# Eindexamen Fries VWO 2023 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/fries/2023/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 1

### Vraag 34 – Opgave 1

### Vraag 35 – Opgave 1

### Vraag 36 – Opgave 1

### Vraag 37 – Opgave 1

### Vraag 38 – Opgave 1

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2023
tijdvak 1
dinsdag 30 mei
9.00 - 11.30 uur
Fries
Bij dit examen hoort een bijlage.
Dit examen bestaat uit 40 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 44 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen worden.
Geef niet meer meer antwoorden (zinnen, redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden
gevraagd. Als er bijvoorbeeld één zin wordt gevraagd en je antwoordt met meer dan
één zin, dan wordt alleen de eerste zin in de beoordeling meegeteld.
VW-1017-a-23-1-o

### Pagina 2

Tekst 1 Eksoaten

In ynlieding boppe in tekst kin ûnder mear de folgjende funksjes hawwe:
I de formulearing fan in probleem
II de formulearing fan in stânpunt
III in yndruk fan de tekst foarôf
IV in ûnderbouwing fan de titel
1p 1 Hokker twa funksjes hearre by de ynlieding boppe de tekst?
A I en II
B I en IV
C II en IV
D II en III
E III en IV

1p 2 Alinea 1 begjint mei in konstatearrring fan Arjen Gittenberger (r. 1-6).
Hoe ferhâldt de rest fan de alinea him ta dat sitaat?
A De rest fan de alinea foarmet in bewiis.
B De rest fan de alinea foarmet in tsjinstelling.
C De rest fan de alinea jout in eftergrûnskets.
D De rest fan de alinea jout in ferklearrring.

1p 3 Yn ûndersteand skema steane trije eleminten dy't elk in part binne fan in tsjinstelling dy't yn alinea 2 oan 'e oarder is.
Folje de trije eleminten oan mei ien of inkelde wurden út alinea 2, sadat de trije tsjinstellingen kompleet binne.
[FIGUUR: Tabel met drie rijen. Bovenste rij: "lânseigene soarten (r. 31-32)". Middelste rij: "see (r. 33)". Onderste rij: "oanfolje (r. 39)". De kolommen zijn leeg.]

2p 4 Yn de alinea's 3 en 4 jout Gittenberger foarbylden fan eksoaten dy't net skealik of min wiens foar it seelibben yn de Waadsee.
Jou foar de situaasje fan de Japanse oester (alinea 3) en de situaasje fan de Amerikaanse ribbekwal (alinea 4) in ferklearrring foar it útblouwen fan (grutte) skea.

"de Japanse oester, de eksoat dy't no sels bedrige wurdt troch in eksoat" (r. 109-111)
1p 5 Hokker bedriigjende eksoat bedoelt de skriuwer?
Helje dyn antwurd út alinea 5.

""Oft in eksoat soarchlik is of skea opsmyt, hinget bot ôf fan út hokker perspektyf oft men it besjocht', makket David Thieltges dúdlik.'' (r. 85-88)
2p 6 Hokker fjouwer perspektiven neamt er yn it tekstpart dat bestiet út alinea's 5 en 6, as it giet om groepen persoanen en ynstânsjes?

VW-1017-a-23-1-o 2 / 7 lees verder ►►►

### Pagina 3

1p 7 "Mar wrâlderfgoerganisaasje UNESCO is der net bliid mei dat it ekosysteem net mear oarspronklik is." (r. 118-120) Watfoar stylfiguer kenst yn it sitaat werom?
A eufemisme
B paradoks
C tautology
D understatement

De folgjende ynliding heart by de fragen 8 en 9.
Yn alinea 7 jout Thieltgus syn eigen fyzje op de fraach oft eksoaten yn de Waadsee soarchlik binne of skea opsmite.

1p 8 Mei hokker argumint besiket er de stelling te wjerlizzen dat it ekosysteem fan de Waadsee net mear oarspronklik wêze soe?

