# Eindexamen Geschiedenis VWO 2021 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2021/tijdvak-1

## Vraag 1 – Chronologische volgorde van bouwwerken (2 punten)

De volgende bouwwerken zijn opgenomen op de werelderfgoedlijst van UNESCO en staan in willekeurige volgorde:
1 De binnenstad van de Franse stad Provins kreeg zijn huidige vorm toen in de stad een jaarmarkt werd gevestigd tijdens de herleving van de agrarisch-urbane samenleving in West-Europa.
2 De familie De Medici liet in Toscane villa's bouwen en tuinen aanleggen die door de vernieuwende bouwstijl beschouwd werden als typisch renaissancistisch.
3 De grachtengordel in Amsterdam werd aangelegd tijdens de economische bloeitijd van de Republiek.
4 De haven van Delos was een belangrijk handelscentrum in de mediterrane wereld tijdens de bloei van de Griekse stadstaten.
5 De moskee van Kairouan werd gebouwd kort nadat de eerste aanhangers van de islam begonnen met de verspreiding van hun geloof.
6 De Valongokade in Rio de Janeiro werd gebouwd als aankomstplaats voor de slavenschepen die uit Afrika aankwamen.

2p 1 Zet deze bouwwerken in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Wat kun je verwachten: Je krijgt zes beschrijvingen van bouwwerken die op de werelderfgoedlijst van UNESCO staan. Je moet deze bouwwerken in de juiste chronologische volgorde plaatsen, van vroeger naar later, door alleen de nummers te noteren.

Wat moet je kennen: Je moet de chronologische volgorde van belangrijke historische periodes en gebeurtenissen kennen. Dit omvat: de bloei van de Griekse stadstaten (Oudheid), de verspreiding van de islam (vroege Middeleeuwen), de herleving van de agrarisch-urbane samenleving en jaarmarkten (hoge Middeleeuwen), de renaissance (vroegmoderne tijd), de economische bloeitijd van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden (Gouden Eeuw, vroegmoderne tijd) en de trans-Atlantische slavenhandel (vroegmoderne/moderne tijd).

Wat moet je kunnen: Je moet de beschrijvingen van de bouwwerken kunnen koppelen aan de juiste historische periode. Je moet de chronologische volgorde van deze periodes correct kunnen bepalen en de bijbehorende nummers in de juiste reeks noteren.

Waar op letten: Let goed op de specifieke historische context die bij elk bouwwerk wordt genoemd. De hele reeks moet correct zijn voor de volle score. Als je één nummer foutief plaatst, maar de rest van de reeks is correct, dan krijg je 1 scorepunt.

Kernbegrippen: chronologie, werelderfgoed, Griekse stadstaten, islam, agrarisch-urbane samenleving, renaissance, Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, slavenhandel, republiek der zeven verenigde nederlanden

Veelgemaakte fouten:
- De beoordeling is strikt: de hele reeks moet correct zijn voor de volle score. Er is een specifieke uitzonderingsregel voor 1 punt als het weglaten van één fout nummer de rest van de reeks correct maakt.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2021/tijdvak-1/vraag/1

## Vraag 3 – Betrouwbaarheid en motieven van bronnen over christenvervolging (4 punten)

Gebruik bron 1.
De brief van Plinius Minor is een van de eerste documenten waarin Romeinse maatregelen tegen christenen staan beschreven.
Twee gegevens:
1 Plinius publiceert veel van zijn brieven, maar de brieven aan Trajanus wil Plinius niet publiceren.
2 De brief van Plinius is al in de late oudheid algemeen bekend. Christelijke auteurs die dan over de geschiedenis van hun kerk schrijven, zijn echter terughoudend met het gebruiken van de brief als bron.
4p 3 Licht de gegevens toe door uit te leggen:
- dat je de beschrijving van de maatregelen tegen de christenen die Plinius aan de keizer stuurt als betrouwbaar kunt beschouwen en
- wat de christelijke auteurs willen voorkomen met hun terughoudendheid met het gebruik van de brief als bron.

Wat kun je verwachten: Je analyseert de betrouwbaarheid van een historische bron en de motieven van latere auteurs om die bron al dan niet te gebruiken. Je moet twee gegevens over de brief van Plinius Minor koppelen aan twee specifieke vragen over de betrouwbaarheid van de beschreven maatregelen tegen christenen en de terughoudendheid van christelijke auteurs.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat de brief van Plinius Minor een vroeg document is over Romeinse maatregelen tegen christenen. Je moet de context kennen van de relatie tussen Plinius en keizer Trajanus en het doel van hun correspondentie. Je moet ook de context kennen van christelijke historiografie in de late oudheid en hun motieven om het beeld van standvastige martelaren te bewaren. Je moet de kernconcepten 'Plinius Minor', 'Christenvervolging', 'bronbetrouwbaarheid' en 'historiografie' kennen.

Wat moet je kunnen: Je moet een bron kunnen analyseren op betrouwbaarheid door rekening te houden met het doel en de context van de auteur (Plinius Minor) en de ontvanger (keizer Trajanus). Je moet kunnen uitleggen hoe het feit dat een brief niet voor publicatie bedoeld is, de betrouwbaarheid kan beïnvloeden. Je moet ook de motieven van latere auteurs (christelijke auteurs in de late oudheid) kunnen verklaren voor hun terughoudendheid om een bepaalde bron te gebruiken, door hun doelen en het gewenste beeld van het vroege christendom in overweging te nemen. Je moet oorzaak-gevolgrelaties kunnen formuleren tussen de kenmerken van een bron en de interpretatie ervan.

Waar op letten: Let erop dat je de twee 'gegevens' (Plinius' publicatiegedrag en de terughoudendheid van christelijke auteurs) correct koppelt aan de twee onderdelen van de vraag. Zorg ervoor dat je de redenering voor zowel de betrouwbaarheid als de terughoudendheid volledig en logisch uitlegt, gebruikmakend van de gegeven informatie en je historische kennis.

Kernbegrippen: Plinius Minor, Christenvervolging, bronbetrouwbaarheid, historiografie, plinius minor, christenvervolging

Veelgemaakte fouten:
- De twee 'gegevens' niet correct koppelen aan de twee onderdelen van de vraag.
- De redenering voor betrouwbaarheid (deel 1) of terughoudendheid (deel 2) onvolledig uitleggen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2021/tijdvak-1/vraag/3

## Vraag 4 – Vroege Middeleeuwen: Rondreizende Koning (2 punten)

In de vroege middeleeuwen lagen door het hele Duitse rijk 'paltsen', die bestonden uit woonruimtes en voorraadschuren en waren omringd door landgoederen. Het was gebruikelijk voor de Duitse koning om met zijn hofhouding, die vaak bestond uit honderden personen, rond te reizen van palts naar palts.
Dit gebruik van het rondreizen door de koning was economisch en politiek noodzakelijk in de vroege middeleeuwen.
2p 4 Geef voor beide een verklaring.

Wat kun je verwachten: Je moet twee verklaringen geven voor de noodzaak van het rondreizen van de Duitse koning in de vroege middeleeuwen: één economische en één politieke.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat in de vroege middeleeuwen (Tijdvak 3: Tijd van monniken en ridders, 500-1000 n.C.) de economie voornamelijk agrarisch en zelfvoorzienend was, wat leidde tot belastingheffing in natura. Je moet ook bekend zijn met het feodale systeem (leenstelsel) en de rol van leenmannen daarin. Je moet de functie van paltsen kennen als tijdelijke verblijfplaatsen voor de koning en zijn hofhouding.

Wat moet je kunnen: Je moet oorzaak-gevolgrelaties kunnen formuleren en historische ontwikkelingen (zoals de zelfvoorzienende agrarische cultuur en het feodale systeem) kunnen koppelen aan concrete praktijken (zoals het rondreizen van de koning). Je moet economische en politieke aspecten van een historische situatie kunnen onderscheiden en verklaren.

Waar op letten: Je moet ervoor zorgen dat je antwoord duidelijk maakt waarom het rondreizen noodzakelijk was, en niet alleen het systeem beschrijft. Geef voor zowel de economische als de politieke noodzaak een duidelijke verklaring.

Kernbegrippen: vroege middeleeuwen, paltsen, rondreizende koning, belasting in natura, feodaal systeem, leenmannen

Veelgemaakte fouten:
- Niet uitleggen waarom het rondreizen noodzakelijk was, maar alleen het systeem beschrijven.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2021/tijdvak-1/vraag/4

## Vraag 5 – Analyse van de kroniek van Fulcher van Chartres over het koninkrijk Jeruzalem (2 punten)

Gebruik bron 2.
Tijdens de eerste kruistocht (1096-1099) veroveren kruisvaarders delen van Palestina en stichten het koninkrijk Jeruzalem. Fulcher van Chartres schrijft hierover een kroniek, die verspreid wordt in Europa.
2p 5 Geef aan welke boodschap de kroniek in Europa moet overbrengen en beredeneer welk probleem in het koninkrijk Jeruzalem daarmee moet worden opgelost.

Wat kun je verwachten: Je analyseert een historische bron (een kroniek) over de Eerste Kruistocht en het koninkrijk Jeruzalem. Je identificeert de boodschap van de kroniek en legt uit welk probleem in het koninkrijk Jeruzalem hiermee moest worden opgelost.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de Eerste Kruistocht (1096-1099), de verovering van delen van Palestina en de stichting van het koninkrijk Jeruzalem. Je moet weten dat kronieken in deze periode werden gebruikt om informatie te verspreiden en een bepaald standpunt over te brengen. Je moet de context van de kruisvaardersstaten en de uitdagingen waarmee zij te maken kregen, begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron kunnen analyseren om de boodschap ervan te achterhalen. Je moet de boodschap van de bron kunnen koppelen aan de historische context van het koninkrijk Jeruzalem. Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen beredeneren tussen de boodschap van de kroniek en een probleem in het koninkrijk Jeruzalem. Je moet je antwoord duidelijk en volledig formuleren, waarbij je een probleem specifiek benoemt en niet alleen een symptoom.

