# Eindexamen Filosofie VWO 2025 tijdvak 2 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2025/tijdvak-2 ## Vraag 1 – VWO Filosofie Examen 2025 periode 2, vraag 1 Geef met het voorbeeld van Otto weer wat Clarks opvatting van de uitgebreide geest inhoudt. Beargumenteer vervolgens of Starks denken volgens jou is uitgebreid naar Jarvis. Wat kun je verwachten: Je moet Clarks opvatting van de uitgebreide geest uitleggen aan de hand van het voorbeeld van Otto. Vervolgens moet je beargumenteren of Starks denken, volgens jouw interpretatie, is uitgebreid naar Jarvis. Wat moet je kennen: Je moet de filosofische opvatting van Andy Clark over de 'uitgebreide geest' (extended mind) kennen, inclusief het voorbeeld van Otto. Je moet ook de context van Iron Man, Tony Stark en Jarvis uit de brontekst kennen. Wat moet je kunnen: Je moet een filosofische opvatting helder kunnen uitleggen met een concreet voorbeeld. Je moet een beargumenteerd standpunt kunnen innemen over een filosofisch concept, toegepast op een nieuwe situatie, waarbij je de relevante informatie uit de brontekst gebruikt en je argumentatie duidelijk onderbouwt. Waar op letten: Let erop dat je Clarks opvatting van de uitgebreide geest duidelijk uitlegt en direct verbindt met het voorbeeld van Otto. Zorg ervoor dat je bij de argumentatie over Stark en Jarvis een helder standpunt inneemt en dit standpunt goed onderbouwt, verwijzend naar de kenmerken van Jarvis en Clarks theorie. Vermijd het enkel noemen van Otto zonder de theorie te verbinden, en geef geen ononderbouwde mening over Stark en Jarvis. Kernbegrippen: uitgebreide geest, extended mind, artificiële intelligentie, AI, cognitieve extensie Veelgemaakte fouten: - Alleen het voorbeeld van Otto noemen zonder de opvatting van Clark te verbinden. - Geen duidelijke argumentatie geven over Starks denken (alleen een standpunt innemen zonder onderbouwing). - De rol van Jarvis verkeerd interpreteren (bijv. als puur een hulpmiddel zonder cognitieve functie, of juist te vergaand als onderdeel van Starks denken). - Niet verwijzen naar het voorbeeld van Otto bij de uitleg van Clarks opvatting. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2025/tijdvak-2/vraag/1 ## Vraag 2 – VWO Filosofie Examen 2025 periode 2, vraag 2 Geef Clarks beschrijving van het wezen van de mens weer. Leg vervolgens uit dat het Iron Man-pak met Jarvis een dynamisch apparaat is. Geef tot slot met het voorbeeld van Tony Stark/Iron Man: – een argument voor Clarks opvatting dat het wezen van de mens niet verandert door de omgang met een dynamisch apparaat, en – een argument tegen Clarks opvatting dat het wezen van de mens niet verandert door de omgang met een dynamisch apparaat. Wat kun je verwachten: Je moet Clarks beschrijving van het wezen van de mens weergeven. Je moet uitleggen waarom het Iron Man-pak met Jarvis een dynamisch apparaat is. Je moet een argument voor Clarks opvatting geven, en een argument tegen Clarks opvatting, beide met het voorbeeld van Tony Stark/Iron Man. Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van Andy Clark kennen, in het bijzonder zijn concept van 'natural born cyborgs' en zijn opvatting over het wezen van de mens in relatie tot techniek. Je moet het begrip 'dynamisch apparaat' kunnen definiëren en herkennen. Je moet de casus van Iron Man/Tony Stark en Jarvis uit de brontekst kennen. Wat moet je kunnen: Je moet filosofische concepten nauwkeurig kunnen weergeven en uitleggen. Je moet een casus (Iron Man) kunnen toepassen om filosofische argumenten te formuleren, zowel ter ondersteuning als ter weerlegging van een stelling. Je moet de informatie uit de brontekst effectief kunnen gebruiken. Waar op letten: Let erop dat je alle vier de onderdelen van de vraag beantwoordt: Clarks beschrijving, de uitleg van het dynamische apparaat, het argument voor Clark én het argument tegen Clark. Zorg ervoor dat je bij de argumenten expliciet verwijst naar het voorbeeld van Tony Stark/Iron Man. Wees precies in de weergave van Clarks ideeën en de uitleg van 'dynamisch apparaat'. Kernbegrippen: Andy Clark, natural born cyborgs, mens-technologiehybride, dynamisch apparaat, artificiële intelligentie (AI), cognitieve symbiose, bestaanservaring Veelgemaakte fouten: - Niet correct weergeven van Clarks beschrijving van de mens. - Onvoldoende uitleg van het dynamische karakter van het Iron Man-pak met Jarvis. - Geen of onjuist argument voor Clarks opvatting. - Geen of onjuist argument tegen Clarks opvatting. - Geen verwijzing naar het voorbeeld van Tony Stark/Iron Man bij de argumenten. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2025/tijdvak-2/vraag/2 ## Vraag 3 – Iron Man/Tony Stark: Perspectieven op de mens en zelfworsteling Geef weer wat *beide* perspectieven op de vraag naar de mens inhouden. Leg vervolgens met *beide* perspectieven de worsteling van Iron Man/Tony Stark met zichzelf uit. Wat kun je verwachten: Je moet de twee perspectieven op de vraag naar de mens (eerstepersoonsperspectief en derdepersoonsperspectief) uitleggen. Vervolgens moet je de worsteling van Iron Man/Tony Stark met zichzelf verklaren door beide perspectieven toe te passen. Wat moet je kennen: Je moet de definities en kenmerken van het eerstepersoonsperspectief en het derdepersoonsperspectief op de vraag naar de mens kennen. Je moet ook de context van Iron Man/Tony Stark uit de brontekst kennen. Wat moet je kunnen: Je moet de twee perspectieven duidelijk en correct kunnen weergeven. Je moet vervolgens de worsteling van Iron Man/Tony Stark kunnen analyseren en uitleggen als een conflict tussen zijn persoonlijke ervaring (eerstepersoonsperspectief) en de essentiële eigenschappen die aan hem als superheld worden toegeschreven (derdepersoonsperspectief). Je moet de uitleg van de worsteling expliciet met *beide* perspectieven verbinden. Waar op letten: Let erop dat je *beide* perspectieven correct weergeeft en dat je *beide* perspectieven gebruikt om de worsteling van Iron Man/Tony Stark uit te leggen. Vermijd het beschrijven van slechts één perspectief of het niet expliciet verbinden van de worsteling met beide perspectieven. Zorg ervoor dat je de worsteling uitlegt als een conflict tussen zijn persoonlijke verlangens/neigingen en de essentiële eigenschap van een superheld. Kernbegrippen: eerstepersoonsperspectief, derdepersoonsperspectief, worsteling met zichzelf Veelgemaakte fouten: - alleen één perspectief beschrijven - de worsteling van Iron Man/Tony Stark niet verbinden met beide perspectieven - de perspectieven niet correct uitleggen - de worsteling niet uitleggen als een conflict tussen verlangens/neigingen en de essentiële eigenschap van een superheld Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2025/tijdvak-2/vraag/3 ## Vraag 4 – Uitleg worsteling Iron Man/Tony Stark met Plessners wet van de utopische standplaats Leg met deze wet Iron Mans/Tony Starks worsteling met zichzelf uit. Wat kun je verwachten: Je moet de worsteling van Iron Man/Tony Stark met zichzelf uitleggen aan de hand van Plessners wet van de utopische standplaats. Je moet de wet correct toepassen op de casus van Iron Man/Tony Stark. Wat moet je kennen: Je moet Plessners wet van de utopische standplaats kennen en begrijpen. Je moet de kernbegrippen 'begrenzing' en 'ontworteling' in deze context kennen. Je moet de casus van Iron Man/Tony Stark zoals beschreven in de brontekst kennen. Wat moet je kunnen: Je moet de wet van de utopische standplaats correct kunnen uitleggen. Je moet de worsteling van Iron Man/Tony Stark kunnen identificeren en beschrijven. Je moet een duidelijke en correcte koppeling kunnen maken tussen de wet van de utopische standplaats en de worsteling van Iron Man/Tony Stark, waarbij je beide aspecten voldoende uitlegt. Waar op letten: Let erop dat je zowel de wet van de utopische standplaats uitlegt als de worsteling van Iron Man/Tony Stark beschrijft. Zorg ervoor dat je een expliciete en correcte koppeling maakt tussen beide. Vermijd het alleen uitleggen van de wet of alleen beschrijven van de worsteling zonder de ander te betrekken. Zorg voor voldoende diepgang in de uitleg van zowel de wet als de koppeling. Kernbegrippen: Plessner - wet van de utopische standplaats, mensbeeld, superheld, begrenzing, ontworteling Veelgemaakte fouten: - alleen de wet van de utopische standplaats uitleggen zonder koppeling aan Iron Man/Tony Stark - alleen de worsteling van Iron Man/Tony Stark beschrijven zonder Plessner te betrekken - onvoldoende uitleg van de wet van de utopische standplaats - onvoldoende koppeling tussen de wet en de