# Eindexamen Geschiedenis VWO 2022 tijdvak 3

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-3

## Vraag 1 – Chronologische volgorde van Europese samenwerking (2 punten)

De volgende zes voorbeelden van Europese samenwerking staan in willekeurige volgorde:
1 Heersers van verschillende landen maakten tijdens het Congres van Wenen afspraken over de machtsverdeling in Europa.
2 Kooplieden en steden uit verschillende Europese landen sloten zich aan bij de Hanze.
3 Meteen na het rampjaar sloten de Republiek, Spanje, de Rooms-Duitse keizer en de hertog van Lotharingen, samen de 'Liga van Den Haag', een anti-Frans bondgenootschap.
4 Met het sluiten van het 'Drievoudige Verbond' gingen Engeland, Frankrijk en de opstandige Nederlandse gewesten samen de strijd aan tegen de macht van de Spaanse koning.
5 Ridders uit verschillende Europese landen sloten zich aan bij de legers van Karel Martel, de vorst die probeerde de opmars van islamitische legers in West-Europa te stoppen.
6 Vier jaar na het uitbreken van de Franse revolutie sloten Europese mogendheden een bondgenootschap om samen het Franse republicanisme te bestrijden.
2p 1 Zet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Wat kun je verwachten: Je krijgt zes voorbeelden van Europese samenwerking en je moet deze in de juiste chronologische volgorde plaatsen, van vroeger naar later. Je noteert alleen de nummers van de gebeurtenissen.

Wat moet je kennen: Je moet de chronologie kennen van belangrijke historische gebeurtenissen en concepten die te maken hebben met Europese samenwerking. Specifiek moet je de volgende gebeurtenissen en hun globale datering kennen: de strijd van Karel Martel tegen islamitische legers (ca. 732), de bloeitijd van de Hanze (vanaf de 12e eeuw), het Drievoudige Verbond (1596), de Liga van Den Haag (na het Rampjaar 1672), de coalitie tegen de Franse Revolutie (1793) en het Congres van Wenen (1815).

Wat moet je kunnen: Je moet historische gebeurtenissen kunnen plaatsen in een chronologische volgorde. Je moet de kern van de beschreven gebeurtenissen herkennen en koppelen aan de juiste tijdsperiode.

Waar op letten: Let goed op de specifieke jaartallen of periodes die bij elke gebeurtenis horen. Een enkele fout in de volgorde kan nog leiden tot een deelscore, dus probeer de reeks zo correct mogelijk te maken.

Kernbegrippen: Europese samenwerking, chronologie, Karel Martel, Hanze, Drievoudig Verbond, Rampjaar, Franse Revolutie, Congres van Wenen, europese samenwerking, karel martel, hanze, drievoudig verbond, rampjaar, franse revolutie, congres van wenen

Veelgemaakte fouten:
- Een enkele fout in de volgorde leidt niet direct tot 0 punten; er is een specifieke aftrekregel die 1 punt toekent als de rest van de reeks correct is na het weglaten van het foute nummer.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-3/vraag/1

## Vraag 3 – Verdediging van het christendom door apologeten (2 punten)

Door de eeuwen heen verdedigden auteurs, die 'apologeten' werden genoemd, het christelijke geloof.
Twee gegevens:
1 Justinus de Martelaar schreef een boek, gericht aan de Romeinse keizer, waarin hij het christendom verdedigde tegen de beschuldiging dat christenen zich schuldig maakten aan atheïsme en kannibalisme.
2 In de *Doctrina Jacobi nuper Baptizati* uit de zevende eeuw werd geschreven dat in het Midden-Oosten "een profeet" was verschenen die ten onrechte beweerde dat hij de sleutel tot het paradijs bezat.
Het past bij de positie van het christelijke geloof in die tijd dat de apologeten het noodzakelijk vonden hun verdediging te schrijven.
2p 3 Toon dit aan voor elk gegeven, waarbij je je antwoord telkens ondersteunt met een passend kenmerkend aspect.
Let op: je mag een kenmerkend aspect maar één keer gebruiken.

Wat kun je verwachten: Je moet voor twee historische gegevens aantonen waarom apologeten het noodzakelijk vonden hun verdediging te schrijven, en je antwoord telkens ondersteunen met een passend kenmerkend aspect. Je mag elk kenmerkend aspect maar één keer gebruiken.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat het christendom in de Romeinse tijd een nieuwe, monotheïstische godsdienst was die onbegrip en beschuldigingen opriep. Je moet ook weten dat in de zevende eeuw de islam opkwam in het Midden-Oosten en een concurrerende religie voor het christendom werd. Je moet de volgende kenmerkende aspecten kennen: 'de ontwikkeling van het christendom en jodendom als de eerste monotheïstische godsdiensten' en 'het ontstaan en de verspreiding van de islam'. Je moet de rol van apologeten in de verdediging van het christendom begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet historische gegevens analyseren en de noodzaak van een historische gebeurtenis (het schrijven van een verdediging) verklaren vanuit de context. Je moet de gegevens koppelen aan de juiste kenmerkende aspecten. Je moet een kenmerkend aspect slechts één keer gebruiken. Je moet je uitleg van de noodzaak van de verdediging ondersteunen met het gekozen kenmerkende aspect.

Waar op letten: Let erop dat je voor elk gegeven de noodzaak van de verdediging uitlegt én dit koppelt aan een passend kenmerkend aspect. Je mag een kenmerkend aspect maar één keer gebruiken. Zorg ervoor dat je uitleg over de noodzaak van de verdediging specifiek is voor de context van het gegeven.

Kernbegrippen: apologeten, christendom, islam, monotheïsme, Justinus de Martelaar, justinus de martelaar

Veelgemaakte fouten:
- Een kenmerkend aspect mag maar één keer gebruikt worden.
- Het antwoord moet niet alleen het kenmerkend aspect noemen, maar ook uitleggen waarom de verdediging in die specifieke context noodzakelijk was.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-3/vraag/3

## Vraag 4 – Bruikbaarheid van bronnen over de Eerste Kruistocht (4 punten)

Gebruik bron 2.
Stel: je doet onderzoek naar de strijd om Antiochië tijdens de Eerste Kruistocht. Je hebt twee onderzoeksgebieden:
1 Het verloop van de strijd om Antiochië.
2 De legitimatie voor de strijd tegen de Turken.
4p 4 Leg uit dat de bron:
– minder bruikbare informatie bevat voor je eerste onderzoeksgebied en
– meer bruikbare informatie bevat voor je tweede onderzoeksgebied.

Wat kun je verwachten: Je analyseert bron 2 om de bruikbaarheid ervan te beoordelen voor twee specifieke onderzoeksgebieden over de strijd om Antiochië tijdens de Eerste Kruistocht. Je legt uit waarom de bron minder bruikbaar is voor het ene onderzoeksgebied en meer bruikbaar voor het andere.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat de Eerste Kruistocht inhield en wat de algemene context was van de kruistochten. Je moet ook de concepten 'bruikbaarheid' en 'legitimatie' in een historische context kunnen plaatsen.

Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron analyseren op inhoud en intentie van de auteur. Je moet de bruikbaarheid van een bron kunnen beoordelen voor specifieke onderzoeksvragen. Je moet een verband kunnen leggen tussen de aard van de bron (auteur, doel) en de informatie die het verschaft. Je moet je uitleg onderbouwen met verwijzingen naar de bron.

Waar op letten: Let erop dat je expliciet verwijst naar de bron in je uitleg. Zorg ervoor dat je de uitleg over bruikbaarheid direct koppelt aan de twee specifieke onderzoeksgebieden: het verloop van de strijd en de legitimatie voor de strijd.

Kernbegrippen: bruikbaarheid van een bron, betrouwbaarheid van een bron, Eerste Kruistocht, legitimatie, kruistochten, eerste kruistocht

Veelgemaakte fouten:
- Vergeten te verwijzen naar de bron, zoals de opmerking in het CV vereist.
- De uitleg over bruikbaarheid niet koppelen aan de specifieke onderzoeksgebieden.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-3/vraag/4

## Vraag 5 – Stadsrecht van Beverwijk en de late middeleeuwen (4 punten)

Gebruik bron 3.
Je concludeert dat het stadsrecht van Beverwijk past bij ontwikkelingen in de late middeleeuwen.
4p 5 Ondersteun deze conclusie door uit te leggen:
– met artikel 4 welk kenmerkend aspect uit de late middeleeuwen je met het stadsrecht kunt illustreren, en
– met artikel 5 op welke wijze het stadsrecht de relatie versterkt tussen Beverwijk en het verzorgingsgebied van de stad.

Wat kun je verwachten: Je moet een conclusie over het stadsrecht van Beverwijk in de late middeleeuwen ondersteunen met twee uitleggen, gebaseerd op bron 3. Je legt uit welk kenmerkend aspect uit de late middeleeuwen je met artikel 4 van het stadsrecht kunt illustreren, en je legt uit hoe artikel 5 de relatie tussen Beverwijk en zijn verzorgingsgebied versterkt.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat stadsrechten inhouden en hoe deze passen bij de ontwikkelingen in de late middeleeuwen. Je moet het kenmerkend aspect 'het herleven van een agrarisch-urbane samenleving' kennen en kunnen toepassen. Je moet de begrippen 'poorterschap' en 'verzorgingsgebied' kennen en begrijpen in de context van middeleeuwse steden.

