# Eindexamen Geschiedenis VWO 2023 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-1

## Vraag 1 – Chronologische volgorde van gebeurtenissen over slaafgemaakten (2 punten)

De volgende gebeurtenissen in het leven van slaafgemaakten staan in willekeurige volgorde:
1 Aan het einde van de Gouden Eeuw wilden Algerijnse kapers de opvarenden van een Zeeuws schip op een slavenmarkt in Tunis verkopen.
2 Caius Paternus verleende de slaafgemaakte Iustina de vrijheid om daarna met haar te trouwen in de Romeinse provincie Gallia Transalpina.
3 Dutty Boukman voerde kort na het begin van de Franse Revolutie een voodoo-ritueel uit waarmee hij de slaafgemaakten in de Franse kolonie Saint-Domingue opriep de wapens op te nemen.
4 In het archief van Francesco Datini, een koopman tijdens de bloei van de Italiaanse stadstaat Prato, bevond zich een document waarin een slavin voor 50 florijnen werd verzekerd tegen ongelukken maar niet tegen vluchtpogingen.
5 Kort na de ontdekking van Amerika nam Pedro de las Casas de slaafgemaakte jongen Juanico mee als cadeau voor zijn zoon Bartolomé.
6 Na zijn vlucht uit Ierland keerde de voormalige slaafgemaakte veehoeder Patrick terug, om de Ierse bevolking tot het christendom te bekeren.
2p 1 Zet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Wat kun je verwachten: Je krijgt zes gebeurtenissen over slaafgemaakten, die in willekeurige volgorde staan. Je moet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde plaatsen, van vroeger naar later, door alleen de nummers te noteren.

Wat moet je kennen: Je moet de historische context en datering van de volgende periodes en gebeurtenissen kennen: de Romeinse tijd, de vroege middeleeuwen (met betrekking tot de kerstening van Ierland), de late middeleeuwen/renaissance (met betrekking tot Italiaanse stadstaten), de ontdekking van Amerika, het einde van de Gouden Eeuw en de Franse Revolutie. Je moet weten dat slavernij in verschillende vormen en periodes heeft bestaan.

Wat moet je kunnen: Je moet de chronologische volgorde van historische gebeurtenissen kunnen bepalen. Je moet de beschreven gebeurtenissen kunnen plaatsen in de juiste historische periode.

Waar op letten: Let goed op de specifieke aanwijzingen in de beschrijvingen van de gebeurtenissen, zoals 'Romeinse provincie', 'bloei van de Italiaanse stadstaat Prato', 'kort na de ontdekking van Amerika', 'einde van de Gouden Eeuw' en 'kort na het begin van de Franse Revolutie'. Verwar de periodes van de Gouden Eeuw en de ontdekking van Amerika niet.

Kernbegrippen: slavernij, chronologie, romeinse tijd, middeleeuwen, vroegmoderne tijd

Veelgemaakte fouten:
- Verkeerd dateren van de beschreven gebeurtenissen, bijvoorbeeld het verwarren van de periodes van de Gouden Eeuw en de ontdekking van Amerika.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-1/vraag/1

## Vraag 2 – Atheense democratie en politieke beïnvloeding (3 punten)

In 514 voor Christus doodden de Atheense burgers Harmodios en Aristogeiton de alleenheerser Hipparchos. Enkele jaren daarna besloot het stadsbestuur op het centrale plein in Athene standbeelden van Harmodios en Aristogeiton te plaatsen en legde vast dat elk jaar offers moesten worden gebracht bij deze beelden.

3p 2 Licht dit besluit toe door:
- aan te geven welk politiek motief het Atheense stadsbestuur had om beelden van juist deze mannen te laten plaatsen, en
- uit te leggen dat door te laten offeren bij de beelden het stadsbestuur het denken over politiek in de stadstaat beïnvloedde.

Wat kun je verwachten: Je moet een besluit van het Atheense stadsbestuur toelichten door een politiek motief aan te geven en uit te leggen hoe het stadsbestuur het denken over politiek beïnvloedde.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat Harmodios en Aristogeiton de alleenheerser Hipparchos doodden in 514 voor Christus. Je moet de context van de Atheense democratie kennen en begrijpen hoe het stadsbestuur politieke boodschappen kon uitdragen via publieke symbolen en rituelen. Je moet de betekenis van een 'alleenheerser' en de overgang naar democratie in Athene kennen.

Wat moet je kunnen: Je moet een politiek motief kunnen identificeren en formuleren. Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen uitleggen, specifiek hoe een actie (offeren bij beelden) het denken over politiek beïnvloedt. Je moet historische informatie uit de vraagtekst kunnen gebruiken om je antwoord te onderbouwen.

Waar op letten: Let erop dat je zowel het politieke motief voor het plaatsen van de beelden benoemt als de manier waarop het offeren bij de beelden het politieke denken beïnvloedde. Zorg dat je antwoord specifiek is en de relatie tussen de acties van het stadsbestuur en de gewenste politieke uitkomst duidelijk maakt.

Kernbegrippen: Atheense democratie, alleenheerser, tyrannicide, politieke beïnvloeding, Harmodios en Aristogeiton, atheense democratie, harmodios en aristogeiton

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-1/vraag/2

## Vraag 3 – Kenmerkende aspecten van de Romeinse Oudheid illustreren met een bron (2 punten)

Gebruik bron 1.
Met deze Romeinse kopie van de beelden kun je twee kenmerkende aspecten uit de tijd van de Romeinse Oudheid illustreren.
2p 3 Noem deze twee kenmerkende aspecten.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een bron (in dit geval een afbeelding van een Romeinse kopie van beelden) en je moet twee kenmerkende aspecten uit de Romeinse Oudheid noemen die je met deze bron kunt illustreren.

Wat moet je kennen: Je moet de kenmerkende aspecten van de Romeinse Oudheid (Tijdvak 2: Tijd van Grieken en Romeinen) kennen. Specifiek moet je weten dat 'de klassieke vormentaal van de Grieks-Romeinse cultuur' en 'de groei van het Romeinse imperium waardoor de Grieks-Romeinse cultuur zich in Europa verspreidde' relevante aspecten zijn voor de Romeinse Oudheid en de verspreiding van Griekse cultuur door de Romeinen.

Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron kunnen analyseren en deze kunnen koppelen aan relevante kenmerkende aspecten van een specifiek tijdvak. Je moet het verschil kunnen zien tussen de context van het origineel (Griekse stadstaat) en de context van de kopie (Romeinse Oudheid) en je antwoord daarop baseren.

Waar op letten: Let goed op de specifieke context die in de vraag wordt genoemd: 'Romeinse kopie van de beelden'. Dit betekent dat je kenmerkende aspecten moet noemen die passen bij de Romeinse Oudheid en de rol van Rome in het kopiëren en verspreiden van cultuur, en niet bij de oorspronkelijke Griekse context van de beelden. Vermijd kenmerkende aspecten die specifiek over de Griekse stadstaat gaan, zoals 'de ontwikkeling van wetenschappelijk denken en het denken over burgerschap en politiek in de Griekse stadstaat'.

Kernbegrippen: kenmerkende aspecten, Romeinse Oudheid, Grieks-Romeinse cultuur, Romeins imperium, klassieke vormentaal, romeinse oudheid, grieks-romeinse cultuur, romeins imperium

Veelgemaakte fouten:
- Het noemen van een kenmerkend aspect dat past bij de Griekse stadstaat (de context van het originele beeld) in plaats van de Romeinse Oudheid (de context van de kopie). Het CV noemt specifiek 'de ontwikkeling van wetenschappelijk denken en het denken over burgerschap en politiek in de Griekse stadstaat' als fout antwoord.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-1/vraag/3

## Vraag 4 – Analyse van een munt van Karel de Grote (3 punten)

Gebruik bron 2.
Twaalf jaar nadat Karel de Grote tot keizer is gekroond, laat hij deze munt slaan.
Twee interpretaties:
1 Karel suggereert een bepaalde politieke continuïteit.
2 Karel streeft naar eenheid in zijn rijk.
3p 4 Geef aan:
– welke politieke continuïteit Karel met de voorkant van de munt suggereert, en
– welke boodschap Karel wil overbrengen door het suggereren van deze politieke continuïteit, en
– dat Karel met de achterkant van de munt streeft naar eenheid in zijn rijk.

Wat kun je verwachten: Je analyseert een munt van Karel de Grote en interpreteert de symboliek op de voor- en achterkant in relatie tot zijn politieke doelen.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat Karel de Grote zich liet kronen tot keizer en dat hij streefde naar eenheid in zijn rijk. Je moet de context van het Romeinse Rijk kennen en de betekenis van politieke continuïteit. Je moet de rol van het christendom in het rijk van Karel de Grote begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron (munt) analyseren op symboliek en boodschap. Je moet de symboliek van de munt koppelen aan historische context en Karels intenties. Je moet politieke continuïteit kunnen herkennen en benoemen. Je moet de relatie tussen religie en eenheid in een rijk kunnen uitleggen.

Waar op letten: Let goed op de afbeeldingen en opschriften op zowel de voor- als de achterkant van de munt. Verbind deze direct met de gevraagde politieke continuïteit en het streven naar eenheid.

Kernbegrippen: Karel de Grote, politieke continuïteit, Romeinse Rijk, christendom, eenheid in het rijk, karel de grote, romeinse rijk

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-1/vraag/4

## Vraag 5 – Pauselijke macht en middeleeuwse verhoudingen (3 punten)

3p 5 Geef aan: – op welke wijze de paus bestuurlijke verhoudingen uit de vroege middeleeuwen inzet tegen graaf Raymond, waarbij je je antwoord ondersteunt met een kenmerkend aspect uit de vroege middeleeuwen, en – met een kenmerkend aspect uit de late middeleeuwen met welke strijd de paus de oorlog tegen de Albigenzen vergelijkt. Gebruik bron 4. Stel: een onderzoek naar de beweging van de begijnen heeft twee onderzoeksgebieden: 1 De verspreiding van de beweging van de begijnen in Europa. 2 De motieven van vrouwen om toe te treden tot de beweging van de begijnen. De bron wordt alleen gebruikt voor de eerste deelvraag.

