met bron formuleert (de politieke propagandaboodschap). Voor het tweede deel moet je specifieke elementen van de penning (namen, familiewapens, tekst) gebruiken om de boodschap van een competent en welvarend bestuur te onderbouwen. Kernbegrippen: propaganda, jaagpad, Leiden, economische ontwikkeling, stadsbestuur, Republiek, leiden, republiek Veelgemaakte fouten: - Het antwoord moet een duidelijk onderscheid maken tussen het deel 'zonder bron' en het deel 'met bron'. - Voor het tweede deel van de vraag is het cruciaal om de elementen op de penning (namen, wapens, tekst) te verbinden met de politieke boodschap van een competent bestuur. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-2/vraag/12 ## Vraag 13 – Verlichtingsidealen en het Louvre (4 punten) 4p 13 Toon dit aan voor twee Verlichtingsidealen, waarbij je je antwoord telkens ondersteunt met een andere verwijzing naar de brief. Moderne tijd Twee gegevens over de oorlog waarin Griekenland vocht om onafhankelijk te worden van het Ottomaanse (Turkse) Rijk: 1 In 1824 stond in een Amerikaanse krant: "Er wordt gezegd 'de Grieken zijn verdeeld!' Maar het lijkt mij dat ze wel een band moeten hebben, wat het hen mogelijk maakt Turkije al meer dan vijf jaar te weerstaan." 2 Verschillende beroemde Britse auteurs besloten persoonlijk mee te vechten met de Grieken, omdat zij "hartstochtelijk wilden strijden voor de vrijheid van Griekenland, de bakermat van de beschaving." Wat kun je verwachten: Je moet twee Verlichtingsidealen benoemen en aantonen hoe deze idealen terugkomen in de brief over de oprichting van het Louvre. Je moet je antwoord telkens ondersteunen met een andere, specifieke verwijzing naar de brief. Wat moet je kennen: Je moet de belangrijkste Verlichtingsidealen kennen, zoals gelijkheid, kennisverspreiding en het belang van onderwijs. Je moet ook de context van de Moderne Tijd en de rol van het Louvre in deze periode begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron (de brief) kunnen analyseren en interpreteren. Je moet specifieke passages uit de bron kunnen koppelen aan algemene historische concepten (Verlichtingsidealen). Je moet oorzaak-gevolg relaties kunnen formuleren en je antwoord helder en beknopt kunnen onderbouwen met bewijzen uit de bron. Waar op letten: Let erop dat je voor elk Verlichtingsideaal een unieke en passende verwijzing naar de brief gebruikt. Als je dezelfde verwijzing twee keer gebruikt, krijg je daarvoor maar één keer punten. Zorg ervoor dat de verwijzing daadwerkelijk het genoemde ideaal ondersteunt. Kernbegrippen: Verlichtingsidealen, Louvre, gelijkheid, kennisverspreiding, onderwijs, verlichtingsidealen, louvre Veelgemaakte fouten: - De verwijzing naar de bron moet passen bij het genoemde verlichte ideaal. - Voor elk ideaal moet een andere, unieke verwijzing naar de bron worden gebruikt. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-2/vraag/13 ## Vraag 14 – Griekse Onafhankelijkheidsoorlog, Nationalisme en Romantiek (3 punten) Twee gegevens over de oorlog waarin Griekenland vocht om onafhankelijk te worden van het Ottomaanse (Turkse) Rijk: 1 In 1824 stond in een Amerikaanse krant: "Er wordt gezegd 'de Grieken zijn verdeeld!' Maar het lijkt mij dat ze wel een band moeten hebben, wat het hen mogelijk maakt Turkije al meer dan vijf jaar te weerstaan." 2 Verschillende beroemde Britse auteurs besloten persoonlijk mee te vechten met de Grieken, omdat zij "hartstochtelijk wilden strijden voor de vrijheid van Griekenland, de bakermat van de beschaving." 3p 14 Licht beide gegevens toe door: – bij het eerste gegeven uit te leggen van welk nationalistisch uitgangspunt de krant uitging, en – bij het tweede gegeven aan te geven bij welke negentiende-eeuwse literaire stroming het motief van de auteurs om te vechten past. Wat kun je verwachten: Je krijgt twee gegevens over de Griekse onafhankelijkheidsoorlog en je moet deze toelichten. Bij het eerste gegeven leg je een nationalistisch uitgangspunt uit. Bij het tweede gegeven geef je aan bij welke negentiende-eeuwse literaire stroming het motief van de auteurs past. Wat moet je kennen: Je moet weten wat nationalisme inhoudt, specifiek het uitgangspunt van broederschap en eenheid binnen een volk als drijfveer voor onafhankelijkheid. Je moet ook de kenmerken van de Romantiek als negentiende-eeuwse literaire stroming kennen, met name de rol van emotie en het teruggrijpen op het verleden (zoals de 'bakermat van de beschaving'). Je moet de context van de Griekse onafhankelijkheidsoorlog tegen het Ottomaanse Rijk in de negentiende eeuw kennen. Wat moet je kunnen: Je kunt een nationalistisch uitgangspunt herkennen en uitleggen aan de hand van een brontekst. Je kunt een motief van auteurs koppelen aan een specifieke negentiende-eeuwse literaire stroming en dit beargumenteren. Je kunt historische gegevens analyseren en in verband brengen met bredere historische concepten en stromingen. Waar op letten: Let bij het eerste gegeven goed op de redenering in de krant over de 'band' tussen de Grieken en hun vermogen om weerstand te bieden. Koppel dit aan het idee van eenheid en broederschap als basis voor een natie. Let bij het tweede gegeven op de woorden 'hartstochtelijk' en 'bakermat van de beschaving' en bedenk welke literaire stroming in de negentiende eeuw deze elementen benadrukte. Kernbegrippen: Griekse onafhankelijkheidsoorlog, Nationalisme, Romantiek, Ottomaanse Rijk, griekse onafhankelijkheidsoorlog, nationalisme, romantiek, ottomaanse rijk, negentiende eeuw Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-2/vraag/14 ## Vraag 15 – Analyse van bronbruikbaarheid: Oliver Twist en de sociale kwestie (4 punten) Gebruik bron 7. Oliver Twist wordt meteen na publicatie een bestseller. Twee onderzoeksgebieden van een studie naar armoede in Groot-Brittannië in de negentiende eeuw: 1 De leefomstandigheden van kinderen in de werkhuizen. 