Wat moet je kunnen: Je moet bronnen kunnen analyseren en specifieke artikelen uit een stadsrecht kunnen interpreteren. Je moet een verband kunnen leggen tussen de inhoud van een bron (artikel 4 en 5) en een kenmerkend aspect uit de late middeleeuwen. Je moet oorzaak-gevolgrelaties kunnen formuleren, specifiek hoe een stadsrecht de relatie tussen een stad en zijn ommeland beïnvloedt. Je moet je antwoord kunnen onderbouwen met concrete verwijzingen naar de bron.

Waar op letten: Let erop dat je bij de eerste deelvraag het juiste kenmerkend aspect noemt: 'het herleven van een agrarisch-urbane samenleving'. Het noemen van 'de opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van steden' is fout, omdat artikel 4 gaat over de groei van de stad en niet over de zelfstandigheid. Zorg ervoor dat je bij beide deelvragen een combinatie geeft van een uitleg en een verwijzing naar de inhoud van het betreffende artikel van het stadsrecht.

Kernbegrippen: stadsrecht, poorterschap, verzorgingsgebied, agrarisch-urbane samenleving, late middeleeuwen

Veelgemaakte fouten:
- Het verkeerde kenmerkend aspect noemen bij de eerste deelvraag: 'de opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van steden' is fout omdat artikel 4 over de groei van de stad gaat, niet over de zelfstandigheid ervan.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-3/vraag/5

## Vraag 6 – Analyse van het 'paardgewichtje' in Harderwijk (2 punten)

In Harderwijk werd in een bouwput een middeleeuws 'paardgewichtje' gevonden. Dit gewichtje, in de vorm van een paard, werd gebruikt voor het wegen van zilveren en gouden munten. Dit was noodzakelijk, omdat in de middeleeuwen de waarde van de verschillende munten werd bepaald aan de hand van hun gewicht in edelmetaal.
2p 6 Verklaar dat het gebruik van dit gewichtje in Harderwijk:
– mede voortkwam uit het Harderwijker lidmaatschap van de Hanze, en
– door een economische innovatie in de late middeleeuwen steeds minder vóórkwam in handelstransacties.

Wat kun je verwachten: Je moet twee verklaringen geven voor het gebruik van een middeleeuws 'paardgewichtje' in Harderwijk. Ten eerste moet je uitleggen hoe het lidmaatschap van de Hanze bijdroeg aan het gebruik ervan. Ten tweede moet je een economische innovatie uit de late middeleeuwen benoemen die het gebruik van dit gewichtje verminderde.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat Harderwijk lid was van de Hanze en wat de Hanze inhield voor de handel. Je moet begrijpen dat internationale handel leidde tot de circulatie van verschillende munteenheden. Je moet weten dat de waarde van middeleeuwse munten werd bepaald door hun gewicht in edelmetaal. Je moet de wisselbrief kennen als een belangrijke economische innovatie in de late middeleeuwen en de impact ervan op geldtransacties.

Wat moet je kunnen: Je moet oorzaak-gevolgrelaties formuleren. Je moet historische gebeurtenissen en ontwikkelingen (Hanzelidmaatschap, internationale handel, economische innovaties) met elkaar in verband brengen. Je moet een verklaring geven voor een historisch fenomeen (het gebruik van het gewichtje) en de afname ervan door een innovatie.

Waar op letten: Let erop dat je beide delen van de vraag beantwoordt: de relatie met de Hanze én de economische innovatie. Zorg ervoor dat je uitlegt waarom het Hanzelidmaatschap leidde tot het gebruik van het gewichtje en waarom de wisselbrief het gebruik ervan verminderde.

Kernbegrippen: paardgewichtje, Harderwijk, Hanze, internationale handel, munteenheden, wisselbrief, late middeleeuwen, harderwijk, hanze

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-3/vraag/6

## Vraag 7 – Analyse van Leonardo Bruni's boek en kenmerkende aspecten (4 punten)

Gebruik bron 4.
Twee conclusies over het boek van Leonardo Bruni:
1 Bruni keurt een politieke ontwikkeling uit de late middeleeuwen af.
2 Bruni loopt vooruit op een culturele ontwikkeling in de tijd van de renaissance.

4p 7 Leg beide conclusies uit, waarbij je je antwoord telkens ondersteunt met een verschillend kenmerkend aspect.
Let op: je mag een kenmerkend aspect maar één keer gebruiken.

Wat kun je verwachten: Je legt twee conclusies over het boek van Leonardo Bruni uit. Voor elke conclusie ondersteun je je antwoord met een verschillend kenmerkend aspect. Je mag elk kenmerkend aspect maar één keer gebruiken.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat 'staatsvorming en centralisatie' inhoudt als politieke ontwikkeling in de late middeleeuwen. Je moet de kenmerkende aspecten van Tijdvak 5 (Tijd van ontdekkers en hervormers) en Tijdvak 8 (Tijd van burgers en stoommachines) kennen, specifiek 'de hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke Oudheid' en 'de hernieuwde wetenschappelijke belangstelling'. Je moet de context van de Renaissance en de rol van figuren zoals Leonardo Bruni kunnen plaatsen.

Wat moet je kunnen: Je analyseert bron 4 om de standpunten van Bruni te identificeren. Je koppelt de inhoud van de bron aan relevante kenmerkende aspecten. Je formuleert een duidelijke uitleg voor elke conclusie, waarbij je de link tussen Bruni's standpunt in de bron en het gekozen kenmerkende aspect aantoont. Je zorgt ervoor dat je voor elke conclusie een ander kenmerkend aspect gebruikt.

Waar op letten: Je moet ervoor zorgen dat je de kenmerkende aspecten correct koppelt aan de inhoud van bron 4. Als je alleen een kenmerkend aspect noemt zonder dit te verbinden met Bruni's werk in de bron, krijg je geen punten. Je mag hetzelfde kenmerkende aspect niet voor beide conclusies gebruiken.

Kernbegrippen: Leonardo Bruni, Renaissance, staatsvorming en centralisatie, klassieke oudheid, kenmerkend aspect, leonardo bruni, renaissance

Veelgemaakte fouten:
- Een kenmerkend aspect noemen zonder dit te koppelen aan de inhoud van de bron levert geen punten op.
- Hetzelfde kenmerkend aspect mag niet voor beide conclusies worden gebruikt.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-3/vraag/7

## Vraag 8 – Vroegmoderne tijd: Kritiek op het bestuur van de Nederlandse gewesten (Philips II en Alva) (3 punten)

Vroegmoderne tijd

Gebruik bron 5.
Een bewering:
In deze prent wordt kritiek weergegeven op het bestuur van de Nederlandse gewesten.

3p 8 Ondersteun deze bewering door:
– het besluit van Philips II te noemen dat de aanleiding vormt voor het maken van deze prent en
– uit te leggen welke kritiek over het bestuur van de gewesten wordt weergegeven, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.

Wat kun je verwachten: Je moet een bewering over kritiek op het bestuur van de Nederlandse gewesten in een prent ondersteunen. Je benoemt de aanleiding voor de prent en legt de kritiek uit met een verwijzing naar de bron.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat Philips II besloot Alva en een leger naar de Nederlanden te sturen om de opstand te onderdrukken. Je moet de context van de Nederlandse Opstand en de rol van Philips II en Alva kennen. Je moet weten dat het bestuur van de gewesten (de edelen) kritiek kreeg op hun nalatigheid en het niet beschermen van de bevolking tegen de Spaanse troepen en hun handelingen.

Wat moet je kunnen: Je analyseert een historische prent om kritiek op het bestuur te identificeren. Je koppelt een historisch besluit (van Philips II) als aanleiding aan de inhoud van de prent. Je legt uit welke kritiek wordt weergegeven en ondersteunt dit met een specifieke verwijzing naar elementen in de bron.

Waar op letten: Let erop dat je de aanleiding (besluit van Philips II) correct benoemt. Zorg ervoor dat je de kritiek op het bestuur duidelijk uitlegt en dat je verwijzing naar de bron specifiek en passend is bij de geformuleerde kritiek. Een algemene verwijzing is niet voldoende.

Kernbegrippen: Philips II, Alva, Nederlandse Opstand, bestuur van de gewesten, philips ii, alva, nederlandse opstand, vroegmoderne tijd

Veelgemaakte fouten:
- De verwijzing naar de bron moet specifiek en passend zijn bij de geformuleerde kritiek om het punt voor de verwijzing te krijgen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-3/vraag/8

## Vraag 9 – Nieuw beleid en noodzaak (bron 6) (3 punten)

3p 9 Noem dit nieuwe beleid en leg uit met een verwijzing naar de bron dat dit nieuwe beleid noodzakelijk is. In 1668 schreef de Nederlandse filosoof Adriaan Koerbagh in zijn boek dat hij zich verbaasde dat in de Bijbel "valt te lezen dat God zelf van boven naar beneden kwam, om een gezellig praatje te maken met een of ander godzalig mens en om dan meteen bij hem te blijven logeren".

Wat kun je verwachten: Je moet een specifiek nieuw beleid benoemen en de noodzaak ervan uitleggen met een verwijzing naar bron 6.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat mercantilisme is en wie Colbert was. Je moet de begrippen handelsbalans, importtarieven, Frankrijk en de Republiek in de context van de 17e eeuw kennen. Je moet weten dat mercantilisme gericht is op een positieve handelsbalans door export te stimuleren en import te beperken, vaak door middel van hoge importtarieven.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit bron 6 kunnen analyseren om de economische situatie van Frankrijk te bepalen. Je moet de noodzaak van het benoemde beleid kunnen uitleggen door de informatie uit de bron te koppelen aan de doelstellingen van het beleid (bijvoorbeeld het verbeteren van de handelsbalans). Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen formuleren tussen de economische situatie (uit de bron) en de invoering van het beleid.