Waar op letten: Let erop dat je niet alleen benoemt dat er weinig Europeanen waren in Jeruzalem, maar dat je ook uitlegt welk concreet probleem dit veroorzaakte, bijvoorbeeld met betrekking tot de verdediging of groei van het koninkrijk. Je moet de boodschap van de kroniek expliciet benoemen en deze vervolgens verbinden met het op te lossen probleem.

Kernbegrippen: Eerste Kruistocht, Koninkrijk Jeruzalem, kruisvaardersstaten, propaganda, eerste kruistocht, koninkrijk jeruzalem, fulcher van chartres

Veelgemaakte fouten:
- Alleen benoemen dat er weinig Europeanen zijn is onvoldoende; het probleem (bv. verdediging) moet worden uitgelegd.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2021/tijdvak-1/vraag/5

## Vraag 6 – Analyse van continuïteit en verandering in de zestiende-eeuwse specerijenhandel (3 punten)

3p 6 Gebruik bron 3. Je concludeert dat er in de specerijenhandel in de zestiende eeuw sprake is van continuïteit **en** van verandering. Licht dit toe door: – een voorbeeld van continuïteit en een voorbeeld van verandering in de specerijenhandel te noemen en – een kenmerkend aspect van de zestiende eeuw te noemen dat past bij deze verandering. Gebruik bron 4. Twee gegevens: 1 Sommige historici beweren dat de Beeldenstorm in Gent een gepland oproer is, andere historici denken dat het gaat om een spontane uitbarsting. 2 Van Vaernewijck houdt zijn dagboek in de jaren na de Beeldenstorm geheim.

Wat kun je verwachten: Je analyseert de specerijenhandel in de zestiende eeuw en identificeert zowel continuïteit als verandering. Je koppelt een specifieke verandering aan een passend kenmerkend aspect van de zestiende eeuw.

Wat moet je kennen: Je moet de kenmerken van de specerijenhandel in de zestiende eeuw kennen. Je moet weten welke partijen betrokken waren (Indiërs, Arabieren, Portugezen) en hoe hun rol veranderde. Je moet het kenmerkend aspect 'het begin van de Europese overzeese expansie' kunnen plaatsen in de zestiende eeuw en de relatie ervan met de specerijenhandel begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit bronnen kunnen gebruiken om voorbeelden van continuïteit en verandering te benoemen. Je moet een kenmerkend aspect kunnen koppelen aan een historische ontwikkeling (in dit geval de verandering in de specerijenhandel). Je moet een conclusie over continuïteit en verandering kunnen toelichten met concrete voorbeelden.

Waar op letten: Let erop dat je zowel een voorbeeld van continuïteit als een voorbeeld van verandering noemt. Zorg ervoor dat het kenmerkend aspect dat je noemt, specifiek past bij de verandering die je beschrijft, en niet bij de continuïteit of een ander aspect.

Kernbegrippen: specerijenhandel, continuïteit, verandering, Europese overzeese expansie, zestiende eeuw, europese overzeese expansie

Veelgemaakte fouten:
- Alleen continuïteit of alleen verandering noemen, terwijl beide gevraagd worden.
- Het kenmerkend aspect niet koppelen aan de verandering, maar aan de continuïteit of een onjuist aspect noemen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2021/tijdvak-1/vraag/6

## Vraag 7 – Analyse van de Beeldenstorm in Gent en de rol van Van Vaernewijck (4 punten)

Gebruik bron 4.
Twee gegevens:
1 Sommige historici beweren dat de Beeldenstorm in Gent een gepland oproer is, andere historici denken dat het gaat om een spontane uitbarsting.
2 Van Vaernewijck houdt zijn dagboek in de jaren na de Beeldenstorm geheim.
4p 7 Leg uit, telkens met een verwijzing naar de bron:
– welke visie op de Beeldenstorm in Gent (gegeven 1) je met deze bron het best kunt ondersteunen en
– dat je de beslissing van bestuurder Van Vaernewijck om zijn dagboek geheim te houden (gegeven 2), kunt verklaren vanuit de komst van Alva.

Wat kun je verwachten: Je analyseert bron 4 en gebruikt deze om twee stellingen te onderbouwen. Ten eerste leg je uit welke visie op de Beeldenstorm in Gent (gepland of spontaan) je het best kunt ondersteunen met de bron. Ten tweede verklaar je waarom bestuurder Van Vaernewijck zijn dagboek geheim hield, vanuit de komst van Alva.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat de Beeldenstorm inhield en in welke context (Tijdvak 8: Tijd van burgers en stoommachines, hoewel de Beeldenstorm in Tijdvak 5: Tijd van ontdekkers en hervormers valt, is de vraagstelling gericht op de interpretatie van historische gebeurtenissen en de gevolgen daarvan). Je moet de rol van Alva en de gevolgen van zijn komst voor de Nederlanden kennen. Je moet de kenmerkende aspecten van de Nederlandse Opstand kennen, waaronder de religieuze conflicten en de centralisatiepolitiek van Filips II.

Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron kritisch analyseren en interpreteren. Je moet specifieke passages uit de bron kunnen selecteren en gebruiken als bewijs voor je argumentatie. Je moet oorzaak-gevolgrelaties kunnen formuleren, met name tussen de gebeurtenissen tijdens de Beeldenstorm, de houding van het stadsbestuur en de latere angst voor Alva. Je moet een standpunt kunnen onderbouwen met feiten uit de bron en deze in een bredere historische context plaatsen.

Waar op letten: Let erop dat je voor beide deelvragen expliciet verwijst naar de bron. Zorg ervoor dat je de visie kiest die het best ondersteund wordt door de bron (gepland, niet spontaan) en dat je dit met concrete voorbeelden uit de bron bewijst. Voor de tweede deelvraag moet je de link leggen tussen de acties of passiviteit van het stadsbestuur (zoals beschreven in de bron) en de angst voor represailles van Alva.

Kernbegrippen: Beeldenstorm, Alva, bronanalyse, Nederlandse Opstand, beeldenstorm, alva, nederlandse opstand, historische interpretatie

Veelgemaakte fouten:
- Niet expliciet naar de bron verwijzen.
- De verkeerde visie (spontaan) kiezen en proberen te onderbouwen.
- De link tussen het gedrag van het stadsbestuur (zoals beschreven in de bron) en de angst voor Alva niet leggen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2021/tijdvak-1/vraag/7

## Vraag 8 – Analyse van een prent over het Ontzet van Leiden (5 punten)

Gebruik bron 5.
In 1574 wordt Leiden ontzet door de legers van Willem van Oranje. De inwoners van de gebieden rondom Leiden hebben kritiek op de tactiek die Willem van Oranje hiervoor gebruikt.
In deze prent wordt de tactiek van Willem van Oranje verdedigd met verschillende argumenten.
5p 8 Toon dit aan door:
– aan te geven welke tactiek Willem van Oranje gebruikt om Leiden te ontzetten en
– uit te leggen met welke twee verschillende argumenten deze tactiek van Willem van Oranje wordt verdedigd, telkens met een passende verwijzing naar de prent.

Wat kun je verwachten: Je analyseert een historische prent over het Ontzet van Leiden in 1574. Je identificeert de tactiek die Willem van Oranje gebruikte en je legt uit met welke twee verschillende argumenten deze tactiek in de prent wordt verdedigd. Je onderbouwt elk argument met een passende verwijzing naar de prent.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat het Ontzet van Leiden in 1574 plaatsvond tijdens de Tachtigjarige Oorlog. Je moet de tactiek van inundatie (het onder water zetten van land) kennen als een methode die in die tijd werd gebruikt. Je moet de context van de strijd tussen de opstandelingen onder Willem van Oranje en de Spanjaarden begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron (prent) analyseren op de boodschap en de argumenten die daarin worden gepresenteerd. Je moet specifieke elementen uit de prent kunnen identificeren en deze koppelen aan argumenten. Je moet oorzaak-gevolgrelaties kunnen herkennen en formuleren. Je moet een uitleg kunnen geven met concrete verwijzingen naar de bron.

Waar op letten: Let erop dat je twee *verschillende* argumenten noemt ter verdediging van de tactiek. Zorg ervoor dat je verwijzingen naar de prent specifiek zijn en het genoemde argument direct ondersteunen. Een punt voor de verwijzing naar de bron krijg je alleen als het bijbehorende argument correct is.

Kernbegrippen: Ontzet van Leiden, Willem van Oranje, Tachtigjarige Oorlog, inundatie, ontzet van leiden, willem van oranje, tachtigjarige oorlog, propaganda

Veelgemaakte fouten:
- De vraag vereist twee *verschillende* argumenten; het geven van twee vergelijkbare argumenten (bijvoorbeeld twee keer over de noodzaak) is onjuist.
- De verwijzing naar de prent moet specifiek zijn en het genoemde argument direct ondersteunen; een vage verwijzing is onvoldoende.
- Let op de opmerking in het correctievoorschrift: een punt voor de verwijzing naar de bron wordt alleen toegekend als het bijbehorende argument correct is.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2021/tijdvak-1/vraag/8

## Vraag 9 – Oorzaken aanbod soevereiniteit aan Elizabeth I (2 punten)

Op 12 mei 1585 boden de Staten-Generaal aan de Engelse koningin Elizabeth de soevereiniteit over de Nederlanden aan.
2p 9 Geef aan dat dit besluit mede een gevolg was van:
– de uitvaardiging van het Plakkaat van Verlatinge en
– de Spaanse belegering van Antwerpen.