Wat kun je verwachten: Je analyseert hoe de paus bestuurlijke verhoudingen uit de vroege middeleeuwen inzet tegen graaf Raymond en je ondersteunt je antwoord met een kenmerkend aspect uit de vroege middeleeuwen. Vervolgens vergelijk je met een kenmerkend aspect uit de late middeleeuwen met welke strijd de paus de oorlog tegen de Albigenzen vergelijkt. Je gebruikt hiervoor bron 4.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat de feodale verhoudingen in het bestuur in de vroege middeleeuwen inhielden. Je moet de expansie van de christelijke wereld naar buiten toe, onder andere in de vorm van de kruistochten, als kenmerkend aspect van de late middeleeuwen kennen. Je moet de context van de strijd tegen de Albigenzen en de rol van de paus hierin kennen. Je moet de verschillen tussen de vroege en late middeleeuwen kennen, specifiek de kenmerkende aspecten die bij elk tijdvak horen.

Wat moet je kunnen: Je kunt informatie uit een bron analyseren om de strategie van de paus te achterhalen. Je kunt bestuurlijke verhoudingen uit de vroege middeleeuwen herkennen en benoemen. Je kunt een passend kenmerkend aspect uit de vroege middeleeuwen koppelen aan de bestuurlijke verhoudingen. Je kunt de vergelijking van de paus met een andere strijd identificeren. Je kunt een passend kenmerkend aspect uit de late middeleeuwen koppelen aan de vergelijking van de paus.

Waar op letten: Let goed op de specifieke kenmerkende aspecten die bij de vroege en late middeleeuwen horen. Zorg ervoor dat je de bestuurlijke verhoudingen uit de vroege middeleeuwen correct uitlegt in relatie tot de acties van de paus. Verwar de kenmerkende aspecten van de twee tijdvakken niet.

Kernbegrippen: Albigenzen, paus, feodale verhoudingen, kruistochten, leenmannen, albigenzen

Veelgemaakte fouten:
- De bron is niet meegeleverd, waardoor de vraag niet beantwoord kan worden zonder de inhoud van de bron te kennen.
- Verwarring tussen de kenmerkende aspecten van de vroege en late middeleeuwen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-1/vraag/5

## Vraag 6 – Analyse van bronbruikbaarheid en betrouwbaarheid over begijnen (3 punten)

De middeleeuwen

Gebruik bron 4.
Stel: een onderzoek naar de beweging van de begijnen heeft twee onderzoeksgebieden:
1 De verspreiding van de beweging van de begijnen in Europa.
2 De motieven van vrouwen om toe te treden tot de beweging van de begijnen.
De bron wordt alleen gebruikt voor de eerste deelvraag.

3p 6 Verklaar dit door:
– aan te geven dat je de bron kunt gebruiken voor het eerste onderzoeksgebied, en
– uit te leggen dat de bron minder betrouwbare informatie bevat voor het tweede onderzoeksgebied.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom bron 4 bruikbaar is voor het eerste onderzoeksgebied (verspreiding van de begijnenbeweging) en waarom de bron minder betrouwbare informatie bevat voor het tweede onderzoeksgebied (motieven van begijnen).

Wat moet je kennen: Je moet weten wat de begijnenbeweging inhield in de middeleeuwen. Je moet de begrippen 'bruikbaarheid' en 'betrouwbaarheid' van historische bronnen kennen en kunnen toepassen. Je moet weten dat Jakob van Vitry een voorstander was van de begijnenbeweging.

Wat moet je kunnen: Je kunt een historische bron analyseren op bruikbaarheid voor een specifieke onderzoeksvraag. Je kunt de betrouwbaarheid van een bron beoordelen door rekening te houden met het perspectief en de intentie van de auteur. Je kunt een verklaring formuleren die de bruikbaarheid en betrouwbaarheid van een bron onderbouwt.

Waar op letten: Voor de tweede deelvraag is het essentieel dat je de eenzijdigheid van de auteur (Jakob van Vitry) benoemt. Zonder dit worden geen punten toegekend. Let erop dat je zowel de bruikbaarheid als de beperkte betrouwbaarheid duidelijk verklaart.

Kernbegrippen: begijnen, betrouwbaarheid van bronnen, bruikbaarheid van bronnen, Jakob van Vitry, jakob van vitry, middeleeuwen

Veelgemaakte fouten:
- Voor de tweede deelvraag is het essentieel om de eenzijdigheid van de auteur (Jakob van Vitry) te benoemen; zonder dit worden geen punten toegekend.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-1/vraag/6

## Vraag 7 – Kritiek van de Franse koningin Johanna op Brugse patriciërs (1301) (2 punten)

In 1301 zou de Franse koningin Johanna tijdens een bezoek aan Brugge zich hebben geërgerd aan de 'onmatige pracht en praal van de Brugse vrouwen' en hebben uitgeroepen: "Ik dacht dat alleen ik koningin was en ik vind er hier honderden." De koningin geeft met haar uitroep kritiek op een verandering in de levensstijl van de Brugse patriciërs in de late middeleeuwen.
2p 7 Geef aan dat de kritiek van de koningin een politieke én een sociale achtergrond had.

Wat kun je verwachten: Je analyseert een historische uitspraak van de Franse koningin Johanna over de levensstijl van Brugse patriciërs in 1301. Je legt uit welke politieke en sociale achtergrond deze kritiek had.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat in de late middeleeuwen (Tijdvak 4: Tijd van steden en staten, 1000-1500) de standenmaatschappij dominant was, waarbij adel en koning hun status en macht ontleenden aan geboorte. Je moet ook weten dat steden, zoals Brugge, steeds meer economische en politieke macht kregen, en dat patriciërs (rijke burgers) een belangrijke rol speelden in het stadsbestuur. Je kent het kenmerkend aspect 'De opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van steden'.

Wat moet je kunnen: Je kunt een historische uitspraak interpreteren en de kritiek van de koningin koppelen aan zowel politieke als sociale oorzaken. Je kunt uitleggen hoe de levensstijl van de patriciërs invloed had op hun politieke en sociale status en hoe dit botste met de traditionele opvattingen van de adel en de koningin. Je onderscheidt duidelijk het politieke en het sociale aspect in je antwoord.

Waar op letten: Let erop dat je expliciet het verband legt tussen de luxe levensstijl van de patriciërs en de uitdaging van de politieke en sociale status van de adel. Zorg ervoor dat je het politieke en sociale aspect van de kritiek duidelijk onderscheidt en benoemt hoe de koningin hierop reageerde vanuit haar perspectief als vorstin en lid van de adel.

Kernbegrippen: patriciërs, adel, standenmaatschappij, stadsbestuur, Brugge, late middeleeuwen

Veelgemaakte fouten:
- Niet expliciet het verband leggen tussen de levensstijl van de patriciërs en de uitdaging van de politieke/sociale status van de adel.
- Het politieke en sociale aspect niet duidelijk onderscheiden.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-1/vraag/7

## Vraag 8 – Katholieke kerk en de Reformatie (4 punten)

4p 8 Geef aan op welke twee verschillende manieren de katholieke kerk met dit decreet de protestantse reformatie wil tegengaan, waarbij je telkens je antwoord ondersteunt met een andere verwijzing naar de bron. Gebruik bron 6. Met dit pamflet kun je een politiek conflict illustreren dat in 1672 speelt in de Republiek.

Wat kun je verwachten: Je moet twee verschillende manieren benoemen waarop de katholieke kerk de protestantse reformatie wil tegengaan met dit decreet. Je moet elke manier ondersteunen met een andere verwijzing naar bron 5.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat de protestantse reformatie inhield en welke rol de katholieke kerk hierin speelde. Je moet bekend zijn met de Contrareformatie en de maatregelen die de katholieke kerk nam, zoals het Decreet over de aflaten van het Concilie van Trente. Je moet de context van aflaten en misstanden binnen de kerk kennen.

Wat moet je kunnen: Je moet bronnen kunnen analyseren op standpunt en intentie. Je moet specifieke passages uit een bron kunnen selecteren en deze koppelen aan een bredere historische context. Je moet oorzaak-gevolgrelaties kunnen formuleren en de strategieën van historische actoren kunnen identificeren. Je moet een argumentatie kunnen opbouwen met behulp van bronverwijzingen.

Waar op letten: Let erop dat je twee *verschillende* manieren benoemt. Zorg ervoor dat je voor elke manier een *andere* en *passende* verwijzing naar bron 5 gebruikt. Als je dezelfde bronverwijzing twee keer gebruikt, krijg je daarvoor maar één keer punten.

Kernbegrippen: katholieke kerk, protestantse reformatie, Contrareformatie, aflaten, misstanden, contrareformatie

Veelgemaakte fouten:
- Dezelfde verwijzing naar de bron gebruiken voor beide manieren.
- Een manier noemen zonder een passende verwijzing naar de bron, of andersom.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-1/vraag/8

## Vraag 9 – Politiek conflict in de Republiek (1672) (3 punten)

Gebruik bron 6.
Met dit pamflet kun je een politiek conflict illustreren dat in 1672 speelt in de Republiek.
3p 9 Toon dit aan door:
– de politieke tegenstelling uit die tijd te noemen, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron, en
– aan te geven op welk politiek probleem de Amsterdamse burgers in dit pamflet kritiek leveren.