Waar op letten: Let erop dat je het beleid correct benoemt als mercantilisme. Zorg ervoor dat je uitleg van de noodzaak van het beleid direct gekoppeld is aan de informatie in bron 6, bijvoorbeeld door te verwijzen naar een negatieve handelsbalans die uit de bron blijkt. Een verwijzing naar de bron levert alleen punten op als de uitleg van de noodzaak correct is.

Kernbegrippen: mercantilisme, Colbert, handelsbalans, importtarieven, Frankrijk, Republiek, colbert, frankrijk, republiek

Veelgemaakte fouten:
- Een verwijzing naar de bron is pas een punt waard als de noodzaak van het beleid correct wordt uitgelegd.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-3/vraag/9

## Vraag 10 – VWO Geschiedenis Examen 2022, periode 3, vraag 10 (2 punten)

In 1668 schreef de Nederlandse filosoof Adriaan Koerbagh in zijn boek dat hij zich verbaasde dat in de Bijbel "valt te lezen dat God zelf van boven naar beneden kwam, om een gezellig praatje te maken met een of ander godzalig mens en om dan meteen bij hem te blijven logeren".
2p 10 Leg uit welk verlicht uitgangspunt Koerbagh toepaste op verhalen in de Bijbel.

Wat kun je verwachten: Je moet een verlicht uitgangspunt benoemen en uitleggen hoe Adriaan Koerbagh dit toepaste op verhalen in de Bijbel, gebaseerd op het gegeven citaat.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat het rationalisme inhoudt als verlicht uitgangspunt. Je moet de context van de Verlichting kennen, inclusief de kritische houding ten opzichte van traditionele autoriteiten zoals de Bijbel. Je moet de rol van figuren zoals Adriaan Koerbagh in deze periode kunnen plaatsen.

Wat moet je kunnen: Je moet een historisch citaat kunnen analyseren en hieruit een specifiek verlicht uitgangspunt kunnen afleiden. Je moet oorzaak-gevolg relaties kunnen formuleren, door uit te leggen hoe het verlichte uitgangspunt leidt tot Koerbaghs kritiek op de Bijbel. Je moet historische begrippen correct kunnen toepassen en definiëren.

Waar op letten: Let erop dat je specifiek het 'rationalisme' of 'rede/redelijkheid' benoemt als verlicht uitgangspunt. Zorg ervoor dat je duidelijk uitlegt hoe het gebruik van de rede leidt tot Koerbaghs twijfel aan de letterlijke interpretatie van Bijbelverhalen, zoals beschreven in het citaat. Vermijd te vage omschrijvingen van het verlichte denken.

Kernbegrippen: Verlichting, rationalisme, Adriaan Koerbagh, Bijbelkritiek, verlichting, adriaan koerbagh, bijbelkritiek

Veelgemaakte fouten:
- Een te vage omschrijving van het verlichte denken geven zonder de term 'rationalisme' of 'rede/redelijkheid' te gebruiken.
- Niet uitleggen hoe het gebruik van de rede leidt tot twijfel aan de Bijbelverhalen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-3/vraag/10

## Vraag 11 – Rousseau's ideeën in de Franse Revolutie (4 punten)

4p 11 Leg dit uit voor twee politieke ideeën van Rousseau, waarbij je je antwoord telkens ondersteunt met een andere verwijzing naar de bron. Twee gebeurtenissen uit de Franse Revolutie: 1 Op 17 juni 1789 richtten de vertegenwoordigers van de derde stand van de Staten-Generaal de Nationale Vergadering op en begonnen vervolgens met het schrijven van een grondwet. Verschillende vertegenwoordigers van de geestelijkheid en de adel sloten zich bij de Nationale Vergadering aan. 2 Op 27 juni 1789 beval koning Lodewijk XVI alle vertegenwoordigers van de geestelijkheid en de adel die zich nog niet hadden aangesloten bij de Nationale Vergadering, om dat alsnog te doen.

Wat kun je verwachten: Je legt uit hoe twee politieke ideeën van Rousseau terugkomen in de gegeven gebeurtenissen van de Franse Revolutie. Je ondersteunt elk idee met een andere verwijzing naar de bron.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat de politieke ideeën van Jean-Jacques Rousseau zijn, zoals natuurlijke rechten, het sociaal contract en volkssoevereiniteit. Je moet de context van de Franse Revolutie en de rol van de Nationale Vergadering in 1789 kennen.

Wat moet je kunnen: Je moet politieke ideeën van een filosoof (Rousseau) herkennen en toepassen op historische gebeurtenissen. Je moet een bron analyseren en specifieke passages gebruiken als bewijs voor je argumentatie. Je moet oorzaak-gevolg relaties kunnen formuleren tussen filosofische ideeën en historische ontwikkelingen.

Waar op letten: Let erop dat je voor elk van de twee politieke ideeën van Rousseau een *andere* verwijzing naar de bron gebruikt. Als je dezelfde verwijzing gebruikt, krijg je maar voor één idee punten.

Kernbegrippen: Thomas Jefferson, Jean-Jacques Rousseau, natuurlijke rechten, sociaal contract, volkssoevereiniteit, Verlichting, jean-jacques rousseau, franse revolutie, verlichting

Veelgemaakte fouten:
- Voor beide politieke ideeën moet een *andere* verwijzing naar de bron worden gebruikt. Het herhalen van dezelfde verwijzing levert maar voor één deel punten op.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-3/vraag/11

## Vraag 12 – Franse Revolutie: Lodewijk XVI en de Nationale Vergadering (2 punten)

Twee gebeurtenissen uit de Franse Revolutie:
1 Op 17 juni 1789 richtten de vertegenwoordigers van de derde stand van de Staten-Generaal de Nationale Vergadering op en begonnen vervolgens met het schrijven van een grondwet. Verschillende vertegenwoordigers van de geestelijkheid en de adel sloten zich bij de Nationale Vergadering aan.
2 Op 27 juni 1789 beval koning Lodewijk XVI alle vertegenwoordigers van de geestelijkheid en de adel die zich nog niet hadden aangesloten bij de Nationale Vergadering, om dat alsnog te doen.
2p 12 Geef aan waardoor:
– Lodewijk XVI zich in zijn positie bedreigd voelde door de oprichting van de Nationale Vergadering, en
– Lodewijk XVI verwachtte dat zijn bevel van 27 juni zijn positie zou beschermen.

Wat kun je verwachten: Je krijgt twee gebeurtenissen uit de vroege fase van de Franse Revolutie voorgelegd. Je moet uitleggen waarom koning Lodewijk XVI zich bedreigd voelde door de oprichting van de Nationale Vergadering en waarom hij dacht dat zijn bevel van 27 juni 1789 zijn positie zou beschermen.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat de Franse Revolutie begon in 1789 en een einde maakte aan de absolute monarchie en de standenmaatschappij. Je moet de rol van Lodewijk XVI kennen en de betekenis van de Nationale Vergadering als een nieuwe politieke entiteit die buiten de traditionele Staten-Generaal om een grondwet wilde opstellen. Je moet de context van de absolute macht van de koning en de invloed van de derde stand begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet oorzaak-gevolgrelaties kunnen formuleren en de motieven van historische figuren (Lodewijk XVI) kunnen verklaren op basis van de gegeven informatie en je historische kennis. Je moet de twee deelvragen (bedreiging en bescherming) apart en duidelijk beantwoorden en de redenering van Lodewijk XVI uitleggen, niet alleen beschrijven wat er gebeurde.

Waar op letten: Let erop dat je de twee deelvragen (de bedreiging en de bescherming) apart en duidelijk beantwoordt. Zorg ervoor dat je niet alleen beschrijft wat er gebeurde, maar ook de motivatie van Lodewijk XVI uitlegt. Je moet de kern van de bedreiging (ondermijning van absolute macht, nieuwe grondwet) en de verwachte bescherming (inperken radicale invloed door conservatieven) duidelijk benoemen.

Kernbegrippen: Franse Revolutie, Nationale Vergadering, Lodewijk XVI, absolute macht, standenmaatschappij, grondwet, franse revolutie, nationale vergadering, lodewijk xvi

Veelgemaakte fouten:
- De twee deelvragen (de bedreiging en de bescherming) moeten apart en duidelijk beantwoord worden.
- Niet alleen beschrijven wat er gebeurde, maar de motivatie van Lodewijk XVI uitleggen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-3/vraag/12

## Vraag 13 – Yan Fu en de Zelfversterkingsbeweging (2 punten)

Twee gegevens over de Chinese geleerde Yan Fu (1854-1921):
1 Yan Fu vertaalde na een verblijf in Groot-Brittannië boeken van Adam Smith en van Montesquieu.
2 Yan Fu koos ervoor deze boeken te vertalen in het klassieke Chinees van de elite.
Een bewering:
De vertalingen van Yan Fu stimuleerden de Zelfversterkingsbeweging.
2p 13 Geef voor beide gegevens aan op welke wijze dit de Zelfversterkingsbeweging stimuleerde.

Wat kun je verwachten: Je krijgt twee gegevens over de Chinese geleerde Yan Fu en een bewering over de stimulering van de Zelfversterkingsbeweging. Je moet voor elk van de twee gegevens uitleggen hoe dit de Zelfversterkingsbeweging stimuleerde.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat de Zelfversterkingsbeweging inhield in China. Je moet de context van de late 19e en vroege 20e eeuw in China kennen, inclusief de pogingen tot modernisering en de invloed van westerse ideeën. Je moet de rol van figuren zoals Yan Fu en de betekenis van het vertalen van westerse denkers zoals Adam Smith en Montesquieu (Verlichting) begrijpen. Je moet ook de sociale structuur van China kennen, met name de rol van de elite en het klassieke Chinees.