2 De groeiende aandacht voor de sociale kwestie in Groot-Brittannië. De onderzoeker concludeert dat de bron **minder** bruikbaar is voor het eerste onderzoeksgebied en **meer** bruikbaar voor het tweede onderzoeksgebied. 4p 15 Leg voor beide conclusies apart deze redenering uit. Wat kun je verwachten: Je moet de bruikbaarheid van een bron (een roman) beoordelen voor twee verschillende onderzoeksgebieden: feitelijke leefomstandigheden en de publieke aandacht voor een maatschappelijk probleem. Je legt voor beide beoordelingen apart de redenering uit. Wat moet je kennen: Je moet weten dat 'Oliver Twist' een roman is van Charles Dickens en dat romans fictie zijn. Je moet het concept van de 'sociale kwestie' kennen, inclusief de groeiende aandacht hiervoor in Groot-Brittannië in de negentiende eeuw. Je moet de kenmerken van Tijdvak 8: Tijd van burgers en stoommachines (1800-1900) kennen, waarin de industriële revolutie en de sociale kwestie centraal staan. Je moet het verschil kennen tussen een bron als feitelijke weergave en een bron als indicator van publieke opinie. Wat moet je kunnen: Je moet de aard van een bron (een roman) analyseren en de implicaties hiervan voor de betrouwbaarheid en representativiteit van de informatie. Je moet de bruikbaarheid van een bron beoordelen voor specifieke onderzoeksgebieden. Je moet een redenering formuleren waarom een bron meer of minder bruikbaar is, gebaseerd op de aard van de bron en de context. Je moet onderscheid kunnen maken tussen de inhoud van een bron en het feit dat de bron bestaat of succesvol is, en de betekenis daarvan voor verschillende onderzoeksdoelen. Waar op letten: Let erop dat je voor beide onderzoeksgebieden een aparte en duidelijke redenering geeft. Vergeet niet de aard van de bron (roman) mee te nemen in je analyse van de betrouwbaarheid voor het eerste onderzoeksgebied. Voor het tweede onderzoeksgebied moet je focussen op het feit dat de roman een bestseller werd, als indicator van publieke interesse. Kernbegrippen: bronbruikbaarheid, sociale kwestie, Oliver Twist, representativiteit, betrouwbaarheid, oliver twist, tijd van burgers en stoommachines Veelgemaakte fouten: - Het verschil niet zien tussen een bron als feitelijke weergave en een bron als indicator van publieke opinie. - De aard van de bron (een roman) niet meenemen in de analyse van de betrouwbaarheid. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-2/vraag/15 ## Vraag 16 – Abolitionisme en de Marseillaise (4 punten) 4p 16 Ondersteun de bewering door: − aan te geven welke boodschap Brown met zijn keuze voor de melodie van de *Marseillaise* wilde overbrengen, en − twee verschillende argumenten te geven waardoor het zingen van liederen de bijeenkomsten van de abolitionisten effectiever maakte. Door de tijd heen De volgende protesten van vrouwen staan in willekeurige volgorde: 1 De Chinese Wu Shuqing voerde een leger van vrouwen aan tijdens de revolutie die een eind maakte aan de Qing-dynastie. 2 Gertrud Bäumer, voorzitter van de Bond van Duitse Vrouwenverenigingen, riep de vrouwelijke Rijksdagleden op om tegen de ondertekening van het Verdrag van Versailles te stemmen. 3 In Berlijn protesteerden honderden vrouwen tegen de gevangenneming en dreigende deportatie van hun Joodse echtgenoten naar een concentratiekamp. 4 In het Rampjaar protesteerden vrouwen uit Venhuizen tegen de mobilisatie van hun mannen door met hooivorken te zwaaien en op pannen te slaan voor de woningen van de legerkapiteins. 5 Op televisie werd getoond dat leden van de actiegroep 'Dolle Mina' mannen nafloten uit protest tegen straatintimidatie. 6 Uit ontevredenheid over de hoge broodprijzen marcheerde een gewapende groep Parijse vrouwen naar het paleis van koning Lodewijk XVI in Versailles. Wat kun je verwachten: Je moet een bewering ondersteunen door twee specifieke onderdelen te beantwoorden. Ten eerste geef je aan welke boodschap Brown wilde overbrengen door de melodie van de *Marseillaise* te kiezen. Ten tweede geef je twee verschillende argumenten waarom het zingen van liederen de bijeenkomsten van abolitionisten effectiever maakte. Wat moet je kennen: Je moet weten dat de *Marseillaise* een lied is dat geassocieerd wordt met de Franse Revolutie en de strijd voor vrijheid en gelijkheid. Je moet de idealen van de Franse Revolutie en de verlichte denkbeelden kennen. Je moet weten wat het abolitionisme inhield en waarvoor abolitionisten streden. Je moet de functie van liederen in sociale bewegingen begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet een historische bewering kunnen ondersteunen met feitelijke argumenten. Je moet een verband kunnen leggen tussen een historisch symbool (de *Marseillaise*) en de boodschap van een andere beweging (abolitionisme). Je moet twee verschillende argumenten kunnen formuleren die de effectiviteit van een methode (zingen van liederen) verklaren. Waar op letten: Let erop dat je de link tussen de *Marseillaise* en de abolitionistische boodschap duidelijk maakt, door de specifieke idealen van de Franse Revolutie te noemen (vrijheid, gelijkheid, verlichte denkbeelden). Zorg ervoor dat je twee *verschillende* argumenten geeft voor het tweede deel van de vraag, die elk een unieke reden voor effectiviteit beschrijven. Kernbegrippen: Abolitionisme, Franse Revolutie, Marseillaise, Verlichte denkbeelden, abolitionisme, franse revolutie, marseillaise, verlichte denkbeelden Veelgemaakte fouten: - Niet twee *verschillende* argumenten geven voor het tweede deel van de vraag. - De link tussen de Marseillaise en de abolitionistische boodschap te vaag houden, zonder de specifieke idealen van de Franse Revolutie te noemen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-2/vraag/16 ## Vraag 17 – Chronologische volgorde van vrouwenprotesten (2 punten) Door de tijd heen De volgende protesten van vrouwen staan in willekeurige volgorde: 1 De Chinese Wu Shuqing voerde een leger van vrouwen aan tijdens de revolutie die een eind maakte aan de Qing-dynastie. 