Wat kun je verwachten: Je moet een politiek conflict uit 1672 in de Republiek illustreren met behulp van bron 6. Je benoemt de politieke tegenstelling uit die tijd en ondersteunt je antwoord met een verwijzing naar de bron. Daarnaast geef je aan op welk politiek probleem de Amsterdamse burgers in dit pamflet kritiek leveren.

Wat moet je kennen: Je moet de politieke tegenstellingen in de Republiek in 1672 kennen, met name die tussen de Oranjegezinden en de staatsgezinden. Je moet weten wie Willem III en de gebroeders De Witt waren en welke rol zij speelden. Je moet ook bekend zijn met het concept van oligarchisering in het stadsbestuur van Amsterdam in die periode.

Wat moet je kunnen: Je analyseert bron 6 (een pamflet) om de politieke tegenstellingen en de kritiek van de Amsterdamse burgers te identificeren. Je koppelt de inhoud van de bron aan je kennis over de politieke situatie in de Republiek in 1672. Je formuleert een antwoord waarin je de politieke tegenstelling benoemt, dit ondersteunt met een concrete verwijzing naar de bron, en het specifieke politieke probleem identificeert waar de burgers kritiek op leveren.

Waar op letten: Let erop dat je de juiste politieke tegenstelling noemt (Oranjegezinden versus staatsgezinden). Alleen dan krijg je een punt voor de bronverwijzing. Zorg dat je verwijzing naar de bron specifiek is en de tegenstelling duidelijk illustreert. Je moet ook het politieke probleem van de oligarchisering van het Amsterdamse stadsbestuur of het gebrek aan inspraak van de burgers benoemen.

Kernbegrippen: Oranjegezinden, staatsgezinden, Willem III, gebroeders De Witt, oligarchisering, Republiek, 1672, oranjegezinden, willem iii, gebroeders de witt, republiek

Veelgemaakte fouten:
- De punt voor de bronverwijzing wordt alleen toegekend als de juiste politieke tegenstelling (Oranjegezinden vs. staatsgezinden) is genoemd.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-1/vraag/9

## Vraag 10 – Analyse van politieke invloed van koffiehuizen en motief Karel II (3 punten)

3p 10 Verklaar dit door: – met een verwijzing naar de prent uit te leggen waardoor de koffiehuizen het denken over politiek beïnvloeden, en – aan te geven welk politiek motief Karel II heeft om de koffiehuizen te sluiten. In Engeland en Frankrijk bestond de gewoonte dat de koning op bepaalde feestdagen de lijders aan scrofulose (een ontsteking in de hals) aanraakte om hen te genezen. In de Encyclopédie die in 1755 is uitgegeven stond hierover: "Als de hemel een dergelijke macht aan koningen zou hebben verleend, dan zou men verwachten dat dit voor iedereen zichtbaar was en dat de genezing toch op zijn minst af en toe meteen na de aanraking optrad."

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe koffiehuizen het politieke denken beïnvloeden, met een verwijzing naar de prent. Daarna geef je aan welk politiek motief koning Karel II heeft om de koffiehuizen te sluiten.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat koffiehuizen in de 17e en 18e eeuw belangrijke ontmoetingsplekken waren waar mensen kranten en pamfletten lazen en discussieerden over politieke en maatschappelijke onderwerpen. Je moet ook weten dat koning Karel II (1630-1685) streefde naar absolute macht en kritiek op zijn bewind wilde onderdrukken. Dit past binnen het tijdvak van de Vroegmoderne Tijd, waarin vorsten hun macht probeerden te centraliseren en de publieke opinie een steeds grotere rol ging spelen.

Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron (de prent) analyseren en de inhoud ervan koppelen aan een historische ontwikkeling (de invloed van koffiehuizen op politiek denken). Je moet een oorzaak-gevolgrelatie formuleren tussen de activiteiten in de koffiehuizen en de verspreiding van politieke ideeën. Je moet ook het politieke motief van een historische figuur (Karel II) kunnen verklaren in de context van zijn streven naar macht en controle over de publieke opinie.

Waar op letten: Voor de eerste deelvraag moet je zowel een uitleg geven over de beïnvloeding van het denken over politiek als een expliciete verwijzing naar de prent maken. Zorg ervoor dat je duidelijk maakt wat je op de prent ziet en hoe dit bijdraagt aan de politieke discussie.

Kernbegrippen: Karel II, koffiehuizen, publieke opinie, absolutisme, karel ii, vroegmoderne tijd

Veelgemaakte fouten:
- Voor de eerste deelvraag moet zowel een uitleg worden gegeven als een expliciete verwijzing naar de prent.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-1/vraag/10

## Vraag 11 – Kritiek op absolutisme en rationalisme in de Encyclopédie (3 punten)

In Engeland en Frankrijk bestond de gewoonte dat de koning op bepaalde feestdagen de lijders aan scrofulose (een ontsteking in de hals) aanraakte om hen te genezen. In de Encyclopédie die in 1755 is uitgegeven stond hierover: "Als de hemel een dergelijke macht aan koningen zou hebben verleend, dan zou men verwachten dat dit voor iedereen zichtbaar was en dat de genezing toch op zijn minst af en toe meteen na de aanraking optrad."
3p 11 Licht dit toe door:
– aan te tonen op welke wijze deze beschrijving het absolutisme bekritiseerde, en
– uit te leggen dat de redenering in de Encyclopédie paste bij het rationalisme.

Wat kun je verwachten: Je moet twee dingen toelichten: hoe de beschrijving in de Encyclopédie het absolutisme bekritiseerde, en hoe de redenering in de Encyclopédie paste bij het rationalisme.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat absolutisme inhoudt en hoe het 'droit divin' (goddelijk recht) hieraan ten grondslag lag. Je moet ook de kenmerken van het rationalisme kennen, als onderdeel van de Verlichting, en begrijpen hoe dit zich verhoudt tot bijgeloof en logisch redeneren. Je moet de context van de Encyclopédie als een belangrijk werk van de Verlichting kennen.

Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron (een citaat uit de Encyclopédie) kunnen analyseren op de onderliggende kritiek. Je moet oorzaak-gevolg relaties kunnen leggen tussen een beschrijving en de kritiek op een politiek systeem (absolutisme). Je moet een redenering kunnen koppelen aan een historisch denkbeeld (rationalisme) en dit uitleggen.

Waar op letten: Let goed op het onderscheid tussen rationalisme en empirisme. De vraag vraagt specifiek naar rationalisme; een antwoord dat alleen ingaat op empirisme of onderzoek doen, levert geen punten op. Je moet de kritiek op het absolutisme specifiek verbinden met het ondermijnen van het 'droit divin'.

Kernbegrippen: Absolutisme, Droit divin, Encyclopédie, Rationalisme, Verlichting, absolutisme, droit divin, encyclopédie, rationalisme, verlichting

Veelgemaakte fouten:
- Het verwarren van rationalisme met empirisme. Het CV geeft expliciet aan dat een antwoord dat alleen op empirisme/onderzoek doen ingaat, geen punten krijgt.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-1/vraag/11

## Vraag 12 – Chronologische volgorde van Nederlandse weggeschiedenis (2 punten)

De volgende gebeurtenissen, die te maken hebben met Nederlandse wegen, staan in willekeurige volgorde:
1 Bij de aanleg van een weg tussen Amersfoort en Utrecht werden aan weerszijden percelen aangewezen waarop regenten hun nieuwe buitenhuizen lieten aanleggen.
2 De pachters van tolwegen klaagden dat hun opbrengsten daalden na de aanleg van de eerste spoorlijnen.
3 In Gelderland ontstonden 'Hanzewegen', toen handelaren tussen verschillende Hanzesteden begonnen te reizen.
4 Keizer Napoleon Bonaparte besloot dat in Nederland een netwerk van verharde wegen moest worden aangelegd. De eerste 28 rijkswegen zouden naar Parijs worden doorgetrokken.
5 Nadat Atrecht een lokale marktfunctie kreeg, ontstond een steeds fijner netwerk van wegen tussen Atrecht en haar verzorgingsgebied.
6 Op de wegen rondom 's-Hertogenbosch werd tijdens de regering van koning Philips II alleen tol betaald door koopmannen die van buiten 's-Hertogenbosch kwamen.
2p 12 Zet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Wat kun je verwachten: Je krijgt zes gebeurtenissen over de geschiedenis van Nederlandse wegen. Je moet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde plaatsen, van vroeger naar later, door alleen de nummers te noteren.

Wat moet je kennen: Je moet de chronologie van belangrijke ontwikkelingen in de Nederlandse geschiedenis kennen, zoals de opkomst van steden en handel in de late middeleeuwen (Hanzesteden, marktfunctie van steden zoals Atrecht), de vroegmoderne tijd (Spaanse Nederlanden, Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, regenten, koning Philips II), de Franse tijd (Napoleon Bonaparte, aanleg van rijkswegen) en de industriële revolutie (aanleg van spoorlijnen, daling van tolopbrengsten). Je moet de context van deze periodes kunnen plaatsen bij de beschreven gebeurtenissen.

Wat moet je kunnen: Je moet de historische context van elke gebeurtenis kunnen identificeren. Je moet de gebeurtenissen kunnen dateren en ze vervolgens in de juiste chronologische volgorde kunnen plaatsen. Je moet nauwkeurig de nummers van de gebeurtenissen noteren.

Waar op letten: Let goed op de specifieke details in elke gebeurtenis die verwijzen naar een bepaalde historische periode of figuur, zoals 'Hanzewegen', 'koning Philips II', 'regenten', 'Keizer Napoleon Bonaparte' en 'eerste spoorlijnen'. Verwar de volgorde van gebeurtenissen uit de middeleeuwen (Atrecht, Hanzewegen) en de vroegmoderne tijd (Philips II, buitenhuizen regenten) niet.

