# Eindexamen Geschiedenis VWO 2017 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/geschiedenis/2017/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2017
tijdvak 2
dinsdag 20 juni
13.30 - 16.30 uur
geschiedenis

Bij dit examen hoort een bijlage.

Dit examen bestaat uit 29 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 70 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord
kunnen worden.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord
geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redeneen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

VW-1021-a-17-2-0

### Pagina 2

Dit is een examenpagina (waarschijnlijk geschiedenis) die bestaat uit drie opdrachten. De pagina bevat geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen. Het richt zich op het toepassen van historische kennis en analyse. De eerste opdracht, getiteld 'Door de tijd heen', presenteert zes historische gebeurtenissen (1-6) waarin 'bruggen' een rol speelden, variërend van de moord op Rosa Luxemburg in Berlijn (1919), de bouw van een voetgangersbrug in het Joodse getto van Warschau (WOII), de Berezina-oversteek tijdens Napoleons veldtocht (1812), de benoeming van de Alexander III-brug in Parijs (1896), de Bataafse Opstand (1e eeuw na Chr.), tot de heroprichting van een standbeeld op de Pont Neuf (1818). Van de student wordt gevraagd deze gebeurtenissen in chronologische volgorde te plaatsen door enkel de nummers te noteren. De tweede sectie, 'Prehistorie en oudheid', bevat twee opdrachten. De tweede vraag vraagt de student een conclusie over de bevordering van de democratie in Athene door een beslissing van de Atheners, te ondersteunen met twee argumenten uit 'bron 1' (die niet op deze pagina te zien is). De derde vraag beschrijft het ontstaan en het verbod van de Olympische Spelen en vraagt de student dit verbod te verklaren aan de hand van een kenmerkend aspect van de Oudheid. De pagina test zo de student op chronologisch inzicht, bronnenanalyse en het plaatsen van gebeurtenissen in een bredere historische context.

### Pagina 3

De middeleeuwen

Bij de Franken was het gewoonte dat alle vrije mannen zitting hadden in
de lokale rechtbanken. Omdat er te weinig vrije mannen beschikbaar
waren, werd vanaf de negende eeuw de rechtspraak steeds meer
overgelaten aan scabini, meestal adellijke mannen.
2p 4 Leg een verband tussen deze ontwikkeling en:
– de uitbreiding van het hofstelsel in deze tijd en
– de feodalisering van het bestuur.

Gebruik bron 2.
Deze bron illustreert:
1 de opkomst van de stedelijke burgerij en
2 het vasthouden aan feodale verhoudingen.
2p 5 Ondersteun beide beweringen met de bron.

Vroegmoderne tijd

In 1533 wordt Elizabeth Tudor geboren als dochter van koning
Hendrik VIII van Engeland. Van 1558 tot haar dood in 1603 was zij als
Elizabeth I koningin van Engeland.
Drie gegevens over haar leven:
1 Kort voor de geboorte van Elizabeth in 1533 maakte haar vader zich
los van de paus om te kunnen scheiden van zijn eerste vrouw.
2 In 1578 stuurde Elizabeth Sir Humphrey Gilbert erop uit om in
Noord-Amerika "zoveel mogelijk heidense en barbarese landen en
gebieden te ontdekken (...) die nog niet in het bezit zijn van christelijke
koningen of mensen".
3 In 1585 sloot Elizabeth het Verdrag van Nonsuch, waarin ze beloofde
een leger te sturen om de opstandige Nederlanden te steunen.
Deze gegevens uit het leven van Elizabeth kunnen gebruikt worden om
verschillende kenmerkende aspecten van de zestiende eeuw te
beschrijven.
3p 6 Toon dit aan door elk van deze drie gegevens te koppelen aan een ander
kenmerkend aspect van de zestiende eeuw.

VW-1021-a-17-2-o 3/8 lees verder ►►►

### Pagina 4

Tussen 1545 en 1563 vond het Concilie (algemene kerkvergadering) van
Trente (in Italië) plaats. Tijdens dit concilie werd onder andere besloten
dat geestelijken geen aflaten mochten verkopen om er zelf aan te
verdienen.
Het Concilie van Trente geldt als hoogtepunt van de Contrareformatie
(tegenreformatie).
Katholieke historici gebruiken liever het begrip 'katholieke reformatie' dan
'Contrareformatie'.

2p 7 Geef
– een argument voor hun afkeur van de term 'Contrareformatie' en
– een argument voor hun voorkeur voor de term 'katholieke reformatie'.

In het begin van 1567 eiste Filips II dat alle edelen in de Nederlanden
opnieuw de eed van trouw aan hem zouden afleggen.
Leg uit waardoor Filips II dit op dat moment nodig vond.