Wat kun je verwachten: Je moet twee oorzaken benoemen die leidden tot het aanbieden van de soevereiniteit over de Nederlanden aan de Engelse koningin Elizabeth I in 1585. Je moet hierbij het Plakkaat van Verlatinge en de Spaanse belegering van Antwerpen als startpunten gebruiken en uitleggen hoe deze gebeurtenissen bijdroegen aan het besluit van de Staten-Generaal.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat de Staten-Generaal in 1585 de soevereiniteit over de Nederlanden aanbood aan de Engelse koningin Elizabeth I. Je moet de inhoud en het gevolg van het Plakkaat van Verlatinge (1581) kennen, namelijk het afzweren van Filips II als vorst en de zoektocht naar een nieuwe vorst. Je moet de context van de Spaanse belegering van Antwerpen (1584-1585) kennen en begrijpen dat de opstandige gewesten militaire steun nodig hadden. Je moet de bredere context van de Nederlandse Opstand kennen, inclusief de strijd om soevereiniteit en de rol van buitenlandse mogendheden.

Wat moet je kunnen: Je moet oorzaak-gevolgrelaties kunnen formuleren. Je moet historische gebeurtenissen (Plakkaat van Verlatinge, belegering van Antwerpen) kunnen koppelen aan een besluit (aanbod soevereiniteit) en de onderliggende motieven kunnen verklaren. Je moet feitelijke kennis over de Nederlandse Opstand en de betrokken actoren (Staten-Generaal, Filips II, Elizabeth I) correct kunnen toepassen.

Waar op letten: Let erop dat je voor beide genoemde gebeurtenissen (Plakkaat van Verlatinge en belegering van Antwerpen) een duidelijke en correcte causale relatie legt met het aanbieden van de soevereiniteit aan Elizabeth I. Zorg ervoor dat je uitlegt waarom deze gebeurtenissen leidden tot het besluit van de Staten-Generaal.

Kernbegrippen: Staten-Generaal, soevereiniteit, Plakkaat van Verlatinge, Spaanse belegering van Antwerpen, Nederlandse Opstand, staten-generaal, plakkaat van verlatinge, spaanse belegering van antwerpen, nederlandse opstand, elizabeth i

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2021/tijdvak-1/vraag/9

## Vraag 10 – Economische bloei van de Republiek in de 17e eeuw (3 punten)

3p 10 Gebruik bron 6.
In de zeventiende eeuw bloeit de handel in de Republiek.
Licht dit toe door:
– met een ander kenmerkend aspect uit de zeventiende eeuw 'de bloei in economisch opzicht van de Nederlandse Republiek' te verklaren en
– met een verwijzing naar de bron uit te leggen dat het beleid van de Republiek de bloei van de handel bevordert.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de economische bloei van de Nederlandse Republiek in de zeventiende eeuw. Je moet deze bloei verklaren met een ander kenmerkend aspect uit die periode en je moet met behulp van bron 6 uitleggen hoe het beleid van de Republiek de handel bevorderde.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat de zeventiende eeuw de Gouden Eeuw van de Nederlandse Republiek was. Je moet het kenmerkend aspect 'wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie' kennen en kunnen koppelen aan de economische bloei van de Republiek. Je moet ook weten wat de rol van de admiraliteit was in de bescherming van de handel.

Wat moet je kunnen: Je moet een historisch verschijnsel (economische bloei) kunnen verklaren met een passend kenmerkend aspect. Je moet een bron kunnen analyseren en de informatie uit de bron kunnen gebruiken om een beleid (van de Republiek) te koppelen aan een gevolg (bevordering van handel). Je moet een expliciete verwijzing naar de bron kunnen maken in je uitleg.

Waar op letten: Let erop dat je de bloei in economisch opzicht verklaart met een *ander* kenmerkend aspect uit de zeventiende eeuw. Zorg ervoor dat je voor het tweede deel van de vraag een duidelijke verwijzing naar bron 6 maakt om uit te leggen hoe het beleid van de Republiek de handel bevordert.

Kernbegrippen: Handel Republiek, Gouden Eeuw, Handelskapitalisme, Wereldeconomie, Admiraliteit, handel republiek, gouden eeuw, handelskapitalisme, wereldeconomie, admiraliteit

Veelgemaakte fouten:
- De verklaring moet een ander kenmerkend aspect zijn dan 'de bloei in economisch opzicht van de Nederlandse Republiek'.
- Het antwoord moet een expliciete verwijzing naar de (niet meegeleverde) bron 6 bevatten voor het tweede deel van de vraag.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2021/tijdvak-1/vraag/10

## Vraag 11 – Belle van Zuylen, Verlichting en feminisme (3 punten)

In de achttiende eeuw schreef Belle van Zuylen in een brief aan een vriendin: "Alle vermogens zijn bij man en vrouw oorspronkelijk dezelfde en als het verstandelijke vermogen bij mannen meer geperfectioneerd is, dan komt dat door studie en uitsluitend en alleen door studie."
Je beweert dat Belle van Zuylen in deze brief:
1 verlicht denken toepaste op het terrein van sociale verhoudingen en
2 uitging van rationeel optimisme.
3p 11 Ondersteun de beweringen telkens met een verschillend argument van Belle van Zuylen en geef daarna aan op welke politiek-maatschappelijke verandering in de negentiende eeuw Belle van Zuylen vooruitliep.

Wat kun je verwachten: Je analyseert een citaat van Belle van Zuylen uit de achttiende eeuw. Je moet twee beweringen over haar uitspraak ondersteunen met telkens een verschillend argument uit de tekst. Daarna benoem je op welke politiek-maatschappelijke verandering in de negentiende eeuw zij vooruitliep.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat 'verlicht denken' inhoudt, in het bijzonder toegepast op sociale verhoudingen. Je moet het begrip 'rationeel optimisme' kennen en kunnen herkennen in een tekst. Je moet de context van de achttiende-eeuwse Verlichting kennen. Je moet de belangrijkste politiek-maatschappelijke veranderingen in de negentiende eeuw kennen, specifiek die gerelateerd zijn aan de positie van vrouwen, zoals de opkomst van het feminisme of de emancipatie van vrouwen.

Wat moet je kunnen: Je kunt een historische tekst analyseren en de kernbeweringen van de auteur identificeren. Je kunt historische begrippen (verlicht denken, rationeel optimisme) toepassen op een brontekst. Je kunt oorzaak-gevolgrelaties of vooruitlopende ontwikkelingen formuleren op basis van een historische uitspraak. Je kunt specifieke argumenten uit een bron selecteren om beweringen te ondersteunen. Je kunt een politiek-maatschappelijke verandering uit een specifiek tijdvak (negentiende eeuw) benoemen die relevant is voor de inhoud van de bron.

Waar op letten: Let erop dat je voor elke bewering (verlicht denken en rationeel optimisme) een *verschillend* argument van Belle van Zuylen gebruikt. Zorg ervoor dat de politiek-maatschappelijke verandering die je noemt specifiek uit de negentiende eeuw komt en niet uit een ander tijdvak.

Kernbegrippen: Belle van Zuylen, Verlichting, rationeel optimisme, sociale verhoudingen, feminisme, belle van zuylen, verlichting, emancipatie

Veelgemaakte fouten:
- De vraag vereist twee verschillende argumenten, één voor elke bewering. Het is een valkuil om hetzelfde argument voor beide te gebruiken.
- De politiek-maatschappelijke verandering moet specifiek uit de negentiende eeuw komen, niet uit de achttiende of twintigste.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2021/tijdvak-1/vraag/11

## Vraag 12 – Analyse van boodschappen over de Franse Revolutie in de context van de slavenopstand op Curaçao (4 punten)

Gebruik bron 7.
Zowel Tula als pastoor Schinck wil met zijn verwijzing naar de Franse Revolutie een boodschap overbrengen aan het Nederlandse bestuur.
4p 12 Leg voor beiden uit welke boodschap ze willen overbrengen, telkens met een passend gegeven uit de bron.

Wat kun je verwachten: Je analyseert bron 7 en legt uit welke boodschap Tula en pastoor Schinck willen overbrengen aan het Nederlandse bestuur, telkens met een passend gegeven uit de bron.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat de Franse Revolutie (1789-1799) idealen van vrijheid en gelijkheid verspreidde en leidde tot de afschaffing van de slavernij in Franse koloniën. Je moet ook weten dat de Franse Revolutie een radicale fase kende onder Robespierre (Terreur), gekenmerkt door geweld en de guillotine. Je moet de context van de slavenopstand op Curaçao (1795) kennen en de rol van figuren als Tula en pastoor Schinck daarin. Je moet de relatie tussen de idealen van de Franse Revolutie en de rechtvaardiging van slavenopstanden kunnen plaatsen.

Wat moet je kunnen: Je analyseert een historische bron op de standpunten en argumenten van verschillende personen. Je identificeert de kernboodschap die Tula en pastoor Schinck willen overbrengen aan het Nederlandse bestuur. Je koppelt deze boodschappen aan hun verwijzingen naar de Franse Revolutie. Je selecteert specifieke gegevens uit de bron die de boodschappen van Tula en Schinck ondersteunen. Je formuleert een heldere uitleg voor beide personen, waarbij je de boodschap en het bijbehorende brondetail correct met elkaar verbindt.

Waar op letten: Let erop dat je voor zowel Tula als pastoor Schinck een duidelijke boodschap formuleert én deze onderbouwt met een specifiek, passend gegeven uit bron 7. Als je de boodschap niet correct identificeert, krijg je geen punten voor het bijbehorende brondetail. Zorg ervoor dat je de verschillende aspecten van de Franse Revolutie (idealen versus radicalisering) correct toewijst aan Tula en Schinck.