Kernbegrippen: chronologie, infrastructuur, Nederlandse geschiedenis, nederlandse geschiedenis, middeleeuwen, vroegmoderne tijd, industriële revolutie

Veelgemaakte fouten:
- De volgorde van de middeleeuwse gebeurtenissen (5 en 3) of de vroegmoderne gebeurtenissen (6 en 1) kan worden verward.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-1/vraag/12

## Vraag 13 – Belgische onafhankelijkheid en Europese mogendheden (3 punten)

In november 1830 stemde het Nationaal Congres van de nieuwe staat België over verschillende kwesties:
1 Het Congres stemde in met het voorstel dat België een monarchie werd.
2 Het Congres nam een grondwettelijke tekst aan met daarin de bepaling "dat de leden van het stamhuis van Oranje-Nassau voor altijd uit alle macht of gezag in België uitgesloten zijn".

3p 13
Licht de bepalingen toe door:
- uit te leggen waardoor het Congres verwachtte dat de eerste bepaling noodzakelijk was voor de acceptatie van de nieuwe staat België door Europese mogendheden, en
- een binnenlands-politieke verklaring te geven voor het afwijzen van de leden van het stamhuis van Oranje-Nassau.

Wat kun je verwachten: Je moet twee bepalingen van het Nationaal Congres van België toelichten. Eerst leg je uit waarom de keuze voor een monarchie noodzakelijk was voor acceptatie door Europese mogendheden. Daarna geef je een binnenlands-politieke verklaring voor het uitsluiten van het Huis van Oranje-Nassau.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat na het Congres van Wenen (1815) de Europese mogendheden streefden naar herstel van monarchieën en een stabiele politieke orde (Restauratie). Je moet ook de context van de Belgische afscheiding van het Koninkrijk der Nederlanden kennen, waarbij het Huis van Oranje-Nassau de koninklijke familie van Nederland was.

Wat moet je kunnen: Je moet oorzaak-gevolgrelaties formuleren tussen historische gebeurtenissen en politieke besluiten. Je moet de binnenlandse en buitenlandse politieke context van de Belgische onafhankelijkheid kunnen analyseren en verklaren.

Waar op letten: Let erop dat je bij de tweede deelvraag de afwijzing van het Huis van Oranje-Nassau expliciet koppelt aan de recente Belgische afscheiding van het Koninkrijk der Nederlanden.

Kernbegrippen: Belgische Opstand, Nationaal Congres, Restauratie, Congres van Wenen, Huis van Oranje-Nassau, belgische opstand, nationaal congres, restauratie, congres van wenen, huis van oranje-nassau

Veelgemaakte fouten:
- Bij de tweede deelvraag moet de afwijzing van het Huis van Oranje-Nassau expliciet gekoppeld worden aan de recente afscheiding van België.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-1/vraag/13

## Vraag 14 – Feminisme en Socialisme in de 19e Eeuw (2 punten)

Hoofdredactrice Clara Zetkin schreef in 1898 in het Duitse tijdschrift Die Gleichheit (Gelijkheid): "Een tijdschrift als Die Gleichheit kan geen beweging veroorzaken [bij vrouwelijke arbeiders] maar kan werken binnen die beweging, door scholing en aanmoediging te geven; en dat heeft Die Gleichheit gedaan. Die Gleichheit heeft als hoofddoel de vrouwelijke kameraden aan te spreken die in de frontlinie staan bij onze strijd." Clara Zetkin wil met Die Gleichheit de koers van de Duitse feministische beweging veranderen.
2p 14 Geef aan:
- onder welke sociale klasse de feministische beweging in de negentiende eeuw vooral aanhang kreeg, en
- welke koersverandering Clara Zetkin wil bevorderen.

Wat kun je verwachten: Je moet twee specifieke zaken aangeven: de sociale klasse waaruit de feministische beweging in de negentiende eeuw voornamelijk aanhang kreeg, en de koersverandering die Clara Zetkin wilde bevorderen met haar tijdschrift Die Gleichheit.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat de feministische beweging in de negentiende eeuw vooral aanhang kreeg onder de welgestelde burgers, ook wel de bourgeoisie genoemd. Je moet ook de context van het socialisme en de arbeidersbeweging kennen om de gewenste koersverandering van Clara Zetkin te begrijpen. Je moet weten wie Clara Zetkin was en wat haar rol was binnen de socialistische vrouwenbeweging.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekstfragment kunnen analyseren en interpreteren om de standpunten en doelen van de auteur (Clara Zetkin) af te leiden. Je moet historische context (sociale klassen, politieke stromingen) kunnen koppelen aan de inhoud van de bron. Je moet een onderscheid kunnen maken tussen de algemene feministische beweging van de negentiende eeuw en de specifieke socialistische koers die Zetkin voorstond.

Waar op letten: Let goed op de specifieke formulering van de vraag die vraagt naar de 'feministische beweging in de negentiende eeuw' (algemeen) en 'welke koersverandering Clara Zetkin wil bevorderen' (specifiek). Vermijd het verwarren van de bredere feministische beweging met de socialistische richting die Zetkin voorstond. Zorg ervoor dat je beide delen van de vraag beantwoordt.

Kernbegrippen: Feminisme, Socialisme, Clara Zetkin, Bourgeoisie, Arbeidersklasse, feminisme, socialisme, clara zetkin, bourgeoisie, arbeidersklasse

Veelgemaakte fouten:
- Het niet onderscheiden van de algemene (bourgeois) feministische beweging van de negentiende eeuw en de specifieke socialistische koers die Zetkin voorstond.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-1/vraag/14

## Vraag 15 – Analyse van kritiek op de Chinese regering en de publicatiemogelijkheden in Hongkong (3 punten)

3p 15 Toon dit aan door: - met de bron uit te leggen welke kritiek op de regering Tse weergeeft, en - zonder bron te verklaren waardoor Tse deze prent kan publiceren in Hongkong. Gebruik bron 9. Je concludeert dat: 1 je twijfelt aan de betrouwbaarheid van deze bron voor een onderzoek naar de oorzaken van het Duitse verlies van de oorlog. 2 de bron gebruikt kan worden door tegenstanders van de dolkstootlegende.

Wat kun je verwachten: Je moet een prent analyseren om kritiek op de Chinese regering te identificeren en vervolgens, zonder de bron, verklaren waarom deze prent in Hongkong gepubliceerd kon worden.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat Hongkong een Britse kroonkolonie was en dat de Chinese keizer daar geen zeggenschap had. Je moet ook de context van het modern imperialisme in China kennen, inclusief de 'ongelijke verdragen' die de invloed van buitenlandse mogendheden vergrootten en de machteloosheid van de Qing-dynastie aantoonden. Je moet weten dat censuur op kritiek op de Qing-dynastie in Hongkong niet mogelijk was.

Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron (prent) analyseren om de kritiek die erin wordt weergegeven te identificeren en uit te leggen. Je moet historische kennis over de status van Hongkong en de gevolgen van ongelijke verdragen toepassen om een verklaring te geven voor de publicatiemogelijkheden van de prent. Je moet oorzaak-gevolgrelaties formuleren tussen historische gebeurtenissen en de mogelijkheid van publicatie.

Waar op letten: Let erop dat je de kritiek op de Chinese regering specifiek afleidt uit de afbeelding in de bron. Zorg ervoor dat je de verklaring voor de publicatie in Hongkong baseert op je parate kennis over de historische status van Hongkong als Britse kroonkolonie en de ongelijke verdragen, zonder daarbij de bron te gebruiken.

Kernbegrippen: modern imperialisme, China, Qing-dynastie, Hongkong, Britse kroonkolonie, ongelijke verdragen, censuur, china, qing-dynastie, hongkong, britse kroonkolonie

Veelgemaakte fouten:
- Het antwoord vereist specifieke parate kennis over de status van Hongkong als Britse kroonkolonie en de gevolgen van de 'ongelijke verdragen' voor de zeggenschap van de Chinese keizer.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-1/vraag/15

## Vraag 16 – Analyse van bron 9 over de oorzaken van het Duitse verlies in de Eerste Wereldoorlog (3 punten)

Gebruik bron 9.
Je concludeert dat:
1 je twijfelt aan de betrouwbaarheid van deze bron voor een onderzoek naar de oorzaken van het Duitse verlies van de oorlog.
2 de bron gebruikt kan worden door tegenstanders van de dolkstootlegende.
3p 16 Ondersteun beide conclusies door:
– aan te geven waardoor je twijfelt aan de betrouwbaarheid van de bron voor het onderzoek, en
– uit te leggen welke redenering van Eliza von Moltke gebruikt kan worden door de tegenstanders van de dolkstootlegende.

Wat kun je verwachten: Je moet twee conclusies over bron 9 ondersteunen. Ten eerste moet je aangeven waarom je twijfelt aan de betrouwbaarheid van de bron voor een onderzoek naar de oorzaken van het Duitse verlies van de oorlog. Ten tweede moet je uitleggen welke redenering van Eliza von Moltke uit de bron gebruikt kan worden door tegenstanders van de dolkstootlegende.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat de dolkstootlegende inhoudt en wat de context is van het Duitse verlies in de Eerste Wereldoorlog. Je moet ook weten wie Eliza von Moltke was en wat haar relatie was tot de Eerste Wereldoorlog, met name haar echtgenoot Von Moltke.