2p 8 Gebruik bron 3 en 4.
Stel, je wilt een reconstructie maken van de gebeurtenissen rondom het
bloedbad van Naarden in 1572 met deze twee bronnen.
Je constateert dat beide bronnen vanwege de achtergronden van de
auteurs niet geheel betrouwbaar lijken.
Ondersteun deze constatering met beide bronnen en leg uit waardoor het
verslag van Hortensius toch betrouwbaarder lijkt dan het verslag van
Mendoza.

4p 9 In maart 1574 belegde Willem van Oranje een gezamenlijke vergadering
van de Staten van Holland en Zeeland. Tijdens deze vergadering werd
besloten uniformen en hogere belastingen te heffen.
De burgemeester van Zierikzee, Cornelis Claes, noteerde hierover in zijn
dagboek: "In de naam van vrijheid dreigt de vrijheid ten onder te gaan".
Licht deze uitspraak van Cornelis Claes toe door aan te geven:
dat het besluit van de Staten van Holland en Zeeland past bij de
bijzondere positie die deze gewesten innemen in de beginjaren van de
Opstand en
– welke vrijheid Claes bedoelde met zijn uitspraak.

2p 10

Gebruik bron 5.
Hessel Aysma was lid van een diplomatieke missie naar Engeland in
1585.
Leg uit dat Aysma vanuit bezorgdheid over de Opstand schrijft door aan
te geven:

3p 11
– zonder bron, dat het doel van de missie in 1585 verband hield met het
Plakkaat van Verlatinge en
– dat deze visie op het bestuur van de opstandige gewesten vooruitloopt
op latere kritiek op de bestuursvorm van de Republiek en
– dat deze beschrijving vooruit lijkt te lopen op het politiek-militaire
conflict in de Republiek tijdens het Bestand.

VW-1021-a-17-2-o 4 / 8 lees verder ► ► ►

### Pagina 5

Gebruik bron 5.
Hessel Aysma schrijft zijn brief tijdens de Opstand. Je kunt deze brief ook in verband brengen met andere kenmerkende aspecten van de zestiende en zeventiende eeuw.
2p 12 Toon dit aan voor twee kenmerkende aspecten.

Vier gebeurtenissen uit 1773:
1 De Parijse uitgever Jean-Edmé Dufour geeft in Maastricht, waar hij in 1766 een boekhandel en drukkerij is begonnen, een boek uit met brieven van Voltaire.
2 De Franse minister van justitie beklaagt zich over de publicatie van dit boek bij de Staten-Generaal van de Republiek.
3 Dufour verlaat Maastricht en het einde van zijn uitgeverij lijkt in zicht.
4 Het stadsbestuur van Maastricht stelt een verklaring op, waarin Dufour wordt opgeroepen, laat deze verspreiden en Dufour keert terug naar Maastricht.
2p 13 Trek uit deze gebeurtenissen twee conclusies over de politieke reacties op het verspreiden van de ideeën van Voltaire:
- een conclusie over Frankrijk en
- een conclusie over de Republiek.

Twee gegevens over Catharina de Grote van Rusland:
1 In 1781 bestelde Catharina een marmeren beeld van Voltaire, die zij haar vriend en leermeester noemde, en liet dit plaatsen in haar museum de Hermitage.
2 In 1792 gaf Catharina opdracht het beeld van Voltaire te verwijderen uit de Hermitage.
Uit deze gegevens blijkt een verandering in de houding van Catharina de Grote tegenover de denkbeelden van Voltaire.
2p 14 Noem deze verandering en de politieke ontwikkeling die deze verandering verklaart.

Gebruik bron 6.
Op grond van deze bron concludeer je dat de opstellers van deze verklaring een geïdealiseerde voorstelling van het politieke verleden van de Republiek hebben.
3p 15 Ondersteun deze conclusie met de bron en geef aan waardoor de visie van de opstellers van deze verklaring past in die tijd.

VW-1021-a-17-2-o 5 / 8 lees verder ►►►

### Pagina 6

Moderne tijd

Gebruik bron 7.
Je concludeert dat er een verandering heeft plaatsgevonden in de relatie
tussen het Nederlandse en Belgische koningshuis sinds 1830.
Noem deze verandering en leg uit dat de houding van het Nederlandse
koningshuis voortkomt uit de politieke situatie van dat moment.

3p 16

In 1882 schreef minister J. Heemskerk dat in de bestaande Nederlandse
grondwet vrouwen feitelijk niet van het kiesrecht waren uitgesloten. Het
kiesrecht was in 1848 toegekend aan burgers die een bepaald bedrag aan
belasting betaalden (censuskiesrecht), ongeacht hun sekse. Bij de
grondwetsherziening van 1887 werd dit bedrag verlaagd, maar werd wel
opgenomen dat alleen aan mannelijke Nederlanders het actieve en
passieve kiesrecht werd toegekend.
Toon met deze gegevens aan dat:
- de democratisering in Nederland door de grondwetswijziging van 1887
werd bevorderd en
- er voor vrouwen continuïteit in hun politieke positie bleef bestaan en
de toevoeging bij het kiesrechtartikel erop wijst dat er wel sprake was
van verandering in het denken over de politieke positie van vrouwen.