Kernbegrippen: Tula, Pastoor Schinck, Franse Revolutie, slavenopstand Curaçao, Nederlands bestuur, tula, pastoor schinck, franse revolutie, slavenopstand curaçao, nederlands bestuur

Veelgemaakte fouten:
- De punten voor de bronverwijzing worden alleen toegekend als de bijbehorende boodschap correct is geïdentificeerd.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2021/tijdvak-1/vraag/12

## Vraag 13 – Chronologische volgorde van gebeurtenissen rondom de familie Krupp (2 punten)

De volgende gebeurtenissen rondom de Duitse familie Krupp, eigenaar van staal- en wapenfabrieken, staan in willekeurige volgorde:
1 Alfred Krupp leverde tijdens de Frans-Duitse oorlog moderne kanonnen aan de Duitse troepen.
2 Alfried Krupp zette gevangenen uit Duitse concentratiekampen in als dwangarbeiders in zijn wapenfabrieken.
3 Friedrich Krupp wilde de beloning binnenhalen die Napoleon uitloofde aan diegene die smeltkroesstaal kon maken.
4 Gustav Krupp schond de voorschriften van het Verdrag van Versailles door de wapenproductie niet volledig stop te zetten.
5 Met het kanon 'Dikke Bertha', dat volgens sommigen vernoemd was naar Bertha Krupp, konden de Duitsers wel Franse forten neerhalen maar niet de Franse loopgraven vernietigen.
6 Na aanname van de Vlootwet nam Friedrich Alfred Krupp een werf over voor de bouw van marineschepen.
2p 13 Zet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Wat kun je verwachten: Je krijgt zes gebeurtenissen over de Duitse familie Krupp, eigenaar van staal- en wapenfabrieken, in willekeurige volgorde. Je moet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde plaatsen, van vroeger naar later, door alleen de nummers te noteren.

Wat moet je kennen: Je moet de chronologie van belangrijke historische periodes en gebeurtenissen in de Duitse geschiedenis kennen, zoals de Napoleontische tijd (begin 19e eeuw), de Frans-Duitse Oorlog (1870-1871), de periode rond de Duitse Vlootwet (na 1898), de Eerste Wereldoorlog (1914-1918), het Interbellum (na het Verdrag van Versailles van 1919) en de Tweede Wereldoorlog (1939-1945). Je moet ook de context van de wapenindustrie en de rol van bedrijven zoals Krupp in deze periodes begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet historische gebeurtenissen kunnen plaatsen in de juiste chronologische volgorde. Je moet specifieke details uit de beschrijvingen van de gebeurtenissen kunnen koppelen aan bredere historische context en tijdvakken. Je moet de verschillende namen van de familie Krupp (Friedrich, Alfred, Friedrich Alfred, Gustav, Alfried) kunnen onderscheiden en hun acties aan de juiste periode kunnen toewijzen.

Waar op letten: Let goed op de specifieke historische verwijzingen in elke gebeurtenis, zoals 'Napoleon', 'Frans-Duitse oorlog', 'Vlootwet', 'Dikke Bertha', 'Verdrag van Versailles' en 'concentratiekampen'. Deze verwijzingen zijn cruciaal voor het bepalen van de chronologie. Verwar de verschillende generaties van de familie Krupp niet met elkaar.

Kernbegrippen: Krupp, chronologie, Duitse geschiedenis, wapenindustrie, wereldoorlogen, krupp, duitse geschiedenis

Veelgemaakte fouten:
- De verschillende voornamen van de Krupp-familieleden kunnen tot verwarring leiden.
- De gebeurtenissen beslaan een lange periode (Napoleontische tijd tot en met de Tweede Wereldoorlog), wat het dateren zonder specifieke jaartallen moeilijk kan maken.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2021/tijdvak-1/vraag/13

## Vraag 14 – Afschaffing slavernij en het compromis van 1862 (2 punten)

In 1862 nam de Nederlandse Tweede Kamer na jarenlange discussie een wet aan waarin de afschaffing van de slavernij in de plantagekolonie Suriname en op de Antillen werd geregeld. In de wet werd bepaald dat:
- de slaven direct werden vrijgelaten en
- de vrijgelaten slaven verplicht waren een arbeidscontract met plantage-eigenaren af te sluiten voor tien jaar.
Uit deze bepalingen kun je afleiden dat de wet een compromis was.
2p 14 Leg uit welk toekomstig probleem de Tweede Kamer met dit compromis wilde voorkomen.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen welk toekomstig probleem de Nederlandse Tweede Kamer wilde voorkomen met het compromis in de wet van 1862 over de afschaffing van de slavernij in Suriname en op de Antillen.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat de wet van 1862 de afschaffing van slavernij regelde, maar tegelijkertijd een verplicht arbeidscontract van tien jaar voor vrijgelaten slaven invoerde. Je moet de economische belangen van plantage-eigenaren en de Nederlandse staat in de context van de plantage-economie in de koloniën begrijpen. Je moet de term 'compromis' kunnen plaatsen in deze historische context.

Wat moet je kunnen: Je moet de gegeven informatie over de wet van 1862 analyseren en de twee bepalingen (directe vrijlating en verplicht arbeidscontract) als een compromis herkennen. Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen formuleren tussen het compromis en het voorkomen van een specifiek toekomstig probleem. Je moet de economische motieven achter politieke beslissingen kunnen identificeren.

Waar op letten: Let erop dat je focust op het probleem dat de Tweede Kamer wilde voorkomen, specifiek vanuit het perspectief van de plantage-eigenaren en de Nederlandse economie, en niet op de problemen van de vrijgelaten slaven zelf. Begrijp dat het 'compromis' de belangen van zowel de afschaffing als de economische continuïteit probeerde te verenigen.

Kernbegrippen: afschaffing slavernij, compromis, plantage-economie, Suriname, Antillen, arbeidscontract, suriname, antillen

Veelgemaakte fouten:
- Focussen op de problemen van de vrijgelaten slaven in plaats van de economische belangen van de plantage-eigenaren en de Nederlandse staat.
- Het 'compromis' aspect niet volledig begrijpen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2021/tijdvak-1/vraag/14

## Vraag 15 – Marx' redenering over de Wet Le Chapelier (2 punten)

2p 15 Leg uit welke redenering Karl Marx volgde door aan te geven: - waarom juist de rijke burgerij van deze wet kon profiteren en - dat de uitspraak over de wet Le Chapelier aansloot bij zijn ideologie. Gebruik bron 8. Een interpretatie: De tekenaar geeft twijfel weer of de invoering van het algemeen mannenkiesrecht bijdraagt aan de voortschrijdende democratisering.

Wat kun je verwachten: Je legt uit welke redenering Karl Marx volgde met betrekking tot de Wet Le Chapelier. Je moet aangeven waarom de rijke burgerij van deze wet kon profiteren en hoe de uitspraak over de wet aansloot bij de ideologie van Marx.

Wat moet je kennen: Je moet de inhoud van de Wet Le Chapelier kennen, namelijk het verbod op verenigingen en stakingen voor arbeiders. Je moet de kern van de ideologie van Karl Marx kennen, waaronder zijn visie op klassenstrijd, de overheersing door de bezittende klasse (bourgeoisie) en zijn streven naar politieke macht voor de arbeidersklasse (proletariaat). Je moet weten dat dit past binnen het tijdvak van de Industriële Revolutie en de opkomst van sociale kwesties.

Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen formuleren tussen de Wet Le Chapelier en het voordeel voor de rijke burgerij. Je moet de Wet Le Chapelier kunnen koppelen aan de ideologie van Karl Marx door aan te tonen hoe de wet zijn opvattingen over klassenstrijd en machtsverhoudingen bevestigde. Je moet een heldere en beargumenteerde uitleg kunnen geven in twee delen.

Waar op letten: Let erop dat je beide delen van de vraag beantwoordt: waarom de rijke burgerij profiteerde én hoe dit aansloot bij Marx' ideologie. Zorg ervoor dat je de Wet Le Chapelier correct omschrijft als een verbod op vakbonden en stakingen. Vermijd vage omschrijvingen van Marx's ideologie; leg de link naar de macht van arbeiders en de strijd tegen de bezittende klasse.

Kernbegrippen: Karl Marx, Wet Le Chapelier, socialisme, klassenstrijd, bourgeoisie, karl marx, wet le chapelier

Veelgemaakte fouten:
- Onvoldoende kennis van de Wet Le Chapelier (verbod op vakbonden).
- Alleen één van de twee deelelementen beantwoorden.
- Vage omschrijving van Marx's ideologie zonder de link te leggen naar de macht van arbeiders.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2021/tijdvak-1/vraag/15

## Vraag 16 – Interpretatie van een spotprent over algemeen mannenkiesrecht en democratisering (3 punten)

Gebruik bron 8.
Een interpretatie:
De tekenaar geeft twijfel weer of de invoering van het algemeen mannenkiesrecht bijdraagt aan de voortschrijdende democratisering.
3p 16 Licht deze interpretatie toe door:
- met een verwijzing naar de bron uit te leggen welke twijfel over de voortschrijdende democratisering de tekenaar weergeeft en
- aan te geven dat deze twijfel past bij het ideologische standpunt van De Notenkraker.