Wat moet je kunnen: Je analyseert een bron op betrouwbaarheid door rekening te houden met de auteur, het doel en de context van de bron. Je koppelt de inhoud van de bron aan bredere historische concepten zoals de dolkstootlegende. Je formuleert een argumentatie die de onbetrouwbaarheid van de bron aantoont en een argumentatie die de bron bruikbaar maakt voor een specifiek standpunt (tegenstanders van de dolkstootlegende). Je legt uit hoe de redenering van de auteur in de bron kan worden geïnterpreteerd door tegenstanders van de dolkstootlegende.

Waar op letten: Let goed op de motieven van de auteur van de bron (Eliza von Moltke) en hoe deze motieven de inhoud en daarmee de betrouwbaarheid van de bron kunnen beïnvloeden. Zorg ervoor dat je de redenering van Eliza von Moltke specifiek koppelt aan het ontkrachten van de dolkstootlegende door aan te geven wie zij verantwoordelijk houdt voor het verlies.

Kernbegrippen: dolkstootlegende, betrouwbaarheid van een bron, Eerste Wereldoorlog, Eliza von Moltke, eerste wereldoorlog, eliza von moltke

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-1/vraag/16

## Vraag 17 – Analyse van persinstructies in een totalitaire samenleving en oorlogsvoorbereiding (4 punten)

Gebruik bron 10.
Twee beweringen:
1 De instructie van de Duitse regering aan de pers past bij een totalitaire samenleving.
2 Met de instructie wil de Duitse regering de bevolking van Duitsland voorbereiden op een mogelijke oorlog.
4p 17 Leg beide beweringen uit met telkens een andere verwijzing naar de bron.

Wat kun je verwachten: Je krijgt twee beweringen over een instructie van de Duitse regering aan de pers. Je moet beide beweringen uitleggen en daarbij telkens een andere, passende verwijzing naar bron 10 gebruiken.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat een totalitaire samenleving inhoudt, met name de kenmerken van overheidscontrole op de media en het gebruik van propaganda. Je moet ook de historische context kennen van de Sudeten-Duitsers en de aanloop naar de Tweede Wereldoorlog, inclusief de Duitse expansiepolitiek en het voorbereiden van de bevolking op oorlog.

Wat moet je kunnen: Je kunt een historische bron (tekst) analyseren en specifieke passages selecteren die een bewering ondersteunen. Je kunt de inhoud van de bron koppelen aan bredere historische concepten zoals totalitarisme en oorlogsvoorbereiding. Je kunt een oorzaak-gevolgrelatie formuleren tussen de instructie en de intenties van de Duitse regering. Je moet twee verschillende verwijzingen uit de bron kunnen gebruiken voor de twee beweringen.

Waar op letten: Let erop dat je voor elke bewering een duidelijke uitleg geeft en een ANDERE, specifieke verwijzing naar bron 10 gebruikt. Als je dezelfde verwijzing gebruikt voor beide beweringen, krijg je maar voor één bewering punten voor de bronverwijzing.

Kernbegrippen: Totalitarisme, Propaganda, Persinstructie, Sudeten-Duitsers, Voorbereiding op oorlog, totalitarisme, propaganda, persinstructie, sudeten-duitsers, voorbereiding op oorlog

Veelgemaakte fouten:
- Voor beide beweringen moet een andere verwijzing naar de bron worden gebruikt.
- Het antwoord moet voor elke bewering zowel een uitleg als een passende verwijzing naar de bron bevatten.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-1/vraag/17

## Vraag 18 – Dekolonisatieoorlog en beeldvorming (3 punten)

Gebruik bron 11.
Twee gegevens:
1 Deze foto wordt door de Nederlandse legervoorlichtingsdienst afgekeurd voor publicatie.
2 Hugo Wilmar schrijft in 1946 aan zijn ouders: "Wat de publicatie [van zijn foto's] betreft: deze wordt zoveel mogelijk geblokkeerd en tegengegaan. Schandelijk! Het Nederlandse Volk leeft daarom in de stellige overtuiging dat we hier rustig in ons mooie Indië zitten en toch maar boffen."
Je gebruikt deze foto voor een onderzoek naar de dekolonisatieoorlog in Indonesië.
3p 18 Licht je keuze toe door:
– een verklaring te geven voor het besluit van de Nederlandse legervoorlichtingsdienst deze foto voor publicatie af te keuren (gegeven 1), en
– uit te leggen dat je de foto bruikbaar vindt voor je onderzoek, waarbij je je antwoord ondersteunt met gegeven 2.

Wat kun je verwachten: Je analyseert een foto in de context van de dekolonisatieoorlog in Indonesië en de rol van censuur. Je moet verklaren waarom de Nederlandse legervoorlichtingsdienst de foto afkeurde en de bruikbaarheid van de foto voor onderzoek toelichten, ondersteund door een citaat van de fotograaf.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de dekolonisatieoorlog in Indonesië (1945-1949), inclusief de Nederlandse militaire acties en de beeldvorming daarover in Nederland. Je moet weten wat de rol van de legervoorlichtingsdienst was en hoe censuur werd toegepast om de publieke opinie te beïnvloeden. Je moet de context van de Nederlandse aanwezigheid in 'Indië' na de Tweede Wereldoorlog kennen.

Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron (foto) kunnen analyseren en interpreteren in de context van de dekolonisatieoorlog. Je moet een verklaring kunnen geven voor het besluit van de legervoorlichtingsdienst om de foto af te keuren, door de mogelijke impact op de publieke opinie te benoemen. Je moet de bruikbaarheid van de foto voor historisch onderzoek kunnen beargumenteren, waarbij je een tweede bron (citaat van de fotograaf) gebruikt om je antwoord te ondersteunen en de intentie van de maker te duiden. Je moet oorzaak-gevolgrelaties kunnen formuleren tussen censuur en beeldvorming.

Waar op letten: Let erop dat je de verklaring voor de afkeuring van de foto koppelt aan de mogelijke negatieve beeldvorming of onrust bij het thuisfront. Zorg ervoor dat je bij het beargumenteren van de bruikbaarheid van de foto expliciet verwijst naar het citaat van Hugo Wilmar en uitlegt hoe dit citaat de authenticiteit of het belang van de foto voor onderzoek onderstreept. Vermijd algemene uitspraken en wees specifiek in je argumentatie.

Kernbegrippen: Dekolonisatieoorlog Indonesië, Censuur, Legervoorlichtingsdienst, Brongebruik, Beeldvorming, dekolonisatieoorlog indonesië, censuur, legervoorlichtingsdienst, brongebruik, beeldvorming

Veelgemaakte fouten:
- Niet verbinden van censuur aan publieke opinie
- Onvoldoende gebruik van de brief van Hugo Wilmar om de bruikbaarheid van de foto te beargumenteren

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-1/vraag/18

## Vraag 19 – Analyse van het Passierscheinabkommen en de Duitse deling (2 punten)

In december 1963 werd het Passierscheinabkommen gesloten tussen West- en Oost-Duitse regeringen. Hierdoor kregen West-Berlijners een grenspas waarmee ze tijdens de feestdagen hun familie in Oost-Berlijn konden bezoeken.
Twee gegevens:
1 De grenspassen werden verstrekt door medewerkers van de Staatssicherheitsdienst.
2 De regering van de DDR beschouwde het Passierscheinabkommen als een internationaal verdrag maar de regering van de BRD deelde deze visie niet.
2p 19 Geef aan:
– met het eerste gegeven welk binnenlands politiek doel de DDR-regering wilde bereiken, en
– waardoor de BRD het Passierscheinabkommen niet wilde beschouwen als een internationaal verdrag.

Wat kun je verwachten: Je analyseert twee gegevens over het Passierscheinabkommen uit 1963. Je legt uit welk binnenlands politiek doel de DDR-regering wilde bereiken met de Staatssicherheitsdienst en waarom de BRD het akkoord niet als internationaal verdrag wilde beschouwen.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat het Passierscheinabkommen inhield en in welke context (Koude Oorlog, Duitse deling) het tot stand kwam. Je moet de rol en functie van de Staatssicherheitsdienst (Stasi) in de DDR kennen. Je moet het verschil in staatsrechtelijke visie tussen de BRD en de DDR begrijpen, met name over de erkenning van de DDR als soevereine staat door de BRD.

Wat moet je kunnen: Je moet de gegeven informatie kunnen interpreteren en koppelen aan bredere historische context. Je moet oorzaak-gevolgrelaties kunnen formuleren, specifiek tussen het inzetten van de Stasi en het binnenlandse politieke doel van de DDR, en tussen de visie van de BRD en de weigering om het akkoord als internationaal verdrag te erkennen.

Waar op letten: Let goed op het onderscheid tussen de BRD (West-Duitsland) en de DDR (Oost-Duitsland). Zorg ervoor dat je de specifieke rol van de Staatssicherheitsdienst benoemt in relatie tot controle en surveillance. Begrijp de politieke implicatie van het erkennen van een 'internationaal verdrag' voor de erkenning van de DDR als soevereine staat.

Kernbegrippen: Passierscheinabkommen, DDR, BRD, Staatssicherheitsdienst, Koude Oorlog, Duitse deling, erkenning van de DDR, passierscheinabkommen, ddr, brd, staatssicherheitsdienst, koude oorlog, duitse deling, erkenning van de ddr

Veelgemaakte fouten:
- Het verwarren van de BRD (West-Duitsland) en de DDR (Oost-Duitsland).
- Niet specifiek de link leggen tussen de Staatssicherheitsdienst en het doel van controle en surveillance.
- De politieke implicatie van het erkennen van een 'internationaal verdrag' (namelijk de erkenning van de andere partij als soevereine staat) niet begrijpen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-1/vraag/19

## Vraag 20 – Analyse van Behrendts visie op CPN-zendtijd (2 punten)

Gebruik bron 12.
In september 1965 geeft de Nederlandse regering voor het eerst toestemming aan de Communistische Partij Nederland (CPN) voor zendtijd op radio en televisie.
2p 20 Geef aan welke visie Behrendt op deze toestemming weergeeft, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.

