# Eindexamen Geschiedenis VWO 2022 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-1

## Vraag 1 – Chronologische volgorde van vorstinnen (2 punten)

De volgende vorstinnen staan in willekeurige volgorde:
1 De Berberse koningin Dihya streed in Numidië tegen de islamitische legers die kort na de dood van de profeet Mohammed hun religie in Noord-Afrika wilden verspreiden.
2 De Keltische koningin Boudica voerde Britse stammen aan in een opstand tegen de Romeinen.
3 Farao Hatsjepsoet breidde het internationale handelsnetwerk van Egypte uit om de aanvoer van grondstoffen naar de vroeg-stedelijke gemeenschap Thebe te garanderen.
4 Hertogin Johanna van Brabant moest toezeggingen doen aan de burgers in haar hertogdom, waardoor Brabantse steden meer zelfstandigheid kregen.
5 Keizerin Meisho van Japan liet bij haar paleis een tuin aanleggen met grasvelden en grachten, onder invloed van de Hollandse stijl van tuinaanleg die kort tevoren via de VOC in haar land bekend was geworden.
6 Samen met haar echtgenoot, de Spaanse koning Philips II, vervolgde de Engelse koningin Maria Tudor de protestanten in Engeland.
2p 1 Zet deze vorstinnen in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Wat kun je verwachten: Je krijgt zes beschrijvingen van vorstinnen uit verschillende historische periodes. Je moet deze vorstinnen in de juiste chronologische volgorde plaatsen, van vroeger naar later, door alleen de nummers te noteren.

Wat moet je kennen: Je moet de volgende historische figuren en hun context kunnen plaatsen in de juiste tijdvakken: Farao Hatsjepsoet (Egyptische oudheid), Keltische koningin Boudica (Romeinse tijd), Berberse koningin Dihya (vroege middeleeuwen/islamitische expansie), Hertogin Johanna van Brabant (late middeleeuwen), Engelse koningin Maria Tudor (16e eeuw/Reformatie), Keizerin Meisho van Japan (17e eeuw/VOC). Je moet de kenmerkende aspecten en belangrijke gebeurtenissen van de Oudheid, Middeleeuwen en Vroegmoderne Tijd kennen om de juiste volgorde te bepalen.

Wat moet je kunnen: Je moet historische gebeurtenissen en personen chronologisch kunnen ordenen. Je moet de beschrijvingen kunnen analyseren op tijdsaanduidingen en historische context om de juiste plaats in de tijd te bepalen. Je moet de volgorde van de nummers correct noteren.

Waar op letten: Let goed op de specifieke details in elke beschrijving die verwijzen naar een bepaalde periode of gebeurtenis (bijvoorbeeld 'islamitische legers die kort na de dood van de profeet Mohammed', 'opstand tegen de Romeinen', 'Philips II', 'VOC'). Voorkom het verwisselen van de volgorde van vorstinnen binnen hetzelfde tijdvak, zoals Hatsjepsoet en Boudica in de Oudheid, of Maria Tudor en Meisho in de Vroegmoderne Tijd.

Kernbegrippen: Chronologie, Oudheid, Middeleeuwen, Vroegmoderne tijd, chronologie, oudheid, middeleeuwen, vroegmoderne tijd, islamitische expansie, voc

Veelgemaakte fouten:
- Verwisselen van de volgorde binnen een tijdvak (bijv. Oudheid: Hatsjepsoet vs Boudica; Vroegmoderne tijd: Maria Tudor vs Meisho).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-1/vraag/1

## Vraag 2 – Verklaring waardering Boudica in verschillende periodes (2 punten)

Twee gegevens over de waardering voor koningin Boudica (zie vraag 1):
1 Verhalen over Boudica waren tijdens de regeringsperiode van de Engelse koningin Elizabeth I (1533-1603) een populair onderwerp voor toneelstukken.
2 Toen in 1843 kunstenaars werden opgeroepen om een voorstel in te dienen voor fresco's voor op het parlementsgebouw van Groot-Brittannië, zonden vijf kunstenaars een voorstel in met een afbeelding van Boudica.

2p 2 Geef voor beide periodes een verklaring voor de waardering voor Boudica, waarbij je je antwoord telkens ondersteunt met een kenmerkend aspect van die tijd.

Wat kun je verwachten: Je moet voor twee verschillende historische periodes (de regeringsperiode van Elizabeth I en de negentiende eeuw) verklaren waarom koningin Boudica gewaardeerd werd. Je moet je verklaring telkens ondersteunen met een passend kenmerkend aspect van die tijd.

Wat moet je kennen: Je moet de kenmerkende aspecten van Tijdvak 5: Tijd van ontdekkers en hervormers (1500-1600) en Tijdvak 8: Tijd van burgers en stoommachines (1800-1900) kennen. Specifiek moet je weten dat in de tijd van Elizabeth I sprake was van 'de heroriëntatie op de klassieke oudheid' en dat in de negentiende eeuw 'de opkomst van politiek-maatschappelijke stromingen als nationalisme' en/of 'de opkomst van politiek-maatschappelijke stromingen als feminisme' speelde. Je moet de historische context van Boudica en haar relevantie voor deze periodes begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet historische gegevens kunnen verklaren door deze te koppelen aan de kenmerkende aspecten van de betreffende tijdvakken. Je moet oorzaak-gevolgrelaties kunnen formuleren tussen historische ontwikkelingen (zoals de heroriëntatie op de klassieke oudheid of de opkomst van nationalisme/feminisme) en de waardering voor een historische figuur (Boudica).

Waar op letten: Je moet ervoor zorgen dat je niet alleen een kenmerkend aspect noemt, maar dat je dit aspect ook expliciet verbindt met de waardering voor Boudica in de specifieke periode. Je moet voor elke periode een aparte verklaring geven met een ondersteunend kenmerkend aspect.

Kernbegrippen: Boudica, Elizabeth I, Renaissance, Nationalisme, Feminisme, boudica, elizabeth i, renaissance, nationalisme, feminisme

Veelgemaakte fouten:
- Alleen een kenmerkend aspect noemen zonder dit te verbinden aan de waardering voor Boudica in de specifieke periode.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-1/vraag/2

## Vraag 4 – Feodale stelsel en primogenituur in Engeland (3 punten)

De Normandiërs veroverden in 1066 Engeland, waarna hun aanvoerder, Willem de Veroveraar, Engelse landerijen toewees aan Normandische edelen die mee hadden gestreden. De Normandiërs introduceerden daarna de primogenituur, de bepaling dat de oudste zoon alles erfde, terwijl eventuele dochters en jongere zonen werden uitgesloten van de erfenis.
Volgens historici ondersteunde de introductie van de primogenituur de invoering van het feodale stelsel.
3p 4 Ondersteun deze redenering door:
− aan te tonen dat Willem de Veroveraar het feodale stelsel invoerde in Engeland en
− uit te leggen op welke wijze de primogenituur het functioneren van dit stelsel ondersteunde.

Wat kun je verwachten: Je moet een redenering ondersteunen door aan te tonen dat Willem de Veroveraar het feodale stelsel invoerde in Engeland en uit te leggen hoe de primogenituur dit stelsel ondersteunde.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat Willem de Veroveraar in 1066 Engeland veroverde. Je moet het feodale stelsel kennen, inclusief de relatie tussen leenheer en vazal, en de uitwisseling van land voor militaire dienst. Je moet de definitie van primogenituur kennen: de bepaling dat de oudste zoon alles erft, met uitsluiting van dochters en jongere zonen. Je moet de historische context van de Normandiërs in Engeland begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet historische feiten kunnen gebruiken om een redenering te ondersteunen. Je moet oorzaak-gevolgrelaties kunnen uitleggen, specifiek hoe de primogenituur het functioneren van het feodale stelsel beïnvloedde. Je moet complexe historische processen kunnen analyseren en de onderlinge verbanden kunnen benoemen.

Waar op letten: Let erop dat je beide delen van de vraag beantwoordt: zowel de invoering van het feodale stelsel door Willem de Veroveraar als de ondersteunende rol van de primogenituur. Het is niet voldoende om alleen de primogenituur te definiëren; je moet de functie ervan binnen het feodale stelsel uitleggen. Zorg ervoor dat je uitlegt hoe de primogenituur voorkwam dat land versnipperde en hoe dit de positie van vazallen en de controle van de leenheer beïnvloedde.

Kernbegrippen: Normandiërs, Willem de Veroveraar, feodale stelsel, leenstelsel, primogenituur, vazallen, leenheer, normandiërs, willem de veroveraar

Veelgemaakte fouten:
- De vraag bestaat uit twee delen; beide moeten beantwoord worden.
- Het is niet voldoende om primogenituur te definiëren; de functie binnen het feodale stelsel moet worden uitgelegd.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-1/vraag/4

## Vraag 5 – Analyse van privileges en poorters in Brugge (3 punten)

Een anekdote:
Vanaf 1252 verleende gravin Margaretha II van Vlaanderen privileges aan kooplieden uit Duitsland, Frankrijk en Spanje. De kooplieden mochten zich in de stad Brugge vestigen, betaalden minder tol, mochten huizen in de stad kopen en tegen gunstige voorwaarden kelders en pakhuizen huren. De poorters van Brugge verzetten zich aanvankelijk tegen haar besluit die privileges te verlenen.

3p 5 Licht deze anekdote toe door:
− aan te geven welke economische verandering Margaretha in Brugge bevorderde met het verlenen van de privileges en
− te beredeneren welk economisch en welk politiek bezwaar de poorters van Brugge hadden tegen het verlenen van de privileges.

Wat kun je verwachten: Je analyseert een anekdote over privileges verleend door gravin Margaretha II van Vlaanderen aan kooplieden in Brugge. Je moet de economische verandering die zij bevorderde benoemen en de economische en politieke bezwaren van de poorters van Brugge beredeneren.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat privileges zijn in de context van de Middeleeuwen. Je moet de rol van poorters en het grafelijk gezag kennen. Je moet de economische en politieke structuren van steden in de Middeleeuwen begrijpen, inclusief het concept van stedelijke autonomie en internationale handel. Je moet de context van Tijdvak 4: Tijd van steden en staten (1000-1500) kennen, waarin steden opkwamen en handel floreerde.