Wat kun je verwachten: Je moet een interpretatie van een spotprent toelichten. Dit doe je door een specifieke verwijzing naar de bron te koppelen aan de twijfel die de tekenaar uit over de voortschrijdende democratisering. Vervolgens moet je deze twijfel plaatsen binnen het ideologische standpunt van het tijdschrift waaruit de bron afkomstig is.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat het algemeen mannenkiesrecht inhield en wat het verband is met democratisering. Je moet de ideologische standpunten van het socialisme en het confessionalisme kennen, en hoe deze zich verhouden tot de klassenstrijd. Je moet ook weten dat 'De Notenkraker' een socialistisch tijdschrift was. Je moet de kenmerkende aspecten van Tijdvak 8: Tijd van burgers en stoommachines (1800-1900) kennen, met name de opkomst van politiek-maatschappelijke stromingen en de voortschrijdende democratisering.

Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron (spotprent) analyseren op standpunt en boodschap. Je moet specifieke elementen uit de bron kunnen identificeren en deze koppelen aan een bredere historische context en ideologische standpunten. Je moet oorzaak-gevolg relaties kunnen formuleren en het perspectief van de auteur/uitgever van de bron kunnen benoemen. Je moet een interpretatie kunnen toelichten met concrete verwijzingen naar de bron.

Waar op letten: Let erop dat je de verwijzing naar de bron direct koppelt aan de uitleg van de twijfel over democratisering. Zorg ervoor dat je het ideologische standpunt van De Notenkraker (socialistisch) correct identificeert en uitlegt in relatie tot de twijfel die de tekenaar weergeeft.

Kernbegrippen: algemeen mannenkiesrecht, democratisering, socialisme, confessionalisme, De Notenkraker, klassenstrijd, de notenkraker

Veelgemaakte fouten:
- De verwijzing naar de bron loskoppelen van de uitleg over de twijfel; de opmerking in het CV benadrukt dat deze gekoppeld moeten zijn voor het scorepunt.
- Het ideologische standpunt van De Notenkraker (socialistisch) niet correct identificeren of uitleggen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2021/tijdvak-1/vraag/16

## Vraag 17 – Analyse van Wilhelm II's visie op het Dawesplan (3 punten)

In 1924 interviewde journalist George Viereck de voormalige Duitse keizer Wilhelm II. In dit interview noemde Wilhelm II het Dawesplan 'een tweede Versailles'.
Deze visie van Wilhelm II is eenzijdig.
3p 17 Toon dit aan door:
− aan te geven voor welk economisch gevolg van de invoering van het Dawesplan Wilhelm II met deze uitspraak waarschuwt en
− een economisch argument tegen deze afwijzing van het Dawesplan te geven en
− een politieke verklaring te geven voor het eenzijdige oordeel van Wilhelm II over de Weimarregering.

Wat kun je verwachten: Je analyseert de uitspraak van Wilhelm II over het Dawesplan en toont de eenzijdigheid van zijn visie aan. Je geeft een economisch gevolg waarvoor hij waarschuwt, een economisch argument tegen zijn afwijzing, en een politieke verklaring voor zijn oordeel.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat het Dawesplan inhield en wat de economische gevolgen ervan waren voor Duitsland. Je moet de context van het Verdrag van Versailles en de daarin vastgelegde herstelbetalingen kennen. Je moet de politieke situatie in de Republiek van Weimar begrijpen en de positie van Wilhelm II ten opzichte van deze regering kennen. Je moet de economische crisis van 1923 en de inflatie in Duitsland kunnen plaatsen.

Wat moet je kunnen: Je moet een historische uitspraak kunnen analyseren en de onderliggende waarschuwing kunnen identificeren. Je moet economische argumenten kunnen formuleren die een standpunt tegenspreken. Je moet een politieke verklaring kunnen geven voor een eenzijdig oordeel van een historische figuur. Je moet oorzaak-gevolgrelaties kunnen benoemen.

Waar op letten: Let erop dat je bij het eerste deelantwoord specifiek het 'hervatten van de herstelbetalingen' noemt als het economische gevolg waarvoor Wilhelm II waarschuwt. Als je dit niet specifiek benoemt, krijg je geen punt voor dit deel.

Kernbegrippen: Dawesplan, Verdrag van Versailles, herstelbetalingen, Republiek van Weimar, Wilhelm II, economische crisis 1923, dawesplan, verdrag van versailles, republiek van weimar, wilhelm ii

Veelgemaakte fouten:
- Voor het eerste deelantwoord wordt alleen een punt toegekend als het hervatten van de herstelbetalingen wordt genoemd.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2021/tijdvak-1/vraag/17

## Vraag 18 – Analyse van een spotprent over de Republiek van Weimar en Hitlers benoeming (4 punten)

Gebruik bron 9.
Op 30 januari 1933 benoemt de Duitse president Paul von Hindenburg Adolf Hitler tot rijkskanselier.
4p 18 Leg uit, telkens met een andere verwijzing naar de bron, welke mening de maker weergeeft over:
− de politieke situatie in de Republiek van Weimar en
− de benoeming van Hitler als rijkskanselier.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een spotprent over de politieke situatie in de Republiek van Weimar en de benoeming van Hitler tot rijkskanselier. Je moet de mening van de maker over twee specifieke onderwerpen uitleggen, telkens met een andere verwijzing naar de bron.

Wat moet je kennen: Je moet de historische context van de Republiek van Weimar kennen, inclusief de politieke instabiliteit in de periode voor 1933. Je moet weten wie Paul von Hindenburg was en wat zijn rol was bij de benoeming van Adolf Hitler tot rijkskanselier op 30 januari 1933. Je moet begrijpen dat spotprenten een mening van de maker weergeven en dat deze mening vaak kritisch is.

Wat moet je kunnen: Je moet een spotprent kunnen analyseren en de symboliek ervan kunnen interpreteren. Je moet specifieke beeldelementen in de bron kunnen identificeren en deze koppelen aan de mening van de maker. Je moet een uitleg kunnen formuleren die de mening van de maker over de politieke situatie en de benoeming van Hitler duidelijk weergeeft, ondersteund door twee verschillende verwijzingen naar de bron.

Waar op letten: Let erop dat je voor beide delen van de vraag (politieke situatie en benoeming Hitler) een *andere* verwijzing naar de bron gebruikt. Zorg ervoor dat je de mening van de tekenaar correct identificeert en deze koppelt aan een passend beeldelement. Vermijd het gebruik van hetzelfde beeldelement voor beide onderdelen.

Kernbegrippen: Republiek van Weimar, Benoeming Hitler tot rijkskanselier, Paul von Hindenburg, politieke instabiliteit, republiek van weimar, benoeming hitler tot rijkskanselier, paul von hindenburg, spotprentanalyse

Veelgemaakte fouten:
- De mening van de tekenaar niet correct identificeren.
- De mening niet koppelen aan een specifiek, passend beeldelement uit de bron.
- Voor beide onderdelen hetzelfde beeldelement gebruiken.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2021/tijdvak-1/vraag/18

## Vraag 19 – Interpretatie van een bron over de Volksgemeinschaft (4 punten)

Gebruik bron 10.
Een interpretatie:
Met het publiceren van dit artikel propageert de krant de vorming van de Volksgemeinschaft.
4p 19 Ondersteun deze interpretatie met twee argumenten, telkens met een andere verwijzing naar de bron.

Wat kun je verwachten: Je moet een gegeven interpretatie van een bron ondersteunen met twee argumenten, waarbij je telkens een andere verwijzing naar de bron gebruikt. Je krijgt hiervoor 4 punten.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat de 'Volksgemeinschaft' inhoudt binnen het nationaalsocialisme. Je moet bekend zijn met de methoden van nationaalsocialistische propaganda en de uitsluiting van Joden in deze periode.

Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron kunnen analyseren en de inhoud ervan kunnen koppelen aan een bredere historische context, zoals de vorming van de Volksgemeinschaft. Je moet argumenten kunnen formuleren die een interpretatie ondersteunen, met concrete verwijzingen naar de bron. Je moet oorzaak-gevolg relaties kunnen leggen tussen de inhoud van de bron en het doel (propageren van de Volksgemeinschaft).

Waar op letten: Let erop dat je antwoord expliciet uitlegt hoe de publicatie van het artikel de vorming van de Volksgemeinschaft propageert. Beschrijf niet alleen de bron, maar leg de link met de interpretatie. Zorg ervoor dat je twee verschillende argumenten geeft, elk met een unieke verwijzing naar de bron.

Kernbegrippen: Volksgemeinschaft, nationaalsocialisme, propaganda, uitsluiting van Joden, volksgemeinschaft, uitsluiting van joden

Veelgemaakte fouten:
- Het antwoord moet expliciet uitleggen hoe de inhoud van de bron de vorming van de Volksgemeinschaft propageert, niet alleen de bron beschrijven.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2021/tijdvak-1/vraag/19

## Vraag 20 – Kritiek op de DDR-regering en de Coloradokever (2 punten)

2p 20 Beredeneer welke kritiek de regering van de DDR wil weerleggen met dit boek. Een van de afspraken die werden gemaakt toen Indonesië onafhankelijk werd, was de oprichting van de Nederlands-Indonesische Unie. Dit was een nieuw politiek verband tussen Nederland, de Nederlandse overzeese gebieden en de voormalige koloniën. In 1956 zegde Indonesië de Nederlands-Indonesische Unie eenzijdig op.

Wat kun je verwachten: Je moet beredeneren welke kritiek de regering van de DDR wil weerleggen met het boek uit bron 11.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de Koude Oorlog, de politieke situatie in de DDR, en de rol van propaganda in communistische staten. Je moet weten dat de DDR een communistische staat was en dat landbouwbeleid (zoals collectivisatie) vaak tot problemen leidde. Je moet ook de context van de Coloradokeverplaag in de DDR kennen, waarbij de regering de schuld vaak extern probeerde te leggen.