Wat moet je kunnen: Je moet oorzaak-gevolgrelaties kunnen formuleren. Je moet specifieke gegevens kunnen koppelen aan een bredere historische beweging (de Zelfversterkingsbeweging) en de stimulerende werking ervan kunnen uitleggen. Je moet twee afzonderlijke argumenten kunnen geven, één voor elk gegeven.

Waar op letten: Je moet voor beide gegevens afzonderlijk uitleggen hoe ze de Zelfversterkingsbeweging stimuleerden. Let erop dat je benoemt dat de vertaling van westerse boeken leidde tot modernisering door kennisoverdracht, en dat de vertaling in klassiek Chinees ervoor zorgde dat de Chinese elite de ideeën kon lezen en hervormingen kon doorvoeren.

Kernbegrippen: Zelfversterkingsbeweging, Yan Fu, modernisering China, Verlichting, zelfversterkingsbeweging, yan fu, modernisering china, verlichting, chinese elite

Veelgemaakte fouten:
- De vraag vereist een aparte uitleg voor beide gegevens.
- De rol van de elite als doelgroep voor de vertalingen moet worden benoemd.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-3/vraag/13

## Vraag 14 – Analyse van Paus Leo XIII's Rerum Novarum en de sociale kwestie (4 punten)

Gebruik bron 8.
Paus Leo XIII heeft verschillende motieven voor het uitbrengen van de encycliek Rerum Novarum.
4p 14 Licht dit toe door uit te leggen dat paus Leo XIII:
– een confessionele invulling geeft aan de discussie over de sociale kwestie, en
– met deze encycliek de opkomst van een andere politiek-maatschappelijke stroming wil tegengaan.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen welke motieven Paus Leo XIII had voor het uitbrengen van de encycliek Rerum Novarum, specifiek hoe hij een confessionele invulling gaf aan de sociale kwestie en welke politiek-maatschappelijke stroming hij wilde tegengaan.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat de encycliek Rerum Novarum van Paus Leo XIII (1891) een reactie was op de sociale kwestie in de 19e eeuw. Je moet de betekenis van 'sociale kwestie' kennen als de discussie over de slechte leef- en werkomstandigheden van arbeiders. Je moet weten wat 'confessionalisme' inhoudt, namelijk een politieke stroming gebaseerd op religieuze beginselen, in dit geval het katholicisme. Je moet ook weten dat het 'socialisme' een politiek-maatschappelijke stroming is die opkomt voor de emancipatie van de arbeidersklasse en die de paus wilde tegengaan.

Wat moet je kunnen: Je moet bron 8 (de encycliek Rerum Novarum) kunnen analyseren om de motieven van Paus Leo XIII te achterhalen. Je moet de inhoud van de bron kunnen koppelen aan de historische context van de sociale kwestie, het confessionalisme en de opkomst van het socialisme. Je moet oorzaak-gevolg relaties kunnen formuleren, bijvoorbeeld hoe de confessionele invulling van de sociale kwestie de positie van het katholieke geloof versterkt en hoe de encycliek de opkomst van het socialisme probeerde tegen te gaan.

Waar op letten: Let erop dat je duidelijk de link legt tussen de verbetering van werkomstandigheden en het versterken van het katholieke geloof (confessionele invulling). Zorg er ook voor dat je specifiek het socialisme benoemt als de politiek-maatschappelijke stroming die de paus wilde tegengaan.

Kernbegrippen: Rerum Novarum, Paus Leo XIII, sociale kwestie, confessionalisme, socialisme, rerum novarum, paus leo xiii

Veelgemaakte fouten:
- Vergeten de link te leggen tussen de verbetering van werkomstandigheden en het versterken van het katholieke geloof (confessionalisme).
- Niet specifiek benoemen dat het socialisme de politiek-maatschappelijke stroming is die de paus wil tegengaan.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-3/vraag/14

## Vraag 15 – Analyse van Wilhelmina Drucker's boodschap over de vrouw (4 punten)

4p 15 Leg voor beide thema's uit welke boodschap Wilhelmina Drucker met deze thema's over de maatschappelijke positie van de vrouw wil weergeven. Een gegeven: In oktober 1911 riep het Chinese keizerlijke hof de hulp in van Yuan Shikai, die daarop verschillende eisen stelde, zoals: – Verleen amnestie aan iedereen die wordt vastgehouden wegens politieke overtredingen. – Verbied dat leden van de keizerlijke familie nog langer in de regering mogen werken. – Laat het parlement vanaf heden alle verdragen beoordelen voordat de keizer deze goedkeurt. Het optreden van Yuan Shikai paste bij de politieke situatie in die tijd.

Wat kun je verwachten: Je legt uit welke boodschap Wilhelmina Drucker met twee specifieke thema's (het burgerlijk gezinsideaal en drankmisbruik) wil overbrengen over de maatschappelijke positie van de vrouw.

Wat moet je kennen: Je moet weten wie Wilhelmina Drucker was en wat haar rol was binnen het feminisme. Je moet bekend zijn met het burgerlijk gezinsideaal en de impact daarvan op de maatschappelijke positie van de vrouw in de late 19e en vroege 20e eeuw. Je moet de maatschappelijke context van drankmisbruik in die periode kennen en de gevolgen hiervan voor gezinnen en specifiek voor vrouwen. Je moet de kenmerkende aspecten van Tijdvak 8: Tijd van burgers en stoommachines (1800-1900) en Tijdvak 9: Tijd van de wereldoorlogen (1900-1950) kunnen toepassen, met name de opkomst van emancipatiebewegingen.

Wat moet je kunnen: Je moet de standpunten van een historische figuur (Wilhelmina Drucker) kunnen interpreteren. Je moet oorzaak-gevolgrelaties kunnen formuleren tussen maatschappelijke thema's (burgerlijk gezinsideaal, drankmisbruik) en de maatschappelijke positie van de vrouw. Je moet de informatie uit de bron (de twee thema's) kunnen koppelen aan bredere historische context en de visie van de auteur. Je moet een beargumenteerde uitleg kunnen geven voor beide thema's, waarbij je de boodschap van Drucker over de vrouw duidelijk maakt.

Waar op letten: Let erop dat je voor BEIDE thema's een duidelijke uitleg geeft. Zorg ervoor dat je de boodschap van Wilhelmina Drucker over de maatschappelijke positie van de vrouw expliciet benoemt en niet alleen de thema's beschrijft. Koppel de thema's direct aan de negatieve gevolgen voor de vrouw volgens Drucker.

Kernbegrippen: Wilhelmina Drucker, feminisme, burgerlijk gezinsideaal, drankmisbruik, maatschappelijke positie van de vrouw, wilhelmina drucker

Veelgemaakte fouten:
- De thema's beschrijven zonder de link te leggen naar de boodschap over de maatschappelijke positie van de vrouw.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-3/vraag/15

## Vraag 16 – Analyse van de politieke situatie in China rond 1911 (3 punten)

Een gegeven:
In oktober 1911 riep het Chinese keizerlijke hof de hulp in van Yuan Shikai, die daarop verschillende eisen stelde, zoals:
– Verleen amnestie aan iedereen die wordt vastgehouden wegens politieke overtredingen.
– Verbied dat leden van de keizerlijke familie nog langer in de regering mogen werken.
– Laat het parlement vanaf heden alle verdragen beoordelen voordat de keizer deze goedkeurt.
Het optreden van Yuan Shikai paste bij de politieke situatie in die tijd.
3p 16 Toon dit aan door:
– te verklaren dat het keizerlijke hof Yuan Shikai om hulp vroeg vanwege zijn functie, en
– uit te leggen dat uit de eisen van Yuan Shikai bleek dat hijzelf een politiek doel nastreefde.

Wat kun je verwachten: Je moet de politieke situatie in China rond 1911 kunnen analyseren en verklaren waarom het keizerlijke hof Yuan Shikai om hulp vroeg, en welk politiek doel Yuan Shikai nastreefde met zijn eisen.

Wat moet je kennen: Je moet de context van de Chinese Revolutie van 1911 kennen, inclusief de rol van Yuan Shikai en de positie van het keizerlijke hof. Je moet weten dat Yuan Shikai een generaal was met een leger en dat er onrust en opstanden waren tegen de keizerlijke macht.

Wat moet je kunnen: Je moet een historische situatie kunnen verklaren door de functie van een persoon (Yuan Shikai als generaal) te koppelen aan de noodzaak van het keizerlijke hof om opstanden te onderdrukken. Je moet ook de eisen van een persoon kunnen analyseren en daaruit een politiek doel kunnen afleiden (Yuan Shikai's streven naar macht door de keizerlijke macht te beperken).

Waar op letten: Let erop dat je specifiek de functie van Yuan Shikai als generaal benoemt en uitlegt waarom het keizerlijke hof juist hem om hulp vroeg. Zorg ervoor dat je duidelijk de link legt tussen de eisen die Yuan Shikai stelde en zijn eigen politieke doel om de macht in handen te krijgen.