Wat moet je kunnen: Je leest de anekdote zorgvuldig en identificeert de kerninformatie. Je analyseert de anekdote om de economische verandering te bepalen die Margaretha bevorderde. Je beredeneert op basis van de anekdote de economische bezwaren van de poorters (concurrentie). Je beredeneert op basis van de anekdote de politieke bezwaren van de poorters (aantasting van stadsrechten/autonomie door grafelijk gezag). Je formuleert je antwoord duidelijk en specifiek, waarbij je onderscheid maakt tussen economische en politieke argumenten.

Waar op letten: Let erop dat je bij de economische verandering specifiek de internationale of overzeese handel noemt, niet alleen 'handel' in het algemeen. Zorg dat je zowel een economisch als een politiek bezwaar van de poorters benoemt en deze duidelijk onderscheidt.

Kernbegrippen: privileges, poorters, Brugge, internationale handel, stedelijke autonomie, grafelijk gezag, concurrentie

Veelgemaakte fouten:
- Voor het eerste punt is het noemen van 'handel' te algemeen; het moet specifiek gaan over internationale of overzeese handel.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-1/vraag/5

## Vraag 6 – Verklaring van het streven naar begijnhoven voor mulieres religiosae (3 punten)

3p 6 Verklaar dit streven door: - met bron aan te geven welke bijdrage de *mulieres religiosae* volgens Van Heisterbach kunnen leveren aan het religieuze leven van stedelingen en - zonder bron uit te leggen welke ontwikkeling in de geloofsbeleving van stedelingen de geestelijkheid onder controle wil houden door de *mulieres religiosae* in begijnhoven te laten wonen. Twee gegevens over pauselijke bullen (brieven): 1 In 1455 gaf paus Nicolaas V met de bul *Romanus Pontifex* de Portugese koning Alfonso toestemming om in de landen onder de Sahara (in Afrika) "over te gaan tot invasie en de opsporing, de gevangenneming en onderwerping van alle Saracenen (moslims) en heidenen en alle vijanden van het christelijke geloof (...) en hen aan eeuwige slavernij te onderwerpen". 2 In 1493 schreef paus Alexander VI in de bul *Inter Caetera* dat een christelijke natie niet het recht had een land in te nemen dat al eerder door een andere christelijke natie was veroverd.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom de geestelijkheid wilde dat 'mulieres religiosae' (religieuze vrouwen) in begijnhoven woonden. Je doet dit door eerst met behulp van bron 2 aan te geven welke bijdrage deze vrouwen volgens Van Heisterbach konden leveren aan het religieuze leven van stedelingen. Daarna leg je, zonder bron, uit welke ontwikkeling in de geloofsbeleving van stedelingen de geestelijkheid onder controle wilde houden door de vrouwen in begijnhoven te plaatsen.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat 'mulieres religiosae' en begijnhoven zijn in de context van de middeleeuwse geloofsbeleving. Je moet de algemene ontwikkeling van de geloofsbeleving van stedelingen in de late middeleeuwen kennen, met name de opkomst van een meer persoonlijke geloofsbeleving. Je moet de rol van de geestelijkheid in het controleren en sturen van religieuze praktijken begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een bron (bron 2) kunnen halen en deze gebruiken om een specifieke vraag te beantwoorden. Je moet historische ontwikkelingen en motieven kunnen verklaren door oorzaak-gevolgrelaties te leggen. Je moet een onderscheid kunnen maken tussen informatie die je uit een bron haalt en informatie die je uit je algemene historische kennis put. Je moet de motivatie van de geestelijkheid (controle uitoefenen) kunnen koppelen aan de oplossing (vrouwen in begijnhoven plaatsen).

Waar op letten: Let erop dat je duidelijk onderscheid maakt tussen het deel van je antwoord dat gebaseerd is op bron 2 en het deel dat je zonder bron beantwoordt. Zorg ervoor dat je de redenering van de geestelijkheid om de persoonlijke geloofsbeleving te controleren door middel van begijnhoven helder formuleert.

Kernbegrippen: mulieres religiosae, begijnhoven, persoonlijke geloofsbeleving, geestelijkheid, stedelingen

Veelgemaakte fouten:
- Het antwoord moet een duidelijk onderscheid maken tussen het deel dat gebaseerd is op de bron en het deel dat zonder bron beantwoord moet worden.
- De redenering moet de motivatie van de geestelijkheid (controle uitoefenen) koppelen aan de oplossing (vrouwen in begijnhoven plaatsen).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-1/vraag/6

## Vraag 7 – Analyse van pauselijke bullen en historische ontwikkelingen (3 punten)

Twee gegevens over pauselijke bullen (brieven):
1 In 1455 gaf paus Nicolaas V met de bul Romanus Pontifex de Portugese koning Alfonso toestemming om in de landen onder de Sahara (in Afrika) "over te gaan tot invasie en de opsporing, de gevangenneming en onderwerping van alle Saracenen (moslims) en heidenen en alle vijanden van het christelijke geloof (...) en hen aan eeuwige slavernij te onderwerpen".
2 In 1493 schreef paus Alexander VI in de bul Inter Caetera dat een christelijke natie niet het recht had een land in te nemen dat al eerder door een andere christelijke natie was veroverd.

3p 7
Geef aan, waarbij je je antwoord telkens ondersteunt met een verschillend kenmerkend aspect:
- welke ontwikkeling, die plaatsvond tijdens de middeleeuwen, paus Nicolaas V ondersteunde met zijn bul Romanus Pontifex en
- op welke ontwikkeling in de zestiende eeuw paus Alexander VI vooruit liep met de bul Inter Caetera en ten slotte
- welke ontwikkeling in de vroegmoderne tijd werd gerechtvaardigd met de bul Romanus Pontifex.
Let op: je mag een kenmerkend aspect maar één keer gebruiken.

Wat kun je verwachten: Je analyseert twee pauselijke bullen en koppelt deze aan specifieke historische ontwikkelingen en kenmerkende aspecten uit verschillende tijdvakken. Je moet drie deelvragen beantwoorden, waarbij je telkens een ander kenmerkend aspect gebruikt en je antwoord ondersteunt met de inhoud van de betreffende bul.

Wat moet je kennen: Je moet de volgende kenmerkende aspecten kennen en kunnen toepassen:
- 'De expansie van de christelijke wereld naar buiten toe, onder andere in de vorm van de kruistochten' (Tijdvak 4: Tijd van steden en staten, 1000-1500).
- 'Het begin van de Europese overzeese expansie' (Tijdvak 5: Tijd van ontdekkers en hervormers, 1500-1600).
- 'De uitbouw van de Europese overheersing, met name in de vorm van plantagekoloniën en de daarmee verbonden trans-Atlantische slavenhandel, en de opkomst van het abolitionisme' (Tijdvak 6: Tijd van regenten en vorsten, 1600-1700).
Je moet ook de context van de pauselijke bullen Romanus Pontifex (1455) en Inter Caetera (1493) begrijpen, inclusief hun inhoud en implicaties voor de Europese expansie en slavernij.

Wat moet je kunnen: Je moet:
- De inhoud van historische bronnen (pauselijke bullen) analyseren.
- Historische ontwikkelingen en tijdvakken correct benoemen.
- Kenmerkende aspecten nauwkeurig toepassen op specifieke historische gebeurtenissen of documenten.
- Oorzaak-gevolgrelaties en rechtvaardigingen in de geschiedenis herkennen en formuleren.
- Je antwoord ondersteunen met concrete verwijzingen naar de brontekst.
- Zorgen dat je elk kenmerkend aspect slechts één keer gebruikt.

Waar op letten: Let erop dat je voor elke deelvraag een *verschillend* kenmerkend aspect gebruikt. Zorg ervoor dat je antwoord niet alleen het kenmerkende aspect noemt, maar ook duidelijk uitlegt *hoe* de inhoud van de pauselijke bul de genoemde ontwikkeling ondersteunt, vooruitloopt op, of rechtvaardigt. Koppel de bul dus expliciet aan het kenmerkende aspect.

Kernbegrippen: pauselijke bul, Romanus Pontifex, Inter Caetera, expansie van de christelijke wereld, kruistochten, Europese overzeese expansie, plantagekoloniën, trans-Atlantische slavenhandel, romanus pontifex, inter caetera, europese overzeese expansie, trans-atlantische slavenhandel

Veelgemaakte fouten:
- Een kenmerkend aspect noemen zonder dit te koppelen aan de inhoud van de betreffende pauselijke bul.
- Hetzelfde kenmerkend aspect meer dan één keer gebruiken.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-1/vraag/7

## Vraag 8 – Propaganda over de Val van Antwerpen (1585) (2 punten)

Gebruik bron 3.
De stad Antwerpen neemt vanaf 1585 een belangrijke plaats in als onderwerp van propaganda tijdens de periode van de Opstand.
2p 8 Geef aan welke propagandaboodschap over Antwerpen hier wordt afgebeeld, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.

Wat kun je verwachten: Je analyseert een propagandaprent over de Spaanse overname van Antwerpen in 1585. Je identificeert de propagandaboodschap en ondersteunt deze met een specifieke verwijzing naar elementen in de bron.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat de Val van Antwerpen in 1585 een belangrijk moment was tijdens de Opstand. Je moet begrijpen wat propaganda is en hoe het werd ingezet om een bepaald standpunt te promoten, in dit geval een pro-Spaans standpunt. Je moet de context van het Spaanse Rijk en de Opstand kennen.

Wat moet je kunnen: Je kunt een historische bron (prent) analyseren op de afgebeelde boodschap. Je kunt de propagandaboodschap van de bron formuleren. Je kunt je antwoord ondersteunen met concrete verwijzingen naar elementen in de bron.

Waar op letten: Let erop dat je zowel de propagandaboodschap correct formuleert als een passende verwijzing naar de bron geeft. Als de boodschap niet klopt, krijg je geen punten voor de verwijzing. Zorg dat je de beschrijving van de prent koppelt aan de propagandaboodschap, niet alleen beschrijft wat je ziet.