Wat moet je kunnen: Je moet een bron (het boek over de coloradokever) analyseren in de context van de Koude Olog en de DDR. Je moet een verband kunnen leggen tussen een propagandamiddel (het boek) en de interne kritiek die de regering daarmee probeert af te wenden. Je moet een beredenering kunnen formuleren die de externe beschuldiging (de VS verspreidt de kever) koppelt aan de interne problemen (falen van eigen beleid of tekorten door communistische landbouwpolitiek).

Waar op letten: Let erop dat je niet alleen de propaganda beschrijft (het beschuldigen van de VS), maar ook uitlegt welke interne kritiek (op het eigen falende beleid) hiermee wordt afgewend. Je moet de propagandistische actie van de DDR (de VS de schuld geven van de keverplaag) verbinden met het doel ervan: het afwenden van kritiek op het eigen falende beleid, zoals ineffectieve bestrijding van de plaag of de mislukking van de communistische landbouwpolitiek die tot tekorten leidde.

Kernbegrippen: DDR, Koude Oorlog, propaganda, coloradokever, communistische landbouwpolitiek, ddr, koude oorlog

Veelgemaakte fouten:
- Alleen de propaganda beschrijven (het beschuldigen van de VS) zonder uit te leggen welke interne kritiek (op eigen falend beleid) hiermee wordt afgewend.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2021/tijdvak-1/vraag/20

## Vraag 21 – Opzegging Nederlands-Indonesische Unie en dekolonisatie (2 punten)

Een van de afspraken die werden gemaakt toen Indonesië onafhankelijk werd, was de oprichting van de Nederlands-Indonesische Unie. Dit was een nieuw politiek verband tussen Nederland, de Nederlandse overzeese gebieden en de voormalige koloniën. In 1956 zegde Indonesië de Nederlands-Indonesische Unie eenzijdig op.
2p 21 Leg uit dat deze opzegging van de Unie door Indonesië past bij een kenmerkend aspect uit de tweede helft van de twintigste eeuw.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de opzegging van de Nederlands-Indonesische Unie door Indonesië past bij een kenmerkend aspect uit de tweede helft van de twintigste eeuw.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat de Nederlands-Indonesische Unie inhield en wanneer deze werd opgericht en opgezegd. Je moet het kenmerkende aspect 'de dekolonisatie die een eind maakte aan de westerse hegemonie in de wereld' kennen en de betekenis ervan begrijpen. Je moet de context van de dekolonisatie na de Tweede Wereldoorlog kennen.

Wat moet je kunnen: Je moet een specifieke historische gebeurtenis (opzegging van de Unie) kunnen koppelen aan een algemeen kenmerkend aspect. Je moet oorzaak-gevolg relaties kunnen formuleren en de betekenis van historische gebeurtenissen in een bredere context kunnen plaatsen. Je moet je antwoord beargumenteren met een duidelijke uitleg.

Waar op letten: Let erop dat je niet alleen het kenmerkende aspect noemt, maar ook duidelijk uitlegt waarom de opzegging van de Unie hierbij past. Je moet de link tussen de specifieke actie van Indonesië en het bredere proces van dekolonisatie expliciet maken, bijvoorbeeld door te benoemen dat Indonesië hiermee elke Nederlandse invloed afwees.

Kernbegrippen: Nederlands-Indonesische Unie, Dekolonisatie, Indonesië, Westerse hegemonie, nederlands-indonesische unie, dekolonisatie, indonesië, westerse hegemonie, soevereiniteit

Veelgemaakte fouten:
- Alleen het kenmerkend aspect noemen zonder de koppeling met de casus uit te leggen is onvoldoende voor punten.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2021/tijdvak-1/vraag/21

## Vraag 22 – Overwegingen van Brezjnev tijdens de Praagse Lente (2 punten)

2p 22 Geef voor beide besluiten de overweging van Brezjnev weer. In 1973 nam het Amerikaanse Congres (parlement) de War Powers Act aan. Door deze wet werd de president verplicht te overleggen met het Congres over het inzetten van Amerikaanse troepen. De aanname van de War Powers Act is mede veroorzaakt door: 1 het militaire verloop van de Vietnamoorlog na de Tonkin-resolutie. 2 een verandering in de publieke opinie in de Verenigde Staten.

Wat kun je verwachten: Je moet twee specifieke overwegingen van Brezjnev kunnen benoemen met betrekking tot de militaire inval in Tsjecho-Slowakije en de inzet van Oost-Duitse troepen.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat de Praagse Lente inhield en welke hervormingen hierbij speelden. Je moet de context van de Koude Oorlog en de invloedssfeer van de Sovjet-Unie kennen. Je moet de rol van Brezjnev als leider van de Sovjet-Unie en de relatie met andere communistische landen, zoals de DDR, begrijpen. Je moet ook de historische context van de Tweede Wereldoorlog en de Duitse bezetting kennen, en hoe dit de perceptie van Duitse troepen in Oost-Europa beïnvloedde.

Wat moet je kunnen: Je moet oorzaak-gevolgrelaties kunnen formuleren. Je moet historische besluiten kunnen verklaren door de onderliggende overwegingen te benoemen. Je moet specifieke historische gebeurtenissen (Praagse Lente) kunnen koppelen aan bredere historische contexten (Koude Oorlog, Tweede Wereldoorlog).

Waar op letten: Let op dat je de Brezjnev-doctrine niet noemt als reden voor de inval, omdat deze pas na de inval werd geformuleerd. Zorg ervoor dat je twee afzonderlijke en correcte overwegingen van Brezjnev benoemt.

Kernbegrippen: Praagse Lente, Brezjnev, DDR, Koude Oorlog, invloedssfeer Sovjet-Unie, praagse lente, brezjnev, ddr, koude oorlog, invloedssfeer sovjet-unie

Veelgemaakte fouten:
- Het noemen van de Brezjnev-doctrine is incorrect omdat deze pas na de inval werd geformuleerd.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2021/tijdvak-1/vraag/22

## Vraag 23 – War Powers Act en de Vietnamoorlog (4 punten)

In 1973 nam het Amerikaanse Congres (parlement) de War Powers Act aan. Door deze wet werd de president verplicht te overleggen met het Congres over het inzetten van Amerikaanse troepen.
De aanname van de War Powers Act is mede veroorzaakt door:
1 het militaire verloop van de Vietnamoorlog na de Tonkin-resolutie.
2 een verandering in de publieke opinie in de Verenigde Staten.
4p 23 Leg voor beide oorzaken uit wat het Congres met de aanname van de War Powers Act wilde voorkomen.

Wat kun je verwachten: Je legt uit wat het Amerikaanse Congres wilde voorkomen met de aanname van de War Powers Act, gekoppeld aan twee specifieke oorzaken: het militaire verloop van de Vietnamoorlog na de Tonkin-resolutie en een verandering in de publieke opinie in de Verenigde Staten.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat de War Powers Act in 1973 werd aangenomen door het Amerikaanse Congres om de president te verplichten te overleggen over het inzetten van troepen. Je moet de context van de Vietnamoorlog kennen, inclusief de escalatie na de Tonkin-resolutie en de toenemende kritiek in de Amerikaanse publieke opinie op het Vietnambeleid van de regering. Je moet de relatie tussen deze gebeurtenissen en de motivatie van het Congres voor de War Powers Act begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je kunt oorzaak-gevolgrelaties formuleren. Je kunt historische gebeurtenissen (escalatie Vietnamoorlog, verandering publieke opinie) koppelen aan politieke besluitvorming (aanname War Powers Act) en uitleggen welk doel hiermee werd nagestreefd. Je kunt een complexe historische situatie analyseren en de beweegredenen van actoren (het Congres) benoemen.

Waar op letten: Let erop dat je voor beide oorzaken afzonderlijk uitlegt wat het Congres wilde voorkomen. Een algemene beschrijving van de escalatie van de Vietnamoorlog of de publieke opinie is niet voldoende; je moet de directe link leggen met de preventieve intentie van de War Powers Act.

Kernbegrippen: War Powers Act, Vietnamoorlog, Tonkin-resolutie, publieke opinie, war powers act, vietnamoorlog, tonkin-resolutie, amerikaans congres

Veelgemaakte fouten:
- De twee oorzaken moeten correct worden gekoppeld aan wat de War Powers Act wilde voorkomen; een losstaande beschrijving van de escalatie of de publieke opinie is niet voldoende, zoals aangegeven in de opmerking van het correctievoorschrift.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2021/tijdvak-1/vraag/23

## Vraag 24 – Analyse van ideologische verandering en propaganda via een postzegel (4 punten)

4p 24 Toon dit aan door: – uit te leggen welke verandering in de communistische ideologie met de tekst op de postzegel wordt aangekondigd en – aan te geven dat deze verandering het beleid van Perestrojka kan bevorderen en ten slotte – aan te geven waardoor een postzegel een effectieve manier is om deze verandering te bewerkstelligen. Gebruik bron 13. Een conclusie: Met deze bron kun je aantonen dat het ontstaan van sociaal-culturele veranderingen in de tweede helft van de twintigste eeuw een proces is.

Wat kun je verwachten: Je moet aantonen dat het ontstaan van sociaal-culturele veranderingen in de tweede helft van de twintigste eeuw een proces is. Dit doe je door drie dingen uit te leggen: welke verandering in de communistische ideologie wordt aangekondigd met de tekst op de postzegel, hoe deze verandering het beleid van Perestrojka kan bevorderen, en waarom een postzegel een effectieve manier is om deze verandering te bewerkstelligen. Je gebruikt hiervoor bron 12.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat de communistische ideologie inhield, met name het centraal geleide beleid van bovenaf. Je moet bekend zijn met het beleid van Perestrojka en de doelen ervan, zoals herstructurering van de economie en innovatie. Je moet de context van sociaal-culturele veranderingen in de tweede helft van de twintigste eeuw kennen.