Kernbegrippen: Yuan Shikai, Chinese keizerrijk, Revolutie van 1911, machtsovername, yuan shikai, chinese keizerrijk, revolutie van 1911

Veelgemaakte fouten:
- Onvoldoende koppeling tussen de eisen van Yuan Shikai en zijn politieke doel.
- Niet benoemen van de specifieke functie (generaal) van Yuan Shikai.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-3/vraag/16

## Vraag 17 – Mao's kritiek op de nationalistische partij en totalitaire ideologie (3 punten)

3p 17 Licht dit toe door: – uit te leggen vanuit welk communistisch standpunt Mao kritiek heeft op de nationalistische partij, en – aan te tonen dat zijn visie hierop past bij het in de praktijk brengen van een totalitaire ideologie. Twee gegevens uit een historisch onderzoek naar de gevolgen van de Amerikaanse beurskrach van 1929: 1 Duitsland was het eerste land buiten de Verenigde Staten dat werd getroffen door de beurskrach. 2 De economie van de Sovjet-Unie ondervond nauwelijks gevolgen van de beurskrach.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen vanuit welk communistisch standpunt Mao kritiek heeft op de nationalistische partij. Daarnaast moet je aantonen dat zijn visie hierop past bij het in de praktijk brengen van een totalitaire ideologie.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat het communistische standpunt inhoudt, met name over revolutie en klassenverschillen. Je moet de kritiek van Mao op de nationalistische partij kunnen plaatsen in deze communistische context. Je moet weten wat een totalitaire ideologie inhoudt en hoe dit zich uit in de praktijk, bijvoorbeeld door het uitschakelen van tegenstanders. Je moet kennis hebben van de Chinese geschiedenis in de periode van Mao Zedong en de nationalistische partij.

Wat moet je kunnen: Je moet een communistisch standpunt kunnen formuleren. Je moet de kritiek van Mao kunnen koppelen aan dit communistische standpunt. Je moet de visie van Mao kunnen relateren aan de kenmerken van een totalitaire ideologie. Je moet oorzaak-gevolg relaties kunnen leggen tussen ideologie en praktijk. Je moet informatie uit bronnen kunnen analyseren en interpreteren om je antwoord te onderbouwen.

Waar op letten: Let erop dat je voor de eerste deelvraag zowel de kritiek van Mao als het bijbehorende communistische standpunt combineert. Als je dit niet doet, krijg je geen punten voor dat deel. Zorg ervoor dat je duidelijk maakt hoe Mao's visie past bij de praktijk van een totalitaire ideologie, met name door het uitschakelen van tegenstanders.

Kernbegrippen: Mao Zedong, communisme, nationalistische partij (China), totalitaire ideologie, revolutie, mao zedong, nationalistische partij (china)

Veelgemaakte fouten:
- Voor de eerste deelvraag is een combinatie van Mao's kritiek (uit de bron) en het bijbehorende communistische standpunt vereist om punten te scoren.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-3/vraag/17

## Vraag 18 – Verklaring effect Amerikaanse beurskrach op Duitsland en Sovjet-Unie (2 punten)

Twee gegevens uit een historisch onderzoek naar de gevolgen van de Amerikaanse beurskrach van 1929:
1 Duitsland was het eerste land buiten de Verenigde Staten dat werd getroffen door de beurskrach.
2 De economie van de Sovjet-Unie ondervond nauwelijks gevolgen van de beurskrach.

2p 18 Geef voor beide landen apart een verklaring voor het effect van de Amerikaanse beurskrach op de economie.

Wat kun je verwachten: Je moet voor twee landen, Duitsland en de Sovjet-Unie, apart een verklaring geven voor de gevolgen van de Amerikaanse beurskrach van 1929 op hun economieën. Je krijgt twee gegevens over deze landen en moet uitleggen waarom de beurskrach deze specifieke effecten had.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat de Duitse economie na de Eerste Wereldoorlog, met name door het Dawesplan, sterk afhankelijk was van Amerikaans kapitaal. Je moet ook weten dat de Sovjet-Unie een communistische planeconomie had die grotendeels geïsoleerd was van de kapitalistische wereldmarkt. Je moet de context van de Amerikaanse beurskrach van 1929 en de daaropvolgende wereldcrisis kennen.

Wat moet je kunnen: Je moet historische kennis toepassen om oorzaak-gevolgrelaties te formuleren. Je moet specifiek de afhankelijkheid van Duitsland van Amerikaans kapitaal benoemen als verklaring voor de impact van de beurskrach. Je moet de geïsoleerde aard van de Sovjet-economie benoemen als verklaring voor het uitblijven van impact.

Waar op letten: Let erop dat je voor Duitsland expliciet de afhankelijkheid van Amerikaans kapitaal (en het Dawesplan) noemt. Dit is cruciaal voor het scorepunt. Voor de Sovjet-Unie moet je de geïsoleerde planeconomie benoemen. Geef voor beide landen een aparte verklaring.

Kernbegrippen: Beurskrach 1929, Dawesplan, wereldcrisis, planeconomie Sovjet-Unie, afhankelijkheid Duitsland van VS-kapitaal, beurskrach 1929, dawesplan, planeconomie sovjet-unie, afhankelijkheid duitsland van vs-kapitaal

Veelgemaakte fouten:
- Voor de verklaring over Duitsland is het expliciet noemen van de afhankelijkheid van Amerikaans kapitaal (Dawesplan) vereist voor het scorepunt.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-3/vraag/18

## Vraag 19 – Chronologische volgorde van Chinese slogans (2 punten)

De volgende slogans die in China zijn gebruikt om Chinese burgers te activeren, staan in willekeurige volgorde:
1 Bij de Grote Sprong Voorwaarts werden Chinese burgers opgeroepen om in actie te komen met de slogan 'Durf na te denken, durf te handelen'.
2 De boksers riepen 'Steun de Qing, vernietig de vreemdeling'.
3 De leiders van de Nian-opstand riepen op 'De rijken te vermoorden en de armen te helpen'.
4 Met de slogan 'Vernietig de bende van vier' werd opgeroepen om de weduwe van Mao en drie van haar handlangers hun macht af te nemen.
5 'Vernietig de oude vier' was de slogan waarmee Rode gardisten werden opgeroepen om alle oude gebruiken, cultuur, gewoontes en ideeën aan te vallen.
6 Vlak na de start van de Japanse bezetting van Mantsjoerije riep Chiang Kaishek op tot 'Eerst binnenlandse samenwerking, dan verzet naar buiten toe'.
2p 19 Zet deze slogans in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Wat kun je verwachten: Je krijgt zes slogans voorgelegd die in China zijn gebruikt om burgers te activeren. Je moet deze slogans in de juiste chronologische volgorde plaatsen, van vroeger naar later, door alleen de nummers te noteren.

Wat moet je kennen: Je moet de chronologische volgorde kennen van belangrijke gebeurtenissen en periodes in de moderne Chinese geschiedenis, waaronder de Nian-opstand, de Boxeropstand, de Japanse bezetting van Mantsjoerije, de Grote Sprong Voorwaarts, de Culturele Revolutie en de val van de Bende van Vier. Je moet de slogans kunnen koppelen aan de juiste historische context en periode.

Wat moet je kunnen: Je moet historische gebeurtenissen en periodes in de juiste chronologische volgorde kunnen plaatsen. Je moet de inhoud van slogans kunnen interpreteren en deze kunnen verbinden met specifieke historische contexten en bewegingen in China.

Waar op letten: Let goed op de jaartallen en de onderlinge volgorde van de 20e-eeuwse gebeurtenissen in China, met name de Grote Sprong Voorwaarts, de Culturele Revolutie en de val van de Bende van Vier. Verwar deze niet met elkaar.

Kernbegrippen: Chronologie, China, Nian-opstand, Boxeropstand, Japanse bezetting Mantsjoerije, Grote Sprong Voorwaarts, Culturele Revolutie, Bende van Vier, chronologie, china, nian-opstand, boxeropstand, japanse bezetting mantsjoerije, grote sprong voorwaarts, culturele revolutie, bende van vier

Veelgemaakte fouten:
- De volgorde van de 20e-eeuwse gebeurtenissen in China verwarren, met name de Grote Sprong Voorwaarts, de Culturele Revolutie en de val van de Bende van Vier.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-3/vraag/19

## Vraag 20 – Analyse van een communistisch vijandbeeld over de BRD (2 punten)

Gebruik bron 11.
Het artikel van *De Waarheid* past bij een communistisch vijandbeeld van de BRD.
2p 20 Leg uit welke boodschap over de BRD de schrijver van het artikel wil overbrengen, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.

Wat kun je verwachten: Je analyseert een artikel uit de communistische krant *De Waarheid* en legt uit welke boodschap de schrijver over de BRD wil overbrengen, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat het communistische vijandbeeld van de BRD inhield, in het bijzonder met betrekking tot de denazificatie. Je moet de context van de Koude Oorlog en de verhouding tussen Oost en West kennen, inclusief de kritiek op het naziverleden in de BRD vanuit communistisch perspectief.

Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron (artikel) analyseren op de boodschap van de auteur. Je moet de boodschap van de bron kunnen koppelen aan een breder historisch concept (communistisch vijandbeeld, denazificatie). Je moet je antwoord kunnen ondersteunen met een concrete verwijzing naar de inhoud van de bron.

Waar op letten: Je moet expliciet de mislukte denazificatie of het niet afstand nemen van het naziverleden in de BRD benoemen als de kernboodschap. Je moet deze boodschap vervolgens ondersteunen met een specifieke verwijzing naar een passage of feit uit bron 11, zoals de aanwezigheid van voormalige nationaalsocialistische officieren in de regering van de BRD of het 'onschuldig' noemen van nazi's/oorlogsmisdadigers.