Kernbegrippen: Val van Antwerpen (1585), propaganda, Opstand, Spaanse Rijk, val van antwerpen (1585), opstand, spaanse rijk

Veelgemaakte fouten:
- De boodschap en de verwijzing naar de bron worden als twee aparte onderdelen beoordeeld. Een onjuiste boodschap levert ook geen punt op voor een correcte verwijzing naar de bron.
- De vraag gaat over de propagandaboodschap, niet alleen over wat er te zien is. De beschrijving van de prent moet gekoppeld worden aan de boodschap.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-1/vraag/8

## Vraag 9 – Verklaring van koninklijke betaling voor pamflet over de Republiek (3 punten)

3p 9 Henry Stubbe krijgt 200 pond van de Engelse koning voor zijn pamflet. Verklaar dat de koning voor dit pamflet betaalt door: - aan te geven op welk kenmerk van het bestuur van de Republiek Stubbe kritiek geeft en - uit te leggen welke boodschap de Engelse koning juist in 1672 met het pamflet aan zijn onderdanen wil overbrengen. Gebruik bron 5. Een bewering: Pierre-Augustin Caron de Beaumarchais wil verlichte denkbeelden verspreiden.

Wat kun je verwachten: Je moet verklaren waarom de Engelse koning betaalt voor een pamflet van Henry Stubbe. Je doet dit door aan te geven op welk kenmerk van het bestuur van de Republiek Stubbe kritiek geeft en uit te leggen welke boodschap de Engelse koning in 1672 aan zijn onderdanen wil overbrengen. Je gebruikt hiervoor bron 4.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat het particularisme van steden en gewesten of de soevereiniteit van de gewesten inhoudt als kenmerk van het bestuur van de Republiek. Je moet de historische context van het Rampjaar 1672 kennen, inclusief de oorlog tussen Engeland en de Republiek. Je moet begrijpen hoe propaganda in deze context werd ingezet.

Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron (bron 4) analyseren om kritiekpunten te identificeren. Je moet historische gebeurtenissen (Rampjaar 1672) en hun context (oorlogssituatie) gebruiken om een verklaring te formuleren. Je moet oorzaak-gevolgrelaties leggen tussen de kritiek in het pamflet, de historische context en de intentie van de Engelse koning.

Waar op letten: Let erop dat je bij de tweede deelvraag specifiek ingaat op de oorlogssituatie in 1672. Een algemeen antwoord over rivaliteit is onvoldoende; je moet de boodschap van de koning koppelen aan de oorlog tegen de Republiek in dat specifieke jaar.

Kernbegrippen: particularisme, soevereiniteit van de gewesten, Rampjaar 1672, Engels-Nederlandse Oorlogen, propaganda, rampjaar 1672, engels-nederlandse oorlogen

Veelgemaakte fouten:
- De opmerking in het CV benadrukt dat het antwoord op de tweede deelvraag de oorlogssituatie van 1672 moet bevatten om een punt te scoren. Een algemeen antwoord over de rivaliteit is onvoldoende.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-1/vraag/9

## Vraag 10 – Analyse van Verlichte Denkbeelden in Toneelstukken (3 punten)

3p 10 Ondersteun deze bewering door: - met de bron uit te leggen welk verlicht denkbeeld wordt verwoord in dit toneelstuk en - zonder bron te verklaren waardoor een toneelstuk geschikt is voor de verspreiding van nieuwe denkbeelden. Een anekdote: De componist Mozart maakte van Figaro (zie bron 5) een opera. Hij veranderde de kritiek van het originele toneelstuk in kritiek op herendiensten. Voor keizer Jozef II was dit een voorwaarde om de uitvoering van Figaro goed te keuren.

Wat kun je verwachten: Je moet een bewering ondersteunen door twee taken uit te voeren: eerst leg je met behulp van bron 5 uit welk verlicht denkbeeld in het toneelstuk wordt verwoord, en daarna verklaar je zonder de bron waarom een toneelstuk geschikt is voor de verspreiding van nieuwe denkbeelden.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat de Verlichting inhoudt en welke kritiek er was op de bestaande gezagsverhoudingen en de standenmaatschappij. Je moet specifiek het verlichte denkbeeld kennen dat voorrechten op basis van geboorte onredelijk zijn en dat de samenleving gebaseerd moet zijn op talenten en verdiensten. Je moet ook de context van de verspreiding van ideeën in de 18e eeuw kennen.

Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron (een toneelstukfragment) analyseren op de inhoud en deze inhoud koppelen aan specifieke verlichte denkbeelden. Je moet een verklaring kunnen geven voor de effectiviteit van een medium (toneelstuk) voor de verspreiding van ideeën, zonder daarbij de bron te gebruiken.

Waar op letten: Let goed op dat je bij het analyseren van de bron specifiek ingaat op de kritiek op voorrechten gebaseerd op geboorte en de onredelijkheid van bestaande gezagsverhoudingen, in plaats van een algemeen antwoord als 'gelijkheid'. Je moet de twee delen van de vraag duidelijk scheiden: één deel met bronanalyse en één deel zonder bron.

Kernbegrippen: Verlichting, Kritiek op standenmaatschappij, Verspreiding van ideeën, verlichting, kritiek op standenmaatschappij, verspreiding van ideeën, toneelstukken

Veelgemaakte fouten:
- Het antwoord 'gelijkheid' is te algemeen of onjuist; het gaat specifiek om de onredelijkheid van op geboorte gebaseerde voorrechten.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-1/vraag/10

## Vraag 11 – Jozef II: Verlicht en Absoluut Vorst (2 punten)

2p 11 Toon aan, telkens met een verwijzing naar deze anekdote, dat Jozef II zowel een verlichte als een absolute vorst was. Twee gegevens over de veroordeling van Olympe de Gouges: 1 In 1793 werd Olympe de Gouges ter dood veroordeeld na de publicatie van een pamflet waarin ze schreef dat de bevolking zou moeten kunnen kiezen welke staatsvorm Frankrijk zou moeten krijgen: een constitutionele monarchie of een republiek. 2 Een anonieme ooggetuige gaf kritiek op haar veroordeling, waarbij hij zei dat Olympe de Gouges gratie moest krijgen vanwege haar bijdrage aan de revolutie.

Wat kun je verwachten: Je moet aantonen dat Jozef II zowel een verlichte als een absolute vorst was, door telkens te verwijzen naar de anekdote.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat verlicht absolutisme inhoudt. Je moet de kenmerken van een verlicht vorst kennen, zoals het streven naar verbetering van de levensomstandigheden van het volk en het inperken van adellijke voorrechten. Je moet ook de kenmerken van een absolute vorst kennen, zoals het uitoefenen van censuur en het beschermen van de eigen machtspositie. Je moet de historische context van Jozef II en zijn beleid begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst (anekdote) analyseren en interpreteren. Je moet specifieke elementen uit de anekdote kunnen selecteren en deze koppelen aan de begrippen 'verlicht' en 'absoluut'. Je moet een argumentatie kunnen formuleren die aantoont hoe Jozef II's acties beide aspecten van zijn heerschappij weerspiegelen, met een duidelijke verwijzing naar de anekdote.

Waar op letten: Let erop dat je voor zowel het 'verlichte' als het 'absolute' aspect een specifieke verwijzing naar de anekdote maakt. Zorg ervoor dat je uitleg duidelijk maakt waarom het gekozen fragment uit de anekdote past bij het verlichte dan wel absolute karakter van Jozef II.

Kernbegrippen: Jozef II, Verlicht absolutisme, Censuur, Herendiensten, jozef ii, verlicht absolutisme, censuur, herendiensten

Veelgemaakte fouten:
- De twee aspecten (verlicht en absoluut) moeten beide correct worden gekoppeld aan een specifiek element uit de anekdote.
- Het antwoord moet expliciet verwijzen naar de anekdote, zoals de vraag vereist.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-1/vraag/11

## Vraag 12 – Olympe de Gouges en de Franse Revolutie (3 punten)

Twee gegevens over de veroordeling van Olympe de Gouges:
1 In 1793 werd Olympe de Gouges ter dood veroordeeld na de publicatie van een pamflet waarin ze schreef dat de bevolking zou moeten kunnen kiezen welke staatsvorm Frankrijk zou moeten krijgen: een constitutionele monarchie of een republiek.
2 Een anonieme ooggetuige gaf kritiek op haar veroordeling, waarbij hij zei dat Olympe de Gouges gratie moest krijgen vanwege haar bijdrage aan de revolutie.
3p 12 Licht beide gegevens toe door:
- uit te leggen dat de inhoud van het pamflet voor de jakobijnen reden was Olympe de Gouges ter dood te veroordelen en
- met een ander voorbeeld van het werk van Olympe de Gouges de mening van de ooggetuige dat zij had bijgedragen aan de revolutie te ondersteunen.

Wat kun je verwachten: Je krijgt twee gegevens over Olympe de Gouges en haar veroordeling. Je moet deze gegevens toelichten door uit te leggen waarom de jakobijnen haar pamflet als reden zagen voor haar veroordeling en door een ander voorbeeld van haar werk te noemen dat haar bijdrage aan de revolutie ondersteunt.

Wat moet je kennen: Je moet weten wie Olympe de Gouges was en wat haar rol was tijdens de Franse Revolutie. Je moet de ideologie van de jakobijnen kennen, met name hun standpunt over de staatsvorm (republiek) en hun rol als leiders van de revolutie. Je moet het verschil kennen tussen een constitutionele monarchie en een republiek. Je moet weten wat de 'Verklaring van de rechten van de vrouw' inhield en waarom dit een bijdrage was aan de revolutionaire (verlichte/democratische) ideeën. Je moet de context van de Terreur in 1793 kennen.

Wat moet je kunnen: Je moet historische gebeurtenissen (veroordeling van Olympe de Gouges) in verband brengen met de politieke ideologie van een groep (jakobijnen). Je moet een historisch voorbeeld (Verklaring van de rechten van de vrouw) gebruiken om een bewering (bijdrage aan de revolutie) te ondersteunen. Je moet oorzaak-gevolg relaties formuleren (pamflet -> veroordeling).

Waar op letten: Let erop dat je bij de eerste deelvraag expliciet de jakobijnen/radicalen koppelt aan hun leiderschap van de republiek of hun streven naar de afschaffing van de monarchie. Alleen dan krijg je punten voor dit deel. Zorg ervoor dat je een concreet ander voorbeeld van Olympe de Gouges' werk noemt dan het pamflet uit de vraagtekst.