Wat moet je kunnen: Je moet een bron (postzegeltekst) analyseren en de boodschap ervan interpreteren. Je moet een verandering in ideologie kunnen uitleggen door deze te contrasteren met een eerder beleid. Je moet oorzaak-gevolgrelaties kunnen formuleren, specifiek hoe een ideologische verandering een beleid kan bevorderen. Je moet de effectiviteit van een propagandamiddel (postzegel) kunnen beargumenteren in relatie tot het bereiken van een breed publiek.

Waar op letten: Voor de eerste deelvraag is het cruciaal dat je de verandering in de communistische ideologie contrasteert met het eerdere, centraal bepaalde beleid. Zonder deze vergelijking krijg je geen punten. Zorg ervoor dat je duidelijk uitlegt hoe het geven van initiatief aan de bevolking afwijkt van het traditionele communistische beleid waarbij beslissingen van bovenaf werden opgelegd. Verbind de verandering met de doelen van Perestrojka, zoals het stimuleren van talent en innovatie. Leg uit waarom een postzegel effectief is als communicatiemiddel voor de hele bevolking.

Kernbegrippen: Perestrojka, communistische ideologie, centraal geleide economie, propaganda, perestrojka

Veelgemaakte fouten:
- Voor de eerste deelvraag is het cruciaal om de verandering te contrasteren met het eerdere, centraal bepaalde beleid; zonder deze vergelijking worden geen punten toegekend.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2021/tijdvak-1/vraag/24

## Vraag 25 – Uitleg sociaal-culturele verandering als proces (2 punten)

2p 25 Leg deze conclusie uit door de sociaal-culturele verandering te noemen die naar voren komt in de bron en daarna aan te tonen dat je kunt spreken van een proces. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd. VW-1021-a-o einde

Wat kun je verwachten: Je legt een conclusie uit door een sociaal-culturele verandering uit de bron te benoemen en daarna aan te tonen dat deze verandering een proces is.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat sociaal-culturele veranderingen zijn. Je moet het begrip 'jeugdcultuur' kennen en de kenmerken ervan kunnen herkennen. Je moet begrijpen wat een 'proces' inhoudt in een historische context, namelijk dat een verandering zich geleidelijk voltrekt en nog in ontwikkeling kan zijn.

Wat moet je kunnen: Je analyseert de bron om een sociaal-culturele verandering te identificeren. Je koppelt elementen uit de bron aan het ontstaan van jeugdcultuur (bijvoorbeeld het draaien van popmuziek of een schoolfeest zonder toezicht). Je toont aan dat deze verandering een proces is door tegenstrijdige elementen in de bron te herkennen (bijvoorbeeld het gedweeë einde van het feest of het ontzag voor de rector) die laten zien dat de verandering nog niet voltooid is of nog in ontwikkeling is. Je formuleert een heldere uitleg die beide aspecten verbindt.

Waar op letten: Let erop dat je niet alleen de sociaal-culturele verandering (jeugdcultuur) noemt, maar ook duidelijk uitlegt waarom de bron aantoont dat het een proces is. Dit betekent dat je elementen in de bron moet vinden die laten zien dat de verandering nog niet voltooid is of nog in ontwikkeling is.

Kernbegrippen: sociaal-culturele veranderingen, jeugdcultuur, proces, autoriteit

Veelgemaakte fouten:
- Alleen de sociaal-culturele verandering (jeugdcultuur) noemen zonder uit te leggen waarom de bron aantoont dat het een proces is (de verandering is nog niet voltooid).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2021/tijdvak-1/vraag/25

## Vragen in dit examen

### Vraag 2 – Peutingerkaart door drie tijdvakken

Wat kun je verwachten: Je krijgt een beschrijving van drie gebeurtenissen rondom de Romeinse Peutingerkaart in verschillende periodes. Je verklaart voor elke gebeurtenis de historische situatie met behulp van een bijpassend kenmerkend aspect.

Wat moet je kennen: Je moet de volgende kenmerkende aspecten en historische contexten paraat hebben:
- Tijdvak 2 (Romeinse tijd): 'De groei van het Romeins imperium' en de noodzaak om een uitgestrekt rijk met handels- en bestuursroutes te verbinden.
- Tijdvak 3 (Vroege middeleeuwen): 'De vrijwel volledige vervanging in West-Europa van de agrarisch-urbane cultuur door een zelfvoorzienende agrarische cultuur', waardoor wegen vervielen en handel voornamelijk lokaal werd.
- Tijdvak 5 (Vroegmoderne tijd): 'De hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke oudheid' (humanisme) en de herontdekking van Romeinse bronnen.

Wat moet je kunnen: Je koppelt drie historische situaties aan het juiste tijdvak en kenmerkend aspect. Je formuleert telkens een sluitende historische verklaring waarin je uitlegt hoe het genoemde aspect de behoefte aan of desinteresse voor de kaart verklaart.

Waar op letten: Je krijgt voor elk onderdeel pas een punt als je én het juiste kenmerkende aspect noemt én een passende inhoudelijke verklaring geeft. Alleen het kenmerkend aspect noemen of alleen de verklaring opschrijven levert geen punten op.

Kernbegrippen: peutingerkaart, romeinse rijk, zelfvoorzienende agrarische cultuur, humanisme, kenmerkende aspecten

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2021
tijdvak 1
dinsdag 18 mei
9.00 - 12.00 uur
geschiedenis
Bij dit examen hoort een bijlage.
Dit examen bestaat uit 25 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 73 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
VW-1021-a-21-1-o

### Pagina 2

Dit is een examenpagina uit een geschiedenisexamen (VMBO-TL/HAVO/VWO, waarschijnlijk HAVO of VWO gezien de complexiteit van de vragen). De pagina bevat twee opdrachten. De eerste opdracht, 'Door de tijd heen', vraagt de student om zes bouwwerken van de UNESCO Werelderfgoedlijst in chronologische volgorde te plaatsen, puur op basis van hun nummers. Elk bouwwerk wordt kort beschreven, inclusief de locatie en de historische context (bijvoorbeeld 'jaarmarkt tijdens de herleving van de agrarisch-urbane samenleving', 'economische bloeitijd van de Republiek'). De tweede opdracht, 'Prehistorie en oudheid', gaat over de Peutingerkaart. De student krijgt drie beschrijvingen over de geschiedenis van deze Romeinse wegenkaart, van de totstandkoming tot de herontdekking in de zestiende eeuw. De vraag is om deze gebeurtenissen te verklaren aan de hand van passende 'kenmerkende aspecten' uit de Europese geschiedenis. De pagina bevat geen visuele elementen zoals grafieken of figuren. De concepten omvatten historische periodisering (chronologie), wereldgeschiedenis (UNESCO Werelderfgoed, Romeinse Rijk, middeleeuwen, renaissance, islam, slavenhandel), geografische kennis (landen, steden), en het toepassen van historische kenmerkende aspecten.

### Pagina 3

Gebruik bron 1.
De brief van Plinius Minor is een van de eerste documenten waarin Romeinse maatregelen tegen christenen staan beschreven.
Twee gegevens:
1 Plinius publiceert veel van zijn brieven, maar de brieven aan Trajanus wil Plinius niet publiceren.
2 De brief van Plinius is al in de late oudheid algemeen bekend. Christelijke auteurs die dan over de geschiedenis van hun kerk schrijven, zijn echter terughoudend met het gebruiken van de brief als bron.
4p 3 Licht de gegevens toe door uit te leggen:
— dat je de beschrijving van de maatregelen tegen de christenen die Plinius aan de keizer stuurt als betrouwbaar kunt beschouwen en wat de christelijke auteurs willen voorkomen met hun terughoudendheid met het gebruik van de brief als bron.

De middeleeuwen

In de vroege middeleeuwen lagen door het hele Duitse rijk 'paltsen', die bestonden uit woonruimtes en voorraadschuren en waren omringd door landgoederen. Het was gebruikelijk voor de Duitse koning om met zijn hofhouding, die vaak bestond uit honderden personen, rond te reizen van palts naar palts.
Dit gebruik van het rondreizen door de koning was economisch en politiek noodzakelijk in de vroege middeleeuwen.
2p 4 Geef voor beide een verklaring.

Gebruik bron 2.
Tijdens de eerste kruistocht (1096-1099) veroveren kruisvaarders delen van Palestina en stichten het koninkrijk Jeruzalem. Fulcher van Chartres schrijft hierover een kroniek, die verspreid wordt in Europa.
2p 5 Geef aan welke boodschap de kroniek in Europa moet overbrengen en beredeneer welk probleem in het koninkrijk Jeruzalem daarmee moet worden opgelost.

VW-1021-a-o 3/8 lees verder ► ► ►

### Pagina 4

Vroegmoderne tijd

Gebruik bron 3.
Je concludeert dat er in de specerijhandel in de zestiende eeuw sprake
is van continuïteit en van verandering.
3p 6 Licht dit toe door:
- een voorbeeld van continuïteit en een voorbeeld van verandering in de
specerijhandel te noemen en
- een kenmerkend aspect van de zestiende eeuw te noemen dat past bij
deze verandering.

Gebruik bron 4.
Twee gegevens:
1 Sommige historici beweren dat de Beeldenstorm in Gent een gepland
oproer is, andere historici denken dat het gaat om een spontane
uitbarsting.
2 Van Vaernewijck houdt zijn dagboek in de jaren na de Beeldenstorm
geheim.
4p 7 Leg uit, telkens met een verwijzing naar de bron:
- welke visie op de Beeldenstorm in Gent (gegeven 1) je met deze bron
het best kunt ondersteunen en
- dat je de beslissing van bestuurder Van Vaernewijck om zijn dagboek
geheim te houden (gegeven 2), kunt verklaren vanuit de komst van
Alva.