Kernbegrippen: communistisch vijandbeeld, BRD, denazificatie, Koude Oorlog, naziverleden

Veelgemaakte fouten:
- Het antwoord moet expliciet de mislukte denazificatie noemen om het punt voor de bronverwijzing te krijgen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-3/vraag/20

## Vraag 21 – Analyse van Behrendts prent over het Wirtschaftswunder (3 punten)

Gebruik bron 12.
In deze prent geeft Behrendt een mening weer over gevolgen van het Wirtschaftswunder.
3p 21 Toon dit aan door:
– aan te geven welk economisch gevolg van het Wirtschaftswunder Behrendt weergeeft, en
– uit te leggen welke mening Behrendt weergeeft over de politieke verandering die hierdoor plaatsvindt in Europa, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar het linker deel en naar het rechter deel van de bron.

Wat kun je verwachten: Je analyseert een prent van Behrendt over de gevolgen van het Wirtschaftswunder. Je moet het economische gevolg benoemen dat Behrendt weergeeft en zijn mening over de politieke verandering in Europa uitleggen, ondersteund met verwijzingen naar specifieke delen van de bron.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat het Wirtschaftswunder inhield voor West-Duitsland (BRD) en welke economische en politieke veranderingen dit teweegbracht in Europa na de Tweede Wereldoorlog. Je moet de context van de Europese politieke verhoudingen in de periode 1947-1957 kennen.

Wat moet je kunnen: Je moet een historische prent analyseren op de boodschap en het standpunt van de maker. Je moet economische en politieke ontwikkelingen kunnen herkennen en benoemen. Je moet een mening kunnen afleiden uit visuele elementen en deze mening kunnen ondersteunen met concrete verwijzingen naar specifieke delen van de bron.

Waar op letten: Let goed op dat je de mening van Behrendt over de politieke verandering correct weergeeft, want alleen dan krijg je ook punten voor de ondersteuning met bronverwijzingen. Zorg ervoor dat je zowel naar het linker- als naar het rechterdeel van de bron verwijst om je antwoord te ondersteunen.

Kernbegrippen: Wirtschaftswunder, West-Duitsland (BRD), Europese politieke verhoudingen, economisch herstel, wirtschaftswunder, west-duitsland (brd), europese politieke verhoudingen

Veelgemaakte fouten:
- Het punt voor de bronverwijzing wordt alleen toegekend als de mening van Behrendt correct is weergegeven. Een onjuiste interpretatie van de mening leidt dus tot het verlies van twee punten (het punt voor de mening en het punt voor de ondersteuning).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-3/vraag/21

## Vraag 22 – DAF en sociale verandering (2 punten)

Gebruik bron 13.
Een bewering:
De directie van DAF sluit aan bij een sociale verandering in die tijd om reclame te maken.
2p 22 Leg deze bewering uit.

Wat kun je verwachten: Je moet een bewering over DAF-reclame en sociale verandering uitleggen aan de hand van bron 13.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat er in de betreffende periode (vermoedelijk naoorlogs, gezien de context van vrouwenemancipatie en auto's) sociale veranderingen plaatsvonden, zoals de toenemende zelfstandigheid en mobiliteit van vrouwen. Je moet ook het concept van reclame en hoe bedrijven inspelen op maatschappelijke trends kennen.

Wat moet je kunnen: Je moet bron 13 analyseren en de inhoud ervan koppelen aan een relevante sociale verandering. Je moet een oorzaak-gevolgrelatie formuleren tussen de reclameactie van DAF en de sociale verandering. Je moet het verschil kunnen onderscheiden tussen een sociale en een economische verandering.

Waar op letten: Let erop dat je de verandering als sociaal bestempelt en niet als economisch, anders krijg je geen punten. Zorg dat je uitleg specifiek de link legt tussen de actie in de bron (overhandiging aan vrouwelijke burgemeester) en de sociale verandering (zelfstandigheid/mobiliteit van vrouwen).

Kernbegrippen: DAF, reclame, sociale verandering, vrouwenemancipatie, consumentisme, daf

Veelgemaakte fouten:
- De verandering als economisch bestempelen in plaats van sociaal, wat volgens de opmerking in het correctievoorschrift geen punten oplevert.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-3/vraag/22

## Vraag 23 – Analyse van eenzijdige beeldvorming over Mao's zwemtocht (4 punten)

Een anekdote:
In 1966 publiceerde de Chinese staatskrant een artikel met daarin foto's van een zwemtocht van de 72-jarige Mao in de Yangtze-rivier. Er werd beschreven hoe Mao energiek "met ferme slagen de golven doorkliefde". Toen hij, volgens de pers, een andere zwemster passeerde die maar één zwemslag kende, pauzeerde Mao even om het meisje de rugslag te leren.
Het artikel geeft mogelijk een eenzijdig beeld weer van de zwemtocht, omdat het artikel:
1 de Culturele Revolutie moet ondersteunen.
2 in de staatskrant verschijnt.
4p 23 Leg voor beide gegevens uit dat dit mogelijk leidt tot een eenzijdig beeld van de zwemtocht, waarbij je je antwoord telkens ondersteunt met een andere verwijzing naar de anekdote.

Wat kun je verwachten: Je analyseert waarom een artikel over Mao's zwemtocht een eenzijdig beeld kan geven, gebaseerd op twee specifieke gegevens: de context van de Culturele Revolutie en het feit dat het artikel in een staatskrant verschijnt. Je legt voor beide gegevens uit hoe dit leidt tot een eenzijdig beeld en ondersteunt elke uitleg met een *andere* verwijzing naar de anekdote.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat de Culturele Revolutie inhield en hoe een personencultus rondom Mao Zedong werd gecreëerd. Je moet ook begrijpen welke rol een staatskrant speelt in een totalitaire staat, zoals China onder Mao, en hoe deze wordt ingezet voor propaganda. Je kent de begrippen 'personencultus', 'propaganda' en 'totalitaire staat'.

Wat moet je kunnen: Je kunt de historische context (Culturele Revolutie, totalitaire staat) koppelen aan de inhoud van een tekst (de anekdote over Mao's zwemtocht). Je kunt uitleggen hoe specifieke kenmerken van een publicatie (ondersteunen van de Culturele Revolutie, verschijnen in een staatskrant) leiden tot een eenzijdig beeld. Je kunt relevante details uit de anekdote selecteren en gebruiken als ondersteuning voor je argumentatie, waarbij je ervoor zorgt dat je voor elk argument een *andere* verwijzing gebruikt.

Waar op letten: Let erop dat je voor beide gegevens (Culturele Revolutie en staatskrant) een aparte uitleg geeft. Zorg ervoor dat je elke uitleg ondersteunt met een *andere* verwijzing naar de anekdote. Gebruik dus niet twee keer dezelfde verwijzing. Je moet duidelijk maken hoe de Culturele Revolutie een personencultus rond Mao creëerde en hoe de staatskrant deze cultus ondersteunde door alleen positieve informatie te publiceren.

Kernbegrippen: Mao Zedong, Culturele Revolutie, propaganda, personencultus, totalitaire staat, eenzijdig beeld, mao zedong, culturele revolutie

Veelgemaakte fouten:
- Voor beide deelvragen dezelfde verwijzing naar de anekdote gebruiken.
- Vergeten om de uitleg te ondersteunen met een verwijzing naar de anekdote.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-3/vraag/23

## Vraag 24 – Analyse van kritiek en werkwijze van de Baader-Meinhof Gruppe (3 punten)

3p 24 Ondersteun dit door: – aan te tonen dat de kritiek van Meinhof op de regering van de BRD aansluit bij de ideologie van de Baader-Meinhof Gruppe, en – uit te leggen welke onderbouwing Meinhof geeft voor de latere werkwijze van de Baader-Meinhof Gruppe. Op 10 april 1987 publiceerde Neues Deutschland, de krant van de Communistische Partij van de DDR, een interview met Kurt Hager. Hierin zei Hager, die lid was van de regering in de DDR, over het politieke beleid in de Sovjet-Unie: "Als je buren hun woning opnieuw behangen, moet jij je dan verplicht voelen dat ook te doen? " De uitspraak van Kurt Hager werd gezien als typerend voor het politieke beleid van de regering van de DDR in 1987.

Wat kun je verwachten: Je moet aantonen hoe de kritiek van Meinhof op de regering van de BRD aansluit bij de ideologie van de Baader-Meinhof Gruppe en je moet uitleggen welke onderbouwing Meinhof geeft voor de latere werkwijze van de Baader-Meinhof Gruppe.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat de ideologie van de Baader-Meinhof Gruppe inhield, met name hun kritiek op de democratie en de kapitalistische elite in de BRD. Je moet ook bekend zijn met de werkwijze van de Baader-Meinhof Gruppe in de jaren 70, waaronder het plegen van terroristische aanslagen en geweld. Je moet de context van de BRD in de jaren 60 en 70 kennen.

Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron (bron 14) analyseren op de kritiek en argumentatie van de auteur. Je moet de inhoud van de bron koppelen aan bredere historische concepten en gebeurtenissen, zoals de ideologie en werkwijze van een specifieke groep. Je moet oorzaak-gevolgrelaties formuleren tussen de kritiek van Meinhof en de latere acties van de Baader-Meinhof Gruppe. Je moet twee afzonderlijke onderdelen van de vraag correct en volledig beantwoorden.

Waar op letten: Let erop dat je de twee onderdelen van de vraag (aansluiting bij ideologie en onderbouwing van werkwijze) apart en correct beantwoordt. Zorg ervoor dat je antwoord specifiek is en direct gekoppeld aan de inhoud van bron 14, in plaats van te algemeen te blijven.