Kernbegrippen: Olympe de Gouges, Jakobijnen, Franse Revolutie, Terreur, constitutionele monarchie, republiek, Verklaring van de rechten van de vrouw, Verlichte ideeën, democratische revolutie, olympe de gouges, jakobijnen, franse revolutie, terreur, verklaring van de rechten van de vrouw, verlichte ideeën

Veelgemaakte fouten:
- Voor de eerste deelvraag moeten de jakobijnen/radicalen expliciet worden gekoppeld aan hun rol als leiders van de republiek of voorstanders van de afschaffing van de monarchie om punten te krijgen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-1/vraag/12

## Vraag 13 – Verdrag van Nanjing en imperialisme (4 punten)

In het verdrag van Nanjing, dat Groot-Brittannië en China in 1842 sloten, stond: "Het is noodzakelijk en wenselijk dat Britse onderdanen een haven hebben waar zij naar behoefte hun schepen kunnen onderhouden als dat nodig is. Zijne Majesteit de keizer van China zal daarvoor het eiland Hongkong afstaan aan Hare Majesteit de Koningin van Groot-Brittannië."
Een bewering:
Het Verdrag van Nanjing was een gevolg van de politieke situatie in China en van het toenemende Britse imperialisme.
4p 13 Leg beide delen van de bewering uit, waarbij je je antwoord telkens ondersteunt met een andere verwijzing naar het verdrag.

Wat kun je verwachten: Je moet een bewering over het Verdrag van Nanjing uitleggen. De bewering heeft twee delen: het verdrag als gevolg van de politieke situatie in China en als gevolg van het toenemende Britse imperialisme. Je moet elk deel van de bewering uitleggen en telkens een *andere* verwijzing naar de gegeven tekst van het verdrag gebruiken om je uitleg te ondersteunen.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat het Verdrag van Nanjing inhield en de context ervan kennen, zoals de Opiumoorlog en de verzwakte machtspositie van de Chinese keizer in die periode. Je moet ook het begrip 'Brits imperialisme' kennen en de motieven daarachter, zoals het streven naar afzetmarkten, grondstoffen en koloniën. Je moet het kenmerkend aspect 'De moderne vorm van imperialisme die verband hield met de industrialisatie' uit tijdvak 8 (Tijd van burgers en stoommachines, 1800-1900) kunnen toepassen.

Wat moet je kunnen: Je moet een historische bewering kunnen uitleggen. Je moet een bron (in dit geval een tekstfragment uit een verdrag) kunnen analyseren en specifieke citaten of verwijzingen uit de bron kunnen gebruiken om je argumentatie te ondersteunen. Je moet oorzaak-gevolgrelaties kunnen formuleren tussen historische gebeurtenissen (Opiumoorlog -> verdrag, imperialisme -> verdrag).

Waar op letten: Let erop dat je voor elk deel van de bewering (politieke situatie en imperialisme) een *andere* verwijzing naar de tekst van het Verdrag van Nanjing gebruikt. Als je dezelfde verwijzing gebruikt, krijg je alleen voor de eerste uitleg punten.

Kernbegrippen: Verdrag van Nanjing, Brits imperialisme, Opiumoorlog, Hongkong, verdrag van nanjing, brits imperialisme, opiumoorlog, hongkong, tijdvak 8

Veelgemaakte fouten:
- Dezelfde verwijzing naar het verdrag gebruiken voor beide delen van de bewering.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-1/vraag/13

## Vraag 14 – Analyse van standpunten van Mina Kruseman en feministische kritiek (4 punten)

4p 14 Leg uit, telkens met een verwijzing naar het betreffende standpunt: - welke kritiek een deel van die feministen heeft op het eerste standpunt en - waardoor het tweede standpunt wel werd nagestreefd door die feministen. Mina Kruseman (zie vraag 14) had een relatie met Frits Hoffman en kreeg met hem twee kinderen, zonder met hem in het huwelijk te treden. Ze verdiende haar inkomen door het houden van toespraken en voordrachten.

Wat kun je verwachten: Je analyseert twee standpunten van Mina Kruseman uit bron 6 en legt uit hoe andere feministen hierop reageerden. Je moet kritiek formuleren op het eerste standpunt en de reden benoemen waarom het tweede standpunt wel werd nagestreefd, telkens met een verwijzing naar het betreffende standpunt.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van het feminisme in de 19e eeuw, specifiek de doelen en standpunten van de feministische beweging met betrekking tot kiesrecht en economische onafhankelijkheid van vrouwen. Je moet weten wie Mina Kruseman was en wat haar rol was binnen het vroege feminisme. Je moet de context van Tijdvak 8: Tijd van burgers en stoommachines (1800-1900) kennen, waarin de eerste feministische golf plaatsvond.

Wat moet je kunnen: Je moet bronnen kunnen analyseren op standpunten en argumenten. Je moet kritiek kunnen formuleren op een standpunt en dit kunnen onderbouwen met kennis over de bredere feministische beweging. Je moet oorzaak-gevolgrelaties kunnen benoemen, specifiek waarom bepaalde standpunten werden nagestreefd. Je moet expliciet kunnen verwijzen naar specifieke delen van de bron om je antwoord te onderbouwen.

Waar op letten: Let erop dat je expliciet verwijst naar de standpunten van Mina Kruseman uit bron 6. Verwar de kritiek op het eerste standpunt (niet streven naar algemeen kiesrecht) niet met het standpunt zelf. Leg duidelijk uit waarom economische onafhankelijkheid voor vrouwen een kernpunt was voor de feministische beweging en hoe dit bijdroeg aan emancipatie en zelfbeschikking.

Kernbegrippen: feminisme, kiesrecht, Mina Kruseman, economische onafhankelijkheid, mina kruseman, emancipatie

Veelgemaakte fouten:
- Niet expliciet verwijzen naar de standpunten uit de bron.
- De kritiek op het eerste standpunt (niet streven naar algemeen kiesrecht) verwarren met het standpunt zelf.
- De reden voor het nastreven van het tweede standpunt (economische onafhankelijkheid als basis voor emancipatie) niet duidelijk uitleggen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-1/vraag/14

## Vraag 15 – Mina Kruseman en het negentiende-eeuwse burgerlijke gezinsideaal (2 punten)

2p 15 Leg uit welk negentiende-eeuws ideaal voor veel vrouwen de reden was Mina Kruseman af te wijzen als rolmodel. De volgende zes gebeurtenissen uit de geschiedenis van China staan in willekeurige volgorde: 1 De Bokseropstand brak uit. 2 De modernisering van landbouw en industrie naar het voorbeeld van de Sovjet-Unie ging van start. 3 De Vier Moderniseringen werden ingevoerd. 4 De Volksrepubliek kreeg een eigen vertegenwoordiging in de Verenigde Naties. 5 De 4 Meibeweging ontstond. 6 Op en rond het plein van de Hemelse Vrede eisten demonstranten liberaliseringen.

Wat kun je verwachten: Je legt uit welk negentiende-eeuws ideaal ervoor zorgde dat Mina Kruseman door veel vrouwen werd afgewezen als rolmodel.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat het negentiende-eeuwse burgerlijke gezinsideaal inhield voor de rol van de vrouw. Je moet de context van Mina Kruseman's levensstijl kennen en hoe deze afweek van dit ideaal.

Wat moet je kunnen: Je moet een historisch ideaal kunnen benoemen en uitleggen hoe een persoon (Mina Kruseman) hierdoor als rolmodel werd afgewezen. Je moet oorzaak-gevolg relaties kunnen formuleren tussen een maatschappelijk ideaal en de perceptie van een individu.

Waar op letten: Je moet specifiek het negentiende-eeuwse burgerlijke gezinsideaal benoemen en uitleggen waarom Mina Kruseman hierdoor werd afgewezen. Alleen haar leefwijze beschrijven zonder de koppeling naar het ideaal is onvoldoende.

Kernbegrippen: Mina Kruseman, burgerlijk gezinsideaal, rolmodel, negentiende eeuw, mina kruseman, vrouwenemancipatie

Veelgemaakte fouten:
- Alleen de leefwijze van Mina Kruseman beschrijven zonder dit te koppelen aan het burgerlijke gezinsideaal is onvoldoende.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-1/vraag/15

## Vraag 16 – Chronologie van belangrijke gebeurtenissen in de Chinese geschiedenis (2 punten)

De volgende zes gebeurtenissen uit de geschiedenis van China staan in willekeurige volgorde:
1 De Bokseropstand brak uit.
2 De modernisering van landbouw en industrie naar het voorbeeld van de Sovjet-Unie ging van start.
3 De Vier Moderniseringen werden ingevoerd.
4 De Volksrepubliek kreeg een eigen vertegenwoordiging in de Verenigde Naties.
5 De 4 Meibeweging ontstond.
6 Op en rond het plein van de Hemelse Vrede eisten demonstranten liberaliseringen.

2p 16 Zet deze zes gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Wat kun je verwachten: Je krijgt zes gebeurtenissen uit de geschiedenis van China in willekeurige volgorde. Je moet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde plaatsen, van vroeger naar later, door alleen de nummers te noteren.

Wat moet je kennen: Je moet de chronologie van belangrijke gebeurtenissen in de Chinese geschiedenis kennen, specifiek:
- De Bokseropstand (rond 1900).
- De 4 Meibeweging (1919).
- De modernisering van landbouw en industrie naar het voorbeeld van de Sovjet-Unie (na 1949, na de oprichting van de Volksrepubliek China).
- De toetreding van de Volksrepubliek China tot de Verenigde Naties (1971).
- De invoering van de Vier Moderniseringen (vanaf 1978).
- De protesten op en rond het Plein van de Hemelse Vrede (1989).

Wat moet je kunnen: Je moet historische gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde kunnen plaatsen.

Waar op letten: Let op de precieze jaartallen of periodes van de gebeurtenissen om verwarring te voorkomen, vooral bij de verschillende moderniseringsprogramma's en politieke ontwikkelingen na de oprichting van de Volksrepubliek China.

Kernbegrippen: Bokseropstand, 4 Meibeweging, Volksrepubliek China, Vier Moderniseringen, Tiananmenprotest, bokseropstand, 4 meibeweging, volksrepubliek china, vier moderniseringen, tiananmenprotest

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring over de chronologie van de Chinese geschiedenis in de 20e eeuw, met name de volgorde van de moderniseringsprogramma's en politieke gebeurtenissen na 1949.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-1/vraag/16

## Vraag 17 – Combineren van bronfragmenten met historische gebeurtenissen uit de geschiedenis van China (2 punten)

2p 17 Gebruik bron 7 en de gebeurtenissen van vraag 16. De vijf fragmenten van bron 7 horen bij gebeurtenissen van vraag 16. Maak de juiste combinaties van bronfragment en gebeurtenis door achter elke letter van het bronfragment het cijfer van de gebeurtenis die erbij past te noteren. Noteer alleen letters en cijfers. Let op: er blijft één gebeurtenis over. Een anekdote: Nadat in 1937 een voorstel was gedaan om alleen kiesrecht te verlenen aan Europese vrouwen in de Nederlandse kolonie Nederlands-Indië, zei mevrouw Hoogersteger-Camman van de Vereniging voor Vrouwenkiesrecht: "Wij zijn ervan overtuigd dat inheemse vrouwen er volledig achter staan om op dit moment actief kiesrecht toe te kennen aan die groep die tegen minder problemen aanloopt, namelijk de Europese vrouwen." De discussie over vrouwenkiesrecht versterkte mogelijk het streven naar onafhankelijkheid in Nederland-Indië.