Wat kun je verwachten: Je analyseert een spotprent van Behrendt over de toestemming voor zendtijd aan de CPN in 1965. Je moet de visie van Behrendt op deze toestemming benoemen en je antwoord ondersteunen met een specifieke verwijzing naar de bron.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat de Communistische Partij Nederland (CPN) in september 1965 voor het eerst zendtijd kreeg op radio en televisie. Je moet de context van de Koude Oorlog kennen, waarin het communisme vaak negatief werd afgeschilderd en geassocieerd met propaganda en indoctrinatie. Je moet de rol van belangrijke communistische figuren zoals Stalin en Mao kunnen plaatsen in deze context.

Wat moet je kunnen: Je moet een spotprent kunnen analyseren en de visie van de tekenaar kunnen afleiden. Je moet specifieke elementen uit de bron kunnen identificeren die deze visie ondersteunen. Je moet een duidelijke koppeling kunnen maken tussen de visie en de gekozen bronverwijzing.

Waar op letten: Let erop dat je de visie van Behrendt expliciet benoemt en deze visie direct koppelt aan een concrete verwijzing uit de bron. Zorg ervoor dat je verwijzing de benoemde visie daadwerkelijk ondersteunt.

Kernbegrippen: CPN, zendtijd, Koude Oorlog, indoctrinatie, cpn, koude oorlog, spotprent

Veelgemaakte fouten:
- De verwijzing naar de bron wordt niet gekoppeld aan de visie van Behrendt, of de visie wordt niet expliciet genoemd.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-1/vraag/20

## Vraag 21 – Verklaring zendtijd CPN vanuit detente en autoriteitsdenken (4 punten)

Volgens sommige historici kan het besluit om de CPN zendtijd te geven (zie vraag 20) worden verklaard vanuit:
1 de detente.
2 de verandering in het denken over autoriteit in de jaren 1960.
4p 21 Leg voor beide de redenering van de historici uit.

Wat kun je verwachten: Je legt uit hoe twee historische ontwikkelingen, de detente en de verandering in het denken over autoriteit in de jaren 1960, volgens historici het besluit om de CPN zendtijd te geven kunnen verklaren. Je moet voor beide ontwikkelingen een duidelijke redenering geven.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat de detente inhoudt en hoe deze periode het wantrouwen tegen communistische ideeën verminderde. Je moet ook de verandering in het denken over autoriteit in de jaren 1960 kennen, waarbij mensen zich meer afzetten tegen autoriteiten en de reikwijdte van overheidsgezag ter discussie stelden. Je moet deze kennis kunnen koppelen aan de specifieke beslissing om de CPN zendtijd te geven.

Wat moet je kunnen: Je moet causale verbanden kunnen formuleren tussen algemene historische ontwikkelingen en een specifieke politieke beslissing. Je moet een historische redenering kunnen uitleggen en de invloed van een bredere context op een concrete gebeurtenis kunnen aantonen.

Waar op letten: Let erop dat je voor beide ontwikkelingen (detente en verandering in autoriteitsdenken) een complete redenering geeft die direct verklaart waarom de CPN zendtijd kreeg. Het is niet voldoende om alleen de ontwikkelingen te beschrijven; je moet de link leggen met het besluit over de zendtijd.

Kernbegrippen: CPN zendtijd, detente, verandering autoriteitsdenken jaren '60, cpn zendtijd, koude oorlog, ontzuiling

Veelgemaakte fouten:
- Het antwoord geeft alleen een beschrijving van detente of veranderend autoriteitsdenken, zonder dit te koppelen aan het besluit om de CPN zendtijd te geven.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-1/vraag/21

## Vraag 22 – Culturele Revolutie en aandachtspunten (4 punten)

4p 22 Noem twee kenmerken van de Culturele Revolutie waarbij deze aandachtspunten passen, waarbij je je antwoord telkens ondersteunt met een verwijzing naar een ander aandachtspunt. Let op: je mag een aandachtspunt maar één keer gebruiken. Gebruik bron 14. Kort nadat de Chinese ambassade in Oost-Berlijn de fototentoonstelling laat inrichten, haalt de Staatssicherheitsdienst deze weg.

Wat kun je verwachten: Je moet twee kenmerken van de Culturele Revolutie benoemen en elk kenmerk ondersteunen met een verwijzing naar een ander aandachtspunt uit bron 13. Je mag elk aandachtspunt maar één keer gebruiken.

Wat moet je kennen: Je moet de kenmerken van de Culturele Revolutie kennen, zoals het anti-traditionele karakter, de persoonscultus rondom Mao en het xenofobe karakter. Je moet weten wat begrippen als 'bourgeois' en 'feodaal' in deze context betekenen.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een bron (bron 13) kunnen selecteren en koppelen aan algemene historische kenmerken. Je moet oorzaak-gevolg relaties kunnen leggen tussen de aandachtspunten en de kenmerken van de Culturele Revolutie. Je moet nauwkeurig kunnen verwijzen naar specifieke onderdelen van de bron.

Waar op letten: Let erop dat je elk aandachtspunt uit bron 13 maar één keer gebruikt. Zorg ervoor dat je elk genoemd kenmerk van de Culturele Revolutie ondersteunt met een passend, uniek aandachtspunt uit de bron.

Kernbegrippen: Culturele Revolutie, Mao, persoonscultus, xenofobie, anti-traditioneel, bourgeois, feodaal, culturele revolutie, mao

Veelgemaakte fouten:
- Een aandachtspunt meer dan één keer gebruiken.
- Een kenmerk van de Culturele Revolutie noemen zonder dit te ondersteunen met een verwijzing naar een aandachtspunt.
- Een aandachtspunt noemen zonder een passend kenmerk te geven.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-1/vraag/22

## Vraag 23 – Analyse van ideologische en politieke boodschappen tijdens de Koude Oorlog (3 punten)

3p 23 Geef aan: welke ideologische boodschap China wil overbrengen aan de regering van de DDR met de fototentoonstelling, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron, en welke politieke boodschap de regering van de DDR overbrengt door de fototentoonstelling weg te halen. In 1997 zei Jiang Zemin: "Het is belangrijk om de verhouding tussen ontwikkeling aan de ene kant en stabiliteit aan de andere kant zo goed mogelijk te beheersen, en zo een stabiele politieke en sociale samenleving te behouden. Zonder stabiliteit kan niets bereikt worden."

Wat kun je verwachten: Je analyseert een historische situatie uit de Koude Oorlog, waarbij je de ideologische boodschap van China en de politieke boodschap van de DDR moet identificeren. Je moet je antwoord over China ondersteunen met een verwijzing naar de bron.

Wat moet je kennen: Je moet de context van de Koude Oorlog kennen, specifiek het Sino-Sovjet-conflict en de positie van de DDR binnen het Oostblok. Je moet weten dat China een eigen koers wilde varen en zich profileerde als ideologische leider binnen het communistische blok, in tegenstelling tot de Sovjet-Unie. Je moet ook weten dat de DDR loyaal was aan de Sovjet-Unie en kritiek op de Sovjet-Unie niet tolereerde.

Wat moet je kunnen: Je moet een bron kunnen analyseren om een ideologische boodschap te achterhalen. Je moet de inhoud van de bron kunnen koppelen aan de ideologische boodschap van China. Je moet de politieke implicaties van een actie (het weghalen van de tentoonstelling door de DDR) kunnen benoemen en verklaren in de context van de Koude Oorlog.

Waar op letten: Let goed op dat je de ideologische boodschap van China correct identificeert voordat je de bronverwijzing formuleert, anders krijg je geen punt voor de bronverwijzing. Zorg ervoor dat je zowel de Chinese ideologische boodschap (met bronverwijzing) als de politieke boodschap van de DDR benoemt.

Kernbegrippen: Sino-Sovjet-conflict, DDR, Staatssicherheitsdienst, ideologische strijd communisme, Koude Oorlog, sino-sovjet-conflict, ddr, staatssicherheitsdienst, koude oorlog

Veelgemaakte fouten:
- Het punt voor de bronverwijzing wordt alleen toegekend als de ideologische boodschap correct is geïnterpreteerd.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-1/vraag/23

## Vraag 24 – Analyse van Jiang Zemins uitspraak over ontwikkeling en stabiliteit in China (3 punten)

In 1997 zei Jiang Zemin: "Het is belangrijk om de verhouding tussen ontwikkeling aan de ene kant en stabiliteit aan de andere kant zo goed mogelijk te beheersen, en zo een stabiele politieke en sociale samenleving te behouden. Zonder stabiliteit kan niets bereikt worden."
3p 24 Licht deze uitspraak toe door:
- de ontwikkeling te noemen waarop Zemin in zijn beleid in China de nadruk legde, en
- uit te leggen welke politieke continuïteit in China Zemin met deze uitspraak wilde onderbouwen.

Wat kun je verwachten: Je analyseert een uitspraak van Jiang Zemin over de verhouding tussen ontwikkeling en stabiliteit in China. Je moet de specifieke ontwikkeling benoemen waarop Zemin de nadruk legde en uitleggen welke politieke continuïteit hij hiermee wilde onderbouwen.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat Jiang Zemin in China de nadruk legde op economische ontwikkeling, zoals de invoering van een economisch stelsel met kapitalistische elementen. Je moet ook weten dat hij hiermee de machtspositie van de communistische partij binnen China wilde behouden en democratisering weigerde, omdat hij van mening was dat te veel politieke vrijheid de politieke stabiliteit in gevaar zou brengen.

