# Eindexamen Geschiedenis VWO 2022 tijdvak 2 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-2 ## Vraag 1 – Chronologische volgorde van denkbeelden over Spanje (2 punten) Door de tijd heen De volgende denkbeelden over Spanje staan in willekeurige volgorde: 1 In de werken van 'de Tachtigers', een Nederlandse literaire stroming, werd Spanje genoemd als een land waarin socialistische toekomstverwachtingen verkend konden worden. 2 In zijn boek Wealth of Nations beweerde Adam Smith dat Spanje het armste land in Europa was, waarbij zelfs de Spaanse koloniën armer waren dan die van andere Europese landen. 3 Na de verovering van Spanje gaf Napoleon de opdracht om teksten te verzamelen waarin het culturele verval en de decadentie van de Spanjaarden tot uiting kwamen. 4 Ten tijde van de kruistochten werd in Europa beweerd dat koningen in Spanje streden voor behoud van het ware geloof. 5 Tijdens de strijd tegen de troepen van de Habsburgers werden in het gewest Holland geschriften verspreid waarin de Spanjaarden werden neergezet als een bloeddorstig, onbetrouwbaar en hebzuchtig volk. 6 Toen de Spaanse ontdekkingsreizigers Midden-Amerika veroverden, vergeleken de daar wonende Azteken de Spanjaarden met uitgehongerde zwijnen op jacht naar goud. 2p 1 Zet deze denkbeelden over Spanje in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers. Wat kun je verwachten: Je krijgt zes denkbeelden over Spanje, die in willekeurige volgorde staan. Je moet deze denkbeelden in de juiste chronologische volgorde plaatsen, van vroeger naar later, door alleen de nummers te noteren. Wat moet je kennen: Je moet de chronologie van belangrijke historische gebeurtenissen en stromingen kennen, zoals de Kruistochten (Middeleeuwen), de Spaanse ontdekkingsreizen (16e eeuw), de Nederlandse Opstand (16e/17e eeuw), de Verlichting (18e eeuw, met Adam Smith), de Napoleontische tijd (begin 19e eeuw) en de literaire stroming 'De Tachtigers' (eind 19e eeuw). Je moet weten in welke periode deze gebeurtenissen en personen thuishoren om de denkbeelden correct te kunnen plaatsen. Wat moet je kunnen: Je moet historische denkbeelden kunnen plaatsen in de juiste chronologische context. Je moet de kern van elk denkbeeld kunnen identificeren en koppelen aan een specifieke historische periode. Je moet de volgorde van deze periodes correct kunnen bepalen en de bijbehorende nummers in de juiste reeks noteren. Waar op letten: Let goed op de specifieke aanwijzingen in elk denkbeeld, zoals namen (Adam Smith, Napoleon), stromingen (De Tachtigers), en gebeurtenissen (Kruistochten, verovering Midden-Amerika, strijd tegen Habsburgers). Vermijd verwarring tussen periodes die dicht bij elkaar liggen, zoals de Verlichting (Adam Smith, 18e eeuw) en de Napoleontische tijd (begin 19e eeuw). Kernbegrippen: chronologie, beeldvorming, Spanje, spanje, tijdvakken Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen periodes die dicht bij elkaar liggen, zoals de Verlichting (Adam Smith, 18e eeuw) en de Napoleontische tijd (begin 19e eeuw). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-2/vraag/1 ## Vraag 2 – Vroeg-stedelijke samenleving in het Perzische Rijk (2 punten) 2p 2 Drie gegevens over de 'koninklijke weg' van 2700 kilometer die de Perzische koning Darius I (549-486 voor Christus) opnieuw liet inrichten: 1 De weg werd onderhouden door arbeiders en beveiligd door soldaten. 2 De weg vergemakkelijkte transport tussen de verschillende delen van het Perzische rijk. 3 Darius liet langs de weg inscripties aanbrengen over de opstanden die hij neersloeg en de tegenstanders die hij doodde. Op basis van deze gegevens kun je aantonen dat in Perzië in de vijfde eeuw voor Christus sprake was van een vroeg-stedelijke samenleving. Toon dit aan voor twee kenmerken van een vroeg-stedelijke samenleving, waarbij je je antwoord ondersteunt met telkens een ander gegeven. Gebruik bron 1. Keizer Claudius heeft verschillende motieven om de triomftocht te laten houden. Wat kun je verwachten: Je moet aantonen dat in het Perzische Rijk in de vijfde eeuw voor Christus sprake was van een vroeg-stedelijke samenleving. Je doet dit voor twee kenmerken van een vroeg-stedelijke samenleving en ondersteunt elk kenmerk met een ander gegeven uit de vraagtekst. Wat moet je kennen: Je moet de kenmerken van een vroeg-stedelijke samenleving kennen. Je moet weten dat Darius I een Perzische koning was in de vijfde eeuw voor Christus en dat het Perzische Rijk een groot rijk was in de oudheid. Je moet de begrippen arbeidsspecialisatie, handel en schrift kunnen herkennen als kenmerken van een vroeg-stedelijke samenleving. Wat moet je kunnen: Je moet historische kenmerken kunnen koppelen aan concrete gegevens. Je moet de gegevens uit de vraagtekst (1, 2 en 3) kunnen analyseren en interpreteren. Je moet een beargumenteerd antwoord kunnen formuleren waarbij je twee verschillende kenmerken van een vroeg-stedelijke samenleving koppelt aan twee verschillende gegevens. Waar op letten: Let erop dat je voor elk kenmerk van een vroeg-stedelijke samenleving een *ander* gegeven gebruikt. Zorg ervoor dat je de kenmerken duidelijk benoemt en de koppeling met het gegeven expliciet maakt. Gebruik alleen de drie gegevens die in de vraagtekst worden genoemd. Kernbegrippen: vroeg-stedelijke samenleving, Perzische rijk, Darius I, arbeidsspecialisatie, handel, schrift Veelgemaakte fouten: - Een kenmerk van een vroeg-stedelijke samenleving noemen zonder dit te koppelen aan een van de gegevens. - Hetzelfde gegeven gebruiken om twee verschillende kenmerken te ondersteunen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-2/vraag/2 ## Vraag 3 – Analyse van Keizer Claudius' triomftocht (4 punten) Gebruik bron 1. Keizer Claudius heeft verschillende motieven om de triomftocht te laten houden. 4p 3 Leg uit: – op welke wijze de keizer zijn positie verstevigt met deze triomftocht, en – welke boodschap over het Romeins imperialisme de keizer wil overbrengen. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen welke motieven Keizer Claudius had voor het houden van een triomftocht. Specifiek moet je twee aspecten toelichten: hoe de keizer zijn eigen positie verstevigt en welke boodschap over het Romeins imperialisme hij wil overbrengen. Wat moet je kennen: Je moet weten wat een triomftocht inhield in het Romeinse Rijk en welke functie deze had. Je moet bekend zijn met het concept van Romeins imperialisme en de rol van keizers in het verstevigen van hun macht. Je moet de context van Keizer Claudius en de verovering van Britannia kennen, inclusief de figuur Caractacus. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit bron 1 analyseren en interpreteren. Je moet oorzaak-gevolgrelaties kunnen formuleren, specifiek tussen de triomftocht en het verstevigen van de keizerlijke positie, en tussen de triomftocht en de boodschap over Romeins imperialisme. Je moet historische gebeurtenissen en concepten in hun context kunnen plaatsen. Waar op letten: Let erop dat je bij het eerste deel van de vraag expliciet de verbinding legt tussen het bijeenbrengen van het volk van Rome tijdens de triomftocht en de wijze waarop dit de positie van Claudius versterkt. Zorg ervoor dat je beide deelvragen beantwoordt met duidelijke uitleg. Kernbegrippen: Keizer Claudius, triomftocht, Romeins imperialisme, Caractacus, keizer claudius, romeins imperialisme, caractacus, machtspolitiek Veelgemaakte fouten: - De opmerking in het CV benadrukt dat de verbinding tussen het spektakel voor het volk en het versterken van de keizerlijke positie expliciet gemaakt moet worden. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-2/vraag/3 ## Vraag 4 – Verklaring van het ontstaan van gilden in West-Europa (3 punten) Twee gegevens over het ontstaan van gilden in West-Europa: 1 De eerste gilden die ontstonden in de tiende eeuw waren koopmansgilden, waarin kooplieden die rondreisden tussen jaarmarkten en lokale markten, zich organiseerden. 2 Rond de twaalfde eeuw ontstonden er in steden ambachtsgilden, die in een machtsstrijd kwamen met de rondreizende kooplieden. 3p 4 Verklaar de gegevens door aan te geven: – dat de vorming van gilden in West-Europa niet mogelijk was door de economische toestand in de vroege middeleeuwen, en – dat de kooplieden zich in de tiende eeuw genoodzaakt voelden om zich te verenigen in een gilde door de bestaande feodale samenleving in West-Europa, en ten slotte – dat de machtsstrijd tussen de kooplieden en de ambachtslieden mede werd veroorzaakt door de toenemende zelfstandigheid van steden. Wat kun je verwachten: Je moet drie verklaringen geven voor de ontwikkeling van gilden in West-Europa, gebaseerd op de economische toestand in de vroege middeleeuwen, de feodale samenleving en de toenemende zelfstandigheid van steden. Wat moet je kennen: Je moet weten dat in de vroege middeleeuwen (ca. 500-1000) West-Europa een vrijwel volledig zelfvoorzienende, agrarische samenleving kende. Je moet de kenmerken van de feodale samenleving kennen, inclusief de fragmentatie van macht en de beperkte veiligheid voor reizende kooplieden. Je moet de ontwikkeling van steden en hun toenemende zelfstandigheid in de late middeleeuwen (vanaf ca. 1000) begrijpen, inclusief het verkrijgen van privileges en stadsrechten. Je moet de begrippen koopmansgilden en ambachtsgilden kunnen plaatsen in hun historische context. Wat moet je kunnen: Je moet oorzaak-gevolgrelaties kunnen formuleren tussen historische ontwikkelingen. Je moet historische gegevens kunnen verklaren door ze te koppelen aan bredere maatschappelijke en economische structuren. Je moet een complex historisch proces (het ontstaan en de ontwikkeling van gilden) in verschillende fasen kunnen ontleden en verklaren. Waar op letten: Je moet ervoor zorgen dat je alle drie de onderdelen van de vraag afzonderlijk en volledig beantwoordt. Let erop dat je de economische situatie van de vroege middeleeuwen (agrarisch, zelfvoorzienend) niet verwart met die van de late middeleeuwen (opkomst handel en steden). Kernbegrippen: gilden, vroege middeleeuwen, feodale samenleving, zelfstandigheid van steden, agrarisch-urbane samenleving Veelgemaakte fouten: - De drie onderdelen van de vraag niet afzonderlijk en volledig beantwoorden. - De economische situatie van de vroege middeleeuwen verwarren met die van de late middeleeuwen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-2/vraag/4 ## Vraag 5 – Veroordeling in de late middeleeuwen: spanningen tussen burgers en stadsbestuur (3 punten) 3p 5 Geef aan: - bij welke ontwikkeling in de verhouding tussen burgers en het stadsbestuur de veroordeling van de mannen past, en - dat de leden van het stadsbestuur een politiek **en** een economisch motief hebben voor het aannemen van wetten die leiden tot deze veroordelingen. Enkele gegevens over het stichten van het St. Elisabethgasthuis in Leiden: 1 In 1428 kochten de welgestelde Leidse burgers Jan Dirc Coenenzoon en zijn vrouw Katrijn Willem Tedensdochter een woonhuis en lieten dat verbouwen tot gasthuis voor de verpleging van zieke arme vrouwen. 