Wat kun je verwachten: Je krijgt vijf fragmenten uit bron 7 en zes gebeurtenissen uit de geschiedenis van China (uit vraag 16). Je moet elk bronfragment koppelen aan de juiste gebeurtenis. Let op: er blijft één gebeurtenis over die je niet hoeft te gebruiken.

Wat moet je kennen: Je moet de historische context en de belangrijkste kenmerken van de volgende gebeurtenissen uit de geschiedenis van China kennen: de Bokseropstand, de modernisering van landbouw en industrie naar Sovjet-voorbeeld, de invoering van de Vier Moderniseringen, de vertegenwoordiging van de Volksrepubliek in de Verenigde Naties, de 4 Meibeweging en de demonstraties op en rond het Plein van de Hemelse Vrede. Je moet ook de chronologie van deze gebeurtenissen kunnen plaatsen binnen de geschiedenis van China.

Wat moet je kunnen: Je moet bronnen kunnen analyseren en interpreteren om de inhoud te begrijpen. Je moet specifieke informatie uit bronfragmenten kunnen herkennen en deze informatie kunnen koppelen aan bredere historische gebeurtenissen en hun context. Je moet nauwkeurig kunnen combineren en een overblijvende optie kunnen identificeren.

Waar op letten: Let goed op de details in elk bronfragment om de juiste koppeling te maken met de gebeurtenissen. Vergeet niet dat er één gebeurtenis overblijft die niet bij een bronfragment hoort. Controleer je combinaties zorgvuldig.

Kernbegrippen: Geschiedenis van China, Bokseropstand, 4 Meibeweging, Vier Moderniseringen, Tiananmenprotest, geschiedenis van china, bokseropstand, 4 meibeweging, vier moderniseringen, tiananmenprotest

Veelgemaakte fouten:
- Vergeten dat één gebeurtenis overblijft.
- Onjuiste koppeling maken tussen een bronfragment en een gebeurtenis.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-1/vraag/17

## Vraag 18 – Vrouwenkiesrecht en onafhankelijkheidsstreven in Nederlands-Indië (2 punten)

Een anekdote:
Nadat in 1937 een voorstel was gedaan om alleen kiesrecht te verlenen aan Europese vrouwen in de Nederlandse kolonie Nederlands-Indië, zei mevrouw Hoogersteger-Camman van de Vereniging voor Vrouwenkiesrecht: "Wij zijn ervan overtuigd dat inheemse vrouwen er volledig achter staan om op dit moment actief kiesrecht toe te kennen aan die groep die tegen minder problemen aanloopt, namelijk de Europese vrouwen."
De discussie over vrouwenkiesrecht versterkte mogelijk het streven naar onafhankelijkheid in Nederland-Indië.
2p 18 Leg dit verband uit met deze anekdote.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een anekdote over de discussie over vrouwenkiesrecht in Nederlands-Indië in 1937. Je moet uitleggen hoe deze discussie het streven naar onafhankelijkheid in Nederlands-Indië mogelijk versterkte.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat de context is van Nederlands-Indië als Nederlandse kolonie in de jaren '30. Je moet de begrippen vrouwenkiesrecht, nationalisme en onafhankelijkheidsstreven kunnen plaatsen in deze historische context. Je moet begrijpen hoe koloniale verhoudingen en discriminatie nationalistische gevoelens kunnen aanwakkeren.

Wat moet je kunnen: Je moet een verband kunnen uitleggen tussen een specifieke gebeurtenis (de discussie over vrouwenkiesrecht) en een breder historisch proces (het streven naar onafhankelijkheid). Je moet de informatie uit de anekdote gebruiken om dit verband te onderbouwen. Je moet oorzaak-gevolgrelaties kunnen formuleren.

Waar op letten: Let erop dat je niet alleen het verband noemt, maar ook duidelijk uitlegt *hoe* de discussie over vrouwenkiesrecht het streven naar onafhankelijkheid versterkte. Je moet de discriminerende houding ten opzichte van inheemse vrouwen in de anekdote koppelen aan de groei van nationalistische gevoelens onder Indonesiërs.

Kernbegrippen: vrouwenkiesrecht, Nederlands-Indië, nationalisme, onafhankelijkheidsstreven, kolonialisme, nederlands-indië

Veelgemaakte fouten:
- Het is niet voldoende om alleen het verband te noemen; de uitleg van *hoe* de discussie het streven naar onafhankelijkheid versterkte, is essentieel voor scorepunten.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-1/vraag/18

## Vraag 19 – Betrouwbaarheid van bronnen over de Tweede Wereldoorlog (4 punten)

Gebruik bron 8.
Stel: je doet onderzoek naar de Tweede Wereldoorlog in Duitsland en je wilt deze bron gebruiken voor twee onderzoeksonderwerpen:
1 De bereidheid van de Duitse bevolking om hun land te verdedigen.
2 Het voeren van een totale oorlog in Duitsland.
Je concludeert dat de bron minder betrouwbare informatie bevat voor het eerste onderzoeksonderwerp en meer betrouwbare informatie voor het tweede onderzoeksonderwerp.
4p 19 Leg beide conclusies uit, telkens met een andere verwijzing naar de bron.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een bron over de Tweede Wereldoorlog en twee onderzoeksonderwerpen. Je moet uitleggen waarom de bron voor het ene onderwerp minder betrouwbaar is en voor het andere onderwerp meer betrouwbaar, met telkens een andere verwijzing naar de bron.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat de pers in Duitsland tijdens de Tweede Wereldoorlog in handen was van de nationaalsocialistische regering en werd gebruikt voor propaganda. Je moet de kenmerken van een totale oorlog kennen, zoals de inzet van de hele bevolking (ook burgers, ouderen en jongeren) en de opoffering van het volk voor de oorlogsinspanning. Je moet de context van de Tweede Wereldoorlog in Duitsland kennen, inclusief de oprichting van de Volkssturm aan het einde van de oorlog.

Wat moet je kunnen: Je moet de betrouwbaarheid van een historische bron kunnen beoordelen in relatie tot een specifieke onderzoeksvraag. Je moet een bron kunnen analyseren op de intentie van de maker (propaganda). Je moet specifieke details uit een bron kunnen selecteren en deze koppelen aan historische concepten (zoals 'totale oorlog'). Je moet een heldere uitleg kunnen formuleren, waarbij je je conclusies onderbouwt met verschillende, concrete verwijzingen naar de bron en je historische kennis.

Waar op letten: Let erop dat je voor beide conclusies een *andere* verwijzing naar de bron gebruikt. Zorg ervoor dat je niet alleen de verwijzing geeft, maar ook uitlegt *waarom* de bron minder of meer betrouwbaar is, door je historische kennis over propaganda en de totale oorlog te gebruiken. Vermijd het herhalen van dezelfde argumentatie of bronverwijzing.

Kernbegrippen: bronbetrouwbaarheid, propaganda, totale oorlog, Volkssturm, Tweede Wereldoorlog, volkssturm, tweede wereldoorlog

Veelgemaakte fouten:
- Vergeten de redenering te geven waarom de bron minder/meer betrouwbaar is (respectievelijk de rol van propaganda en de kenmerken van een totale oorlog).
- Twee keer dezelfde verwijzing naar de bron gebruiken.
- Alleen een verwijzing naar de bron geven zonder de koppeling met het onderzoeksonderwerp.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-1/vraag/19

## Vraag 20 – Verklaring voor aanpassingen in Kuifje in Congo (2 punten)

Gebruik bron 9.
Twee gegevens over het stripboek Kuifje in Congo:
1 In 1946, terwijl Congo nog steeds een Belgische kolonie is, verandert Hergé in een nieuwe uitgave van het boek de les (zie bron) in een rekenles waarin Kuifje zegt: “We beginnen met een simpele som: wie kan me vertellen hoeveel 2+2 is?”
2 In 2011 vindt er een rechtszaak plaats in België over de vraag of de verkoop van Kuifje in Congo moet worden verboden wegens de inhoud.
2p 20 Geef een verklaring voor de verandering van de les die Kuifje geeft aan de Congolese kinderen en voor het plaatsvinden van de rechtszaak, waarbij je je antwoord telkens ondersteunt met een verschillend kenmerkend aspect.
Let op: je mag een kenmerkend aspect maar één keer gebruiken.

Wat kun je verwachten: Je moet twee verklaringen geven voor veranderingen rondom het stripboek 'Kuifje in Congo'. De eerste verklaring betreft een aanpassing in het boek in 1946, de tweede een rechtszaak in 2011. Je moet elke verklaring ondersteunen met een *verschillend* kenmerkend aspect.

Wat moet je kennen: Je moet de inhoud van bron 9 kennen (de oorspronkelijke les van Kuifje aan Congolese kinderen over België als hun vaderland). Je moet de context van het kolonialisme en de dekolonisatiebeweging kennen. Je moet de context van het ontstaan van een multiculturele samenleving kennen. Je moet de kenmerkende aspecten van de tijdvakken 8 (Tijd van burgers en stoommachines, 1800-1900), 9 (Tijd van wereldoorlogen, 1900-1950) en 10 (Tijd van televisie en computer, 1950-heden) kennen, specifiek 'vormen van verzet tegen het West-Europese imperialisme', 'dekolonisatie die een einde maakt aan de westerse hegemonie in de wereld' en 'het ontstaan van een multiculturele samenleving'.

Wat moet je kunnen: Je moet bronnen kunnen analyseren en interpreteren in hun historische context. Je moet historische gebeurtenissen (de aanpassing in 1946 en de rechtszaak in 2011) kunnen verklaren door ze te koppelen aan relevante kenmerkende aspecten. Je moet oorzaak-gevolgrelaties kunnen formuleren tussen historische ontwikkelingen en de veranderingen rondom het stripboek. Je moet kenmerkende aspecten correct en passend kunnen toepassen.