Gebruik bron 5.
In 1574 wordt Leiden ontzet door de legers van Willem van Oranje. De
inwoners van de gebieden rondom Leiden hebben kritiek op de tactiek die
Willem van Oranje hiervoor gebruikt.
In deze prent wordt de tactiek van Willem van Oranje verdedigd met
verschillende argumenten.
5p 8 Toon dit aan door:
- aan te geven welke tactiek Willem van Oranje gebruikt om Leiden te
ontzetten en
- uit te leggen met welke twee verschillende argumenten deze tactiek
van Willem van Oranje wordt verdedigd, telkens met een passende
verwijzing naar de prent.

Op 12 mei 1585 boden de Staten-Generaal aan de Engelse koningin
2p 9 Elizabeth de soevereiniteit over de Nederlanden aan.
Geef aan dat dit besluit mede een gevolg was van:
- de uitvaardiging van het Plakkaat van Verlatinge en
- de Spaanse legering van Antwerpen.

VW-1021-a-o 4/8 lees verder ►►►

### Pagina 5

Deze pagina is een examenpagina met opgaven die gebaseerd zijn op gegeven bronnen (Bron 6 en Bron 7). Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken, tabellen of figuren aanwezig op deze specifieke pagina. De vragen zijn gericht op het analyseren en interpreteren van historische teksten en concepten binnen de Nederlandse geschiedenis en bredere context (zoals de Franse Revolutie, verlicht denken).

Vraag 10 (3 punten) vraagt de student om de bloei van de handel in de Republiek in de zeventiende eeuw te verklaren, gebruikmakend van een ander kenmerkend aspect van die eeuw en een verwijzing naar Bron 6. Hierbij moeten ze uitleggen hoe het beleid van de Republiek de handel bevorderde. Dit vereist kennis van de Nederlandse Gouden Eeuw en het vermogen om bronnen te analyseren.

Vraag 11 (3 punten) richt zich op een citaat van Belle van Zuylen uit de achttiende eeuw. De student moet twee beweringen ondersteunen over Belle van Zuylen's verlichte denken en rationeel optimisme, elk met een verschillend argument uit haar brief. Vervolgens moet worden aangegeven op welke politiek-maatschappelijke verandering in de negentiende eeuw Belle van Zuylen vooruitliep. Dit vraagt om begrip van Verlichtingsideeën en hun impact op maatschappelijke ontwikkelingen.

Vraag 12 (4 punten) verwijst naar Bron 7, waarbij zowel Tula als pastoor Schinck de Franse Revolutie gebruiken om een boodschap over te brengen aan het Nederlandse bestuur. De student moet voor beiden uitleggen welke boodschap zij willen overbrengen, telkens met een passend gegeven uit de bron. Dit evalueert het vermogen van de student om historische gebeurtenissen (Franse Revolutie) te koppelen aan specifieke figuren en hun doelen, ondersteund door bronmateriaal.

Over het algemeen wordt van de student gevraagd om bronnen te analyseren, historische concepten toe te passen, oorzaak-gevolgrelaties te leggen en argumenten te formuleren op basis van aangeleverde informatie en algemene historische kennis.

### Pagina 6

Moderne tijd

De volgende gebeurtenissen rondom de Duitse familie Krupp, eigenaar
van staal- en wapenfabrieken, staan in willekeurige volgorde:
1 Alfred Krupp leverde tijdens de Frans-Duitse oorlog moderne
kanonnen aan de Duitse troepen.
2 Alfried Krupp zette gevangenen uit Duitse concentratiekampen in als
dwangarbeiders in zijn wapenfabrieken.
3 Friedrich Krupp wilde de beloning binnenhalen die Napoleon uitloofde
aan diegene die smeltkroesstaal kon maken.
4 Gustav Krupp schond de voorschriften van het Verdrag van Versailles
door de wapenproductie niet volledig stop te zetten.
5 Met het kanon 'Dikke Bertha', dat volgens sommigen vernoemd was
naar Bertha Krupp, konden de Duitsers wel Franse forten neerhalen
maar niet de Franse loopgraven vernietigen.
6 Na aanname van de Vlootwet nam Friedrich Alfred Krupp een werf
over voor de bouw van marineschepen.
2p 13 Zet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van
vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

In 1862 nam de Nederlandse Tweede Kamer na jarenlange discussie een
wet aan waarin de afschaffing van de slavernij in de plantagekolonie
Suriname en op de Antillen werd geregeld. In de wet werd bepaald dat:
– de slaven direct werden vrijgelaten en
– de vrijgelaten slaven verplicht waren een arbeidscontract met
plantage-eigenaren af te sluiten voor tien jaar.
Uit deze bepalingen kun je afleiden dat de wet een compromis was.
2p 14 Leg uit welk toekomstig probleem de Tweede Kamer met dit compromis
wilde voorkomen.

In zijn boek Het Kapitaal (1867) noemde Karl Marx de wet Le Chapelier
'een staatsgreep van de rijke burgerij'.
2p 15 Leg uit welke redenering Karl Marx volgde door aan te geven:
– waarom juist de rijke burgerij van deze wet kon profiteren en
– dat de uitspraak over de wet Le Chapelier aansloot bij zijn ideologie.

Gebruik bron 8.
Een interpretatie:
De tekenaar geeft twijfel weer of de invoering van het algemeen
mannenkiesrecht bijdraagt aan de voortschrijdende democratisering.
3p 16 Licht deze interpretatie toe door:
– met een verwijzing naar de bron uit te leggen welke twijfel over de
voortschrijdende democratisering de tekenaar weergeeft en
– aan te geven dat deze twijfel past bij het ideologische standpunt van
De Notenkraker.

VW-1021-a-o 6 / 8 lees verder ►►►
Voor alle eindexamens, zie www.allexamen.nl. Voor de perfecte voorbereiding op je eindexamen, zie ook www.ssleiden.nl. Pagina: 438

### Pagina 7

In 1924 interviewde journalist George Viereck de voormalige Duitse keizer Wilhelm II. In dit interview noemde Wilhelm II het Dawesplan 'een tweede Versailles'.
Deze visie van Wilhelm II is eenzijdig.
3p 17 Toon dit aan door:
— aan te geven voor welk economisch gevolg van de invoering van het Dawesplan Wilhelm II met deze uitspraak waarschuwt en
— een economisch argument tegen deze afwijzing van het Dawesplan te geven en
— een politieke verklaring te geven voor het eenzijdige oordeel van Wilhelm II over de Weimarregering.

Gebruik bron 9.
Op 30 januari 1933 benoemt de Duitse president Paul von Hindenburg Adolf Hitler tot rijkskanselier.
4p 18 Leg uit, telkens met een andere verwijzing naar de bron, welke mening de maker weergeeft over:
— de politieke situatie in de Republiek van Weimar en
— de benoeming van Hitler als rijkskanselier.

Gebruik bron 10.
Een interpretatie:
Met het publiceren van dit artikel propageert de krant de vorming van de Volksgemeinschaft.
4p 19 Ondersteun deze interpretatie met twee argumenten, telkens met een andere verwijzing naar de bron.

Gebruik bron 11.
In 1950 krijgt de regering van de pas opgerichte DDR daadwerkelijk te maken met de bedreiging van de aardappelroest door de coloradokever.
2p 20 Beredeneer welk kritiek de regering van de DDR wil weerleggen met dit boek.

Een van de afspraken die werden gemaakt toen Indonesië onafhankelijk werd, was de oprichting van de Nederlands-Indonesische Unie. Dit was een nieuw politiek verband tussen Nederland, de Nederlandse overzeese gebieden en de voormalige koloniën. In 1956 zegde Indonesië de Nederlands-Indonesische Unie eenzijdig op.
2p 21 Leg uit dat deze opzegging van de Unie door Indonesië past bij een kenmerkend aspect uit de tweede helft van de twintigste eeuw.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
VW-1021-a-o 7 / 8 lees verder ►►►

### Pagina 8

Twee gegevens over het beëindigen van de Praagse Lente:
1 Brezjnev besloot, mede op advies van de DDR-leider Walter Ulbricht,
om de Praagse Lente te beëindigen met een militaire inval.
2 Brezjnev besloot dat juist de Oost-Duitse troepen niet mochten
deelnemen aan de militaire inval.
2p 22 Geef voor beide besluiten de overweging van Brezjnev weer.

In 1973 nam het Amerikaanse Congres (parlement) de War Powers Act
aan. Door deze wet werd de president verplicht te overleggen met het
Congres over het inzetten van Amerikaanse troepen.
De aanname van de War Powers Act is mede veroorzaakt door:
1 het militaire verloop van de Vietnamoorlog na de Tonkin-resolutie.
2 een verandering in de publieke opinie in de Verenigde Staten.
4p 23 Leg voor beide oorzaken uit wat het Congres met de aanname van de
War Powers Act wilde voorkomen.

Gebruik bron 12.
Deze postzegel moet het beleid van Perestrojka bevorderen.
4p 24 Toon dit aan door:
- uit te leggen welke verandering in de communistische ideologie met
de tekst op de postzegel wordt aangekondigd en
- aan te geven dat deze verandering het beleid van Perestrojka kan
bevorderen en ten slotte
- aan te geven waardoor een postzegel een effectieve manier is om
deze verandering te bewerkstelligen.

Gebruik bron 13.
Een conclusie:
Met deze bron kun je aantonen dat het ontstaan van sociaal-culturele
veranderingen in de tweede helft van de twintigste eeuw een proces is.
2p 25 Leg deze conclusie uit door de sociaal-culturele verandering te noemen
die naar voren komt in de bron en daarna aan te tonen dat je kunt
spreken van een proces.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
VW-1021-a-o
8 / 8