worsteling Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2025/tijdvak-2/vraag/4 ## Vraag 5 – VWO Filosofie Examen 2025 periode 2, vraag 5 Wetenschappelijk onderzoek naar het genezen van ziektes door een technologische aanpassing van DNA vindt al in onze werkelijkheid plaats. Volgens Karen Barad zijn mensen een verstrengeling van materiaal en betekenis. Leg met het voorbeeld van Morbius de opvatting van Barad uit dat mensen een verstrengeling zijn van materiaal en betekenis. Wat kun je verwachten: Je moet de opvatting van Karen Barad over de verstrengeling van materiaal en betekenis uitleggen. Daarbij moet je het voorbeeld van Morbius gebruiken om deze uitleg te illustreren. Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van Karen Barad kennen, specifiek haar concept van 'verstrengeling van materiaal en betekenis' en hoe dit zich verhoudt tot 'fenomenen' en de 'praktijk van onderzoek'. Je moet ook de inhoud van de brontekst over Morbius kennen. Wat moet je kunnen: Je moet de abstracte filosofische concepten van Barad kunnen toepassen op een concreet voorbeeld. Je moet de relevante elementen uit het Morbius-voorbeeld kunnen selecteren en deze verbinden met de theorie van Barad om de verstrengeling van materiaal en betekenis te illustreren. Je moet in staat zijn om de uitleg in je eigen woorden te formuleren en te voorkomen dat je alleen citeert. Waar op letten: Let erop dat je Barads concept van verstrengeling correct uitlegt en toepast. Zorg ervoor dat je de elementen van Morbius' verhaal daadwerkelijk gebruikt ter illustratie en niet alleen noemt. Vermijd het alleen citeren van de theorie zonder deze in eigen woorden uit te leggen en te verbinden met het voorbeeld. De uitleg moet laten zien hoe de elementen van Morbius' verhaal als 'fenomenen' ontstaan in de 'praktijk van het onderzoek' en niet als onafhankelijke, vooraf bestaande entiteiten. Kernbegrippen: Barad, verstrengeling van materiaal en betekenis, fenomeen, praktijk van het onderzoek Veelgemaakte fouten: - alleen citeren zonder uitleg in eigen woorden - Barad's concept niet correct toegepast - elementen van Morbius' verhaal niet gebruikt ter illustratie Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2025/tijdvak-2/vraag/5 ## Vraag 6 – Morbius' handelwijze verantwoorden vanuit deugd- en plichtethiek Leg uit dat Morbius zijn handelwijze om niet toe te geven aan zijn neiging, kan verantwoorden: – vanuit de deugdethiek, en – vanuit de plichtethiek. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe Morbius' besluit om niet toe te geven aan zijn neiging om mensen aan te vallen, te verantwoorden is vanuit twee specifieke ethische theorieën: de deugdethiek en de plichtethiek. Je moet voor beide theorieën een aparte uitleg geven. Wat moet je kennen: Je moet de kernbegrippen en principes van de deugdethiek en de plichtethiek kennen. Voor de deugdethiek moet je weten wat een deugd is, hoe deze zich verhoudt tot extremen (het 'gulden midden'), en het belang van karakter en gemeenschap. Voor de plichtethiek moet je de categorische imperatief van Kant kennen, inclusief de formuleringen over de algemene wet en het behandelen van mensen als doel op zichzelf en niet louter als middel. Je moet ook de casus van Morbius en zijn dilemma begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet de principes van de deugdethiek en de plichtethiek kunnen toepassen op een concrete casus (Morbius' handelwijze). Je moet Morbius' besluit om niet toe te geven aan zijn neiging kunnen koppelen aan de relevante aspecten van elke ethische theorie. Dit betekent dat je niet alleen de theorieën moet beschrijven, maar ook expliciet moet uitleggen waarom Morbius' actie past binnen de kaders van die theorieën. Je moet helder en beknopt kunnen formuleren. Waar op letten: Let erop dat je voor beide ethische theorieën een volledige uitleg geeft en deze direct koppelt aan de specifieke handelwijze van Morbius. Vermijd algemene beschrijvingen van de theorieën zonder concrete toepassing. Zorg ervoor dat je de deugdethiek en plichtethiek niet met elkaar verwart en dat je de specifieke kenmerken van elk correct toepast (bijvoorbeeld het 'midden' bij deugdethiek en de 'algemene wet' bij plichtethiek). Kernbegrippen: deugdethiek, plichtethiek, midden tussen twee extremen, algemene wet, doel op zichzelf Veelgemaakte fouten: - Alleen de theorie van de deugdethiek/plichtethiek noemen zonder koppeling naar Morbius' handelwijze. - Deugdethiek verwarren met plichtethiek. - Niet uitleggen waarom Morbius' actie een 'midden' is of waarom de regel 'algemeen' kan zijn. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2025/tijdvak-2/vraag/6 ## Vraag 7 – De Mul's scenario's en superhelden Leg uit welk scenario van De Mul superheld Morbius een voorbeeld is. Leg vervolgens uit welk scenario van De Mul superheld Iron Man een voorbeeld is. Beargumenteer tot slot welk van beide scenario's jij een verbetering van de mens vindt. Maak daarbij een afweging van de twee scenario's met de bijbehorende superhelden. Wat kun je verwachten: Je legt uit welk scenario van De Mul superheld Morbius een voorbeeld is en welk scenario superheld Iron Man een voorbeeld is. Vervolgens beargumenteer je welk van deze twee scenario's jij een verbetering van de mens vindt, waarbij je een afweging maakt van de twee scenario's met de bijbehorende superhelden. Wat moet je kennen: Je moet de drie scenario's van Jos de Mul (alienscenario/transhumanisme, zwermgeestscenario/extrahumanisme, en het derde scenario) kennen en kunnen uitleggen. Je moet de kenmerken van Morbius en Iron Man kennen zoals die in de bronnen en je algemene kennis van het Marvel Universum worden gepresenteerd. Je moet de kernbegrippen biotechnologie en neurotechnologie kunnen toepassen in relatie tot de scenario's. Wat moet je kunnen: Je kunt de scenario's van De Mul correct toewijzen aan de superhelden Morbius en Iron Man. Je kunt uitleggen waarom elke superheld een voorbeeld is van het toegewezen scenario, met verwijzing naar hun specifieke kenmerken. Je kunt een beargumenteerde afweging maken tussen de twee scenario's (alienscenario en zwermgeestscenario) en de bijbehorende superhelden om te bepalen welk scenario een verbetering van de mens is. Je kunt je argumentatie helder en gestructureerd formuleren. Waar op letten: Let erop dat je Morbius correct koppelt aan het alienscenario/transhumanisme en Iron Man aan het zwermgeestscenario/extrahumanisme. Zorg voor een duidelijke uitleg van elk scenario in relatie tot de superheld. Bij de argumentatie is het cruciaal dat je een afweging maakt tussen BEIDE scenario's en de superhelden, en niet alleen je eigen standpunt presenteert. Vermijd het alleen herhalen van je standpunt; onderbouw het met argumenten en verwijs naar de kenmerken van de superhelden en de scenario's. Let op het correct toepassen van vakterminologie. Kernbegrippen: Jos de Mul, alienscenario, transhumanisme, zwermgeestscenario, extrahumanisme, biotechnologie, neurotechnologie, mensverbetering, morele dilemma's Veelgemaakte fouten: - Filosoof verwisseld met tijdgenoot - Stroming verkeerd toegeschreven - Alleen citeren zonder uitleg in eigen woorden - Geen verwijzing naar regelnummer terwijl CV dat eist - Standpunt herhalen ipv onderbouwen - Tegenargument vergeten - Vakterm verkeerd toegepast - Historische context verwisseld - Niet correct toewijzen van superheld aan scenario - Geen uitleg van de scenario's in relatie tot de superhelden - Geen afweging of argumentatie welk scenario een verbetering is - Alleen een standpunt innemen zonder onderbouwing - Geen verwijzing naar de kenmerken van de superhelden bij de argumentatie Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2025/tijdvak-2/vraag/7 ## Vraag 8 – Uitleg lichaamsschema en fenomenologie van Sheets-Johnstone Leg met het voorbeeld van het aanpakken van het virtuele drankje uit wat Sheets-Johnstone bedoelt met het lichaamsschema. Leg vervolgens uit in welk opzicht Sheets-Johnstones fenomenologische benadering geen betrekking heeft op het voorbeeld van het aanpakken van het virtuele drankje. Wat kun je verwachten: Je moet twee dingen uitleggen: eerst wat Sheets-Johnstone bedoelt met het lichaamsschema, en daarbij het voorbeeld van het virtuele drankje gebruiken. Daarna moet je uitleggen waarom Sheets-Johnstones fenomenologische benadering niet van toepassing is op datzelfde voorbeeld. Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van Maxine Sheets-Johnstone kennen, specifiek haar concept van het lichaamsschema en haar fenomenologische benadering. Je moet ook de betekenis van 'pre-reflectieve gewaarwording' begrijpen. Daarnaast moet je de context van het voorbeeld van het virtuele drankje uit de brontekst goed kennen. Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om filosofische begrippen duidelijk uit te leggen en deze toe te passen op concrete voorbeelden. Je moet ook een onderscheid kunnen maken tussen pre-reflectieve ervaring en bewuste reflectie. Je moet de informatie uit de brontekst kunnen gebruiken om je uitleg te onderbouwen. Waar op letten: Let erop dat je beide delen van de vraag beantwoordt. Gebruik het voorbeeld van het virtuele drankje expliciet bij de uitleg van het lichaamsschema. Zorg ervoor dat je duidelijk het verschil uitlegt tussen pre-reflectieve gewaarwording (fenomenologie) en het bewuste nadenken van Stern in het VR-café. Vermijd alleen citeren; leg uit in je eigen woorden. Kernbegrippen: lichaamsschema, fenomenologie, pre-reflectieve gewaarwording, virtuele realiteit Veelgemaakte fouten: - Alleen het begrip lichaamsschema uitleggen zonder het voorbeeld van het virtuele drankje te gebruiken - Niet duidelijk maken waarom de fenomenologische benadering geen betrekking heeft op het voorbeeld, of dit verkeerd uitleggen - Het verschil tussen pre-reflectief en bewust nadenken niet benoemen - Alleen citeren zonder uitleg in eigen woorden Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2025/tijdvak-2/vraag/8 ## Vraag 9 – Verschil interface en cyborg bij Andy Clark toegepast op Sterns VR-ervaring Andy Clark beschrijft twee manieren van omgaan met techniek. Geef met de begrippen interface en cyborg het verschil weer tussen deze twee manieren van omgaan met techniek. Ga daarbij in op de ervaringen van Stern in het VR-café. Wat kun je verwachten: Je moet het verschil tussen de begrippen 'interface' en 'cyborg' van Andy Clark uitleggen en dit verschil toepassen op de ervaringen van Stern in het VR-café zoals beschreven in de tekst. Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van Andy Clark kennen, specifiek zijn onderscheid tussen 'interface' en 'cyborg' als manieren van omgaan met techniek. Je moet weten dat een interface verwijst naar techniek waar je je bewust op richt, terwijl een cyborg-relatie ontstaat wanneer techniek zo ingelijfd is dat het 'transparant' wordt en naar de achtergrond verdwijnt. Wat moet je kunnen: Je moet de begrippen 'interface' en 'cyborg' helder kunnen definiëren en het verschil ertussen kunnen uitleggen. Je moet de beschrijving van Sterns ervaringen in het VR-café uit de brontekst kunnen analyseren en de begrippen van Clark hierop kunnen toepassen, door concrete voorbeelden uit de tekst te gebruiken om je uitleg te onderbouwen. Waar op letten: Let erop dat je beide begrippen (interface en cyborg) correct uitlegt én het verschil ertussen duidelijk maakt. Zorg ervoor dat je de ervaringen van Stern in het VR-café expliciet betrekt en als voorbeeld gebruikt voor beide manieren van omgaan met techniek. Vermijd alleen citeren; leg uit in je eigen woorden. Kernbegrippen: Andy Clark, interface, cyborg, techniek, VR-café, aandacht Veelgemaakte fouten: - Het verschil tussen interface en cyborg niet correct weergeven - De begrippen interface en cyborg niet correct toepassen op de ervaringen van Stern - De ervaringen van Stern in het VR-café niet betrekken in het antwoord - Alleen citeren uit de tekst zonder uitleg in eigen woorden Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2025/tijdvak-2/vraag/9 ## Vraag 10 – Uitleg decentreren en recentreren in Sterns VR-ervaring Leg uit dat in Sterns ervaring met VR de processen van decentreren en recentreren zijn te herkennen. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de begrippen 'decentreren' en 'recentreren' van Kockelkoren van toepassing zijn op de ervaringen van journalist Joanne Stern met Virtual Reality (VR), zoals beschreven in de brontekst. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'decentreren' en 'recentreren' van Farran Kockelkoren kennen en begrijpen. Je moet ook de relevante details van Sterns VR-ervaring uit de brontekst kennen. Wat moet je kunnen: Je moet de begrippen 'decentreren' en 'recentreren' correct toepassen op een concrete casus (Sterns VR-ervaring). Je moet de uitleg helder en beknopt formuleren, met concrete verwijzingen naar de brontekst. Je moet de processen van decentreren én recentreren beide uitleggen. Waar op letten: Let erop dat je zowel decentreren als recentreren uitlegt. Zorg ervoor dat je uitleg concreet verwijst naar Sterns ervaringen (bijvoorbeeld zintuiglijke desoriëntatie, ander zicht, gevoel van vrijheid/anonimiteit). Vermijd algemene definities zonder koppeling aan de casus. Zorg dat je de begrippen correct toepast en niet verwart. Kernbegrippen: Decentreren, Recentreren, VR (Virtual Reality), Zelfervaring Veelgemaakte fouten: - Alleen citeren zonder uitleg in eigen woorden - Geen concrete verwijzing naar Sterns ervaring - Alleen decentreren of alleen recentreren uitleggen - De begrippen decentreren en recentreren verkeerd toepassen op Sterns ervaring - Geen uitleg van hoe de VR-techniek leidt tot decentreren/recentreren Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2025/tijdvak-2/vraag/10 ## Vraag 11 – Ontwikkeling van techno-humanisme naar dataïsme en verzet via 'het else' 11 Leg de ontwikkeling van techno-humanisme naar dataïsme uit. Leg vervolgens uit dat het begrip het *else* volgens Rasch een mogelijkheid biedt voor verzet tegen dataïsme. Wat kun je verwachten: Je moet twee verbanden uitleggen. Eerst leg je de ontwikkeling van techno-humanisme naar dataïsme uit. Daarna leg je uit hoe 'het else' van Rasch een mogelijkheid biedt voor verzet tegen dataïsme. Wat moet je kennen: Je moet de kernbegrippen 'techno-humanisme', 'dataïsme' en 'het else' (van Rasch) kennen. Je moet de verschillen en de relatie tussen techno-humanisme en dataïsme begrijpen. Je moet de betekenis van 'het else' kennen en hoe dit zich verhoudt tot dataïsme en verzet. Wat moet je kunnen: Je moet de ontwikkeling van techno-humanisme naar dataïsme helder kunnen uitleggen. Je moet het begrip 'het else' van Rasch kunnen uitleggen. Je moet een verband kunnen leggen tussen 'het else' en de mogelijkheid tot verzet tegen dataïsme. Waar op letten: Let erop dat je beide delen van de vraag beantwoordt. Zorg voor een duidelijke uitleg van elk begrip en de relatie ertussen. Maak de ontwikkeling van techno-humanisme naar dataïsme expliciet. Koppel 'het else' direct aan verzet tegen dataïsme. Kernbegrippen: techno-humanisme, dataïsme, het 'else', verzet Veelgemaakte fouten: - Alleen één deel van de vraag beantwoorden - Onvoldoende uitleg van de begrippen - Het begrip 'else' niet koppelen aan verzet tegen dataïsme - De ontwikkeling van techno-humanisme naar dataïsme niet duidelijk maken Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2025/tijdvak-2/vraag/11 ## Vraag 12 – Uitleg Hayles over niet-bewuste cognitie en morele verantwoordelijkheid Leg uit dat niet-bewuste cognitie volgens Hayles geen morele verantwoordelijkheid zal kunnen nemen. Ga daarbij in op het creëren van inclusieve omgevingen. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom niet-bewuste cognitie, zoals AI, volgens Hayles geen morele verantwoordelijkheid kan nemen. Je moet hierbij specifiek ingaan op het creëren van inclusieve omgevingen. Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van Hayles kennen met betrekking tot niet-bewuste cognitie en morele verantwoordelijkheid. Je moet de eigenschappen kennen die volgens Hayles nodig zijn voor morele verantwoordelijkheid, zoals kwetsbaarheid, emotie, een omvattende wereldhorizon en empathische vermogens. Je moet ook begrijpen wat 'inclusieve omgevingen' in deze context betekent. Wat moet je kunnen: Je moet een heldere uitleg kunnen formuleren die de argumentatie van Hayles correct weergeeft. Je moet de link kunnen leggen tussen de eigenschappen die ontbreken bij niet-bewuste cognitie en het onvermogen om morele verantwoordelijkheid te nemen, specifiek met betrekking tot inclusieve omgevingen. Waar op letten: Let erop dat je expliciet ingaat op 'inclusieve omgevingen'. Zorg ervoor dat je de redenen noemt waarom niet-bewuste cognitie geen morele verantwoordelijkheid kan nemen, zoals het ontbreken van kwetsbaarheid, emotie, een omvattende wereldhorizon of empathische vermogens. Vermijd algemene uitspraken over AI zonder deze te verbinden aan de specifieke argumentatie van Hayles. Kernbegrippen: niet-bewuste cognitie, morele verantwoordelijkheid, inclusieve omgevingen, AI, ethiek Veelgemaakte fouten: - geen onderbouwing waarom niet-bewuste cognitie geen morele verantwoordelijkheid