Wat moet je kunnen: Je moet een uitspraak van een historisch figuur kunnen toelichten door specifieke beleidskeuzes te benoemen. Je moet ook politieke continuïteit kunnen identificeren en uitleggen hoe een uitspraak deze continuïteit onderbouwt.

Waar op letten: Let erop dat je economische hervormingen niet verwart met politieke hervormingen. Zemin benadrukte economische ontwikkeling, maar wilde politieke stabiliteit behouden door de macht van de Communistische Partij te handhaven.

Kernbegrippen: Jiang Zemin, China, economische ontwikkeling, politieke stabiliteit, machtspositie Communistische Partij, politieke continuïteit, jiang zemin, china, machtspositie communistische partij

Veelgemaakte fouten:
- Verwarren van economische hervormingen met politieke hervormingen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-1/vraag/24

## Vraag 25 – Kenmerkende aspecten bij gebeurtenissen rond de Siegessäule (3 punten)

Drie gebeurtenissen bij de Siegessäule (de overwinningszuil), een monument in Berlijn:
1 In september 1873 marcheerden Duitse troepen triomfantelijk langs de Siegessäule, waarin kanonnen waren verwerkt die zij buit hadden gemaakt.
2 In mei 1945 hesen Poolse troepen na de overwinning in de Slag om Berlijn hun vlag in de top van de Siegessäule.
3 In juni 1979 werd de Siegessäule opgenomen in de route van een parade waarin aandacht werd gevraagd voor de rechten van homoseksuelen.
3p 25 Noem bij elke gebeurtenis het kenmerkende aspect van die tijd dat hierbij past.
Let op: je mag een kenmerkend aspect maar één keer gebruiken.

Wat kun je verwachten: Je krijgt drie historische gebeurtenissen bij de Siegessäule in Berlijn. Je moet bij elke gebeurtenis het passende kenmerkende aspect van die tijd noemen. Let op dat je elk kenmerkend aspect maar één keer mag gebruiken.

Wat moet je kennen: Je moet de kenmerkende aspecten van de tijdvakken 8 (Tijd van burgers en stoommachines), 9 (Tijd van wereldoorlogen) en 10 (Tijd van televisie en computer) kennen. Specifiek moet je weten dat:
- De opkomst van het nationalisme past bij de 19e eeuw (Tijdvak 8).
- Het voeren van twee wereldoorlogen past bij de eerste helft van de 20e eeuw (Tijdvak 9).
- Ingrijpende sociaal-culturele veranderingsprocessen en de ontwikkeling van pluriforme en multiculturele samenlevingen passen bij de tweede helft van de 20e eeuw (Tijdvak 10).

Wat moet je kunnen: Je moet historische gebeurtenissen kunnen plaatsen in hun juiste tijdvak en deze kunnen koppelen aan de correcte kenmerkende aspecten. Je moet jaartallen (1873, 1945, 1979) kunnen gebruiken om de gebeurtenissen chronologisch te ordenen en te relateren aan de juiste historische context.

Waar op letten: Let goed op de jaartallen van de gebeurtenissen. Voor gebeurtenis 2 (mei 1945) moet je het kenmerkende aspect 'het voeren van twee wereldoorlogen' kiezen, en niet 'de verdeling van de wereld in twee ideologische blokken in de greep van een wapenwedloop en de daaruit voortvloeiende dreiging van een atoomoorlog', omdat de Koude Oorlog pas na de Tweede Wereldoorlog echt begon.

Kernbegrippen: Siegessäule, Nationalisme, Tweede Wereldoorlog, Sociaal-culturele veranderingsprocessen, Rechten van homoseksuelen, siegessäule, nationalisme, tweede wereldoorlog, sociaal-culturele veranderingsprocessen, rechten van homoseksuelen

Veelgemaakte fouten:
- Voor gebeurtenis 2 (1945) het kenmerkend aspect van de Koude Oorlog noemen ('de verdeling van de wereld in twee ideologische blokken...'), terwijl dit moment nog bij de Tweede Wereldoorlog hoort.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2023/tijdvak-1/vraag/25

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2023
tijdvak 1
maandag 15 mei
9.00 - 12.00 uur
geschiedenis
Bij dit examen hoort een bijlage.

Dit examen bestaat uit 25 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 72 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord
geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

VW-1021-a-23-1-0

### Pagina 2

Door de tijd heen
De volgende gebeurtenissen in het leven van slaafgemaakten staan in
willekeurige volgorde:
1 Aan het einde van de Gouden Eeuw wilden Algerijnse kapers de
opvarenden van een Zeeuws schip op een slavenmarkt in Tunis
verkopen.
2 Caius Paternus verleende de slaafgemaakte lustina de vrijheid om
daarna met haar te trouwen in de Romeinse provincie
Gallia Transalpina.
3 Dutty Boukman voerde kort na het begin van de Franse Revolutie een
voodoo-ritueel uit waarmee hij de slaafgemaakten in de Franse
kolonie Saint-Domingue opriep de wapens op te nemen.
4 In het archief van Francesco Datini, een koopman tijdens de bloei van
de Italiaanse stadstaat Prato, bevond zich een document waarin een
slavin voor 50 florijnen werd verzekerd tegen ongelukken maar niet
tegen vluchtpogingen.
5 Kort na de ontdekking van Amerika nam Pedro de las Casas de
slaafgemaakte jongen Juanico mee als cadeau voor zijn zoon
Bartolomé.
6 Na zijn vlucht uit Ierland keerde de voormalige slaafgemaakte
veehoeder Patrick terug, om de Ierse bevolking tot het christendom te
bekeren.
2p 1 Zet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van
vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Prehistorie en oudheid
In 514 voor Christus doodden de Atheense burgers Harmodios en
Aristogeiton de alleenheerser Hipparchos. Enkele jaren daarna besloot
het stadsbestuur op het centrale plein in Athene standbeelden van
Harmodios en Aristogeiton te plaatsen en legde vast dat elk jaar offers
moesten worden gebracht bij deze beelden.
3p 2 Licht dit besluit tot toer:
aan te geven welk politiek motief het Atheense stadsbestuur had om
beelden van juist deze mannen te laten plaatsen, en
uit te leggen dat door te laten offeren bij de beelden het stadsbestuur
het denken over politiek in de stadstaat beïnvloedde.

Gebruik bron 1.
Met deze Romeinse kopie van de beelden kun je twee kenmerkende
aspecten uit de tijd van de Romeinse Oudheid illustreren.
2p 3 Noem deze twee kenmerkende aspecten.

VW-1021-a-23-1-o
2/9
lees verder

### Pagina 3

De middeleeuwen

Gebruik bron 2.
Twaalf jaar nadat Karel de Grote tot keizer is gekroond, laat hij deze munt slaan.
Twee interpretaties:
1 Karel suggereert een bepaalde politieke continuïteit.
2 Karel streeft naar eenheid in zijn rijk.
4 Geef aan:
– welke politieke continuïteit Karel met de voorkant van de munt suggereert, en
– welke boodschap Karel wil overbrengen door het suggereren van deze politieke continuïteit, en
– dat Karel met de achterkant van de munt streeft naar eenheid in zijn rijk.

Gebruik bron 3.
Deze oproep tot strijd tegen de Albigenzen past bij verschillende kenmerkende aspecten van de middeleeuwen.
5 Geef aan:
– op welke wijze de paus bestuurlijke verhoudingen uit de vroege middeleeuwen inzet tegen graaf Raymond, waarbij je je antwoord ondersteunt met een kenmerkend aspect uit de vroege middeleeuwen, en
– met een kenmerkend aspect uit de late middeleeuwen met welke strijd de paus de oorlog tegen de Albigenzen vergelijkt.

Gebruik bron 4.
Stel: een onderzoek naar de beweging van de begijnen heeft twee onderzoeksgebieden:
1 De verspreiding van de beweging van de begijnen in Europa.
2 De motieven van vrouwen om toe te treden tot de beweging van de begijnen.
6 De bron wordt alleen gebruikt voor de eerste deelvraag.
Verklaar dit door:
– aan te geven dat je de bron kunt gebruiken voor het eerste onderzoeksgebied, en
– uit te leggen dat de bron minder betrouwbare informatie bevat voor het tweede onderzoeksgebied.

VW-1021-a-23-1-o 3 / 9 lees verder ► ► ►

### Pagina 4

In 1301 zou de Franse koningin Johanna tijdens een bezoek aan Brugge
zich hebben geërgerd aan de 'onmatige pracht en praal van de Brugse
vrouwen' en hebben uitgeroepen: "Ik dacht dat alleen ik koningin was en
ik vind er hier honderden."
De koningin geeft met haar uitroep kritiek op een verandering in de
levensstijl van de Brugse patriciërs in de late middeleeuwen.
2p 7 Geef aan dat de kritiek van de koningin een politieke en een sociale
achtergrond had.

Vroegmoderne tijd

Gebruik bron 5.
4p 8 Geef aan op welke twee verschillende manieren de katholieke kerk met
dit decreet de protestantse reformatie wil tegengaan, waarbij je telkens je
antwoord ondersteunt met een andere verwijzing naar de bron.

Gebruik bron 6.
Met dit pamflet kun je een politiek conflict illustreren dat in 1672 speelt in
de Republiek.
3p 9 Toon dit aan door:
– de politieke tegenstelling uit die tijd te noemen, waarbij je je antwoord
ondersteunt met een verwijzing naar de bron, en
– aan te geven op welk politiek probleem de Amsterdamse burgers in dit
pamflet kritiek leveren.

Gebruik bron 7.
In 1675 wil koning Karel II de koffiehuizen in Engeland laten sluiten.
3p 10 Verklaar dit door:
– met een verwijzing naar de prent uit te leggen waardoor de
koffiehuizen het denken over politiek beïnvloeden, en
– aan te geven welk politiek motief Karel II heeft om de koffiehuizen te
sluiten.