2 Gertrud Bäumer, voorzitter van de Bond van Duitse Vrouwenverenigingen, riep de vrouwelijke Rijksdagleden op om tegen de ondertekening van het Verdrag van Versailles te stemmen. 3 In Berlijn protesteerden honderden vrouwen tegen de gevangenneming en dreigende deportatie van hun Joodse echtgenoten naar een concentratiekamp. 4 In het Rampjaar protesteerden vrouwen uit Venhuizen tegen de mobilisatie van hun mannen door met hooivorken te zwaaien en op pannen te slaan voor de woningen van de legerkapiteins. 5 Op televisie werd getoond dat leden van de actiegroep 'Dolle Mina' mannen nafloten uit protest tegen straatintimidatie. 6 Uit ontevredenheid over de hoge broodprijzen marcheerde een gewapende groep Parijse vrouwen naar het paleis van koning Lodewijk XVI in Versailles. 2p 17 Zet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers. Wat kun je verwachten: Je krijgt zes beschrijvingen van protesten van vrouwen uit verschillende periodes. Je moet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde plaatsen, van vroeger naar later, door alleen de nummers te noteren. Wat moet je kennen: Je moet de historische context en datering kennen van de volgende gebeurtenissen en begrippen: het Rampjaar (1672), de Mars op Versailles tijdens de Franse Revolutie (1789), de revolutie die een eind maakte aan de Qing-dynastie (1911-1912), het Verdrag van Versailles (1919), het protest tegen deportatie van Joodse echtgenoten (Rosenstrasse-protest, 1943) en de actiegroep Dolle Mina (jaren 1970) als onderdeel van de Tweede Feministische Golf. Wat moet je kunnen: Je moet historische gebeurtenissen kunnen plaatsen in een chronologische volgorde. Je moet de kernbegrippen en namen kunnen koppelen aan specifieke tijdvakken en jaartallen om de juiste volgorde te bepalen. Waar op letten: Let goed op de specifieke aanwijzingen in elke beschrijving die verwijzen naar een bepaalde periode of gebeurtenis. Controleer je antwoord zorgvuldig, want één foutief geplaatst nummer kan leiden tot puntenaftrek. Kernbegrippen: Rampjaar, Franse Revolutie, Qing-dynastie, Verdrag van Versailles, Holocaust, Tweede Feministische Golf, Dolle Mina, rampjaar, franse revolutie, qing-dynastie, verdrag van versailles, holocaust, tweede feministische golf, dolle mina Veelgemaakte fouten: - De aftrekregel voor één fout in de volgorde wordt correct toegepast: één fout geeft 1 punt, twee of meer fouten geeft 0 punten. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-2/vraag/17 ## Vraag 18 – Ondergang Chinese keizerlijke dynastie door Cixi (2 punten) Moderne tijd Een anekdote: In 1893 liet keizerin-weduwe Cixi tijdens de restauratie van het zomerpaleis vlakbij Peking een paviljoen herbouwen zodat het gebouw op een stoomboot leek. Het paviljoen dat niet kon varen, werd door Cixi betaald met geld dat bedoeld was voor het versterken van de Chinese marine. Volgens sommige historici was dit een voorbeeld van de handelswijze van Cixi die bijdroeg aan de ondergang van de keizerlijke dynastie. 2p 18 Ondersteun de visie van de historici met twee argumenten. Wat kun je verwachten: Je moet de visie van historici ondersteunen met twee argumenten, gebaseerd op een anekdote over keizerin-weduwe Cixi en de ondergang van de keizerlijke dynastie. Wat moet je kennen: Je moet de context van de late Qing-dynastie kennen, inclusief de interne zwaktes en de druk van het modern imperialisme. Je moet weten wie keizerin-weduwe Cixi was en haar rol in de Chinese geschiedenis. Je moet de relatie tussen de acties van de keizerlijke familie en de steun van de bevolking begrijpen, evenals de noodzaak van militaire verdediging tegen buitenlandse invloeden in die periode. Wat moet je kunnen: Je moet een historische anekdote kunnen analyseren en de implicaties ervan voor bredere historische ontwikkelingen kunnen formuleren. Je moet oorzaak-gevolgrelaties kunnen leggen tussen specifieke acties van een historische figuur en de ondergang van een dynastie. Je moet twee verschillende, onderbouwde argumenten kunnen formuleren die een historische visie ondersteunen. Waar op letten: Je moet ervoor zorgen dat je de anekdote niet alleen herhaalt, maar de gevolgen van Cixi's handelswijze voor de positie van de dynastie uitlegt. Je moet twee *verschillende* argumenten geven die elk bijdragen aan de ondergang van de dynastie, bijvoorbeeld één gericht op interne kritiek en één op externe verdediging. Kernbegrippen: Cixi, Qing-dynastie, modern imperialisme, interne zwakte China, cixi, qing-dynastie, interne zwakte china Veelgemaakte fouten: - Alleen de anekdote herhalen zonder de gevolgen voor de positie van de dynastie uit te leggen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-2/vraag/18 ## Vraag 19 – Analyse van een WAAC-poster en emancipatie (4 punten) 4p 19 Licht de poster toe door: – te beredeneren dat de werkwijze van de WAAC bijdraagt aan de emancipatie van vrouwen in Groot-Brittannië, en – twee verschillende kenmerkende aspecten van de eerste helft van de twintigste eeuw te noemen die passen bij deze poster. Gebruik bron 9. Hiroshi Saito bekritiseert de situatie in China. Wat kun je verwachten: Je moet een poster van de WAAC toelichten door te beredeneren hoe de werkwijze van de WAAC bijdraagt aan de emancipatie van vrouwen in Groot-Brittannië. Daarnaast moet je twee verschillende kenmerkende aspecten van de eerste helft van de twintigste eeuw noemen die passen bij deze poster. Je gebruikt hiervoor bron 8. Wat moet je kennen: Je moet weten wat de WAAC (Women's Army Auxiliary Corps) was en wat hun werkwijze inhield. Je moet het begrip 'emancipatie van vrouwen' kunnen uitleggen in de context van de eerste helft van de twintigste eeuw. Je moet de kenmerkende aspecten van de eerste helft van de twintigste eeuw (Tijdvak 9: Tijd van de Wereldoorlogen, 1900-1950) kennen, specifiek die over oorlogvoering, propaganda en de rol van vrouwen in de oorlog. Relevante kenmerkende aspecten zijn: 'verwoestingen op niet eerder vertoonde schaal door massavernietigingswapens en de betrokkenheid van de burgerbevolking bij oorlogvoering', 'de rol van moderne propaganda- en communicatiemiddelen en vormen van massaorganisatie', en 'het voeren van twee wereldoorlogen'. Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron (een poster) analyseren en interpreteren. Je moet een redenering opbouwen die de werkwijze van de WAAC koppelt aan de emancipatie van vrouwen. Je moet historische gebeurtenissen en ontwikkelingen (de WAAC, vrouwenemancipatie) in verband brengen met relevante kenmerkende aspecten van een tijdvak. Je moet twee *verschillende* kenmerkende aspecten kunnen selecteren en motiveren waarom deze passen bij de poster. Waar op letten: Let erop dat je redenering over emancipatie specifiek de *werkwijze* van de WAAC betreft, niet alleen het bestaan ervan. Zorg ervoor dat de twee kenmerkende aspecten die je noemt daadwerkelijk *verschillend* zijn en goed passen bij de poster en de context van de Eerste Wereldoorlog. Kernbegrippen: WAAC, emancipatie, Eerste Wereldoorlog, propaganda, kenmerkende aspecten, waac, eerste wereldoorlog, vrouwenrechten Veelgemaakte fouten: - De vraag vraagt om twee *verschillende* kenmerkende aspecten. - De redenering voor de emancipatie moet gekoppeld zijn aan de *werkwijze* van de WAAC, niet alleen het bestaan ervan. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-2/vraag/19 ## Vraag 20 – Analyse van Hiroshi Saito's kritiek op China en Japans beleid (3 punten) Gebruik bron 9. Hiroshi Saito bekritiseert de situatie in China. 3p 20 Geef hiervoor een verklaring door: – zonder bron aan te geven welke politieke samenwerking in China op dat moment plaatsvindt, en – met een verwijzing naar de bron uit te leggen welk Japans beleid Saito in China wil rechtvaardigen. Wat kun je verwachten: Je moet een verklaring geven voor de kritiek van Hiroshi Saito op de situatie in China, waarbij je twee deelvragen beantwoordt. Eerst benoem je zonder bron de politieke samenwerking in China. Daarna leg je met een verwijzing naar de bron uit welk Japans beleid Saito wil rechtvaardigen. Wat moet je kennen: Je moet weten dat in 1937 de Chinese nationalisten en communisten samenwerkten in een Verenigd Front tegen Japan. Je moet ook kennis hebben van het Japanse expansionisme in China, inclusief de bezetting van Mantsjoerije en de Tweede Chinees-Japanse Oorlog. Wat moet je kunnen: Je moet historische context kunnen plaatsen bij een bron. Je moet een bron kunnen analyseren om het standpunt van de auteur en de onderliggende intentie (in dit geval: het rechtvaardigen van beleid) te achterhalen. Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen formuleren tussen de kritiek van Saito en het Japanse beleid dat hij wil rechtvaardigen. Waar op letten: Let erop dat je bij het tweede deel van de vraag niet alleen de Japanse bezetting noemt, maar specifiek de *rechtvaardiging* van dit beleid door Saito, zoals die uit de bron blijkt. Het benoemen van de samenwerking tussen nationalisten en communisten moet zonder verwijzing naar de bron gebeuren. Kernbegrippen: Tweede Chinees-Japanse Oorlog, Verenigd Front (China), Japans expansionisme, Mantsjoerije, tweede chinees-japanse oorlog, verenigd front (china), japans expansionisme, mantsjoerije, hiroshi saito Veelgemaakte fouten: - Alleen de Japanse bezetting noemen zonder de rechtvaardiging die Saito in de bron geeft, levert geen punten op voor het tweede deel. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-2/vraag/20 ## Vraag 21 – Nationaalsocialisme en bronanalyse (4 punten) 4p 21 Toon dit aan voor twee kenmerken van het nationaalsocialisme, waarbij je je antwoord telkens ondersteunt met een andere verwijzing naar de bron. Gebruik bron 11. In 1950 start de regering van de DDR de campagne "Duitsers aan één tafel", met als doel te komen tot een verenigd Duitsland. De campagne leidt niet tot een hereniging. Wat kun je verwachten: Je moet twee kenmerken van het nationaalsocialisme aantonen met behulp van bron 10. Elk kenmerk moet je ondersteunen met een andere verwijzing naar de bron. Wat moet je kennen: Je moet de kenmerken van het nationaalsocialisme kennen, zoals het gebruik van terreur/geweld en het uitschakelen van tegenstanders/toepassen van censuur. Je moet ook weten wie Lion Feuchtwanger was en de context van zijn kritiek op het nationaalsocialisme. Wat moet je kunnen: Je moet bronnen kunnen analyseren op inhoud en standpunt. Je moet specifieke passages uit een bron kunnen selecteren die een historisch kenmerk ondersteunen. Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen formuleren tussen een kenmerk van het nationaalsocialisme en een gebeurtenis in de bron. Je moet de bron en de historische context kunnen koppelen. Waar op letten: Let erop dat je twee *verschillende* kenmerken van het nationaalsocialisme noemt. Zorg ervoor dat je voor elk kenmerk een *andere* en *passende* verwijzing uit bron 10 gebruikt. Een correcte koppeling tussen het kenmerk en de bronverwijzing is essentieel. Kernbegrippen: nationaalsocialisme, kritiek, terreur, geweld, SA, censuur, uitschakelen van tegenstanders, bronanalyse Veelgemaakte fouten: - De koppeling tussen het kenmerk van het nationaalsocialisme en de verwijzing naar de bron moet correct zijn. - Er moeten twee verschillende verwijzingen naar de bron worden gebruikt, één voor elk kenmerk. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-2/vraag/21 ## Vraag 22 – Analyse van DDR-propaganda en Koude Oorlog-context (4 punten) Gebruik bron 11. In 1950 start de regering van de DDR de campagne "Duitsers aan één tafel", met als doel te komen tot een verenigd Duitsland. De campagne leidt niet tot een hereniging. 4p 22 Leg uit: – met bron welke propagandaboodschap de regering van de DDR wil overbrengen aan hun eigen burgers, en – zonder bron waarom de regering van de BRD niet meewerkt aan de campagne. Wat kun je verwachten: Je moet bron 11 gebruiken om de propagandaboodschap van de DDR te achterhalen en uit te leggen. Vervolgens leg je zonder bron uit waarom de BRD niet meewerkte aan de campagne. Wat moet je kennen: Je moet weten wat de Koude Oorlog inhield en hoe de verdeling van Duitsland in de DDR en BRD hierin paste. Je moet de politieke verhoudingen en ideologische verschillen tussen de DDR (onder invloed van de Sovjet-Unie) en de BRD (westers georiënteerd) kennen. Je moet ook het concept van propaganda en de rol ervan in politieke campagnes begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron (bron 11) analyseren om de propagandaboodschap te identificeren. Je moet specifieke elementen uit de bron kunnen benoemen die de boodschap ondersteunen (bijvoorbeeld lege stoelen, uitnodigende gebaren, opschriften). Je moet historische context (Koude Oorlog, invloed Sovjet-Unie) kunnen gebruiken om een politieke beslissing (weigering BRD) te verklaren. Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen formuleren tussen de invloed van de Sovjet-Unie op de DDR en de weigering van de BRD om samen te werken. Waar op letten: Let erop dat je de propagandaboodschap correct interpreteert voordat je verwijst naar elementen in de bron. Zonder een correcte boodschap krijg je geen punten voor de bronverwijzing. Zorg ervoor dat je de weigering van de BRD verklaart vanuit de bredere context van de Koude Oorlog en de invloed van de Sovjet-Unie op de DDR. Kernbegrippen: DDR, BRD, Duitse hereniging, Koude Oorlog, propaganda, Sovjet-Unie, ddr, brd, koude oorlog, duitse hereniging, sovjet-unie Veelgemaakte fouten: - De verwijzing naar de bron levert alleen een punt op als de propagandaboodschap correct is geïnterpreteerd. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-2/vraag/22 ## Vraag 23 – Analyse van economische problemen en communistische visie in China (3 punten) 3p 23 Licht dit toe door: – aan te geven welke economische beleidsverandering voor problemen zorgt op dat moment, en – uit te leggen met een verwijzing naar de bron welke communistische visie Peng Zhen weergeeft op de oorzaak van de problemen. De Staatssicherheitsdienst legde dossiers aan van Duitse burgers. Na opheffing van deze dienst in 1990 werden de archieven voor iedereen toegankelijk. Veel West-Duitse politici waren tegen het openstellen van de archieven, omdat zij bezorgd waren dat dit voor sociale onrust zou zorgen. Wat kun je verwachten: Je moet een economische beleidsverandering benoemen die problemen veroorzaakte en vervolgens, met verwijzing naar bron 12, uitleggen welke communistische visie Peng Zhen weergeeft over de oorzaak van deze problemen. Wat moet je kennen: Je moet weten dat 'de Grote Sprong Voorwaarts' een economisch beleid was in China dat gericht was op snelle industrialisatie en dat dit beleid mislukte, wat leidde tot hongersnood. Je moet ook de communistische visie op klassenstrijd kennen, waarbij landheren en rijke boeren als klassenvijanden worden gezien die de revolutie saboteren. Wat moet je kunnen: Je moet een economische beleidsverandering kunnen benoemen en de gevolgen ervan kunnen uitleggen. Je moet bronnen kunnen analyseren om een standpunt te identificeren en dit standpunt kunnen koppelen aan een bredere ideologische visie (communisme). Je moet oorzaak-gevolgrelaties kunnen formuleren. Waar op letten: Let erop dat je zowel de economische beleidsverandering als de communistische visie van Peng Zhen duidelijk benoemt en dat je de uitleg van Peng Zhen's visie expliciet koppelt aan bron 12. Kernbegrippen: Grote Sprong Voorwaarts, communisme, klassenstrijd, China, grote sprong voorwaarts, china Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-2/vraag/23 ## Vraag 24 – Uitleg redenering West-Duitse politici over Stasi-archieven (2 punten) De Staatssicherheitsdienst legde dossiers aan van Duitse burgers. Na opheffing van deze dienst in 1990 werden de archieven voor iedereen toegankelijk. Veel West-Duitse politici waren tegen het openstellen van de archieven, omdat zij bezorgd waren dat dit voor sociale onrust zou zorgen. 2p 24 Leg de redenering van de West-Duitse politici uit. Wat kun je verwachten: Je legt de redenering van West-Duitse politici uit waarom zij bezorgd waren over het openstellen van de Stasi-archieven na de opheffing van de Staatssicherheitsdienst in 1990. Wat moet je kennen: Je moet weten wat de Staatssicherheitsdienst (Stasi) was en welke rol deze dienst speelde in de DDR. Je moet de context van de Duitse hereniging en de spanningen tussen Oost- en West-Duitsland kennen. Je moet de mogelijke gevolgen van het openbaar maken van gevoelige informatie over informanten in een samenleving kunnen inschatten. Wat moet je kunnen: Je moet een historische redenering kunnen uitleggen. Je moet oorzaak-gevolgrelaties kunnen benoemen, specifiek hoe het openstellen van archieven tot sociale onrust zou kunnen leiden. Je moet de perspectieven van verschillende betrokkenen (hier: West-Duitse politici) kunnen analyseren en verklaren. Waar op letten: Je moet specifiek uitleggen dat de West-Duitse politici bezorgd waren dat bekend zou worden welke burgers (zowel uit de DDR als mogelijk West-Duitse politici) informatie hadden doorgespeeld aan de Staatssicherheitsdienst. Je moet vervolgens uitleggen hoe dit tot sociale onrust zou leiden, bijvoorbeeld door wraakacties van slachtoffers of reputatieschade voor de informanten/politici. Kernbegrippen: Staatssicherheitsdienst, Stasi, DDR, West-Duitsland, Duitse hereniging, Stasi-archieven, sociale onrust, staatssicherheitsdienst, stasi, ddr, west-duitsland, duitse hereniging, stasi-archieven Veelgemaakte fouten: - Alleen de rol van DDR-burgers als informanten noemen, en niet de mogelijkheid dat ook West-Duitsers (inclusief politici) informanten waren. - Niet specifiek uitleggen hoe de onthullingen tot sociale onrust zouden leiden (bijv. wraakacties, reputatieschade). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-2/vraag/24 ## Vraag 25 – Analyse van Oplands visie op de studentenprotesten in China (2 punten) 2p 25 Leg uit welke visie Opland op deze gebeurtenis weergeeft, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron. Studenten verzochten Gorbatsjov tijdens zijn bezoek aan China (zie bron 13) om het Plein van de Hemelse Vrede te bezoeken, maar Gorbatsjov weigerde. Wat kun je verwachten: Je legt uit welke visie de tekenaar Opland weergeeft op de gebeurtenissen rondom de studentenprotesten in China, en je ondersteunt je antwoord met een specifieke verwijzing naar bron 13. Wat moet je kennen: Je moet de historische context van de studentenprotesten op het Plein van de Hemelse Vrede in 1989 kennen. Je moet weten wie Deng Xiaoping en Gorbatsjov waren en wat 'glasnost' inhield. Je moet de relatie tussen de hervormingen van Gorbatsjov en de protesten in China kunnen plaatsen. Wat moet je kunnen: Je analyseert een spotprent (bron 13) om de visie van de tekenaar te achterhalen. Je koppelt de inhoud van de bron aan de historische context. Je formuleert een uitleg van de visie en ondersteunt deze met een concrete verwijzing naar een element in de bron. Waar op letten: Let op dat je de visie van Opland correct interpreteert. Alleen als je de visie juist weergeeft, wordt je verwijzing naar de bron meegerekend. Zorg voor een duidelijke en specifieke verwijzing naar een onderdeel van de prent, zoals een tekstballon, een leus of een opschrift. Kernbegrippen: Studentenopstand China, Plein van de Hemelse Vrede, Deng Xiaoping, Gorbatsjov, Glasnost, studentenopstand china, plein van de hemelse vrede, deng xiaoping, gorbatsjov, glasnost Veelgemaakte fouten: - De verwijzing naar de bron wordt alleen goedgerekend als de visie van de tekenaar correct is geïnterpreteerd. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-2/vraag/25 ## Vraag 26 – Politieke verklaring voor verzoek studenten en weigering Gorbatsjov (2 punten) 2p 26 Geef een politieke verklaring voor: – het verzoek van de studenten, en – de weigering van Gorbatsjov. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift. einde Wat kun je verwachten: Je moet een politieke verklaring geven voor twee afzonderlijke gebeurtenissen: het verzoek van de studenten en de weigering van Gorbatsjov. Je krijgt hier twee punten voor, één voor elke correcte verklaring. Wat moet je kennen: Je moet weten wie Gorbatsjov was en welke rol hij speelde als hervormer binnen het communisme. Je moet de context van de studentenprotesten in China kennen, inclusief de locatie (Plein van de Hemelse Vrede). Je moet inzicht hebben in de internationale betrekkingen en diplomatieke overwegingen tussen communistische landen in die periode. Wat moet je kunnen: Je moet een politieke verklaring kunnen formuleren voor historische gebeurtenissen. Je moet oorzaak-gevolgrelaties kunnen benoemen in een politieke context. Je moet de rol van individuele leiders en internationale diplomatie kunnen analyseren. Waar op letten: Let erop dat je voor beide delen van de vraag (verzoek studenten én weigering Gorbatsjov) een afzonderlijke, politieke verklaring geeft. Zorg ervoor dat je verklaringen feitelijk correct zijn en aansluiten bij de historische context van hervormingen in communistische landen en internationale betrekkingen. Kernbegrippen: Gorbatsjov, Studentenprotesten China, Plein van de Hemelse Vrede, Hervormingen communisme, Internationale betrekkingen, gorbatsjov, studentenprotesten china, plein van de hemelse vrede, hervormingen communisme, internationale betrekkingen Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-2/vraag/26 ## Vragen in dit examen ### Vraag 7 – Analyse van Marsilius van Padua's veroordeling Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de veroordeling van Marsilius van Padua door de paus, waarbij je bron 3 moet gebruiken om de politieke achtergrond van deze veroordeling aan te tonen en te koppelen aan een kenmerkend aspect. Wat moet je kennen: Je moet weten wie Marsilius van Padua was en wat zijn standpunten waren ten opzichte van de pauselijke macht. Je moet het kenmerkend aspect 'het conflict in de christelijke wereld over de vraag of de wereldlijke dan wel de geestelijke macht het primaat behoorde te hebben' kennen en kunnen toepassen. Je moet de context van de strijd tussen wereldlijke en geestelijke macht in de middeleeuwen begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet bronnen kunnen analyseren om een standpunt of argumentatie te identificeren. Je moet een specifiek element uit een bron kunnen selecteren en dit gebruiken als bewijs voor een bewering. Je moet een historische gebeurtenis (de veroordeling) kunnen koppelen aan een bredere politieke achtergrond. Je moet een kenmerkend aspect kunnen toepassen om een historische situatie te verklaren. Waar op letten: Let goed op de specifieke argumenten die Marsilius van Padua in bron 3 aanvoert over de verhouding tussen wereldlijke en geestelijke macht. Zorg ervoor dat je antwoord duidelijk de politieke aard van de veroordeling benoemt en deze direct verbindt met het juiste kenmerkend aspect. Kernbegrippen: marsilius van padua, paus, ketterij, conflict wereldlijke en geestelijke macht, primaat ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen VWO 2023 tijdvak 2 tijdsduur: 3 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 26 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 71 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen worden. Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. VW-1021-a-23-2-o ### Pagina 2 Dit is een examenpagina die zich richt op geschiedenis. Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen aanwezig, alleen tekstuele opdrachten en informatie. De pagina bevat drie hoofdopdrachten, elk met meerdere subvragen of benodigde onderdelen. De eerste opdracht, getiteld 'Door de tijd heen', gaat over de chronologische volgorde van zes historische feiten over haarmodes. De student wordt gevraagd deze feiten in de juiste historische volgorde te plaatsen, alleen de nummers noterend. Dit test kennis van chronologie en historische context. De tweede opdracht, 'Prehistorie en oudheid', vereist het gebruik van een (niet-zichtbare) bron 1. De student moet een conclusie over Ur als vroeg-stedelijke gemeenschap ondersteunen door twee extra kenmerken uit de bron aan te tonen. Dit vraagt om bronanalyse en het toepassen van concepten over stedelijke ontwikkeling. De derde opdracht, eveneens onder het kopje 'Prehistorie en oudheid', behandelt de Romeinse schrijver Suetonius en zijn biografieën over keizers. Er worden twee gegevens over Suetonius' werk gepresenteerd. De student moet het verschil in mening onder historici over de betrouwbaarheid van Suetonius' biografieën verklaren, gebaseerd op de gegeven informatie. Dit meet het vermogen tot kritische analyse van historische bronnen en het begrijpen van historiografische discussies. De opdrachten testen historische kennis, kritisch denken, bronanalyse en chronologisch redeneren, zonder wiskundige of wetenschappelijke concepten. ### Pagina 3 De middeleeuwen Gebruik bron 2. Twee vragen bij een onderzoek naar kloosters in de vroege middeleeuwen: 1 Wat was het verloop van het conflict in het klooster van Poitiers? 2 Aan welke idealen moesten nonnen in de vroege middeleeuwen voldoen? De bron is bruikbaar voor de tweede vraag. 3p 4 Verklaar dit door: - uit te leggen waardoor de bron minder betrouwbare informatie bevat voor de eerste vraag, en daarna - een ideaal voor nonnen in de vroege middeleeuwen uit de bron af te leiden. In 1224 besloot Johanna van Constantinopel, de gravin van Vlaanderen, om de eerste vijftig mannen die zich in de Vlaamse stad Kortrijk wilden vestigen om wol te bewerken levenslang vrij te stellen van diverse belastingen. Historici beweren dat Johanna met dit besluit grotere Vlaamse steden als Brugge wilde beconcurreren. 2p 5 Ondersteun deze bewering door uit te leggen op welke wijze Johanna met dit besluit ook haar eigen politieke positie verstevigde. In 1280 bepaalde het stadsbestuur van Brugge dat ambachtslieden die zich wilden vestigen in de stad en hun ambacht wilden uitoefenen, zich moesten laten inschrijven als poorter in aanwezigheid van hun toekomstige meester en het gildebestuur. Met deze voorwaarde beschermden zowel het stadsbestuur als het bestuur van het gilde hun eigen belang. 2p 6 Geef voor het stadsbestuur en voor het bestuur van het gilde apart aan welke redenering zij hierbij volgden. Gebruik bron 3. De paus veroordeelt Marsilius van Padua als ketter en verstoot hem uit de kerk. 2p 7 Toon met een verwijzing naar de bron aan welke politieke achtergrond deze veroordeling heeft, waarbij je je antwoord ondersteunt met een kenmerkend aspect. VW-1021-a-23-2-o 3/8 lees verder ►►► ### Pagina 4 Vroegmoderne tijd In april 1550 protesteerde het stadsbestuur van Antwerpen tegen een verordening van Karel V. In deze verordening stond dat het drukken en bezitten van ketterse boeken en het bijwonen van ketterse bijeenkomsten met de dood moest worden bestraft. Het stadsbestuur vreesde dat de economie van Antwerpen zou lijden onder deze maatregelen. Het onderhandelde succesvol met de vertegenwoordiger van Karel V over een meer gematigde verordening waarin "onze kooplieden en ingezetenen zouden blijven bij hun oude vrijheden en voordelen". 8 Geef aan: – dat het stadsbestuur uitging van particularisme, en – waarom het stadsbestuur verwachtte dat de economie van Antwerpen zou lijden onder de verordening van Karel V. In de zeventiende eeuw werden 'rariteitenkabinetten' populair, waarin verzamelingen van natuurhistorische objecten en curiosa (wonderbaarlijke objecten) werden tentoongesteld. Buitenlandse bezoekers verbaasden zich erover dat in de Republiek de meeste rariteitenkabinetten het eigendom waren van burgers. 9 Verklaar deze verbazing van de buitenlandse bezoekers, waarbij je je antwoord ondersteunt met een kenmerkend aspect uit die tijd. Gebruik bron 4. 10 Leg dit uit. Enkele gegevens over migranten die in de zeventiende eeuw uit Duitse gebieden naar de Republiek kwamen: 1 In de eerste helft van de zeventiende eeuw werden veel Duitse migranten als soldaat in het leger van de Republiek aangenomen, waarbij de voorkeur uitging naar calvinisten. 2 In de tweede helft van de zeventiende eeuw werkten veel Duitse migranten bij de groeiende oorlogsvloot van de Republiek. 11 Geef een politiek-militaire verklaring voor: – het vertrekken van migranten uit juist het Heilige Roomse Rijk in de eerste helft van de zeventiende eeuw, en – de voorkeur voor calvinisten als soldaat in het leger van de Republiek in de eerste helft van de zeventiende eeuw, en – de groei van de oorlogsvloot van de Republiek in de tweede helft van de zeventiende eeuw. VW-1021-a-23-2-o 4 / 8 lees verder ► ► ► ### Pagina 5 Dit is een examenpagina (pagina 5 van 8) met opgaven voor geschiedenis of maatschappijwetenschappen. Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen aanwezig, alleen tekstuele opgaven. De pagina behandeld historische en sociaal-culturele concepten, met een focus op interpretatie en analyse van bronnen. Van de student wordt gevraagd diverse geschiedkundige concepten toe te passen, zoals propaganda (opgave 12), Verlichtingsidealen (opgave 13) en nationalisme (opgave 14). De periode van de 'Moderne tijd' komt aan bod, met specifieke focus op de Griekse onafhankelijkheidsstrijd. Verder wordt bronanalyse gevraagd in relatie tot negentiende-eeuwse armoede en sociale vraagstukken in Groot-Brittannië, waarbij de bruikbaarheid van een bron ('Oliver Twist') voor specifieke onderzoeksgebieden beargumenteerd moet worden (opgave 15). De student moet dus historische bronnen kritisch beoordelen, argumenteren en uitleggen, en kennis van verschillende periodes en ideologieën tonen. ### Pagina 6 Dit is een opgavepagina van een examen, waarschijnlijk geschiedenis of maatschappijleer gezien de onderwerpen. De pagina bevat geen visuele elementen zoals grafieken, tabellen of figuren, enkel tekstuele opdrachten en informatie. Het document is opgedeeld in twee hoofdonderdelen: een vraag over een historisch boek en abolitionisme (vraag 16) en een vraag over chronologie van vrouwenprotesten (vraag 17). Vraag 16 introduceert William Wells Brown's boek 'The Anti-Slavery Harp' uit 1848 en de suggestie dat dit boek de bijeenkomsten van abolitionisten bevorderde. De student wordt gevraagd deze bewering te ondersteunen door twee aspecten uit te leggen: de boodschap die Brown wilde overbrengen door te kiezen voor de melodie van 'De Marseillaise' (een conceptuele historische vraag) en twee argumenten waarom het zingen van liederen de bijeenkomsten effectiever maakte (een argumentatieve vraag). Dit vereist kennis van de historische context van abolitionisme, de Franse Revolutie en retorische strategieën. Vraag 17, getiteld 'Door de tijd heen', presenteert zes verschillende historische gebeurtenissen gerelateerd aan vrouwenprotesten, in willekeurige volgorde. Deze gebeurtenissen variëren van de Chinese Qing-dynastie tot het Verdrag van Versailles, het Rampjaar in Nederland, en acties van de 'Dolle Mina' in Nederland. De student moet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde plaatsen en daarbij alleen de nummers noteren. Dit vereist brede historische kennis en chronologisch inzicht. De pagina bevat geen wiskundige of wetenschappelijke concepten, maar richt zich volledig op historische analyse, interpretatie en chronologie. De vraagstellingen zijn open en vereisen zowel feitelijke kennis als redeneringsvaardigheden. ### Pagina 7 Dit is een opgavepagina van een geschiedenisexamen, getiteld 'Moderne tijd'. De pagina bevat vier open vragen (18 t/m 22) die zijn onderverdeeld in meerdere deelvragen. Elke vraag verwijst naar een specifieke bron (Bron 8, 9, 10, 11), wat impliceert dat deze bronnen elders in het examenmateriaal te vinden zijn. De vragen behandelen diverse historische onderwerpen uit de moderne tijd, waaronder de Chinese keizerlijke geschiedenis (keizerin Cixi, ondergang keizerlijke dynastie), de emancipatie van vrouwen in Groot-Brittannië (WAAC), kenmerkende aspecten van de eerste helft van de twintigste eeuw, de situatie in China met betrekking tot Japans beleid (Hiroshi Saito), kritiek op het nationaalsocialisme (Lion Feuchtwanger), en de naoorlogse verdelingen in Duitsland (DDR-propaganda en de rol van de BRD). Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken, tabellen of figuren op deze specifieke pagina, alleen tekstuele vragen en instructies. Van de student wordt gevraagd om historische gebeurtenissen en concepten te analyseren, te verklaren, te ondersteunen met argumenten en bronnen, en conclusies te trekken op basis van de verstrekte informatie en de 'bronnen'. Het format van de antwoorden varieert van het geven van argumenten en verklaringen tot het benoemen van kenmerken en het uitleggen van propaganda. De puntenwaardering per vraag (2p, 3p, 4p) staat aangegeven. ### Pagina 8 Dit is een examenpagina met opgaven die gericht zijn op geschiedenis, specifiek de koude oorlog, de Chinese studentenopstand en de Duitse hereniging. Het type pagina is 'opgave'. Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken, tabellen of figuren direct op deze pagina zichtbaar, maar de opgaven verwijzen wel naar 'bron 12' en 'bron 13', wat impliceert dat er bijlagen (teksten of afbeeldingen) zijn die gebruikt moeten worden. De wiskundige/wetenschappelijke concepten zijn afwezig; de concepten zijn historisch en politiek van aard, zoals economische beleidsverandering, communistische visies, politieke redenering achter het openstellen van archieven (Staatssicherheitsdienst, Stasi), en geopolitieke beslissingen (Gorbatsjov's weigering). Van de student wordt gevraagd om: 1. Economische en communistische visies te verklaren met betrekking tot problemen in China (opgave 23), hierbij bron 12 te gebruiken. 2. De redenering van West-Duitse politici uit te leggen over het bezwaar tegen het openstellen van Stasi-archieven, verwijzend naar mogelijke sociale onrust (opgave 24). 3. Een visie van 'Opland' op de studentenopstand in China uit te leggen, gebruikmakend van bron 13 (opgave 25). 4. Een politieke verklaring te geven voor het verzoek van studenten aan Gorbatsjov en zijn daaropvolgende weigering tijdens zijn bezoek aan China, wederom in het kader van de studentenopstand en mogelijk bron 13 (opgave 26). De pagina vermeldt tevens bronvermeldingen en verwijst naar externe websites voor eindexamens en voorbereiding.