Waar op letten: Let erop dat je voor elke verklaring een *verschillend* kenmerkend aspect gebruikt. Als je hetzelfde kenmerkend aspect twee keer gebruikt, krijg je alleen punten voor het eerste gebruik. Zorg ervoor dat je niet alleen een kenmerkend aspect noemt, maar ook een duidelijke verklaring geeft die het aspect koppelt aan de gebeurtenis.

Kernbegrippen: Kuifje in Congo, kolonialisme, dekolonisatie, multiculturele samenleving, kenmerkende aspecten, kuifje in congo

Veelgemaakte fouten:
- Hetzelfde kenmerkend aspect twee keer gebruiken.
- Alleen een kenmerkend aspect noemen zonder verklaring.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-1/vraag/20

## Vraag 21 – Verdrag van Luxemburg en de positie van de BRD (2 punten)

In 1952 tekende Adenauer het 'Verdrag van Luxemburg', waarbij overeengekomen werd dat:
1 de Joodse staat Israël meer dan drie miljard mark kreeg; een betaling die bekend werd onder de naam Wiedergutmachung ('het weer goedmaken').
2 Israël het grootste gedeelte van de drie miljard mark moest besteden aan de aanschaf van West-Duitse goederen zoals schepen en treinen.
Adenauer wilde de positie van de BRD in West-Europa verstevigen.
2p 21 Toon voor elk van beide afspraken aan op welke wijze deze moest bijdragen aan het verstevigen van de positie van de BRD in West-Europa.

Wat kun je verwachten: Je moet voor elk van de twee afspraken van het Verdrag van Luxemburg uitleggen hoe deze bijdroeg aan het verstevigen van de positie van de BRD in West-Europa.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat het 'Verdrag van Luxemburg' inhield, met name de afspraken over de 'Wiedergutmachung' aan Israël en de voorwaarde voor de besteding van dit geld. Je moet de context kennen van de naoorlogse positie van de BRD (Bondsrepubliek Duitsland) en haar streven naar acceptatie en economische versterking in West-Europa. Je moet ook het begrip 'Wirtschaftswunder' kennen.

Wat moet je kunnen: Je moet oorzaak-gevolgrelaties kunnen formuleren, specifiek hoe een historische afspraak (oorzaak) leidde tot een versterking van de positie van de BRD (gevolg). Je moet historische feiten kunnen analyseren en hun impact op internationale betrekkingen kunnen duiden. Je moet je antwoord expliciet koppelen aan de versterking van de positie van de BRD in West-Europa.

Waar op letten: Je moet voor beide afspraken afzonderlijk en expliciet uitleggen hoe deze de positie van de BRD in West-Europa verstevigde. Als je dit verband niet duidelijk legt, krijg je geen punten.

Kernbegrippen: Verdrag van Luxemburg, Wiedergutmachung, Adenauer, BRD, Wirtschaftswunder, positie West-Europa, verdrag van luxemburg, wiedergutmachung, adenauer, brd, wirtschaftswunder, positie west-europa

Veelgemaakte fouten:
- De uitleg moet expliciet koppelen hoe de afspraak de positie van de BRD in West-Europa verstevigt, anders wordt geen punt toegekend.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-1/vraag/21

## Vraag 22 – Analyse van bronbetrouwbaarheid: Opstand in de DDR (1953) (4 punten)

Gebruik bron 10.
Stel: je doet onderzoek naar de opstand in 1953 in de DDR. Je wilt deze beschrijving van Semjonov als bron gebruiken, maar je twijfelt aan de betrouwbaarheid ervan.
4p 22 Licht je twijfel toe door telkens met een verwijzing naar de bron:
– aan te tonen dat Semjonov een communistische visie heeft op de oorzaak van de opstand en
– aan te tonen dat de beschreven instructies uit Moskou passen bij een totalitair regime en
– uit te leggen dat je twijfelt aan de betrouwbaarheid van de beschrijving van zijn eigen rol die Semjonov geeft in zijn memoires uit 1990.

Wat kun je verwachten: Je analyseert bron 10, een beschrijving van Semjonov over de opstand in 1953 in de DDR, uit zijn memoires van 1990. Je toont je twijfel aan de betrouwbaarheid van de bron aan door drie specifieke punten te behandelen, telkens met een verwijzing naar de bron.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de opstand in de DDR in 1953 en de context van de Koude Oorlog. Je moet weten wat een communistische visie inhoudt en hoe deze zich verhoudt tot het kapitalistische westen. Je moet de kenmerken van een totalitair regime kennen, zoals het uitschakelen van tegenstanders en het onderdrukken van afwijkende meningen. Je moet begrijpen waarom memoires, vooral die na een politieke omwenteling zijn geschreven, kritisch moeten worden bekeken op betrouwbaarheid en zelfrechtvaardiging.

Wat moet je kunnen: Je kunt een historische bron analyseren op standpunt en betrouwbaarheid. Je kunt een communistische visie herkennen in een bron en deze koppelen aan de oorzaak van een historische gebeurtenis. Je kunt instructies uit een bron koppelen aan de kenmerken van een totalitair regime. Je kunt de betrouwbaarheid van een auteur over zijn eigen rol in twijfel trekken, rekening houdend met het moment van schrijven (1990, na de Val van de Berlijnse Muur) en mogelijke motieven voor zelfrechtvaardiging. Je formuleert je antwoord met concrete verwijzingen naar de bron.

Waar op letten: Let erop dat je voor elk van de drie onderdelen van de vraag een specifieke verwijzing naar bron 10 maakt om je twijfel toe te lichten. Zorg dat je de communistische visie van Semjonov op de oorzaak van de opstand aantoont, de instructies uit Moskou koppelt aan een totalitair regime, en uitlegt waarom je twijfelt aan zijn beschrijving van zijn eigen rol, met het jaartal van de memoires (1990) in gedachten.

Kernbegrippen: Opstand in de DDR (1953), betrouwbaarheid van bronnen, communistische visie, totalitair regime, memoires, opstand in de ddr (1953), koude oorlog

Veelgemaakte fouten:
- De vraag vereist dat voor elk van de drie onderdelen een specifieke verwijzing naar de bron wordt gemaakt.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-1/vraag/22

## Vraag 23 – Analyse van de Sino-Sovjet-split en de Grote Sprong Voorwaarts (3 punten)

Gebruik bron 11.
De behandeling van de Russische adviseurs zoals die uit de bron blijkt, heeft bedoelde en onbedoelde gevolgen voor China.
3p 23 Toon dit aan door:
– uit te leggen welk politiek gevolg door de regering van Mao wordt nagestreefd met de beschreven behandeling van de Russische adviseurs en
– aan te geven welk Chinees economisch beleid in die tijd hieronder heeft geleden.

Wat kun je verwachten: Je analyseert de behandeling van Russische adviseurs in China, zoals beschreven in bron 11, en legt uit welke politieke doelen de regering van Mao hiermee nastreefde. Vervolgens benoem je welk Chinees economisch beleid hierdoor negatief werd beïnvloed.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat de Sino-Sovjet-split leidde tot spanningen tussen China en de Sovjet-Unie. Je moet de politieke ambities van Mao Zedong kennen, waaronder het streven naar Chinese politieke autonomie. Je moet bekend zijn met de 'Grote Sprong Voorwaarts' als een economisch beleid in China en de gevolgen daarvan.

Wat moet je kunnen: Je analyseert bronnen om politieke intenties en economische gevolgen te identificeren. Je legt een verband tussen de behandeling van buitenlandse adviseurs en de politieke doelen van een regering. Je benoemt de negatieve impact van politieke beslissingen op economisch beleid. Je maakt onderscheid tussen politieke gevolgen en economisch beleid.

Waar op letten: Let goed op het onderscheid tussen een politiek gevolg (wat Mao wilde bereiken) en een economisch beleid (wat er economisch gebeurde). Zorg ervoor dat je beide aspecten duidelijk en correct benoemt, gebaseerd op de informatie uit de bron en je historische kennis.

Kernbegrippen: Sino-Sovjet-split, Grote Sprong Voorwaarts, Mao Zedong, politieke autonomie China, sino-sovjet-split, grote sprong voorwaarts, mao zedong, politieke autonomie china

Veelgemaakte fouten:
- Het onderscheid tussen een politiek gevolg en een economisch beleid niet correct toepassen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-1/vraag/23

## Vraag 24 – Analyse van een poster over de Culturele Revolutie en Mao's persoonscultus (2 punten)

Gebruik bron 12.
Een van de effecten van de Culturele Revolutie is het ontstaan van een persoonscultus rondom Mao.
2p 24 Leg uit dat de boodschap van deze poster hieraan bijdraagt.

Wat kun je verwachten: Je analyseert een poster uit de Culturele Revolutie en legt uit hoe de boodschap van deze poster bijdraagt aan de persoonscultus rondom Mao.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat de Culturele Revolutie inhield en wat een persoonscultus is. Je moet de context van de vernietiging van oude tradities en religies in China tijdens deze periode kennen. Je moet weten dat de poster symbolen van oude religies/tradities, zoals Confucius en het Christendom, afbeeldt die worden kapotgeslagen.

Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron (een poster) analyseren op de visuele boodschap. Je moet de boodschap van de bron koppelen aan een historisch fenomeen (de persoonscultus van Mao). Je moet een oorzaak-gevolgrelatie formuleren tussen de vernietiging van oude tradities en het ontstaan van ruimte voor de verering van Mao.

Waar op letten: Je moet specifiek verwijzen naar het vernietigen van oude religies of tradities, zoals het Confucianisme en het Christendom, om de link met de persoonscultus van Mao te leggen. Zorg ervoor dat je uitlegt hoe het verdrijven van deze oude overtuigingen ruimte creëert voor de aanbidding van Mao.