In Engeland en Frankrijk bestond de gewoonte dat de koning op bepaalde
feestdagen de lijders aan scrofulose (een ontsteking in de hals) aanraakte
om hen te genezen. In de Encyclopédie die in 1755 is uitgegeven stond
hierover: "Als de hemel een dergelijke macht aan koningen zou hebben
verleend, dan zou men verwachten dat dit voor iedereen zichtbaar was en
dat de genezing toch op zijn minst af en toe meteen na de aanraking
optraadt."
3p 11 Licht dit toe door:
– aan te tonen op welke wijze deze beschrijving het absolutisme
bekritiseerde, en
– uit te leggen dat de redenering in de Encyclopédie paste bij het
rationalisme.

VW-1021-a-23-1-o 4 / 9 lees verder ►►►

### Pagina 5

Door de tijd heen

De volgende gebeurtenissen, die te maken hebben met Nederlandse
wegen, staan in willekeurige volgorde:
1 Bij de aanleg van een weg tussen Amersfoort en Utrecht werden aan
weerszijden percelen aangewezen waarop regenten hun nieuwe
buitenhuizen lieten aanleggen.
2 De pachters van tolwegen klaagden dat hun opbrengsten daalden na
de aanleg van de eerste spoorlijnen.
3 In Gelderland ontstonden 'Hanzenwegen', toen handelaren tussen
verschillende Hanzesteden begonnen te reizen.
4 Keizer Napoleon Bonaparte besloot dat in Nederland een netwerk van
verharde wegen moest worden aangelegd. De eerste 28 rijkswegen
zouden naar Parijs worden doorgetrokken.
5 Nadat Atrecht een lokale marktfunctie kreeg, ontstond een steeds
fijner netwerk van wegen tussen Atrecht en haar verzorgingsgebied.
6 Op de wegen rondom 's-Hertogenbosch werd tijdens de regering van
koning Philips II alleen tol betaald door koopmannen die van buiten
's-Hertogenbosch kwamen.
2p 12 Zet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van
vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Moderne tijd

In november 1830 stemde het Nationaal Congres van de nieuwe staat
België over verschillende kwesties:
1 Het Congres stemde in met het voorstel dat België een monarchie
werd.
2 Het Congres nam een grondwettelijke tekst aan met daarin de
bepaling "dat de leden van het stamhuis van Oranje-Nassau voor altijd
uit alle macht of gezag in België uitgesloten zijn".
3p 13 Licht de bepalingen toe door:
– uit te leggen waardoor het Congres verwachtte dat de eerste bepaling
noodzakelijk was voor de acceptatie van de nieuwe staat België door
Europese mogendheden, en
– een binnenlands-politieke verklaring te geven voor het afwijzen van de
leden van het stamhuis van Oranje-Nassau.

VW-1021-a-23-1-o 5 / 9 lees verder ► ► ►

### Pagina 6

Hoofdredactrice Clara Zetkin schreef in 1898 in het Duitse tijdschrift
Die Gleichheit (Gelijkheid): "Een tijdschrift als Die Gleichheit kan geen
beweging veroorzaken [bij vrouwelijke arbeiders] maar kan werken binnen
die beweging, door scholing en aanmoediging te geven; en dat heeft
Die Gleichheit gedaan. Die Gleichheit heeft als hoofddoel de vrouwelijke
kameraden aan te spreken die in de frontlinie staan bij onze strijd."
Clara Zetkin wil met Die Gleichheit de koers van de Duitse feministische
beweging veranderen.
2p 14 Geef aan:
onder welke sociale klasse de feministische beweging in de
negentiende eeuw vooral aanhang kreeg, en
welke koersverandering Clara Zetkin wil bevorderen.
Gebruik bron 8.
Tse Tsan-tai is een Chinese uitgever die zich in Hongkong vestigt. Met
deze prent geeft hij kritiek weer op de Chinese regering.
3p 15 Toon dit aan door:
met de bron uit te leggen welke kritiek op de regering Tse weergeeft,
en
zonder bron te verklaren waardoor Tse deze prent kan publiceren in
Hongkong.
Gebruik bron 9.
Je concludeert dat:
1 je twijfelt aan de betrouwbaarheid van deze bron voor een onderzoek
naar de oorzaken van het Duitse verlies van de oorlog.
2 de bron gebruikt kan worden door tegenstanders van de
dolkstootlegende.
3p 16 Ondersteun beide conclusies door:
aan te geven waardoor je twijfelt aan de betrouwbaarheid van de bron
voor het onderzoek, en
uit te leggen welke redenering van Eliza von Moltke gebruikt kan
worden door de tegenstanders van de dolkstootlegende.
Gebruik bron 10.
Twee beweringen:
1 De instructie van de Duitse regering aan de pers past bij een totalitaire
samenleving.
2 Met de instructie wil de Duitse regering de bevolking van Duitsland
voorbereiden op een mogelijke oorlog.
4p 17 Leg beide beweringen uit met telkens een andere verwijzing naar de bron.

VW-1021-a-23-1-o 6/9 lees verder ►►►

### Pagina 7

Gebruik bron 11.
Twee gegevens:
1 Deze foto wordt door de Nederlandse legervoorlichtingsdienst
afgekeurd voor publicatie.
2 Hugo Wilmar schrijft in 1946 aan zijn ouders: "Wat de publicatie [van
zijn foto's] betreft: deze wordt zoveel mogelijk geblokkeerd en
tegengeregaan. Schandelijk! Het Nederlandse Volk leeft daarom in de
stellige overtuiging dat we hier rustig in ons mooie Indië zitten en toch
maar boffen."
Je gebruikt deze foto voor een onderzoek naar de dekolonisatieoorlog in
Indonesië.
3p 18 Licht je keuze toe:
- een verklaring te geven voor het besluit van de Nederlandse
legervoorlichtingsdienst deze foto voor publicatie af te keuren
(gegeven 1), en
- uit te leggen dat je de foto bruikbaar vindt voor je onderzoek, waarbij
je je antwoord ondersteunt met gegeven 2.
In december 1963 werd het Passierscheinabkommen gesloten tussen
West- en Oost-Duitse regeringen. Hierdoor kregen West-Berlijners een
grenspas waarmee ze tijdens de feestdagen hun familie in Oost-Berlijn
konden bezoeken.
Twee gegevens:
1 De grenspassen werden verstrekt door medewerkers van de
Staatssicherheitsdienst.
2 De regering van de DDR beschouwde het Passierscheinabkommen
als een internationaal verdrag maar de regering van de BRD deelde
deze visie niet.
2p 19 Geef aan:
- met het eerst gegeven welk binnenlands politiek doel de
DDR-regering wilde bereiken, en
- waardoor de BRD het Passierscheinabkommen niet wilde beschouwen
als een internationaal verdrag.
VW-1021-a-23-1-o 7 / 9 lees verder ► ► ►

### Pagina 8

20p 20 Gebruik bron 12.
In september 1965 geeft de Nederlandse regering voor het eerst toestemming aan de Communistische Partij Nederland (CPN) voor zendtijd op radio en televisie.
Geef aan welke visie Behrendt op deze toestemming weergeeft, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.

Volgens sommigen historici kan het besluit om de CPN zendtijd te geven (zie vraag 20) worden verklaard vanuit:
1 de detente.
2 de verandering in het denken over autoriteit in de jaren 1960.
4p 21 Leg voor beide de redenering van de historici uit.

Gebruik bron 13.
Deze aandachtspunten passen bij de Culturele Revolutie.
4p 22 Noem twee kenmerken van de Culturele Revolutie waarbij deze aandachtspunten passen, waarbij je je antwoord telkens ondersteunt met een verwijzing naar een ander aandachtspunt.
Let op: je mag een aandachtspunt maar één keer gebruiken.

Gebruik bron 14.
Kort nadat de Chinese ambassade in Oost-Berlijn de fototentoonstelling laat inrichten, haalt de Staatssicherheitsdienst deze weg.
3p 23 Geef aan:
— welke ideologische boodschap China wil overbrengen aan de regering van de DDR met de fototentoonstelling, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron, en
— welke politieke boodschap de regering van de DDR overbrengt door de fototentoonstelling weg te halen.

3p 24 In 1997 zei Jiang Zemin: "Het is belangrijk om de verhouding tussen ontwikkeling aan de ene kant en stabiliteit aan de andere kant zo goed mogelijk te beheersen, en zo een stabiele politieke en sociale samenleving te behouden. Zonder stabiliteit kan niets bereikt worden."
Licht deze uitspraak toe door:
— de ontwikkeling te noemen waarop Zemin in zijn beleid in China de nadruk legde, en
— uit te leggen welke politieke continuïteit in China Zemin met deze uitspraak wilde onderbouwen.

### Pagina 9

Drie gebeurtenissen bij de SiegesSäule (de overwinningszuil), een monument in Berlijn:
1 In september 1873 marcheerden Duitse troepen triomfantelijk langs de
SiegesSäule, waarin kanonnen waren verwerkt die zij buit hadden
gemaakt.
2 In mei 1945 hesen Poolse troepen na de overwinning in de Slag om
Berlijn hun vlag in de top van de SiegesSäule.
3 In juni 1979 werd de SiegesSäule opgenomen in de route van een
parade waarin aandacht werd gevraagd voor de rechten van
homoseksuelen.
3p 25 Noem bij elke gebeurtenis het kenmerkende aspect van die tijd dat hierbij
past.
Let op: je mag een kenmerkend aspect maar één keer gebruiken.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
VW-1021-a-23-1-0
9/9
einde