3p 17

Gebruik bron 8.
Over deze uitspraak van Bismarck zegt de historicus Sebastian Haffner
dat die zowel een tegemoetkoming is aan de nationaal-liberalen van het
Parlement van Frankfurt als een voorbode is van de Frans-Duitse oorlog.
Geef voor beide aan welke redenering hij zal hebben gevolgd.

2p 18

De Frans-Duitse oorlog van 1870–1871 werd door een historicus "de
moeder van de Eerste Wereldoorlog" genoemd.
Geef aan wat met deze uitspraak bedoeld werd.

1p 19

Gebruik bron 9.
Een interpretatie:
Met deze fotocollage waarschuwt Heartfield voor een in zijn ogen
gevaarlijke ontwikkeling in de Duitse binnenlandse politiek.
Leg uit, met een verwijzing naar de bron, welke boodschap Heartfield met
zijn fotocollage wil overdragen.

3p 20

VW-1021-a-17-2-o 6 / 8 lees verder ► ► ►

### Pagina 7

Helmut Herzfeld, die zijn naam veranderde in John Heartfield (zie bron 9),
was sinds 1918 actief lid van de Duitse communistische partij en
publiceerde vele fotomontages waarmee hij het naziregime bekritiseerde.
Heartfield is verschillende keren 'geëmigreerd':
1 In 1933 wist Heartfield te ontsnappen aan arrestatie door de nazi's en
vluchtte naar Praag (Tsjechoslowakije), waar hij doorging met zijn
kritische kunst.
2 In 1938, na de Conferentie van München, vluchtte Heartfield naar
Londen.
3 In 1950 vestigde Heartfield zich in de DDR waar hij tot zijn dood bleef
wonen.
Elk van zijn 'emigraties' is een gevolg van de politieke situatie van dat
moment.
3p 21 Toon dit aan voor elk van zijn 'emigraties'.

Gebruik bron 10.
Uit deze bron is een motief voor de aanval op de Sovjet-Unie af te leiden.
3p 22 Noem dit motief met een verwijzing naar de bron en noem daarnaast een
ideologisch motief voor de aanval.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd door de regeringen van de
strijdende partijen voortdurend onderzoek gedaan naar de publieke opinie
in hun landen.
2p 23 Leg uit waardoor het karakter van de moderne oorlogvoering het
noodzakelijk maakte dit soort onderzoek te doen.

In 1946 werd een straat in de Britse sector van Berlijn genoemd naar de
Duitse communistische leider Ernst Thälmann, die door de nazi's was
vermoord. In 1947 werd de naam van de Thälmann Strasse weer
veranderd in de vroegere naam, de Kaiserin Augusta Allee.
2p 24 Leg uit dat de naamsverandering van 1947 past bij de internationale
verhoudingen op dat moment.

4p 25 Gebruik bron 11.
In deze prent geeft tekenaar Leo Jordaan een mening weer over de
verhouding op dat moment tussen de Sovjet-Unie en Joegoslavië.
Licht dit toe door:
– met twee verwijzingen naar de prent aan te geven welke mening de
tekenaar hier weergeeft over de verhouding op dat moment tussen de
Sovjet-Unie en Joegoslavië en
– zonder bron, aan te geven welke reden de Sovjet-Unie had voor deze
opstelling tegenover Joegoslavië.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

VW-1021-a-17-2-o 7 / 8 lees verder

### Pagina 8

2p 26 Met zijn prent (zie bron 11) suggereert Jordaan een verband tussen de Marshallhulp en de NAVO.
Leg uit welk politiek verband er tussen de Marshallhulp en de NAVO gelegd kan worden.

Gebruik bron 12.
De Nederlandse minister-president reageert op het overleg voor SALT-I.
Leg dit uit door:
- zonder bron, aan te geven waar het overleg voor SALT-I over ging en met bron, aan te geven welke reactie het overleg oproept bij de Nederlandse regering en
- waardoor deze reactie past bij de Koude Oorlog.

Gebruik bron 13.
Stel: je maakt een werkstuk over Nederland na 1945. Je vindt deze foto en vraagt je af of je hem kunt gebruiken als illustratie bij de paragraaf over de jaren vijftig of bij de paragraaf over de jaren zeventig van de twintigste eeuw.
2p 28 Geef per paragraaf aan waardoor de foto er wel of niet bij past.

Twee gegevens over Nederland in 1964:
1 De lonen stegen in dat jaar met 17,6%.
2 De kosten van levensonderhoud stegen in dat jaar met 6%.
2p 29 Geef aan welk kenmerkend aspect van de jaren zestig van de twintigste eeuw door het combineren van deze gegevens geïllustreerd kan worden.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
VW-1021-a-17-2-o
8/8
einde