Kernbegrippen: Culturele Revolutie, persoonscultus Mao, propaganda, vernietiging oude tradities, culturele revolutie, persoonscultus mao

Veelgemaakte fouten:
- Niet specifiek verwijzen naar het vernietigen van oude religies/tradities, zoals Confucius en het Christendom, wat de 'Opmerking' in het CV vereist.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-1/vraag/24

## Vraag 26 – Analyse van motieven van de Baader-Meinhof Gruppe (2 punten)

In 2002 vond een interview plaats met Inge Viett, een voormalig lid van de Rote Armee Fraktion, een groep die voortkwam uit de Baader-Meinhoff Gruppe. Twee uitspraken uit het interview waren:
1 Over haar jeugd op het West-Duitse platteland in de jaren 1950 zei Viett: "De mensen groetten elkaar nog met 'Heil Hitler'. Over de Tweede Wereldoorlog werd noch thuis, noch op school gesproken."
2 Over de toestemming die ze van de regering van de DDR kreeg om zich in de jaren 1980 in Oost-Duitsland te vestigen zei Viett: "Er was een basisovereenkomst: we hadden een gemeenschappelijke vijand."
2p 26 Toon voor elk van beide uitspraken van Viett aan dat deze paste bij een motief voor het verzet dat de Baader-Meinhof Gruppe pleegde.

Wat kun je verwachten: Je moet twee uitspraken van Inge Viett, een voormalig lid van de Rote Armee Fraktion, koppelen aan motieven voor het verzet van de Baader-Meinhof Gruppe. Je toont voor elke uitspraak aan hoe deze past bij een specifiek motief.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat de Baader-Meinhof Gruppe (later Rote Armee Fraktion) zich verzette tegen de Bondsrepubliek Duitsland (BRD). Je moet de kritiek van de Baader-Meinhof Gruppe op de beperkte denazificatie in de BRD kennen. Je moet weten dat de Baader-Meinhof Gruppe een marxistische ideologie aanhing en streefde naar een socialistische heilstaat. Je moet de context van de Koude Oorlog kennen, waarin de BRD en de Duitse Democratische Republiek (DDR) elkaars vijanden waren.

Wat moet je kunnen: Je analyseert de twee uitspraken van Inge Viett. Je koppelt elke uitspraak aan een specifiek motief van de Baader-Meinhof Gruppe. Je formuleert duidelijk hoe elke uitspraak past bij het betreffende motief. Je gebruikt je kennis van de historische context van de BRD, DDR, denazificatie en marxisme om je antwoord te onderbouwen.

Waar op letten: Let erop dat je voor elk van de twee uitspraken een *ander* motief van de Baader-Meinhof Gruppe benoemt. Zorg ervoor dat je de context van de Koude Oorlog (BRD versus DDR) meeneemt in je redenering, vooral bij de tweede uitspraak.

Kernbegrippen: Rote Armee Fraktion, Baader-Meinhof Gruppe, denazificatie, BRD, DDR, marxisme, rote armee fraktion, baader-meinhof gruppe, brd, ddr

Veelgemaakte fouten:
- De twee uitspraken niet aan twee verschillende motieven van de Baader-Meinhof Gruppe koppelen.
- De context van de Koude Oorlog (BRD vs DDR) negeren.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2022/tijdvak-1/vraag/26

## Vragen in dit examen

### Vraag 3 – Analyse van Marius' leiderschap en de gevolgen voor de Romeinse Republiek

Wat kun je verwachten: Je analyseert een toespraak van Marius om zijn leiderschapsboodschap te achterhalen en de militaire en politieke gevolgen hiervan voor de Senaat van de Romeinse Republiek te benoemen.

Wat moet je kennen: Je moet weten wie Marius was en wat zijn rol was in de Romeinse Republiek. Je moet bekend zijn met de legerhervormingen van Marius en de impact daarvan op de loyaliteit van soldaten. Je moet de structuur van de Romeinse Republiek kennen, inclusief de rol van de Senaat als hoogste bestuursorgaan. Je moet de kenmerkende aspecten van het tijdvak van de Romeinse Republiek en de overgang naar het Keizerrijk begrijpen, met name de spanningen tussen generaals en de Senaat.

Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron (toespraak) analyseren om de kernboodschap van de auteur (Marius) over zijn leiderschap te identificeren. Je moet deze boodschap kunnen ondersteunen met een specifieke verwijzing naar de bron. Je moet zonder bron, op basis van je parate kennis, de militaire voordelen en politieke gevaren van dit type leiderschap voor de Senaat kunnen formuleren. Je moet oorzaak-gevolgrelaties kunnen benoemen in een historische context.

Waar op letten: Let erop dat je de boodschap van Marius over zijn leiderschap duidelijk uitlegt en deze ondersteunt met een concrete verwijzing naar de bron. Zorg ervoor dat je voor het tweede deel van de vraag geen informatie uit de bron gebruikt, maar je parate kennis over de gevolgen van Marius' legerhervormingen. Je moet zowel een militair voordeel als een politiek gevaar benoemen voor de Senaat.

Kernbegrippen: marius, romeinse leger, romeinse republiek, senaat, legerhervorming, loyaliteit soldaten

### Vraag 25 – Continuïteit en verandering in de positie van de vrouw vanaf de jaren 1950

Wat kun je verwachten: Je moet een conclusie ondersteunen door uit te leggen welke continuïteit én welke verandering in de positie van de vrouw vanaf de jaren 1950 plaatsvinden. Je moet hiervoor telkens een andere verwijzing naar de bron gebruiken.

Wat moet je kennen: Je moet de kenmerkende aspecten van Tijdvak 9: Tijd van wereldoorlogen (1900-1950) en Tijdvak 10: Tijd van televisie en computer (1950-heden) kennen, specifiek gericht op de maatschappelijke veranderingen en de emancipatiebewegingen, waaronder die van vrouwen. Je moet de traditionele rolpatronen van mannen en vrouwen in de jaren 1950 kennen en de ontwikkelingen die hierin plaatsvonden, zoals de toenemende deelname van vrouwen aan onderwijs en de arbeidsmarkt. Je moet weten wat continuïteit en verandering in een historische context betekenen.

Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron (bron 13) analyseren op inhoud en hieruit specifieke argumenten destilleren die zowel continuïteit als verandering aantonen. Je moet de informatie uit de bron koppelen aan je kennis over de positie van de vrouw vanaf de jaren 1950. Je moet een uitleg formuleren die zowel continuïteit als verandering benoemt en deze onderbouwen met twee verschillende, concrete verwijzingen naar de bron.

Waar op letten: Let erop dat je voor zowel de continuïteit als de verandering een *andere* verwijzing naar de bron gebruikt. Zorg ervoor dat je uitleg duidelijk maakt wat de continuïteit en de verandering precies inhouden en hoe de bron dit ondersteunt.

Kernbegrippen: vrouwenemancipatie, continuïteit, verandering, rolpatronen, jaren 1950

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2022
tijdvak 1
maandag 16 mei
9.00 - 12.00 uur
geschiedenis
Bij dit examen hoort een bijlage.
Dit examen bestaat uit 26 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 72 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord
geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
VW-1021-a-22-1-o

### Pagina 2

Deze pagina maakt deel uit van een examenopgave met de titel 'Door de tijd heen', gericht op geschiedenis. Het bevat twee opdrachten voor de student. De eerste opdracht (vraag 1) presenteert zes alinea's, elk beschrijvend een historische vrouwelijke leider of vorstin (Dihya, Boudica, Hatsjepsoet, Johanna van Brabant, Keizerin Meisho, Maria Tudor). Studenten moeten deze figuren in de juiste chronologische volgorde plaatsen, waarbij ze alleen de bijbehorende nummers hoeven te noteren. Dit vereist kennis van verschillende historische periodes en belangrijke gebeurtenissen. De tweede opdracht (vraag 2, 2p) geeft twee specifieke momenten in de tijd (regeringsperiode van Elizabeth I en 1843) waarin Boudica, een van de vorstinnen uit vraag 1, werd gewaardeerd. De student moet voor elk van deze periodes een verklaring geven voor die waardering en dit ondersteunen met een kenmerkend aspect van de betreffende tijd. Dit vereist inzicht in historische context en de betekenis van historische figuren in verschillende tijdperken. Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken, tabellen of figuren aanwezig, enkel tekstuele opdrachten. De focus ligt op chronologische kennis, historisch inzicht, en de analyse van de waardering voor historische figuren binnen specifieke contexten.

### Pagina 3

Prehistorie en oudheid

Gebruik bron 1.
Volgens historici heeft de wijze waarop Marius het Romeinse leger leidt
gevolgen voor het bestuur van de Romeinse Republiek.
Ondersteun deze visie door:
4p 3
- uit te leggen welke boodschap over zijn leiderschap Marius met de
toespraak wil overbrengen aan de nieuwe rekruten, waarbij je je
antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron en
- zonder bron aan te geven dat dit leiderschap van Marius een militair
voordeel en een politiek gevaar met zich meebrengt voor de Senaat,
het hoogste bestuursorgaan van de Romeinse Republiek.

De middeleeuwen

De Normandiërs veroverden in 1066 Engeland, waarna hun aanvoerder,
Willem de Veroveraar, Engelse landerijen toewees aan Noordmandische
edelen die mee hadden gestreden. De Normandiërs introduceerden
daarna de primogenituur, de bepaling dat de oudste zoon alles erfde,
terwijl eventuele dochters en jongere zonen werden uitgesloten van de
erfenis.
Volgens historici ondersteunde de introductie van de primogenituur de
invoering van het feodale stelsel.
Ondersteun deze redenering door:
4p
- aan te tonen dat Willem de Veroveraar het feodale stelsel invoerde in
Engeland en
- uit te leggen op welke wijze de primogenituur het functioneren van dit
stelsel ondersteunde.

Een anekdote:
Vanaf 1252 verleende gravin Margaretha II van Vlaanderen privileges aan
kooplieden uit Duitsland, Frankrijk en Spanje. De kooplieden mochten
zich in de stad Brugge vestigen, betaalden minder tol, mochten huizen in
de stad kopen en kregen gunstige voorwaarden kelder- en pakhuizen
huren. De poorters van Brugge verzetten zich aanvankelijk tegen haar
besluit die privileges te verlenen.
Licht deze anekdote toe door:
3p 5
- aan te geven welke economische verandering Margaretha in Brugge
bevorderde met het verlenen van de privileges en
- te beredeneren welk economisch en welk politiek bezwaar de poorters
van Brugge hadden tegen het verlenen van de privileges.