2 Jan en Katrijn bepaalden dat het gasthuis werd beheerd door leden van het stadsbestuur en door vertegenwoordigers van het St. Margarethaklooster. 3 Het stadsbestuur van Leiden gaf het gasthuis verschillende rechten, zoals het mogen ontvangen van inkomsten uit testamenten en vrijstelling van belastingen. Met deze gegevens kun je aantonen dat in de late middeleeuwen: - een verandering plaatsvond op het gebied van zorg en - het stadsbestuur in Leiden handelde vanuit het uitgangspunt van *bonum commune*. Wat kun je verwachten: Je moet een ontwikkeling in de verhouding tussen burgers en het stadsbestuur benoemen die past bij de veroordeling van de mannen. Daarnaast moet je zowel een politiek als een economisch motief van het stadsbestuur geven voor het aannemen van wetten die tot deze veroordelingen leiden. Wat moet je kennen: Je moet weten dat in de late middeleeuwen spanningen ontstonden tussen het patriciaat/stadsbestuur en het gemeen/volk. Je moet de kenmerken van het stadsbestuur in de late middeleeuwen kennen en de motieven (politiek en economisch) die zij hadden om hun macht en belangen te beschermen. Wat moet je kunnen: Je kunt de veroordeling van de mannen plaatsen in de context van de ontwikkeling van de verhouding tussen burgers en het stadsbestuur in de late middeleeuwen. Je kunt politieke en economische motieven van het stadsbestuur onderscheiden en benoemen die leiden tot het aannemen van wetten en veroordelingen. Waar op letten: Let goed op dat je zowel een politiek **en** een economisch motief benoemt, zoals aangegeven door het vetgedrukte 'en' in de vraag. Zorg ervoor dat je een 'ontwikkeling' beschrijft en niet alleen een statische situatie. Kernbegrippen: stadsbestuur, patriciërs, gemeen, opstand, late middeleeuwen Veelgemaakte fouten: - De vraag vereist zowel een politiek als een economisch motief; het woord 'en' is vetgedrukt. - Het antwoord moet een 'ontwikkeling' beschrijven, niet alleen een statische situatie. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-2/vraag/5 ## Vraag 6 – Zorg en stadsbestuur in de late middeleeuwen (2 punten) Enkele gegevens over het stichten van het St. Elisabethgasthuis in Leiden: 1 In 1428 kochten de welgestelde Leidse burgers Jan Dirc Coenenzoon en zijn vrouw Katrijn Willem Tedensdochter een woonhuis en lieten dat verbouwen tot gasthuis voor de verpleging van zieke arme vrouwen. 2 Jan en Katrijn bepaalden dat het gasthuis werd beheerd door leden van het stadsbestuur en door vertegenwoordigers van het St. Margarethaklooster. 3 Het stadsbestuur van Leiden gaf het gasthuis verschillende rechten, zoals het mogen ontvangen van inkomsten uit testamenten en vrijstelling van belastingen. Met deze gegevens kun je aantonen dat in de late middeleeuwen: - een verandering plaatsvond op het gebied van zorg en - het stadsbestuur in Leiden handelde vanuit het uitgangspunt van *bonum commune*. 2p 6 Toon beide aan, waarbij je je antwoord ondersteunt met telkens een ander gegeven. Wat kun je verwachten: Je moet aantonen dat in de late middeleeuwen een verandering plaatsvond op het gebied van zorg en dat het stadsbestuur in Leiden handelde vanuit het uitgangspunt van *bonum commune*. Je ondersteunt je antwoord met telkens een ander gegeven uit de verstrekte informatie. Wat moet je kennen: Je moet weten dat in de late middeleeuwen de sociale zorg, die traditioneel een taak was van de geestelijkheid, steeds vaker werd opgepakt door de stedelijke burgerij. Je moet het begrip *bonum commune* kennen en begrijpen dat dit staat voor het algemeen belang van de stad of gemeenschap, waaruit het stadsbestuur handelde. Je moet de context van gasthuizen in de late middeleeuwen kennen als instellingen voor ziekenzorg. Wat moet je kunnen: Je moet historische gegevens analyseren en interpreteren om veranderingen in de samenleving aan te tonen. Je moet een historisch begrip (*bonum commune*) toepassen op concrete historische situaties. Je moet oorzaak-gevolgrelaties en verbanden tussen acties van personen/instellingen en bredere maatschappelijke ontwikkelingen kunnen formuleren. Je moet je antwoord ondersteunen met specifieke, verschillende gegevens uit de bron. Waar op letten: Let erop dat je voor beide delen van de vraag (verandering in zorg en *bonum commune*) een *ander* gegeven uit de lijst gebruikt. Zorg ervoor dat je de verandering in zorg (van kerk naar burgerij) expliciet benoemt. Maak de koppeling tussen het gekozen gegeven en je conclusie (verandering in zorg of *bonum commune*) expliciet en duidelijk. Kernbegrippen: zorg in de late middeleeuwen, stedelijke burgerij, stadsbestuur, bonum commune, gasthuis Veelgemaakte fouten: - Vergeten om voor beide onderdelen van de vraag een ander gegeven uit de lijst te gebruiken. - Niet expliciet de verandering in zorg (van kerk naar burgerij) benoemen. - De koppeling tussen het gegeven en de conclusie (verandering in zorg of bonum commune) niet expliciet maken, zoals de opmerking in het CV vereist. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-2/vraag/6 ## Vraag 7 – Economische ontwikkeling en propaganda in Brugge (3 punten) Gebruik bron 3. Historici beweren dat dit schilderij waarschijnlijk in opdracht van een handelaar in Brugge werd gemaakt om een boodschap over de stad over te brengen. 3p 7 Licht deze bewering toe door: - uit te leggen welke boodschap de handelaar wil laten overbrengen over de stad Brugge, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron en - zonder bron aan te geven welke economische ontwikkeling in die tijd deze boodschap noodzakelijk maakte. Wat kun je verwachten: Je moet een bewering van historici toelichten over een schilderij uit Brugge. Je legt uit welke boodschap een handelaar wil overbrengen over de stad Brugge, ondersteund met een verwijzing naar bron 3. Daarna geef je, zonder bron, aan welke economische ontwikkeling deze boodschap noodzakelijk maakte. Wat moet je kennen: Je moet de economische geschiedenis van Brugge en de Lage Landen in de late middeleeuwen en vroegmoderne tijd kennen, in het bijzonder de verschuiving van handelsmacht van Brugge naar Antwerpen. Je moet weten dat kunstwerken, zoals schilderijen, gebruikt kunnen worden voor propagandistische doeleinden om een bepaalde boodschap over te brengen over een stad of regio. Wat moet je kunnen: Je moet bron 3 (een schilderij) analyseren om de boodschap te achterhalen die een handelaar wil overbrengen over de stad Brugge. Je moet je antwoord ondersteunen met een concrete verwijzing naar visuele elementen in de bron. Je moet historische context (economische ontwikkelingen) koppelen aan de boodschap van de bron om de noodzaak ervan te verklaren. Je moet oorzaak-gevolg relaties formuleren tussen economische ontwikkelingen en de noodzaak van een boodschap. Waar op letten: Let erop dat je de boodschap van het schilderij correct interpreteert voordat je een bronverwijzing geeft, anders krijg je geen punt voor de verwijzing. Zorg ervoor dat je de economische ontwikkeling die de boodschap noodzakelijk maakte, zonder bron, benoemt. Kernbegrippen: Handelsstad Brugge, Verval van Brugge, Opkomst Antwerpen, Internationaal handelsnetwerk, handelsstad brugge, verval van brugge, opkomst antwerpen, internationaal handelsnetwerk Veelgemaakte fouten: - Het punt voor de bronverwijzing wordt alleen toegekend als de boodschap van het schilderij correct is geïnterpreteerd. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-2/vraag/7 ## Vraag 8 – VWO Geschiedenis Examen 2022 periode 2, vraag 8 (2 punten) Het schilderij De zeven wonderen van Brugge (zie bron 3) sloot aan bij het thema van de 'zeven wonderen van de oudheid', waarmee topstukken uit de oudheid werden aangeduid. 2p 8 Leg uit dat de zestiende-eeuwse schilder ervan uitging dat het schilderij juist door dit thema aandacht zou trekken. Wat kun je verwachten: Je legt uit waarom een zestiende-eeuwse schilder dacht dat zijn schilderij, met het thema 'zeven wonderen', aandacht zou trekken. Wat moet je kennen: Je moet weten dat in de zestiende eeuw de 'heroriëntatie op de klassieke oudheid' plaatsvond. Je moet de Renaissance kennen als de periode waarin deze hernieuwde interesse in de klassieke oudheid centraal stond. Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen formuleren tussen een historische ontwikkeling (heroriëntatie op de klassieke oudheid) en het effect daarvan op de populariteit van een kunstwerk. Je moet de context van de zestiende eeuw kunnen gebruiken om het motief van de schilder te verklaren. Waar op letten: Je moet de link leggen tussen de 'heroriëntatie op de klassieke oudheid' en het trekken van aandacht. Alleen het noemen van de heroriëntatie is onvoldoende. Je moet uitleggen dat het klassieke thema door deze heroriëntatie populair was en daardoor aandacht trok. Kernbegrippen: Renaissance, heroriëntatie op de klassieke oudheid, renaissance, zestiende eeuw Veelgemaakte fouten: - Het antwoord moet de link leggen tussen de 'heroriëntatie op de klassieke oudheid' en het doel om 'aandacht te trekken'; alleen het noemen van de heroriëntatie is onvoldoende. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-2/vraag/8 ## Vraag 9 – Handel en isolatie in Japan (17e eeuw) (4 punten) Gebruik bron 4. In de zeventiende eeuw mogen kooplieden uit de Republiek zich van het bestuur in Japan alleen vestigen op het afgeschermde eiland Deshima. De Hollanders leggen zich neer bij deze bepaling. 4p 9 Leg dit uit door: - met bron te verklaren dat het Japanse bestuur bepaalt dat Hollanders zich alleen op Deshima mogen vestigen, en - zonder bron te verklaren waardoor de Hollanders zich neerleggen bij deze bepaling, waarbij je het antwoord ondersteunt met een kenmerkend aspect uit de zeventiende eeuw. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom het Japanse bestuur de Hollanders alleen op Deshima liet vestigen en waarom de Hollanders dit accepteerden. Je gebruikt hiervoor bron 4 en je koppelt je antwoord aan een kenmerkend aspect uit de zeventiende eeuw. Wat moet je kennen: Je moet weten dat in de zeventiende eeuw de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden een belangrijke handelsmacht was. Je moet het kenmerkend aspect 'Wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie' uit tijdvak 6 (Regenten en vorsten, 1600-1700) kennen. Je moet de context van de Japanse isolatiepolitiek (Sakoku) en de rol van Deshima daarin begrijpen. Je moet weten dat de Japanners bezorgd waren over de verspreiding van het christendom. Wat moet je kunnen: Je moet bronnen kunnen analyseren en de informatie uit bron 4 kunnen gebruiken om te verklaren waarom het Japanse bestuur de Hollanders op Deshima isoleerde. Je moet zonder bron een verklaring kunnen geven voor het gedrag van de Hollanders en dit kunnen ondersteunen met een passend kenmerkend aspect uit de zeventiende eeuw. Je moet oorzaak-gevolgrelaties kunnen formuleren. Waar op letten: Let erop dat je voor het eerste deel van de vraag expliciet de bron gebruikt. Voor het tweede deel van de vraag moet je naast het noemen van het kenmerkend aspect ook een duidelijke uitleg geven waarom de Hollanders zich neerlegden bij de bepaling. Alleen het noemen van het kenmerkend aspect is onvoldoende. Kernbegrippen: VOC, Handel met Japan, Deshima, Sakoku (Japanse isolatie), Handelskapitalisme, Wereldeconomie, voc, handel met japan, deshima, sakoku (japanse isolatie), handelskapitalisme, wereldeconomie Veelgemaakte fouten: - Voor het tweede deel van de vraag is alleen het noemen van het kenmerkend aspect onvoldoende; er moet ook een uitleg worden gegeven. - Het eerste deel van de vraag moet beantwoord worden met behulp van de bron. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-2/vraag/9 ## Vraag 10 – VWO Geschiedenis Examen 2022-2, vraag 10: Oranjegezindheid en oligarchie in de Republiek (2 punten) In de stad Leiden bepaalde het stadsbestuur in 1702 dat de bestuurlijke functies moesten worden toegewezen aan 'diegenen van wie voorouders een aanzienlijke positie in het bestuur hebben gehad'. 2p 10 Leg uit dat een bepaling als deze in de Republiek leidde tot een toename van de Oranjegezindheid onder het gemeen. Wat kun je verwachten: Je krijgt een uitspraak over het stadsbestuur in Leiden in 1702 en moet uitleggen hoe zo'n bepaling leidde tot een toename van de Oranjegezindheid onder het gemeen in de Republiek. Wat moet je kennen: Je moet weten wat de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden was en hoe het bestuur was georganiseerd. Je moet het begrip 'oligarchisering' kennen en kunnen uitleggen hoe dit zich verhoudt tot de positie van regenten. Je moet de rol van de stadhouder en de Prins van Oranje begrijpen als potentiële tegenmacht tegen de regenten. Je moet weten wat 'het gemeen' betekent en waarom zij Oranjegezind konden zijn. Je moet de context van de 18e eeuw in de Republiek kennen, waarin spanningen tussen regenten en het volk speelden. Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen formuleren. Je moet een historische ontwikkeling (oligarchisering) kunnen koppelen aan een politieke stroming (Oranjegezindheid). Je moet de belangen van verschillende groepen (regenten, gemeen, stadhouder) kunnen benoemen en tegen elkaar afwegen. Je moet een historische situatie (de bepaling in Leiden) kunnen plaatsen in een bredere historische context (de Republiek). Waar op letten: Let erop dat je de causale keten duidelijk maakt: de bepaling leidt tot oligarchisering, oligarchisering leidt tot onvrede bij het gemeen, en deze onvrede leidt tot een toename van Oranjegezindheid als reactie. Zorg dat je de begrippen 'regenten', 'gemeen' en 'stadhouder' correct gebruikt in je uitleg. Kernbegrippen: oligarchisering, regenten, Oranjegezindheid, gemeen, stadhouder, Republiek, oranjegezindheid, republiek Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-2/vraag/10 ## Vraag 11 – Analyse van standpunten van Lodewijk XV versus Verlichtingsfilosofen (4 punten) 4p 11 Leg dit voor beide standpunten apart uit, telkens met een andere verwijzing naar de bron. De politicus en filosoof Edmund Burke pleitte in 1775 in het Britse parlement ervoor om de koloniën in Amerika inspraak te geven. Hij zei: "Zelfs als de kolonisten bij hun vertrek vanuit Engeland afstand zouden hebben gedaan van hun rechten en elk vrijheidsbeginsel hadden afgezworen, dan zou ik mij toch verplicht voelen die twee miljoen mensen in Amerika te regeren op basis van vrijheid!" Wat kun je verwachten: Je moet de standpunten van Lodewijk XV uit bron 5 analyseren en deze vergelijken met de ideeën van Montesquieu en Rousseau. Je legt voor beide filosofen apart uit hoe het standpunt van Lodewijk XV botst met hun ideeën, telkens met een andere verwijzing naar de bron. Wat moet je kennen: Je moet de kernideeën van Montesquieu kennen, met name de Trias Politica (scheiding der machten). Je moet de kernideeën van Rousseau kennen, met name volkssoevereiniteit en het sociale contract. Je moet weten wat absolutisme en de Verlichting inhouden en hoe deze concepten zich tot elkaar verhouden. Wat moet je kunnen: Je kunt een historische bron (tekst) analyseren op het standpunt van de auteur. Je kunt de ideeën van Verlichtingsfilosofen correct weergeven. Je kunt specifieke uitspraken uit een bron koppelen aan algemene historische concepten en filosofische ideeën. Je kunt oorzaak-gevolg relaties en tegenstellingen formuleren tussen verschillende standpunten. Je kunt voor elk standpunt een aparte en passende verwijzing naar de bron gebruiken. Waar op letten: Let erop dat je de standpunten van Montesquieu en Rousseau correct weergeeft. Zorg ervoor dat je voor elk van de twee filosofen een *aparte* en *passende* verwijzing naar de bron gebruikt. Verwissel de standpunten van de filosofen niet. Kernbegrippen: Lodewijk XV, Montesquieu, Rousseau, Trias Politica, volkssoevereiniteit, sociaal contract, absolutisme, Verlichting, lodewijk xv, montesquieu, rousseau, trias politica, verlichting Veelgemaakte fouten: - De standpunten van Montesquieu en Rousseau niet correct weergeven. - Niet voor elk standpunt een aparte, passende verwijzing naar de bron gebruiken. - De standpunten van de filosofen verwisselen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-2/vraag/11 ## Vraag 12 – VWO Geschiedenis 2022 tijdvak 2, vraag 12 (2 punten) De politicus en filosoof Edmund Burke pleitte in 1775 in het Britse parlement ervoor om de koloniën in Amerika inspraak te geven. Hij zei: "Zelfs als de kolonisten bij hun vertrek vanuit Engeland afstand zouden hebben gedaan van hun rechten en elk vrijheidsbeginsel hadden afgezworen, dan zou ik mij toch verplicht voelen die twee miljoen mensen in Amerika te regeren op basis van vrijheid!" 2p 12 Leg uit op welk uitgangspunt van natuurrechten Burke deze uitspraak baseerde. Wat kun je verwachten: Je krijgt een uitspraak van de politicus Edmund Burke uit 1775 over de Amerikaanse koloniën. Je moet uitleggen op welk uitgangspunt van natuurrechten Burke deze uitspraak baseerde. Wat moet je kennen: Je moet weten wat natuurrechten zijn en specifiek het uitgangspunt van onvervreemdbare rechten kennen. Je moet de context van de Verlichting en de discussie over de rechten van kolonisten in de 18e eeuw kennen. Wat moet je kunnen: Je moet een historische uitspraak analyseren en deze koppelen aan een relevant historisch concept (natuurrecht). Je moet een uitleg formuleren die het verband tussen de uitspraak en het concept duidelijk maakt. Waar op letten: Let erop dat je niet alleen 'natuurrecht' noemt, maar specifiek het uitgangspunt van 'onvervreemdbare rechten' benoemt. Je moet dit uitgangspunt expliciet koppelen aan de uitspraak van Burke, waarin hij stelt dat mensen hun rechten niet kunnen afstaan. Kernbegrippen: natuurrecht, onvervreemdbare rechten, Edmund Burke, Verlichting, edmund burke, verlichting, amerikaanse koloniën Veelgemaakte fouten: - Alleen 'natuurrecht' noemen zonder het specifieke uitgangspunt van onvervreemdbaarheid te benoemen. - Het uitgangspunt niet koppelen aan de specifieke uitspraak van Burke. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-2/vraag/12 ## Vraag 13 – Analyse van Jacques Roux's uitspraak tijdens de Franse Revolutie (2 punten) De revolutionair Jacques Roux zei in 1793 in de Parijse Gemeenteraad: "Wat heeft de Vrijheid te betekenen, wanneer de ene klasse van mensen de andere kan uithongeren? En wat blijft er over van de Gelijkheid, wanneer de rijke, vanuit zijn monopoliepositie, het recht van leven en dood kan uitoefenen over zijn broeders?" 2p 13 Toon aan: - dat volgens Roux de Franse Revolutie nog niet was voltooid, en - dat Roux een risico nam met deze uitspraak op dat moment. Wat kun je verwachten: Je analyseert een citaat van Jacques Roux uit 1793 en toont aan dat de Franse Revolutie volgens hem nog niet voltooid was. Daarnaast toon je aan welk risico Roux nam met deze uitspraak in die specifieke periode. Wat moet je kennen: Je moet de idealen van de Franse Revolutie kennen (vrijheid, gelijkheid). Je moet de historische context van 1793 kennen, specifiek de periode van de Terreur onder leiding van de Jacobijnen en Robespierre, waarin kritiek op de revolutie of de leiders gevaarlijk was. Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron (citaat) analyseren op de inhoud en de betekenis ervan. Je moet de inhoud van de bron koppelen aan bredere historische concepten (idealen van de Franse Revolutie). Je moet de uitspraak plaatsen in de specifieke historische context van 1793 en de risico's die de auteur nam benoemen, gebaseerd op die context. Waar op letten: Let erop dat je voor het tweede deel van de vraag specifiek verwijst naar de periode van de Terreur onder leiding van de Jacobijnen/Robespierre in 1793. Een algemeen risico benoemen is niet voldoende. Kernbegrippen: Franse Revolutie, Jacques Roux, Jacobijnen, Robespierre, Terreur, gelijkheid, vrijheid, franse revolutie, jacques roux, jacobijnen, robespierre, terreur Veelgemaakte fouten: - Voor het tweede deel van de vraag is het niet voldoende om een algemeen risico te noemen; het antwoord moet specifiek verwijzen naar de periode van de Terreur onder leiding van de jacobijnen/Robespierre in 1793. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-2/vraag/13 ## Vraag 14 – Thorbecke en de ontwikkelingen in Nederland (4 punten) Enkele gegevens uit het leven van de Nederlandse politicus Johan Rudolf Thorbecke (1798-1872): 1 In 1825 sprak Thorbecke in een rede zijn ongerustheid uit over de groeiende ongelijkheid onder fabrieksarbeiders. 2 In 1848 schreef Thorbecke een herziening van de grondwet voor Nederland, waarna Nederland een parlementaire democratie werd en de leden van het parlement door middel van censuskiesrecht werden verkozen. 3 In 1863 stemde de Tweede Kamer bij wet in met het besluit van het kabinet-Thorbecke om het Noordzeekanaal en de Rotterdamse Waterweg te laten graven. 4 In 1871 regelde Thorbecke de toelating van Aletta Jacobs als eerste vrouwelijke student aan een universiteit. 4p 14 Toon aan, telkens met een verwijzing naar een ander gegeven, dat Thorbecke: – een politieke ontwikkeling stimuleerde, waarbij je je antwoord ondersteunt met een passend kenmerkend aspect, en – een economische ontwikkeling stimuleerde, waarbij je je antwoord ondersteunt met een passend kenmerkend aspect. Let op: je mag een kenmerkend aspect maar één keer gebruiken. Let op: je mag een gegeven maar één keer gebruiken. Wat kun je verwachten: Je moet aantonen dat Johan Rudolf Thorbecke zowel een politieke als een economische ontwikkeling stimuleerde. Je doet dit door voor elke ontwikkeling een ander gegeven uit de vraag te gebruiken en dit te ondersteunen met een passend kenmerkend aspect. Je mag elk kenmerkend aspect en elk gegeven maar één keer gebruiken. Wat moet je kennen: Je moet de volgende kenmerkende aspecten uit Tijdvak 8: Tijd van burgers en stoommachines (1800-1900) kennen: 'de industriële revolutie die in de westerse wereld de basis legde voor een industriële samenleving', 'discussies over de sociale kwestie', 'voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politieke proces' en 'de opkomst van emancipatiebewegingen'. Je moet weten wat de Grondwet van 1848 inhield, wat een parlementaire democratie is, wat censuskiesrecht betekent, en de context van de sociale kwestie en de opkomst van het feminisme in de 19e eeuw. Wat moet je kunnen: Je moet historische gegevens analyseren en deze koppelen aan relevante kenmerkende aspecten. Je moet oorzaak-gevolgrelaties formuleren tussen de acties van Thorbecke en de bredere politieke en economische ontwikkelingen. Je moet nauwkeurig verwijzen naar specifieke gegevens uit de vraag om je antwoord te onderbouwen. Waar op letten: Let erop dat je voor de politieke en economische ontwikkeling telkens een *ander* gegeven gebruikt. Zorg ervoor dat je ook voor elke ontwikkeling een *ander* kenmerkend aspect kiest. Controleer of de combinatie van het gegeven en het kenmerkend aspect logisch en correct is. Je moet de gekozen kenmerkende aspecten en gegevens slechts één keer gebruiken. Kernbegrippen: Johan Rudolf Thorbecke, Grondwet 1848, Parlementaire democratie, Censuskiesrecht, Sociale kwestie, Feminisme, Emancipatiebewegingen, Industriële revolutie, Infrastructuur, johan rudolf thorbecke, grondwet 1848, parlementaire democratie, censuskiesrecht, sociale kwestie, feminisme, emancipatiebewegingen, industriële revolutie, infrastructuur Veelgemaakte fouten: - Hetzelfde gegeven gebruiken voor zowel de politieke als de economische ontwikkeling. - Hetzelfde kenmerkend aspect gebruiken voor zowel de politieke als de economische ontwikkeling. - Een onjuiste combinatie maken tussen een gegeven en een kenmerkend aspect. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-2/vraag/14 ## Vraag 15 – Analyse van een bron over sociale onrust en overheidsingrijpen (3 punten) Gebruik bron 6. De Italiaanse overheid geeft de opdracht om alle exemplaren van Lotta di classe in beslag te nemen en onderzoek te doen naar Longoni. 3p 15 Licht beide opdrachten van de overheid toe door: – uit te leggen welke politieke boodschap Longoni weergeeft, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron, en – een politieke verklaring te geven voor het onderzoek naar Longoni. Wat kun je verwachten: Je analyseert een bron (schilderij) en legt de politieke boodschap ervan uit. Vervolgens geef je een politieke verklaring voor het ingrijpen van de overheid naar aanleiding van deze bron. Wat moet je kennen: Je moet weten dat in de 19e eeuw (Tijdvak 8: Tijd van burgers en stoommachines, 1800-1900) de Industriële Revolutie leidde tot de sociale kwestie, waarbij grote verschillen ontstonden tussen arm en rijk. Je moet ook bekend zijn met het opkomende socialisme als reactie hierop, dat streefde naar meer gelijkheid en soms werd gezien als een bedreiging voor de gevestigde orde, wat kon leiden tot overheidsingrijpen zoals censuur. Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron (schilderij) analyseren op de politieke boodschap die de maker wil overbrengen. Je moet je antwoord ondersteunen met een specifieke verwijzing naar elementen in de bron. Je moet een politieke verklaring kunnen geven voor overheidsingrijpen, waarbij je de context van de tijd (opkomst socialisme, sociale onrust) betrekt. Waar op letten: Let erop dat je de boodschap van het schilderij concreet omschrijft en deze koppelt aan een specifiek detail uit de bron. Zorg ervoor dat je de politieke verklaring voor het overheidsingrijpen duidelijk verbindt met de angst voor sociale onrust of de verspreiding van socialistische ideeën. De puntentelling is 1 punt voor de boodschap, 1 punt voor de bronverwijzing en 1 punt voor de politieke verklaring. Kernbegrippen: socialisme, sociale kwestie, klassenstrijd, censuur, industriële revolutie Veelgemaakte fouten: - De boodschap van het schilderij te vaag omschrijven. - Vergeten een specifieke verwijzing naar de bron te geven. - De politieke verklaring voor het overheidsingrijpen niet koppelen aan de angst voor socialisme of sociale onrust. - De puntentelling in het correctievoorschrift is onduidelijk en telt niet op tot de maximumscore; de logische verdeling is 1 punt voor de boodschap, 1 punt voor de bronverwijzing en 1 punt voor de politieke verklaring. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-2/vraag/15 ## Vraag 16 – Interpretatie van historische bronnen in verschillende contexten: Angkor Wat en imperialisme (2 punten) Moderne tijd Gebruik bron 7. Henri Mouhot geeft een van de eerste beschrijvingen van de ruïnes van het veertiende-eeuwse Cambodjaanse tempelcomplex Angkor Wat. 2p 16 Verklaar dat het boek van Mouhot: – in de negentiende eeuw volgens Franse lezers het belang van het modern imperialisme benadrukt, en – in de twintigste eeuw voor Cambodjaanse lezers een stimulans vormt voor verzet tegen het westers imperialisme. Wat kun je verwachten: Je verklaart hoe een historisch boek in twee verschillende periodes (19e en 20e eeuw) en vanuit twee verschillende perspectieven (Frans en Cambodjaans) op tegengestelde manieren geïnterpreteerd kan worden, specifiek met betrekking tot modern imperialisme en verzet daartegen. Wat moet je kennen: Je moet weten wat het modern imperialisme inhoudt, inclusief de onderliggende ideologieën zoals de 'civilisatiemissie'. Je moet bekend zijn met de opkomst van nationalisme in gekoloniseerde gebieden in de 20e eeuw. Je moet de context van de Franse kolonisatie van Cambodja en de betekenis van Angkor Wat voor de Cambodjaanse identiteit kennen. Je moet de tijdvakken 'Tijd van burgers en stoommachines' (1800-1900) en 'Tijd van de wereldoorlogen' (1900-1950) kunnen onderscheiden en de kenmerkende aspecten ervan kunnen toepassen. Wat moet je kunnen: Je analyseert een bron (bron 7) en koppelt deze aan bredere historische contexten. Je formuleert oorzaak-gevolgrelaties. Je verklaart hoe verschillende perspectieven (Frans 19e eeuw, Cambodjaans 20e eeuw) leiden tot verschillende interpretaties van dezelfde bron. Je benoemt de rol van een bron bij het benadrukken van het belang van modern imperialisme en bij het stimuleren van verzet tegen westers imperialisme. Waar op letten: Je moet goed onderscheid maken tussen de 19e-eeuwse Franse interpretatie en de 20e-eeuwse Cambodjaanse interpretatie. Zorg ervoor dat je beide perspectieven duidelijk en afzonderlijk toelicht, en dat je ze koppelt aan de juiste historische concepten (modern imperialisme en nationalisme/verzet). Kernbegrippen: modern imperialisme, nationalisme, Angkor Wat, civilisatiemissie, angkor wat, kolonialisme Veelgemaakte fouten: - De twee verschillende perspectieven (Frans 19e-eeuws en Cambodjaans 20e-eeuws) door elkaar halen of onvoldoende toelichten. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-2/vraag/16 ## Vraag 17 – Verklaring van verspreiding van een prent (3 punten) 3p 17 Verklaar deze verspreiding door: - uit te leggen welke boodschap de prent moet overbrengen, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de prent, en - met een gebeurtenis in China in die tijd te verklaren dat deze boodschap in Japan belangrijk wordt gevonden. De volgende vrouwen, die een rol speelden in de Chinese geschiedenis, staan in willekeurige volgorde: 1 Chen Muhua was voorzitster van de commissie die moest toezien op de naleving van de eenkindpolitiek, waarmee de Communistische Partij de Vier Moderniseringen wilde ondersteunen. 2 De verantwoording voor de zuivering van de Communistische Partij tijdens de Culturele Revolutie lag bij Jiang Qing, de derde vrouw van Mao. 3 In naam van keizer Puyi ondertekende keizerin-weduwe Longyu de abdicatie, waarmee een einde kwam aan de Qing-dynastie. 4 Keizerin-weduwe Cixi steunde de Bokseropstand in de hoop dat er een einde zou komen aan de westerse invloeden in China. 5 Na de moord op haar man leidde Su Sanniang een rebellenleger van 2000 soldaten en sloot zich hiermee aan bij de Taipingopstand. 6 Xie Qunying sloot zich als een van de eerste vrouwelijke soldaten aan bij het nationale revolutionaire leger om deel te nemen aan de Noordelijke Veldtocht. Wat kun je verwachten: Je moet een verklaring geven voor de verspreiding van een prent. Dit doe je door eerst de boodschap van de prent uit te leggen en deze te ondersteunen met een verwijzing naar de prent. Vervolgens verklaar je waarom deze boodschap in Japan belangrijk werd gevonden, door een relevante gebeurtenis in China in die tijd te noemen. Wat moet je kennen: Je moet de historische context van het modern imperialisme in Azië kennen, specifiek de situatie in China en Japan in de 19e eeuw. Je moet weten wat de Opiumoorlogen waren en welke gevolgen deze hadden voor China, en hoe dit de Japanse houding ten opzichte van westerse invloeden beïnvloedde. Je moet ook het concept van nationalisme in deze context begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron (prent) analyseren en de boodschap ervan interpreteren. Je moet je interpretatie van de prent ondersteunen met concrete details uit de prent. Je moet oorzaak-gevolgrelaties formuleren door een gebeurtenis in China te koppelen aan de betekenis van de boodschap van de prent voor Japan. Je moet historische feiten en begrippen correct toepassen om een verklaring te geven. Waar op letten: Let erop dat je de boodschap van de prent correct interpreteert als waarschuwing tegen buitenlandse invloeden of als uiting van Japanse superioriteit. Zorg ervoor dat je verwijzing naar de prent je interpretatie van de boodschap direct ondersteunt. De gebeurtenis in China die je noemt, moet relevant zijn voor de dreiging van buitenlandse invloed en de Japanse reactie daarop, zoals het verlies van de Opiumoorlogen of het sluiten van ongelijke verdragen. Je krijgt alleen punten voor de verwijzing naar de prent als je de boodschap correct hebt geïnterpreteerd. Kernbegrippen: Japan, China, Modern imperialisme, Opiumoorlogen, Nationalisme, japan, china, modern imperialisme, opiumoorlogen, nationalisme Veelgemaakte fouten: - De verwijzing naar de prent wordt alleen goedgerekend als de boodschap correct is geïnterpreteerd. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-2/vraag/17 ## Vraag 18 – Chronologische volgorde van vrouwen in de Chinese geschiedenis (2 punten) De volgende vrouwen, die een rol speelden in de Chinese geschiedenis, staan in willekeurige volgorde: 1 Chen Muhua was voorzitster van de commissie die moest toezien op de naleving van de eenkindpolitiek, waarmee de Communistische Partij de Vier Moderniseringen wilde ondersteunen. 2 De verantwoording voor de zuivering van de Communistische Partij tijdens de Culturele Revolutie lag bij Jiang Qing, de derde vrouw van Mao. 3 In naam van keizer Puyi ondertekende keizerin-weduwe Longyu de abdicatie, waarmee een einde kwam aan de Qing-dynastie. 4 Keizerin-weduwe Cixi steunde de Bokseropstand in de hoop dat er een einde zou komen aan de westerse invloeden in China. 5 Na de moord op haar man leidde Su Sanniang een rebellenleger van 2000 soldaten en sloot zich hiermee aan bij de Taipingopstand. 6 Xie Qunying sloot zich als een van de eerste vrouwelijke soldaten aan bij het nationale revolutionaire leger om deel te nemen aan de Noordelijke Veldtocht. 2p 18 Zet deze vrouwen in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers. Wat kun je verwachten: Je krijgt zes beschrijvingen van vrouwen die een rol speelden in de Chinese geschiedenis. Je moet deze beschrijvingen in de juiste chronologische volgorde plaatsen, van vroeger naar later, door alleen de nummers te noteren. Wat moet je kennen: Je moet de chronologie kennen van belangrijke gebeurtenissen in de Chinese geschiedenis, waaronder de Taipingopstand (midden 19e eeuw), de Bokseropstand (rond 1900), het einde van de Qing-dynastie (1912), de Noordelijke Veldtocht (jaren 1920), de Culturele Revolutie (1966-1976) en de eenkindpolitiek (eind jaren 1970). Je moet weten welke vrouwen aan welke gebeurtenis gekoppeld zijn: Su Sanniang aan de Taipingopstand, keizerin-weduwe Cixi aan de Bokseropstand, keizerin-weduwe Longyu aan het einde van de Qing-dynastie, Xie Qunying aan de Noordelijke Veldtocht, Jiang Qing aan de Culturele Revolutie en Chen Muhua aan de eenkindpolitiek. Wat moet je kunnen: Je moet historische gebeurtenissen en personen in de juiste chronologische volgorde kunnen plaatsen. Je moet de beschrijvingen nauwkeurig lezen en de kerngebeurtenis of het tijdvak per beschrijving identificeren. Je moet de nummers van de beschrijvingen correct noteren in de juiste volgorde. Waar op letten: Let goed op de specifieke gebeurtenissen die bij elke vrouw worden genoemd en plaats deze in de juiste historische volgorde. Een foutief geplaatst nummer kan leiden tot puntenaftrek, maar een bijna correcte reeks kan nog 1 punt opleveren. Kernbegrippen: Chinese geschiedenis, chronologie, Taipingopstand, Bokseropstand, Qing-dynastie, Noordelijke Veldtocht, Culturele Revolutie, Eenkindpolitiek, chinese geschiedenis, taipingopstand, bokseropstand, qing-dynastie, noordelijke veldtocht, culturele revolutie, eenkindpolitiek Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-2/vraag/18 ## Vraag 19 – Analyse van Churchills uitspraak over de Conferentie van München (4 punten) De Engelse politicus Winston Churchill schreef in 1938 tijdens de onderhandelingen van de Conferentie van München: "Ik heb het gevoel dat we voor schaamte zullen kiezen en dan iets later in nog ongunstiger termen dan nu oorlog zullen krijgen". 4p 19 Leg deze uitspraak van Churchill uit door: - de kern van de Britse politiek tijdens de Conferentie van München te noemen, en - daarmee de uitspraak over schaamte van Churchill te verklaren, en - de redenering van Churchill uit te leggen dat de Britse politiek zal leiden tot oorlog 'in nog ongunstiger termen'. Wat kun je verwachten: Je legt een uitspraak van Winston Churchill uit over de Conferentie van München (1938) door de Britse politiek te benoemen, de term 'schaamte' te verklaren en Churchills redenering over een toekomstige oorlog 'in nog ongunstiger termen' uit te leggen. Wat moet je kennen: Je moet weten wat de Conferentie van München inhield en wat de kern van de Britse appeasement-politiek was. Je moet de rol van Winston Churchill en Adolf Hitler kennen in deze context. Je moet de positie van Tsjecho-Slowakije in deze onderhandelingen begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet een historische uitspraak kunnen analyseren en verklaren door deze te koppelen aan de historische context. Je moet oorzaak-gevolgrelaties kunnen formuleren, specifiek hoe een politieke beslissing (appeasement) kan leiden tot ongunstige toekomstige omstandigheden (oorlog in ongunstiger termen). Je moet de redenering van een historische figuur kunnen reconstrueren en uitleggen. Waar op letten: Let erop dat je alle drie de deelelementen van de vraag beantwoordt: de kern van de Britse politiek, de verklaring van 'schaamte' en de uitleg van 'ongunstiger termen'. Zorg ervoor dat je de 'schaamte' koppelt aan het opofferen van Tsjecho-Slowakije en de 'ongunstiger termen' verklaart door te benadrukken dat Hitler sterker zou worden. Kernbegrippen: Conferentie van München, appeasement-politiek, Winston Churchill, Adolf Hitler, Tsjecho-Slowakije, conferentie van münchen, winston churchill, adolf hitler, tsjecho-slowakije Veelgemaakte fouten: - Niet alle drie de deelelementen van de vraag beantwoorden. - De link tussen appeasement en 'schaamte' (opofferen van Tsjecho-Slowakije) niet leggen. - De redenering voor 'ongunstiger termen' (Hitler wordt sterker) niet uitleggen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-2/vraag/19 ## Vraag 20 – Verklaren van visie en gevaar in dagboekfragment (4 punten) 4p 20 Verklaar deze visie door uit te leggen: – dat Wilm Hosenfeld met de beschrijving het totalitaire karakter van het nationaalsocialisme afkeurt. – waardoor Wilm Hosenfeld gevaar loopt door het dagboek te versturen. Gebruik bron 10. Messerschmitt maakt na de Tweede Wereldoorlog een succesvolle doorstart in de BRD en specialiseert zich in de productie van betaalbare auto's en naaimachines. Aanvankelijk wordt hier positief op gereageerd, maar de doorstart van bedrijven als Messerschmitt draagt in de jaren 1970 bij aan de opkomst van links terrorisme in West-Duitsland. Wat kun je verwachten: Je moet de visie van Wilm Hosenfeld verklaren door uit te leggen hoe hij het totalitaire karakter van het nationaalsocialisme afkeurt en waarom hij gevaar loopt door zijn dagboek te versturen. Je gebruikt hiervoor bron 9. Wat moet je kennen: Je moet weten wat het totalitaire karakter van het nationaalsocialisme inhoudt, zoals het buiten werking stellen van de rechtsstaat en regeren met terreur. Je moet ook de context van de Tweede Wereldoorlog en het nationaalsocialistische bewind kennen, inclusief het bestaan van censuur en postcontrole. Wat moet je kunnen: Je moet een beschrijving uit bron 9 (Hosenfelds afkeuring van de behandeling van Polen) koppelen aan een kenmerk van het totalitaire karakter van het nationaalsocialisme. Je moet ook de historische context van censuur en postcontrole tijdens het naziregime gebruiken om het gevaar voor Hosenfeld te verklaren. Waar op letten: Let erop dat je bij de eerste deelvraag niet alleen Hosenfelds afkeuring noemt, maar deze ook expliciet koppelt aan een kenmerk van een totalitaire staat (zoals terreur of het ontbreken van een rechtsstaat). Bij de tweede deelvraag moet je de link tussen het versturen van het dagboek en het gevaar expliciet maken via het mechanisme van censuur of postcontrole. Kernbegrippen: totalitarisme, nationaalsocialisme, censuur, Tweede Wereldoorlog, Duitse bezetting van Polen, Wehrmacht, tweede wereldoorlog, duitse bezetting van polen, wehrmacht Veelgemaakte fouten: - Voor de eerste deelvraag is het niet voldoende om alleen de afkeuring van Hosenfeld te noemen; dit moet gekoppeld worden aan een kenmerk van een totalitaire staat (zoals terreur of het ontbreken van een rechtsstaat). - Voor de tweede deelvraag moet de link tussen het versturen van het dagboek en het gevaar expliciet gemaakt worden via het mechanisme van censuur/postcontrole. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-2/vraag/20 ## Vraag 21 – Verklaring van reacties op de doorstart van Messerschmitt (3 punten) Gebruik bron 10. Messerschmitt maakt na de Tweede Wereldoorlog een succesvolle doorstart in de BRD en specialiseert zich in de productie van betaalbare auto's en naaimachines. Aanvankelijk wordt hier positief op gereageerd, maar de doorstart van bedrijven als Messerschmitt draagt in de jaren 1970 bij aan de opkomst van links terrorisme in West-Duitsland. 3p 21 Verklaar beide reacties door: – zonder bron aan te geven bij welke economische ontwikkeling in de BRD in de jaren na 1945 de doorstart past, en – met bron te beredeneren waardoor de doorstart van bedrijven als Messerschmitt bijdraagt aan de opkomst van links terrorisme in de jaren 1970. Wat kun je verwachten: Je moet twee reacties op de doorstart van Messerschmitt verklaren. Eerst geef je zonder bron aan bij welke economische ontwikkeling in de BRD de doorstart past. Daarna beredeneer je met bron 10 waardoor de doorstart van bedrijven als Messerschmitt bijdraagt aan de opkomst van links terrorisme in de jaren 1970. Wat moet je kennen: Je moet weten dat na de Tweede Wereldoorlog in de BRD het 'Wirtschaftswunder' plaatsvond, een snelle economische wederopbouw. Je moet ook de context van de denazificatie in West-Duitsland kennen en de kritiek die hierop ontstond, wat bijdroeg aan de opkomst van links terrorisme in de jaren 1970. Je moet de rol van bedrijven met een nazi-verleden, zoals Messerschmitt, in deze discussie begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet een economische ontwikkeling in de BRD na 1945 benoemen die past bij een succesvolle doorstart. Je moet bron 10 analyseren en de informatie daarin koppelen aan de bredere historische context van de denazificatie en de opkomst van links terrorisme om een oorzaak-gevolgrelatie te beredeneren. Je moet expliciet verwijzen naar de bron en de informatie uit de bron gebruiken in je redenering. Waar op letten: Let erop dat je voor de eerste deelvraag geen bron gebruikt. Voor de tweede deelvraag is het cruciaal dat je de informatie uit bron 10 (het succes van Messerschmitt na de oorlog) expliciet koppelt aan de kritiek op de onvolledige denazificatie en dit als verklaring geeft voor de opkomst van links terrorisme. Een juiste verwijzing naar de bron gecombineerd met een juiste uitleg over de kritiek op de beperkte denazificatie is vereist. Kernbegrippen: Wirtschaftswunder, denazificatie, links terrorisme, BRD, wirtschaftswunder, brd Veelgemaakte fouten: - Voor de tweede deelvraag is een expliciete koppeling nodig tussen de informatie uit de bron (het nazi-verleden van Messerschmitt) en de kritiek op de onvolledige denazificatie. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-2/vraag/21 ## Vraag 22 – Mao's eis voor VN-zetel en de Amerikaanse verwerping (3 punten) In 1945 werden de Verenigde Naties opgericht. In november 1949 eiste Mao de zetel van China hierin op voor de Volksrepubliek, maar deze eis werd met een ruime meerderheid verworpen door verschillende landen, waaronder de Verenigde Staten. 3p 22 Licht deze gebeurtenis toe door: – aan te geven welke boodschap Mao met zijn eis wilde overbrengen aan Chiang Kaishek en – de beslissing van de Verenigde Staten om deze eis te verwerpen uit te leggen, waarbij je je antwoord ondersteunt met een kenmerkend aspect van de twintigste eeuw. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom Mao de zetel van China in de Verenigde Naties opeiste en wat de reden was voor de Verenigde Staten om deze eis te verwerpen, waarbij je een relevant kenmerkend aspect van de twintigste eeuw gebruikt. Wat moet je kennen: Je moet weten dat Mao Zedong de leider was van de Volksrepubliek China en Chiang Kaishek de leider van de Republiek China (Taiwan). Je moet de context van de oprichting van de Verenigde Naties in 1945 kennen. Je moet het kenmerkend aspect 'de verdeling van de wereld in twee ideologische blokken in de greep van een wapenwedloop en de daaruit voortvloeiende dreiging van een atoomoorlog' kunnen toepassen op de Koude Oorlog en de relatie tussen de VS en communistische landen. Wat moet je kunnen: Je moet een historische gebeurtenis (Mao's eis) kunnen interpreteren in de context van binnenlandse Chinese politiek (strijd tussen Mao en Chiang Kaishek). Je moet de beslissing van een land (VS) kunnen verklaren binnen de bredere internationale context (Koude Oorlog). Je moet een kenmerkend aspect van de twintigste eeuw kunnen koppelen aan en gebruiken ter ondersteuning van je uitleg over een historische gebeurtenis. Waar op letten: Je moet de boodschap van Mao aan Chiang Kaishek specifiek benoemen. Je moet de beslissing van de Verenigde Staten uitleggen en deze ondersteunen met een passend kenmerkend aspect. Alleen het noemen van het kenmerkend aspect zonder uitleg over de Amerikaanse beslissing levert geen punten op. Kernbegrippen: Mao Zedong, Chiang Kaishek, Volksrepubliek China, Verenigde Naties, Koude Oorlog, communisme, mao zedong, chiang kaishek, volksrepubliek china, verenigde naties, koude oorlog Veelgemaakte fouten: - Alleen het kenmerkend aspect noemen zonder de beslissing van de VS uit te leggen levert geen punten op. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-2/vraag/22 ## Vraag 23 – Uitleg van een bewering over reclame en koloniaal verleden (2 punten) Gebruik bron 11. Een bewering: Het Indische restaurant Bali gebruikt met deze kaart het koloniale verleden van Nederland om reclame te maken. 2p 23 Leg deze bewering uit. Wat kun je verwachten: Je moet een bewering uitleggen over hoe een Indisch restaurant het koloniale verleden gebruikt voor reclame, waarbij je bron 11 gebruikt. Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van het koloniale verleden van Nederland, specifiek de periode van Nederlands-Indië, en de associaties die daarbij horen, zoals hiërarchie en luxe voor Nederlanders. Je moet begrijpen hoe reclame werkt door associaties te creëren. Wat moet je kunnen: Je moet bron 11 analyseren en de inhoud ervan (een Nederlander die wordt bediend door Indonesiërs) koppelen aan de bewering over het gebruik van het koloniale verleden voor reclame. Je moet een oorzaak-gevolg relatie kunnen formuleren tussen de afbeelding en de reclameboodschap. Je moet de bewering uitleggen door de bron te interpreteren in de context van het koloniale verleden en de commerciële functie van de kaart. Waar op letten: Je moet zowel de bewering uitleggen als een passende verwijzing naar bron 11 maken. Zorg ervoor dat je uitlegt hoe de afbeelding in de bron het koloniale verleden aantrekkelijk presenteert voor potentiële gasten. Kernbegrippen: koloniaal verleden, Nederlands-Indië, reclame, nederlands-indië, beeldvorming Veelgemaakte fouten: - Het antwoord moet zowel een uitleg van de bewering bevatten als een passende verwijzing naar de bron om scorepunten te krijgen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-2/vraag/23 ## Vraag 24 – Betrouwbaarheid van bronnen over de Chinees-Sovjet-Russische relatie (4 punten) Gebruik bron 12. Stel: Je doet onderzoek naar de communistische invloedssfeer in de tweede helft van de jaren 1960 en je hebt twee onderzoeksgebieden: 1 de verhouding tussen China en de Sovjet-Unie. 2 de positie van China in de communistische invloedssfeer. 4p 24 Leg uit dat je de bron **meer** betrouwbaar vindt voor het eerste onderzoeksgebied en **minder** betrouwbaar voor het tweede onderzoeksgebied. Wat kun je verwachten: Je analyseert de betrouwbaarheid van een bron (een artikel uit de Pravda) voor twee verschillende onderzoeksgebieden over de communistische invloedssfeer in de tweede helft van de jaren 1960. Je legt uit waarom de bron voor het ene onderzoeksgebied meer betrouwbaar is en voor het andere minder betrouwbaar. Wat moet je kennen: Je moet weten dat de Pravda de officiële krant van de Communistische Partij van de Sovjet-Unie was en dus een propagandistisch instrument. Je moet de context van de breuk tussen China en de Sovjet-Unie na 1962 kennen. Je moet de term 'communistische invloedssfeer' en de geopolitieke verhoudingen in de Koude Oorlog begrijpen. Wat moet je kunnen: Je kunt de betrouwbaarheid van een bron beoordelen in relatie tot een specifieke onderzoeksvraag. Je kunt het standpunt en de intentie van de auteur van een bron herkennen. Je kunt de inhoud van een bron koppelen aan bredere historische context en gebeurtenissen, zoals de verslechterde relatie tussen China en de Sovjet-Unie. Je kunt argumenten formuleren die de betrouwbaarheid van een bron voor verschillende onderzoeksgebieden onderbouwen. Waar op letten: Let erop dat de betrouwbaarheid van een bron afhankelijk is van de specifieke onderzoeksvraag. Een bron kan betrouwbaar zijn voor het ene aspect en onbetrouwbaar voor het andere. Herken de Pravda als een partijkrant met een eigen agenda (propaganda) en hoe dit de weergave van feiten kan beïnvloeden, vooral als het gaat om concurrentie met andere communistische staten zoals China. Kernbegrippen: Betrouwbaarheid van bronnen, Communistische invloedssfeer, Breuk China-Sovjet-Unie, Propaganda, Pravda, betrouwbaarheid van bronnen, communistische invloedssfeer, breuk china-sovjet-unie, propaganda, pravda Veelgemaakte fouten: - Het niet correct toepassen van het concept 'betrouwbaarheid' dat afhankelijk is van de onderzoeksvraag. - Het niet herkennen van de Pravda als een propagandistisch instrument van de Sovjet-Unie. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-2/vraag/24 ## Vraag 25 – Toelichting twijfel protestbeweging DDR 1989 (2 punten) 2p 25 Licht deze twijfel toe door: - zonder bron aan te geven wat de protestbeweging in 1989 wilde bereiken in de DDR en - met bron aan te geven welke voorspelling de demonstranten uitspraken door op dat moment te verwijzen naar 'een Chinese oplossing'. Een gegeven: In 1995 stelden enkele Kamerleden van de Tweede Kamer voor om een nieuw artikel aan de grondwet toe te voegen, waardoor de overheid de taak kreeg het gebruik van de Nederlandse taal te bevorderen. Wat kun je verwachten: Je moet de twijfel van de protestbeweging in de DDR in 1989 toelichten. Dit doe je in twee delen: eerst geef je zonder bron aan wat de protestbeweging wilde bereiken, en daarna geef je met bron aan welke voorspelling de demonstranten uitspraken door te verwijzen naar 'een Chinese oplossing'. Wat moet je kennen: Je moet weten dat de protestbeweging in de DDR in 1989 politieke hervormingen en meer vrijheid wilde binnen het socialistische systeem. Je moet ook de context kennen van de 'Chinese oplossing', wat verwijst naar het gewelddadig neerslaan van de demonstraties op het Plein van de Hemelse Vrede in China eerder in 1989. Wat moet je kunnen: Je moet historische gebeurtenissen en hun context kunnen benoemen zonder bron. Je moet een bron kunnen interpreteren en koppelen aan historische gebeurtenissen om een voorspelling of standpunt van de auteur/betrokkenen te verklaren. Je moet oorzaak-gevolg relaties kunnen formuleren, specifiek de vrees voor een gewelddadige reactie van de overheid. Waar op letten: Let erop dat je bij het eerste deel van de vraag geen bron gebruikt. Bij het tweede deel moet je expliciet de bron gebruiken en de verwijzing naar 'een Chinese oplossing' koppelen aan het gewelddadig neerslaan van de protesten op het Plein van de Hemelse Vrede. Kernbegrippen: protesten DDR 1989, val van het communisme, Plein van de Hemelse Vrede, Chinese oplossing, protesten ddr 1989, plein van de hemelse vrede, chinese oplossing Veelgemaakte fouten: - De verwijzing naar 'een Chinese oplossing' niet specifiek koppelen aan het gewelddadig neerslaan van de protesten op het Plein van de Hemelse Vrede. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-2/vraag/25 ## Vraag 26 – Noodzaak van grondwetsartikel over de Nederlandse taal (2 punten) Een gegeven: In 1995 stelden enkele Kamerleden van de Tweede Kamer voor om een nieuw artikel aan de grondwet toe te voegen, waardoor de overheid de taak kreeg het gebruik van de Nederlandse taal te bevorderen. 2p 26 Beredeneer waardoor de Kamerleden dit artikel noodzakelijk vonden, waarbij je je antwoord ondersteunt met een kenmerkend aspect. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een voorstel uit 1995 om de Nederlandse taal in de grondwet te verankeren. Je moet beredeneren waarom Kamerleden dit noodzakelijk vonden en je antwoord ondersteunen met een kenmerkend aspect. Wat moet je kennen: Je moet weten dat in de periode na 1945 (Tijdvak 10: Tijd van televisie en computer, 1950-heden) twee belangrijke maatschappelijke ontwikkelingen plaatsvonden die de positie van de Nederlandse taal beïnvloedden: de ontwikkeling van pluriforme en multiculturele samenlevingen en de eenwording van Europa. Je moet de kenmerkende aspecten van Tijdvak 10 kennen, zoals 'de ontwikkeling van pluriforme en multiculturele samenlevingen' en 'de toenemende westerse welvaart die vanaf de jaren zestig van de 20e eeuw aanleiding gaf tot ingrijpende sociaal-culturele veranderingsprocessen' (indirect relevant voor migratie) of 'de eenwording van Europa'. Wat moet je kunnen: Je moet een historische redenering formuleren, waarbij je een oorzaak-gevolgrelatie legt tussen een maatschappelijke ontwikkeling en het voorstel van de Kamerleden. Je moet je redenering ondersteunen door een passend kenmerkend aspect te benoemen en expliciet te koppelen aan je argumentatie. Waar op letten: Let erop dat je redenering duidelijk maakt waarom de Kamerleden het artikel noodzakelijk vonden. Je moet expliciet een kenmerkend aspect noemen en dit direct verbinden met je redenering. Een losse redenering of een los kenmerkend aspect is onvoldoende. Kernbegrippen: pluriforme en multiculturele samenlevingen, eenwording van Europa, Nederlandse taal, grondwet, eenwording van europa, nederlandse taal, tijdvak 10 Veelgemaakte fouten: - Het antwoord moet een expliciete koppeling maken tussen de redenering en een passend kenmerkend aspect. Een losstaande redenering is onvoldoende. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-2/vraag/26 ## Vragen in dit examen ### Vraag 27 – Opgave 2 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen VWO 2022 tijd vak 2 tijds duur: 3 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 26 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 73 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen worden. Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. VW-1021-a-22-2-o ### Pagina 2 Door de tijd heen De volgende denkbeelden over Spanje staan in willekeurige volgorde: 1 In de werken van 'de Tachtigers', een Nederlandse literaire stroming, werd Spanje genoemd als een land waarin socialistische toekomstverwachtingen verkend konden worden. 2 In zijn boek Wealth of Nations beweerde Adam Smith dat Spanje het armste land in Europa was, waarbij zelfs de Spaanse koloniën armer waren dan die van andere Europese landen. 3 Na de verovering van Spanje gaf Napoleon de opdracht om teksten te verzamelen waarin het culturele verval en de decadentie van de Spanjaarden tot uiting kwamen. 4 Ten tijde van de kruistochten werd in Europa beweerd dat koningen in Spanje streden voor behoud van het ware geloof. 5 Tijdens de strijd tegen de troepen van de Habsburgers werden in het gewest Holland geschriften verspreid waarin de Spanjaarden werden neergezet als een bloeddorstig, onbetrouwbaar en hebzuchtig volk. 6 Toen de Spaanse ontdekkingsreizigers Midden-Amerika veroverden, vergeleken de daar wonende Azteken de Spanjaarden met uitgehongerde zwijnen op jacht naar goud. 2p 1 Zet deze denkbeelden over Spanje in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers. VW-1021-a-22-2-o 2/9 lees verder ► ► ► ### Pagina 3 Prehistorie en oudheid Drie gegevens over de 'koninklijke weg' van 2700 kilometer die de Perzische koning Darius I (549-486 voor Christus) opnieuw liet inrichten: 1 De weg werd onderhouden door arbeiders en beveiligd door soldaten. 2 De weg vergemakkelijkte transport tussen de verschillende delen van het Perzische rijk. 3 Darius liet langs de weg inscripties aanbrengen over de opstanden die hij neersloeg en de tegenstanders die hij doodde. Op basis van deze gegevens kun je aantonen dat in Perzië in de vijfde eeuw voor Christus sprake was van een vroeg-stedelijke samenleving. 2p 2 Toon dit aan aan de hand van twee kenmerken van een vroeg-stedelijke samenleving, waarbij je je antwoord ondersteunt met telkens een ander gegeven. Gebruik bron 1. Keizer Claudius heeft verschillende motieven om de triomftocht te laten houden. 4p 3 Leg uit: - op welke wijze de keizer zijn positie verstevigt met deze triomftocht, en - welke boodschap over het Romeins imperialisme de keizer wil overbrengen. De middeleeuwen Twee gegevens over het ontstaan van gilden in West-Europa: 1 De eerste gilden die ontstonden in de tiende eeuw waren koopmansgilden, waarin kooplieden die rondreiden tussen jaarmarkten en lokale markten, zich organiseerden. 2 Rond de twaalfde eeuw ontstonden er in steden ambachtsgilden, die in een machtsstrijd kwamen met de rondreizende kooplieden. 3p 4 Verklaar de gegevens door aan te geven: - dat de vorming van gilden in West-Europa niet mogelijk was door de economische toestand in de vroege middeleeuwen, en - dat de kooplieden zich in de tiende eeuw genoodzaakt voelden om zich te verenigen in een gilde door de bestaande feodale samenleving in West-Europa, en ten slotte - dat de machtsstrijd tussen de kooplieden en de ambachtslieden mede werd veroorzaakt door de toenemende zelfstandigheid van steden. VW-1021-a-22-2-o 3/9 lees verder ### Pagina 4 3a (5p) Gebruik bron 2. De vijf mannen worden veroordeeld op grond van wetten die het stadsbestuur kort daarvoor heeft aangenomen. Geef aan: — bij welke ontwikkeling in de verhouding tussen burgers en het stadsbestuur de veroordeling van de mannen past, en — dat de leden van het stadsbestuur een politiek en een economisch motief hebben voor het aannemen van wetten die leiden tot deze veroordelingen. Enkele gegevens over het stichten van het St. Elisabethgasthuis in Leiden: 1 In 1428 kochten de welgestelde Leidse burgers Jan Dirc Coenenzoon en zijn vrouw Katrijn Willem Tedensdochter een woonhuis en lieten dat verbouwen tot gasthuis voor de verpleging van zieke arme vrouwen. 2 Jan en Katrijn bepaalden dat het gasthuis werd beheerd door leden van het stadsbestuur en door vertegenwoordigers van het St. Margarethaklooster. 3 Het stadsbestuur van Leiden gaf het gasthuis verschillende rechten, zoals het mogen ontvangen van inkomsten uit testamenten en vrijstelling van belastingen. Met deze gegevens kun je aantonen dat in de late middeleeuwen: — een verandering plaatsvond op het gebied van zorg en — het stadsbestuur in Leiden handelde vanuit het uitgangspunt van bonum commune. 