Kernbegrippen: Ulrike Meinhof, Baader-Meinhof Gruppe, BRD, Kritiek op democratie, Terrorisme, ulrike meinhof, baader-meinhof gruppe, brd, kritiek op democratie, terrorisme

Veelgemaakte fouten:
- De twee onderdelen van de vraag (ideologie en werkwijze) worden niet apart en correct beantwoord.
- Het antwoord is te algemeen en wordt niet gekoppeld aan de (ontbrekende) bron.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-3/vraag/24

## Vraag 25 – Analyse van het DDR-beleid in 1987 (3 punten)

Op 10 april 1987 publiceerde Neues Deutschland, de krant van de Communistische Partij van de DDR, een interview met Kurt Hager. Hierin zei Hager, die lid was van de regering in de DDR, over het politieke beleid in de Sovjet-Unie: "Als je buren hun woning opnieuw behangen, moet jij je dan verplicht voelen dat ook te doen? "
De uitspraak van Kurt Hager werd gezien als typerend voor het politieke beleid van de regering van de DDR in 1987.
3p 25 Licht deze visie toe door:
– aan te geven bij welk politiek beleid van de regering van de DDR de uitspraak van Hager paste, en
– uit te leggen dat dit beleid mede werd veroorzaakt door de veranderde buitenlandse politiek van de Sovjet-Unie.

Wat kun je verwachten: Je moet de uitspraak van Kurt Hager in de context van het politieke beleid van de DDR in 1987 plaatsen en de oorzaken van dit beleid uitleggen.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat de regering van de DDR de hervormingen van Gorbatsjov (glasnost en perestrojka) afwees. Je moet ook de Brezjnevdoctrine kennen en begrijpen wat het loslaten hiervan door de Sovjet-Unie betekende voor de DDR.

Wat moet je kunnen: Je moet een politieke uitspraak kunnen interpreteren en koppelen aan een specifiek beleid. Je moet oorzaak-gevolgrelaties kunnen formuleren, specifiek tussen de buitenlandse politiek van de Sovjet-Unie en het beleid van de DDR.

Waar op letten: Let erop dat je een duidelijk verband legt tussen het loslaten van de Brezjnevdoctrine door de Sovjet-Unie en de afwijzing van hervormingen door de DDR-regering. Dit verband is cruciaal voor het behalen van de punten.

Kernbegrippen: DDR-beleid, Hervormingen Gorbatsjov, Brezjnevdoctrine, Neues Deutschland, Kurt Hager, ddr-beleid, hervormingen gorbatsjov, brezjnevdoctrine, neues deutschland, kurt hager

Veelgemaakte fouten:
- Het niet leggen van het juiste causale verband tussen het loslaten van de Brezjnevdoctrine en het afwijzen van de hervormingen door de DDR-regering.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-3/vraag/25

## Vragen in dit examen

### Vraag 2 – Probleem Atheens burgerschap volgens Aristoteles

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een tekst van Aristoteles over het verlenen van burgerschap. Je moet twee dingen aangeven: welk probleem Aristoteles aan de orde stelt (met behulp van de bron) en waarom dit probleem voor onrust kan zorgen bij Atheense burgers (zonder de bron).

Wat moet je kennen: Je moet weten dat Aristoteles kritisch was op het verlenen van burgerschap aan buitenstaanders of ongeschikte personen. Je moet ook de context van het Atheense burgerschap kennen, inclusief de rechten en privileges die daarbij hoorden, zoals deelname aan de volksvergadering en het uitoefenen van politieke macht. Je moet begrijpen dat bestaande burgers bezorgd konden zijn over het verlies van hun politieke macht en status door de komst van nieuwe burgers.

Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron kunnen analyseren om het standpunt van de auteur (Aristoteles) over een specifiek probleem te identificeren. Je moet historische contextkennis kunnen toepassen om de mogelijke gevolgen van een historisch probleem te verklaren, ook als de bron hier niet direct over spreekt. Je moet oorzaak-gevolgrelaties kunnen formuleren tussen het verlenen van burgerschap en de onrust onder de Atheense burgers.

Waar op letten: Let erop dat je voor het eerste deel van de vraag de bron gebruikt om het probleem van Aristoteles te benoemen. Voor het tweede deel van de vraag moet je je eigen kennis gebruiken om uit te leggen waarom dit probleem voor onrust zorgde, specifiek gericht op het verlies van politieke macht of status voor de bestaande burgers.

Kernbegrippen: atheens burgerschap, aristoteles, politieke macht, volksvergadering

### Vraag 26 – Opgave 2

### Vraag 27 – Opgave 2

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2022
tijdvak 3
dinsdag 5 juli
13.30 - 16.30 uur
geschiedenis

Bij dit examen hoort een bijlage.

Dit examen bestaat uit 25 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 71 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord
geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

VW-1021-a-22-3-o
Beschikbaar onder Studibeleidingslicentie (SSL).
Pagina 65

### Pagina 2

Door de tijd heen
De volgende zes voorbeelden van Europese samenwerking staan in
willekeurige volgorde:
1 Heersers van verschillende landen maakten tijdens het Congres van
Wenen afspraken over de machtsverdeling in Europa.
2 Kooplieden en steden uit verschillende Europese landen sloten zich
aan bij de Hanze.
3 Meteen na het rampjaar sloten de Republiek, Spanje, de
Rooms-Duitse keizer en de hertog van Lotharingen, samen de
'Liga van Den Haag', een anti-Franse bondgenootschap.
4 Met het sluiten van het Drievoudige Verbond gingen Engeland,
Frankrijk en de opstandige Nederlandse gewesten samen de strijd aan
tegen de macht van de Spaanse koning.
5 Ridders uit verschillende Europese landen sloten zich aan bij de
legers van Karel Martel, de vorst die probeerde de opmars van
islamitische legers in West-Europa te stoppen.
6 Vier jaar na het uitbreken van de Franse revolutie sloten Europese
mogendheden een bondgenootschap om samen het Franse
republicanisme te bestrijden.
2p 1 Zet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van
vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.
Prehistorie en oudheid
Gebruik bron 1.
Met zijn vraag over het verlenen van burgerschap wil Aristoteles een
probleem aan de orde stellen.
2p 2 Geef aan:
met bron welk probleem Aristoteles aan de orde stelt, en
zonder bron waardoor dit probleem onder de toenmalige Atheense
burgers voor onrust kan zorgen.
VW-1021-a-22-3-0
2/8
lees verder ►►►

### Pagina 3

Door de eeuwen heen verdedigden auteurs, die 'apologeten' werden
genoemd, het christelijke geloof.
Twee gegevens:
1 Justinus de Martelaar schreef een boek, gericht aan de Romeinse
keizer, waarin hij het christendom verdedigde tegen de beschuldiging
dat christenen zich schuldig maakten aan atheïsme en kannibalisme.
2 In de *Doctrina Jacobi nuper Baptizati* uit de zevende eeuw werd
geschreven dat in het Midden-Oosten "een profeet" was verschenen
die ten onrechte beweerde dat hij de sleutel tot het paradijs bezat.
Het past bij de positie van het christelijke geloof in die tijd dat de
apologeten het noodzakelijk vonden hun verdediging te schrijven.
2p 3 Toon dit aan voor elk gegeven, waarbij je je antwoord telkens ondersteunt
met een passend kenmerkend aspect.
Let op: je mag een kenmerkend aspect maar één keer gebruiken.

De middeleeuwen

Gebruik bron 2.
Stel: je doet onderzoek naar de strijd om Antiochië tijdens de
Eerste Kruistocht. Je hebt twee onderzoeksgebieden:
1 Het verloop van de strijd om Antiochië.
2 De legitimatie voor de strijd tegen de Turken.
4p 4 Leg uit dat de bron:
- minder bruikbare informatie bevat voor je eerste onderzoeksgebied en
- meer bruikbare informatie bevat voor je tweede onderzoeksgebied.

Gebruik bron 3.
Je concludeert dat het stadsrecht van Beverwijk past bij ontwikkelingen in
de late middeleeuwen.
4p 5 Ondersteun deze conclusie door uit te leggen:
- met artikel 4 welk kenmerkend aspect uit de late middeleeuwen je met
het stadsrecht kunt illustreren, en
- met artikel 5 op welke wijze het stadsrecht de relatie tussen
Beverwijk en het verzorgingsgebied van de stad.

VW-1021-a-22-3-o 3/8 lees verder ►►►
Voor alle eindexamens, zie ook www.ss1leiden.nl. Pagina: 367

### Pagina 4

6 2p In Harderwijk werd in een bouwput een middeleeuws ‘paardgewichtje’
gevonden. Dit gewichtje, in de vorm van een paard, werd gebruikt voor
het wegen van zilveren en gouden munten. Dit was noodzakelijk, omdat in
de middeleeuwen de waarde van de verschillende munten werd bepaald
aan de hand van hun gewicht in edelmetaal.
Verklaar dat het gebruik van dit gewichtje in Harderwijk:
– mede voortkwam uit het Harderwijker lidmaatschap van de Hanze, en
– door een economische innovatie in de late middeleeuwen steeds
minder vóórkwam in handelstransacties.

Gebruik bron 4.
Twee conclusies over het boek van Leonardo Bruni:
1 Bruni keurt een politieke ontwikkeling uit de late middeleeuwen af.
2 Bruni loopt vooruit op een culturele ontwikkeling in de tijd van de
renaissance.
7 4p Leg beide conclusies uit, waarbij je je antwoord telkens ondersteunt met
een verschillend kenmerkend aspect.
Let op: je mag een kenmerkend aspect maar één keer gebruiken.