1p 9 Wêrom moatte wittenskippers harren neffens Thieltgus benammen rjochtsje op fierdere stúdzje fan it natuerlik ekologyske eksperimint? (r.138-140)

Thieltgus fynt dat wittenskippers trochgean moatte mei de stúdzje nei it yn gong sette natuerlike ekologyske eksperimint. (alinea 7)
1p 10 Wêr soe neffens Gittenberger sa'n fierder ûndersyk oer gean moatte?

1p 11 Hokker bewearing jout it ferbân tusken alinea 8 en alinea 9 it bêste wer?
A Yn alinea 9 steane betingsten by de ynhâld fan alinea 8.
B Yn alinea 9 steane konklúzjes by de ynhâld fan alinea 8.
C Yn alinea 9 stiet in nije part by in opsomming yn alinea 8.
D Yn alinea 9 stiet in oanfolling op útspraken in alinea 8.

De folgjende ynliding heart by de fragen 12 en 13.
1p 12 Yn alinea 9 wurdt útlein hoe't eksoaten yn de Waadsee bedarje. Op hokker twa manieren bedarje dy yn de Waadsee?

1p 13 Hokker twa ûntwikkelingen hawwe it foar eksoaten makliker makke om yn de Waadsee telâne te kommen?

Alinea 9 giet oer wizen fan oanfier fan eksoaten.
1p 14 Watfoar spesifyk aspekt oangeande dy oanfier komt yn alinea 10 oan de oarder?

De tekst giet oer de komst fan eksoatyke diersoarten. Oan de ein fan de
ynlieding poppe de tekst stiet de fraach: Hoe soarchlik is soks?
1p 15 Sitearje de sin út it tekstpart besteande út de alinea's 2 en 3 dy't in dúdlik antwurd op dy fraach jout.

VW-1017-a-23-1-o 3 / 7

### Pagina 4

De volgende inleiding hoort bij de vragen 16 en 17.
Yn it earste part fan de tekst jout de skriuwer útlis oer it fenomeen
eksoaten. Dêrmei komme de folgjende ûnderwerpen oan 'e oarder:
I Fyjsjes op eksoaten
II Lift mei de boat
1p 16 By hokker alinea begjint de skriuwer oer ûnderwerp I?
A alinea 2
B alinea 3
C alinea 4
D alinea 5
1p 17 By hokker alinea begjint de skriuwer oer ûnderwerp II?
A alinea 7
B alinea 8
C alinea 9
D alinea 10
1p 18 Wat is it wichtichste tekstdoel?
A ferdivedearje
B ynformearje
C oantrune
D oertsjûgje
Tekst 2 Yn ynternasjonaal literatuerfestival yn Fryslân: meitsje
dêr wurk fan
1p 19 Hokker doel hat de skriuwer mei alinea 1?
A Hy formulearret de probleemstelling fan de tekst.
B Hy formulearret de ûnderbouwing fan de titel.
C Hy formulearret in ferklearring fan in fenomeen.
D Hy formulearret in gearfetting fan de tekst.
De volgende inleiding hoort bij de vragen 20 en 21.
"Dat is it lûd fan in trochpriepte luchtballon." (r. 25-26)
1p 20 Hokker stylfiguer befettet dy sin?
A ferliking
B hyperboal
C metafoar
D paradoks
1p 21 Lis yn dyn eigen wurden út wat de skriuwer mei dy stylfiguer sizze wol.
2p 22 Wat kin in literatuerfestival yn Fryslân opsmite neffens de skriuwer?
Neam trije mooglikheden út alinea 4.
VW-1017-a-23-1-o 4/7
lees verder

### Pagina 5

Yn alinea 5 beskriuwt de skriuwer de stêden Frijentsjer en Harns.
1p 23 Neam út alinea 5 foar elke stêd ien eigenskipswurd dat in
karakterisearring is fan dat plak.

1p 24 Wat is it wichtichste boadskip fan de skriuwer yn alinea 5?
A Frjentsjer en Harns lizze inoar net en dat soe oars moatte.
B In grut festival dat him mjutte kin mei wrâldwide festivals kin ek op in
oar plak as Amsterdam organisearre wurde.
C In grut festival yn Fryslân hat kâns fan slagjen as der moed toand
wurdt om it oars as oars oan te pakken.