2p 6 Toon beide aan, waarbij je je antwoord ondersteunt met telkens een ander gegeven. Vroegmoderne tijd Gebruik bron 3. Historici beweren dat dit schilderij waarschijnlijk in opdracht van een handelaar in Brugge werd gemaakt om een boodschap over de stad over te brengen. 3p 7 Licht deze bewering toe door: — uit te leggen welke boodschap de handelaar wil laten overbrengen over de stad Brugge, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron en — zonder bron aan te geven welke economische ontwikkeling in die tijd deze boodschap noodzakelijk maakte. VW-1021-a-22-2-o 4/9 lees verder ► ►► ### Pagina 5 Het schilderij *De zeven wonderen van Brugge* (zie bron 3) sloot aan bij het thema van de 'zeven wonderen van de oudheid', waarmee topstukken uit de oudheid werden aangeduid. 2p 8 Leg uit dat de zestiende-eeuwse schilder ervan uitging dat het schilderij juist door dit thema aandacht zou trekken. Gebruik bron 4. In de zeventiende eeuw mogen kooplieden uit de Republiek zich van het bestuur in Japan alleen vestigen op het afgeschermde eiland Deshima. De Hollanders leggen zich neer bij deze bepaling. 4p 9 Leg dit uit door: – met bron te verklaren dat het Japanse bestuur bepaalt dat Hollanders zich alleen op Deshima mogen vestigen, en – zonder bron te verklaren waardoor de Hollanders zich neers plegen bij deze bepaling, waarbij je het antwoord ondersteunt met een kenmerkend aspect uit de zeventiende eeuw. In de stad Leiden bepaalde het stadsbestuur in 1702 dat de bestuurlijke functies moesten worden toegewezen aan 'diegene van wie voorouders een aanzienlijke positie in het bestuur hebben gehad'. 2p 10 Leg uit dat een bepaling als deze in de Republiek leidde tot een toename van de Oranjegezindheid onder het gemeen. Gebruik bron 5. Met deze rede wijst Lodewijk XV een standpunt van Montesquieu en een standpunt van Rousseau af. 4p 11 Leg dit voor beide standpunten apart uit, telkens met een andere verwijzing naar de bron. De politicus en filosoof Edmund Burke pleitte in 1775 in het Britse parlement ervoor om de koloniën in Amerika inspraak te geven. Hij zei: "Zelfs als de kolonis ten bij hun vertrek vanuit Engeland afstand zouden hebben gedaan van hun rechten en elk vrijheidsbeginsel hadden afgezworen, dan zou ik mij toch verplicht voelen die twee miljoen mensen in Amerika te regeren op basis van vrijheid!" 2p 12 Leg uit op welk uitgangspunt van natuurrechten Burke deze uitspraak baseerde. De revolutionair Jacques Roux zei in 1793 in de Parijse Gemeenteraad: "Wat heeft de Vrijheid te betekenen, wanneer de ene klasse van mensen de andere kan uithongeren? En wat blijft er over van de Gelijkheid, wanneer de rijke, vanuit zijn monopoliepositie, het recht van leven en dood kan uitoefenen over zijn broeders?" 2p 13 Toon aan: – dat volgens Roux de Franse Revolutie nog niet was voltooid, en – dat Roux een risico nam met deze uitspraak op dat moment. VW-1021-a-22-2-o 5/9 lees verder ### Pagina 6 Moderne tijd Enkele gegevens uit het leven van de Nederlandse politicus Johan Rudolf Thorbecke (1798-1872): 1 In 1825 sprak Thorbecke in een rede zijn ongerustheid uit over de groeiende ongelijkheid onder fabrieksarbeiders. 2 In 1848 schreef Thorbecke een herziening van de grondwet voor Nederland, waarna Nederland een parlementaire democratie werd en de leden van het parlement door middel van censuskiesrecht werden verkozen. 3 In 1854 stemde de Tweede Kamer bij wet in met het besluit van het kabinet-Thorbecke om het Noordzeekanaal en de Rotterdamse Waterweg te laten graven. 4 In 1871 regelde Thorbecke de toelating van Aletta Jacobs als eerste vrouwelijke student aan een universiteit. 4p 14 Toon aan, telkens met een verwijzing naar een ander gegeven, dat Thorbecke: - een politieke ontwikkeling stimuleerde, waarbij je je antwoord ondersteunt met een passend kenmerkend aspect, en - een economische ontwikkeling stimuleerde, waarbij je je antwoord ondersteunt met een passend kenmerkend aspect. Let op: je mag een kenmerkend aspect maar één keer gebruiken. Let op: je mag een gegeven maar één keer gebruiken. Gebruik bron 6. De Italiaanse overheid geeft de opdracht om alle exemplaren van Lotta di classe in beslag te nemen en onderzoek te doen naar Longoni. 3p 15 Licht beide opdrachten van de overheid toe door: - uit te leggen welke politieke boodschap Longoni weergeeft, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron, en - een politieke verklaring te geven voor het onderzoek naar Longoni. Gebruik bron 7. Henri Mouhot geeft een van de eerste beschrijvingen van de ruïnes van het veertiende-eeuwse Cambodjaanse tempelcomplex Angkor Wat. 2p 16 Verklaar dat het boek van Mouhot: - in de negentiende eeuw volgens Franse lezers het belang van het modern imperialisme benadrukt, en - in de twintigste eeuw voor Cambodjaanse lezers een stimulans vormt voor verzet tegen het westers imperialisme. VW-1021-a-22-2-o 6/9 lees verder ►►► ### Pagina 7 Gebruik bron 8. Deze prent wordt in grote aantallen in Japan verspreid. 3p 17 Verklaar deze verspreiding door: - uit te leggen welke boodschap de prent moet overbrengen, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de prent, en - met een gebeurtenis in China in die tijd te verklaren dat deze boodschap in Japan belangrijk wordt gevonden. De volgende vrouwen, die een rol speelden in de Chinese geschiedenis, staan in willekeurige volgorde: 1 Chen Muhua was voorzitster van de commissie die moest toezien op de naleving van de einkindpolitiek, waarmee de Communistische Partij de Vier Moderniseringen wilde ondersteunen. 2 De verantwoording voor de zuivering van de Communistische Partij tijdens de Culturele Revolutie lag bij Jiang Qing, de derde vrouw van Mao. 3 In naam van keizer Puyi ondertekende keizerin-weduwe Longyu de abdicatie, waarmee een einde kwam aan de Qing-dynastie. 4 Keizerin-weduwe Cixi steunde de Bokseropstand in de hoop dat er een einde zou komen aan de westerse invloeden in China. 5 Na de moord op haar man leidde Su Sanniang een rebellenleger van 2000 soldaten en sloot zich hiermee aan bij de Taipingopstand. 6 Xie Qunying sloot zich als een van de eerste vrouwelijke soldaten aan bij het nationale revolutionaire leger om deel te nemen aan de Noordelijke Veldtocht. 2p 18 Zet deze vrouwen in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers. De Engelse politicus Winston Churchill schreef in 1938 tijdens de onderhandelingen van de Conferentie van München: "Ik heb het gevoel dat we voor schaamte zullen kiezen en dan iets later in nog ongunstiger termen dan nu oorlog zullen krijgen". 4p 19 Leg deze uitspraak van Churchill uit door: - de kern van de Britse politiek tijdens de Conferentie van München te noemen, en - daarmee de uitspraak over schaamte van Churchill te verklaren, en - de redenering van Churchill uit te leggen dat de Britse politiek zal leiden tot oorlog 'in nog ongunstiger termen'. VW-1021-a-22-2-0 7/9 lees verder ► ► ► ### Pagina 8 Gebruik bron 9. Wilm Hosenfeld zendt in 1944 zijn dagboek naar zijn vrouw in Duitsland via de post van de Duitse Wehrmacht (legerafdeling). Volgens historici brengt hij daarmee zichzelf in gevaar. 4p 20 Verklaar deze visie door uit te leggen: – dat Wilm Hosenfeld met de beschrijving het totalitaire karakter van het nationaalsocialisme afkeurt – waardoor Wilm Hosenfeld gevaar loopt door het dagboek te versturen. Gebruik bron 10. Messerschmitt maakt na de Tweede Wereldoorlog een succesvolle doorstart in de BRD en specialiseert zich in de productie van betaalbare auto's en naaimachines. Aanvankelijk wordt hier positief op gereageerd, maar de doorstart van bedrijven als Messerschmitt draagt in de jaren 1970 bij aan de opkomst van links terrorisme in West-Duitsland. 3p 21 Verklaar beide reacties door: – zonder bron aan te geven bij welke economische ontwikkeling in de BRD in de jaren na 1945 de doorstart past, en – met bron te beredeneren waardoor de doorstart van bedrijven als Messerschmitt bijdraagt aan de opkomst van links terrorisme in de jaren 1970. In 1945 werden de Verenigde Naties opgericht. In november 1949 eiste Mao de zetel van China hierin op voor de Volksrepubliek, maar deze eis werd met een ruime meerderheid verworpen door verschillende landen, waaronder de Verenigde Staten. 3p 22 Licht deze gebeurtenis toe door: – aan te geven welke boodschap Mao met zijn eis wilde overbrengen aan Chiang Kaishek en – de beslissing van de Verenigde Staten om deze eis te verwerpen uit te leggen, waarbij je je antwoord ondersteunt met een kenmerkend aspect van de twintigste eeuw. Gebruik bron 11. Een bewering: Het Indische restaurant Bali gebruikt met deze kaart het koloniale verleden van Nederland om reclame te maken. 2p 23 Leg deze bewering uit. VW-1021-a-22-2-o 8 / 9 lees verder ► ► ► ### Pagina 9 Gebruik bron 12. Stel: Je doet onderzoek naar de communistische invloedssfeer in de tweede helft van de jaren 1960 en je hebt twee onderzoeksgebieden: 1 de verhouding tussen China en de Sovjet-Unie. 2 de positie van China in de communistische invloedssfeer. Leg uit dat je de bron meer betrouwbaar vindt voor het eerste onderzoeksgebied en minder betrouwbaar voor het tweede onderzoeksgebied. 24 4p Gebruik bron 13. De demonstranten twijfelen over hun actie. Licht deze twijfel toe door: zonder bron aan te geven wat de protestbeweging in 1989 wilde bereiken in de DDR en met bron aan te geven welke voorspelling de demonstranten uitspraken door op dat moment te verwijzen naar 'een Chinese oplossing'. 25 2p Een gegeven: In 1995 stelden enkele Kamerleden van de Tweede Kamer voor om een nieuw artikel aan de grondwet toe te voegen, waardoor de overheid de taak kreeg het gebruik van de Nederlandse taal te bevorderen. 26 2p Ber- Beneden- waardoor de Kamerleden dit artikel noodzakelijk vonden, waarbij je je antwoord ondersteunt met een kenmerkend aspect. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd. VW-1021-a-22-2-0 einde