Vroegmoderne tijd

Gebruik bron 5.
Een bewering:
In deze prent wordt kritiek weergegeven op het bestuur van de
Nederlandse gewesten.
8 3p Ondersteun deze bewering door:
– het besluit van Philips II te noemen dat de aanleiding vormt voor het
maken van deze prent en
– uit te leggen welke kritiek over het bestuur van de gewesten wordt
weergegeven, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing
naar de bron.

Gebruik bron 6.
In de jaren 1660 introduceert Jean-Baptiste Colbert (1619-1683), de
Franse minister van financiën, een nieuw economisch beleid in Frankrijk.
9 3p Noem dit nieuwe beleid en leg uit met een verwijzing naar de bron dat dit
nieuwe beleid noodzakelijk is.

10 2p In 1668 schreef de Nederlandse filosoof Adriaan Koerbagh in zijn boek
dat hij zich verbaasde dat in de Bijbel "valt te lezen dat God zelf van
boven naar beneden kwam, om een gezellig praatje te maken met een of
ander godzalig mens en om dan meteen bij hem te blijven logeren".
Leg uit welk verlichtingspunt Koerbagh toepaste op verhalen in de
Bijbel.

VW-1021-a-22-3-o 4/8 lees verder ►►►

### Pagina 5

Gebruik bron 7.
Jefferson gaat bij het schrijven van deze tekst uit van de politieke ideeën
van Rousseau.
4p 11 Leg dit uit voor twee politieke ideeën van Rousseau, waarbij je je
antwoord telkens ondersteunt met een andere verwijzing naar de bron.
Twee gebeurtenissen uit de Franse Revolutie:
1 Op 17 juni 1789 richtten de vertegenwoordigers van de derde stand
van de Staten-Generaal de Nationale Vergadering op en begonnen
vervolgens met het schrijven van een grondwet. Verschillende
vertegenwoordigers van de geestelijkheid en de adel sloten zich bij de
Nationale Vergadering aan.
2 Op 27 juni 1789 beval koning Lodewijk XVI alle vertegenwoordigers
van de geestelijkheid en de adel die zich nog niet hadden aangesloten
bij de Nationale Vergadering, om dat alsnog te doen.
2p 12 Geef aan waardoor:
— Lodewijk XVI zich in zijn positie bedreigd voelde door de oprichting
van de Nationale Vergadering, en
— Lodewijk XVI verwachtte dat zijn bevel van 27 juni zijn positie zou
beschermen.
Moderne tijd
Twee gegevens over de Chinese geleerde Yan Fu (1854-1921):
1 Yan Fu vertaalde na een verblijf in Groot-Brittannië boeken van
Adam Smith en van Montesquieu.
2 Yan Fu koos ervoor deze boeken te vertalen in het klassieke Chinees
van de elite.
Een bewering:
De vertalingen van Yan Fu stimuleerden de Zelfversterkingsbeweging.
2p 13 Geef voor beide gegevens aan op welke wijze dit de
Zelfversterkingsbeweging stimuleerde.
Gebruik bron 8.
Paus Leo XIII heeft verschillende motieven voor het uitbrengen van de
encycliek Rerum Novarum.
4p 14 Licht dit toe door uit te leggen dat paus Leo XIII:
— een confessionele invulling geeft aan de discussie over de sociale
kwestie, en
— met deze encycliek de opkomst van een andere
politiek-maatschappelijke stroming wil tegengaan.
VW-1021-a-22-3-0
5/8
lees verder ► ► ►

### Pagina 6

Gebruik bron 9.
Wilhelmina Drucker beschrijft in de brochure thema's als:
1 het burgerlijk gezinsideaal
2 het maatschappelijke thema drankmisbruik
4p 15 Leg voor beide thema's uit welke boodschap Wilhelmina Drucker met
deze thema's over de maatschappelijke positie van de vrouw wil
weergeven.

Een gegeven:
In oktober 1911 riep het Chinese keizerlijke hof de hulp in van
Yuan Shikai, die daarop verschillende eisen stelde, zoals:
- Verleen amnestie aan iedereen die wordt vastgehouden wegens
politieke overtredingen.
- Verbied dat leden van de keizerlijke familie nog langer in de regering
mogen werken.
- Laat het parlement vanaf heden alle verdragen beoordelen voordat de
keizer deze goedkeurt.
3p 16 Het optreden van Yuan Shikai paste bij de politieke situatie in die tijd.
Toon dit aan door:
- te verklaren dat het keizerlijke hof Yuan Shikai om hulp vroeg
vanwege zijn functie, en
- uit te leggen dat uit de eisen van Yuan Shikai bleek dat hijzelf een
politiek doel nastreefde.

Gebruik bron 10.
Mao schrijft dit rapport naar aanleiding van boerenopstanden in de
provincie Hunan. Met dit rapport levert hij kritiek op de nationalistische
partij vanuit een communistisch standpunt.
3p 17 Licht dit toe door:
- uit te leggen vanuit welk communistisch standpunt Mao kritiek heeft op
de nationalistische partij, en
- aan te tonen dat zijn visie hierop past bij het in de praktijk brengen van
een totalitaire ideologie.

Twee gegevens uit een historisch onderzoek naar de gevolgen van de
Amerikaanse beurskrach van 1929:
1 Duitsland was het eerste land buiten de Verenigde Staten dat werd
getroffen door de beurskrach.
2 De economie van de Sovjet-Unie ondervond nauwelijks gevolgen van
de beurskrach.
2p 18 Geef voor beide landen apart een verklaring voor het effect van de
Amerikaanse beurskrach op de economie.

VW-1021-a-22-3-o 6/8 lees verder

### Pagina 7

De volgende slogans die in China zijn gebruikt om Chinese burgers te
activeren, staan in willekeurige volgorde:
1 Bij de Grote Sprong Voorwaarts werden Chinese burgers opgeroepen om in actie te komen met de slogan ‘Durf na te denken, durf te handelen’.
2 De bokser riepen ‘Steun de Qing, vernietig de vreemdeling’.
3 De leiders van de Nian-opstand riepen op ‘De rijken te vermoorden en de armen te helpen’.
4 Met de slogan ‘Vernietig de bende van vier’ werd opgeroepen om de weduwe van Mao en drie van haar handlangers hun macht af te nemen.
5 ‘Vernietig de oude vier’ was de slogan waarmee Rode gardisten werden opgeroepen om alle oude gebruiken, cultuur, gewoontes en ideeën aan te vallen.
6 Vlak na de start van de Japanse bezetting van Mantsjoerije riep Chiang Kaishek op tot ‘Eerst binnenlandse samenwerking, dan verzet naar buiten toe’.
19 Zet deze slogans in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.
Gebruik bron 11. Het artikel van De Waarheid past bij een communistisch vijandbeeld van de BRD.
20 Leg uit welke boodschap over de BRD de schrijver van het artikel wil overbrengen, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.
Gebruik bron 12. In deze prent geeft Behrendt een mening weer over gevolgen van het Wirtschaftswunder.
21 Toon dit aan door:
– aan te geven welk economisch gevolg van het Wirtschaftswunder Behrendt weergeeft, en
– uit te leggen welke mening Behrendt weergeeft over de politieke verandering die hierdoor plaatsvindt in Europa, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar het linker deel en naar het rechter deel van de bron.
Gebruik bron 13. Een bewering: De directie van DAF sluit aan bij een sociale verandering in die tijd om reclame te maken.
22 Leg deze bewering uit.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
VW-1021-a-22-3-o 7/8 lees verder

### Pagina 8

Een anekdote:
In 1966 publiceerde de Chinese staatskrant een artikel met daarin foto's
van een zwemtocht van de 72-jarige Mao in de Yangtze-rivier. Er werd
beschreven hoe Mao energiek "met ferme slagen de golven doorkliefde".
Toen hij, volgens de pers, een andere zwemster passeerde die maar één
zwemslag kende, pauzeerde Mao even om het meisje de rugslag te leren.
Het artikel geeft mogelijk een eenzijdig beeld weer van de zwemtocht,
omdat het artikel:
1 de Culturele Revolutie moet ondersteunen.
2 in de staatskrant verschijnt.

4p 23 Leg voor beide gegevens uit dat dit mogelijk leidt tot een eenzijdig beeld
van de zwemtocht, waarbij je je antwoord telkens ondersteunt met een
andere verwijzing naar de anekdote.

Gebruik bron 14.
Ulrike Meinhof is in de jaren 1970 een actief lid van de
Baader-Meinhof Gruppe. In dit interview zijn haar motieven hiervoor al
zichtbaar.

3p 24 Ondersteun dit door:
– aan te tonen dat de kritiek van Meinhof op de regering van de BRD
aansluit bij de ideologie van de Baader-Meinhof Gruppe, en
– uit te leggen welke onderbouwing Meinhof geeft voor de latere
werkwijze van de Baader-Meinhof Gruppe.

Op 10 april 1987 publiceerde Neues Deutschland, de krant van de
Communistische Partij van de DDR, een interview met Kurt Hager. Hierin
zei Hager, die lid was van de regering in de DDR, over het politieke beleid
in de Sovjet-Unie: "Als je buren hun woning opnieuw behangen, moet jij je
dan verplicht voelen dat ook te doen?"
De uitspraak van Kurt Hager werd gezien als typerend voor het politieke
beleid van de regering van de DDR in 1987.

3p 25 Licht deze visie toe door:
– aan te geven bij welk politiek beleid van de regering van de DDR de
uitspraak van Hager paste, en
– uit te leggen dat dit beleid mede werd veroorzaakt door de veranderde
buitenlandse politiek van de Sovjet-Unie.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.

VW-1021-a-22-3-o

8/8

einde