De volgende inleiding hoart by de fragen 25 en 26.
Yn de alinea's 6 en 7 giet de skriuwer yn op it belied op it mêd fan literêre
eveneminten yn Fryslân.
1p 25 Wat wol de skriuwer dúdlik meitsje oer dat belied mei it tusken
oanhellingstekens setten fan 'hear sichtber'?

1p 26 Sitearje út alinea 7 de sin dèr't út bliken docht wat neffens de skriuwer it
effekt fan dat belied is.

"sanksjonearre troch de status fan in popfestivaloptreden." (r. 111-112)
1p 27 Lis yn eigen wurden út wat de skriuwer dêrmei sizze wol.

1p 28 Hokker gefolch út de alinea's 6 en 7 hinget neffens de skriuwer gear mei
wat der yn Fryslân organisearre wurdt?

Yn alinea 9 wiist de skriuwer spesifyk op Wales. Yn alinea 1 hat er it ek al
oer dy regio hân.
1p 29 Wêrom hellet de skriuwer krekt Wales oan?

1p 30 Wat is it ferbân tusken de alinea's 10 en 11?
A It is in opsomjend ferbân.
B It is in redenjaand ferbân.
C It is in tsjinstellend ferbân.
D It is in útlizzend ferbân.

1p 31 Hokker type argumint wurdt brûkt yn de sin "Wie it ... minderheidstalige
gebieten?" (r. 175-181)
A in argumint op basis fan autoriteit
B in argumint op basis fan emoasje
C in argumint op basis fan feiten
D in argumint op basis fan foarbylden

VW-1017-a-23-1-o 5 / 7 lees verder

### Pagina 6

1p 32 Watfoar tekstsoarte is ‘In ynternasjonaal literatuertfestival yn Fryslân: meitsje dêr wurk fan’?
A It is in betooch.
B It is in skôging.
C It is in útiensetting.

Tekst 3 Poëzij is in waarm bad

1p 33 Hoe sjocht Kingma harsels as dichter?
Motivearje dyn antwurd op basis fan de alinea’s 1 en 2.

1p 34 “‘Kinst poëzij besjen as middel, net per se as apart ûnderdiel.’” (r. 31-33)
Sitearje it wurd út de tekst dat past by dy útspraak.

1p 35 Yn de tekst beneamt Kingma ferskillende effekten fan poëzij.
Hokker kognityf effekt neamt Kingma yn alinea 3?

1p 36 Hokker stylfiguer befettet de titel fan de tekst?
A ferliking
B metonymia
C persoanifikaasje
D pleonasme

1p 37 Ferklearje de titel fan de tekst.
Brûk alinea 5 foar dyn antwurd.

Tekst 2 en tekst 3

De laatse vragen van het examen gaan over tekst 2 en tekst 3.

Kingma docht yn tekst 3 de útspraak: “Leaver in poadium as in bondel.”
(r. 5-6). De Vries giet yn tekst 2 ek yn op it ferskynd fan
poadiumdichters.

1p 38 Yn hokker alinea beskriuw De Vries it dúdlikst wat neffens him it effekt
fan sokke dichters is?
A yn alinea 6
B yn alinea 7
C yn alinea 8

VW-1017-a-23-1-o 6/7 lees verder ►►►

### Pagina 7

De Vries en Kingma geane beide yn op cross-overs yn de poëzij. Sy tinke
fierskillend oer it effekt dêrfan.
2p 39 Jou foar beide skriuwers oan wat neffens harren it effekt dêrfan is.

Lês de folgjende twa bewearringen:
1 Abe de Vries wol literatuerefestivals yn Fryslân, lykas bygelyks yn
   Wales.
2 Sigrid Kingma wol de poëzij op ferskillende manieren sa ticht mooglik
   by it publyk bringe.
1p 40 Jou fan de beide bewearringen oan oft dy al of net wier binne.
   A De bewearringen 1 en 2 binne beide wier.
   B De bewearringen 1 en 2 binne beide net wier.
   C De bewearring 1 is al wier, de bewearring 2 is net wier.
   D De bewearring 1 is net wier, de bewearring 2 is al wier.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
VW-1017-a-23-1-o
7 / 7
einde