VW-1021-a-22-1-0
3/9
lees verder

### Pagina 4

```json
{
  "description": "Dit is een examenpagina met opgaven voor geschiedenis, gericht op de middeleeuwen en de vroegmoderne tijd. De pagina bevat drie opgaven (genummerd 6, 7 en 8), die verwijzen naar eerdere bronnen (Bron 2 en Bron 3, niet afgebeeld op deze pagina). De opgaven zijn tekstgebaseerd en vereisen analyse en interpretatie van historische bronnen en concepten. Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken, tabellen of complexe figuren op deze specifieke pagina, afgezien van de lay-out en nummering. \n\nOpgave 6 (3 punten): Vraagt de student om het streven van geestelijken als Van Heisterbach te verklaren om 'mulieres religiosae' in begijnhoven te huisvesten, zowel met behulp van Bron 2 als door een bredere ontwikkeling in geloofsbeleving uit te leggen om de geestelijkheid onder controle te houden. Dit vereist inzicht in religieuze stromingen en sociale controle in de middeleeuwen.\n\nOpgave 7 (3 punten): Presenteert twee gegevens over pauselijke bullen (Romanus Pontifex uit 1455 en Inter Caetera uit 1493) en vraagt de student om aan te geven welke historische ontwikkelingen (middeleeuwen, zestiende eeuw, vroegmoderne tijd) hierdoor werden ondersteund of gerechtvaardigd, telkens ondersteund met een verschillend 'kenmerkend aspect' van de geschiedenis. Dit vereist kennis van historische periodisering, pauselijke invloed en kenmerkende aspecten.\n\nOpgave 8 (2 punten): Verwijst naar Bron 3 en vraagt naar de propagandaboodschap over Antwerpen vanaf 1585, waarbij het antwoord met een verwijzing naar de bron ondersteund moet worden. Dit richt zich op historische propaganda, de Opstand en stedelijke geschiedenis in de vroegmoderne tijd. \n\nDe student moet kritisch nadenken over primaire en secundaire bronnen, historische context plaatsen, en verschillende historische begrippen en periodes met elkaar in verband brengen. De pagina omvat de domeinen religieuze geschiedenis, politieke geschiedenis (pausdom, kolonisatie), sociale geschiedenis en stadsgeschiedenis. De onderkant van de pagina bevat pagina-informatie (4/9) en verwijzingen naar studiemateriaal, wat aangeeft dat dit deel is van een groter examen. ",
  "summary": "Examenpagina met geschiedenisopgaven over mulieres religiosae, pauselijke bullen (Romanus Pontifex, Inter Caetera) en propaganda in Ant

### Pagina 5

3a (4p) Gebruik bron 4.
Henry Stubbe krijgt 200 pond van de Engelse koning voor zijn pamflet.
Verklaar dat de koning voor dit pamflet betaalt door:
- aan te geven op welk kenmerk van het bestuur van de Republiek
Stubbe kritiek geeft en
- uit te leggen welke boodschap de Engelse koning juist in 1672 met het
pamflet aan zijn onderdanen wil overbrengen.

3p 10 Gebruik bron 5.
Een bewering:
Pierre-Augustin Caron de Beaumarchais wil verlichte denkbeelden
verspreiden.
Ondersteun deze bewering door:
- met de bron uit te leggen welk verlicht denkbeeld wordt verwoord in dit
toneelstuk en
- zonder bron te verklaren waardoor een toneelstuk geschikt is voor de
verspreiding van nieuwe denkbeelden.

Een anekdote:
De componist Mozart maakte van Figaro (zie bron 5) een opera. Hij
veranderde de kritiek van het originele toneelstuk in kritiek op
herendiensten. Voor keizer Jozef II was dit een voorwaarde om de
uitvoering van Figaro goed te keuren.
2p 11 Toon aan, telkens met een verwijzing naar deze anekdote, dat Jozef II
zowel een verlichte als een absolute vorst was.

Twee gegevens over de veroordeling van Olympe de Gouges:
1 In 1793 werd Olympe de Gouges ter dood veroordeeld na de
publicatie van een pamflet waarin ze schreef dat de bevolking zou
moeten kunnen kiezen welke staatsvorm Frankrijk zou moeten krijgen:
een constitutionele monarchie of een republiek.
2 Een anonieme ooggetuige gaf kritiek op haar veroordeling, waarbij hij
zei dat Olympe de Gouges gratie moest krijgen vanwege haar bijdrage
aan de revolutie.
3p 12 Licht beide gegevens toe door:
- uit te leggen dat de inhoud van het pamflet voor de jakobijnen reden
was Olympe de Gouges ter dood te veroordelen en
- met een ander voorbeeld van het werk van Olympe de Gouges de
mening van de ooggetuige dat zij had bijgedragen aan de revolutie te
ondersteunen.

VW-1021-a-22-1-o 5 / 9 lees verder

### Pagina 6

Moderne tijd

In het verdrag van Nanjing, dat Groot-Brittannië en China in 1842 sloten,
stond: "Het is noodzakelijk en wenselijk dat Britse onderdanen een haven
hebben waar zij naar behoefte hun schepen kunnen onderhouden als dat
nodig is. Zijne Majesteit de keizer van China zal daarvoor het eiland
Hongkong afstaan aan Hare Majesteit de Koningin van Groot-Brittannië."
Een bewering:
Het Verdrag van Nanjing was een gevolg van de politieke situatie in China
en van het toenemende Britse imperialisme.
4p 13 Leg beide delen van de bewering uit, waarbij je je antwoord telkens
ondersteunt met een andere verwijzing naar het verdrag.

Gebruik bron 6.
De standpunten van Mina Kruseman worden door feministen in de tweede
4p 14 helft van de negentiende eeuw deels bekritiseerd en deels nagestreefd.
Leg uit, telkens met een verwijzing naar het betreffende standpunt:
– welke kritiek een deel van de feministen heeft op het eerste standpunt
en
– waardoor het tweede standpunt wel werd nagestreefd door die
feministen.

Mina Kruseman (zie vraag 14) had een relatie met Frits Hoffman en kreeg
met hem twee kinderen, zonder met hem in het huwelijk te treden. Ze
verdiernde haar inkomen door het houden van toespraken en
voordrachten.
2p 15 Leg uit welk negentiende-eeuws ideaal voor veel vrouwen de reden was
Mina Kruseman af te wijzen als rolmodel.

De volgende zes gebeurtenissen uit de geschiedenis van China staan in
willekeurige volgorde:
1 De Bokseropstand brak uit.
2 De modernisering van landbouw en industrie naar het voorbeeld van
de Sovjet-Unie ging van start.
3 De Vier Moderniseringen werden ingevoerd.
4 De Volksrepubliek kreeg een eigen vertegenwoordiging in de
Verenigde Naties.
5 De 4 MeiBeweging ontstond.
6 Op en rond het plein van de Hemelse Vrede eisten demonstranten
liberaliseringen.
2p 16 Zet deze zes gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van
vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

VW-1021-a-22-1-o
6/9
lees verder

### Pagina 7

Deze pagina betreft een opgaveblad van een geschiedenisexamen (VMBO/HAVO/VWO, gezien het type vraagstelling). Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken, tabellen of figuren aanwezig op deze specifieke pagina. De pagina bevat vier open vragen (17, 18, 19, 20) die gebaseerd zijn op drie 'bronnen' (Bron 7, Bron 8, Bron 9) die niet direct op deze pagina zijn weergegeven maar elders in het examenmateriaal moeten staan. De vragen vereisen analyse, interpretatie en redenering over historische gebeurtenissen en concepten. Specifieke onderwerpen zijn vrouwenkiesrecht en onafhankelijkheid in Nederlands-Indië (vraag 17, 18), de Tweede Wereldoorlog en bronbetrouwbaarheid (vraag 19), en het stripboek Kuifje in Congo in relatie tot kolonialisme, racisme en culturele gevoeligheid (vraag 20). De student wordt gevraagd om combinaties te maken (vraag 17), verbanden uit te leggen (vragen 18, 19), en verklaringen te geven met ondersteuning van 'kenmerkende aspecten' (vraag 20), wat duidt op een koppeling met vastgestelde historische leerdoelen.

### Pagina 8

Dit is een opgavepagina van een geschiedenisexamen (VMBO-GT, Mavo - Geschiedenis). De pagina bevat vier open vragen (21, 22, 23, 24) die betrekking hebben op verschillende historische onderwerpen uit de 20e eeuw, waarbij bronnen (Bron 10, 11, 12) moeten worden geraadpleegd, hoewel de bronnen zelf niet op deze pagina zichtbaar zijn. De vragen vereisen analyse en interpretatie van historische gebeurtenissen en concepten. Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken, tabellen of figuren aanwezig op deze specifieke pagina, afgezien van de paginering en de branding van de uitgever. Wiskundige of wetenschappelijke concepten zijn niet van toepassing. Van de student wordt gevraagd om: de bijdrage van afspraken aan het verstevigen van de positie van de BRD in West-Europa aan te tonen (Vraag 21), twijfel aan de betrouwbaarheid van een historische bron (memoires van Semjonov over de DDR-opstand van 1953) te onderbouwen door de communistische visie, totalitaire instructies uit Moskou en Semjonovs rol te analyseren (Vraag 22), de bedoelde en onbedoelde gevolgen van de behandeling van Russische adviseurs voor China aan te tonen, gericht op politieke gevolgen onder Mao en Chinees economisch beleid (Vraag 23), en de bijdrage van een poster aan de persoonscultus rondom Mao tijdens de Culturele Revolutie uit te leggen (Vraag 24).

### Pagina 9

Gebruik bron 13.
Een conclusie:
Uit deze bron blijkt dat de emancipatie van vrouwen een proces is.
4p 25 Ondersteun deze conclusie door, telkens met een andere verwijzing naar
de bron, uit te leggen welke continuïteit en welke verandering in de positie
van de vrouw vanaf de jaren 1950 plaatsvinden.

In 2002 vond een interview plaats met Inge Viett, een voormalig lid van de
Rote Armee Fraktion, een groep die voortkwam uit de Baader-Meinhoff
Gruppe. Twee uitspraken uit het interview waren:
1 Over haar jeugd op het West-Duitse platteland in de jaren 1950 zei
Viett: "De mensen groetten elkaar nog met 'Heil Hitler'. Over de
Tweede Wereldoorlog werd nog thuis, noch op school gesproken."
2 Over de toestemming die ze van de regering van de DDR kreeg om
zich in de jaren 1980 in Oost-Duitsland te vestigen zei Viett: "Er was
een basisovereenkomst; we hadden een gemeenschappelijke vijand."
2p 26 Toon voor elk van beide uitspraken van Viett aan dat deze paste bij een
motief voor het verzet dat de Baader-Meinhof Gruppe pleegde.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
VW-1021-a-22-1-o
9/9
einde