kan nemen - geen ingang op het creëren van inclusieve omgevingen - niet noemen van eigenschappen zoals kwetsbaarheid, emotie, wereldhorizon of empathische vermogens Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2025/tijdvak-2/vraag/12 ## Vraag 13 – Verschil Plessner en existentialisten over medewereld & VR-training Leg het verschil uit tussen Plessners invulling van het begrip medewereld en die van de existentialisten. Leg uit bij welke van deze twee invullingen van het begrip medewereld de VR-training het best aansluit. Wat kun je verwachten: Je moet het verschil uitleggen tussen Plessners en de existentialistische invulling van het begrip 'medewereld'. Daarna moet je uitleggen bij welke van deze twee invullingen de VR-training het best aansluit. Wat moet je kennen: Je moet de kernbegrippen 'medewereld', 'Plessner', 'existentialisme', 'Simone de Beauvoir', 'Frantz Fanon', 'expressiviteit' en 'bestaanservaring' kennen. Je moet specifiek de invulling van 'medewereld' door Plessner en door de existentialisten (De Beauvoir, Fanon) kennen. Je moet ook de context van de VR-training begrijpen, zoals die in de bronnen wordt gepresenteerd. Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om de standpunten van Plessner en de existentialisten over de medewereld duidelijk te vergelijken en het verschil te benoemen. Je moet ook in staat zijn om een concrete situatie (de VR-training) te analyseren en te beargumenteren waarom deze beter aansluit bij het ene dan bij het andere filosofische standpunt. Je moet je antwoord in eigen woorden formuleren en niet alleen citeren. Waar op letten: Let erop dat je zowel het verschil tussen Plessner en de existentialisten duidelijk uitlegt, als de aansluiting van de VR-training bij één van beide. Voorkom dat je standpunten verkeerd toeschrijft. Zorg voor een duidelijke argumentatie waarom de VR-training aansluit bij de existentialistische invulling, met nadruk op hoe de bestaanservaring wordt gevormd door medemensen. Vermijd alleen citeren; leg uit in eigen woorden. Kernbegrippen: medewereld, Plessner, existentialisme, Simone de Beauvoir, Frantz Fanon, VR-training, expressiviteit, bestaanservaring Veelgemaakte fouten: - geen uitleg van het verschil tussen Plessners en existentialistische invulling van medewereld - geen uitleg waarom de VR-training aansluit bij de existentialistische invulling - verkeerde toeschrijving van standpunten aan Plessner of existentialisten - alleen citeren zonder uitleg in eigen woorden Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2025/tijdvak-2/vraag/13 ## Vraag 14 – Fanon en VR-training: overeenkomst en verschil in bestaanservaring Fanon beschrijft zijn ervaringen met racisme. Beargumenteer of jij de VR-training een goede manier vindt om inclusie te bevorderen, met: – een uitleg van de overeenkomst tussen Fanons bestaanservaring en de situatie van een deelnemer aan de VR-training, en – een uitleg van het verschil tussen Fanons bestaanservaring en de situatie van een deelnemer aan de VR-training. Wat kun je verwachten: Je moet beargumenteren of een VR-training een goede manier is om inclusie te bevorderen. Hierbij moet je specifiek ingaan op de overeenkomst en het verschil tussen Fanons bestaanservaring van racisme en de situatie van een deelnemer aan zo'n VR-training. Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van Fanon kennen, in het bijzonder zijn concept van bestaanservaring en objectivering door racisme. Je moet ook inzicht hebben in wat een VR-training voor inclusie beoogt en hoe dit zich verhoudt tot echte discriminatie-ervaringen. Wat moet je kunnen: Je moet een duidelijke argumentatie opbouwen voor of tegen de VR-training als middel voor inclusie. Je moet de overeenkomst en het verschil tussen Fanons ervaring en de VR-training helder uitleggen en deze uitleg integreren in je argumentatie. Je moet filosofische concepten (zoals objectivering en bestaanservaring) correct toepassen. Waar op letten: Let erop dat je zowel de overeenkomst als het verschil uitlegt. Zorg ervoor dat deze uitleg direct bijdraagt aan je argumentatie over de effectiviteit van de VR-training voor inclusie. Formuleer een duidelijke conclusie (voor of tegen) en onderbouw deze met de vergelijking. Vermijd het enkel beschrijven van Fanon of de VR-training zonder de gevraagde vergelijking en argumentatie. Kernbegrippen: Fanon, racisme, VR-training, inclusie, objectivering, bestaanservaring, discriminatie Veelgemaakte fouten: - Alleen de overeenkomst of het verschil uitleggen, niet beide. - Overeenkomst en/of verschil uitleggen zonder dit te verbinden aan een argumentatie over de effectiviteit van de VR-training voor inclusie. - Geen duidelijke argumentatie voor of tegen de VR-training formuleren. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2025/tijdvak-2/vraag/14 ## Vraag 15 – Argumentatie Swaab en 4E-stroming Beargumenteer of jij het met Swaab eens bent dat wij ons brein zijn, met: – het voorbeeld van VR via breinsignalen, en – de 4E-stroming belichaamd denken. Wat kun je verwachten: Je moet een argumentatie geven over de stelling van Swaab ('wij zijn ons brein'). Je moet hierbij twee specifieke elementen gebruiken: het voorbeeld van VR via breinsignalen en de 4E-stroming van belichaamd denken. Je moet duidelijk maken of je het eens of oneens bent met Swaab en je standpunt onderbouwen met deze twee elementen. Wat moet je kennen: Je moet de stelling van Dick Swaab ('wij zijn ons brein') kennen. Je moet het concept van VR via breinsignalen begrijpen zoals beschreven in de brontekst. Je moet de kern van de 4E-stroming van belichaamd denken (embodied cognition) kennen, namelijk dat kennis een basis heeft in onze lichamelijke verhouding tot de omgeving en dat denken plaatsvindt in en via het lichaam. Wat moet je kunnen: Je moet een heldere argumentatie opbouwen, waarbij je een standpunt inneemt (eens of oneens met Swaab). Je moet het voorbeeld van VR via breinsignalen en de 4E-stroming van belichaamd denken correct en relevant toepassen in je argumentatie. Je moet de relatie tussen deze concepten en Swaabs stelling duidelijk uitleggen. Waar op letten: Let erop dat je zowel het voorbeeld van VR via breinsignalen als de 4E-stroming van belichaamd denken expliciet in je argumentatie verwerkt. Zorg voor een duidelijke conclusie over je eens- of oneens-zijn met Swaab. Vermijd het verkeerd interpreteren van de 4E-stroming. Je argumentatie moet consistent zijn. Kernbegrippen: VR via breinsignalen, 4E-stroming belichaamd denken, embodied cognition, Dick Swaab Veelgemaakte fouten: - Niet beide aspecten (VR en 4E-stroming) behandelen - Geen duidelijke argumentatie voor of tegen Swaab's stelling - De 4E-stroming verkeerd interpreteren Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2025/tijdvak-2/vraag/15 ## Vraag 16 – Computermetafoor, symboolmanipulatie en historische contingentie Leg de computermetafoor uit met het begrip symboolmanipulatie. Beargumenteer vervolgens of de computermetafoor volgens jou helpt om de mens te begrijpen. Ga daarbij in op: – neurale netwerken, en – Vroon & Draaisma’s stelling dat machinemetaforen historisch contingent zijn. Wat kun je verwachten: Je moet de computermetafoor uitleggen met behulp van het begrip symboolmanipulatie. Vervolgens beargumenteer je of de computermetafoor volgens jou helpt om de mens te begrijpen, waarbij je specifiek ingaat op neurale netwerken en Vroon & Draaisma’s stelling over historisch contingente machinemetaforen. Wat moet je kennen: Je moet de computermetafoor kennen, inclusief het concept van symboolmanipulatie. Je moet weten wat neurale netwerken zijn en hoe deze zich verhouden tot de computermetafoor. Je moet bekend zijn met de stelling van Vroon & Draaisma dat machinemetaforen historisch contingent zijn en wat dit betekent. Wat moet je kunnen: Je moet de computermetafoor helder kunnen uitleggen met symboolmanipulatie. Je moet een beargumenteerd standpunt kunnen innemen over de bruikbaarheid van de computermetafoor voor het begrijpen van de mens. Je moet neurale netwerken en de stelling van Vroon & Draaisma adequaat kunnen integreren in je argumentatie. Waar op letten: Let erop dat je zowel de uitleg van de computermetafoor met symboolmanipulatie geeft als een duidelijke argumentatie met een standpunt (wel/niet helpen). Zorg ervoor dat je beide verplichte onderdelen (neurale netwerken én Vroon & Draaisma) expliciet en correct in je argumentatie verwerkt. Vermijd alleen beschrijven; je moet echt beargumenteren. Kernbegrippen: computermetafoor, symboolmanipulatie, neurale netwerken, historisch contingent Veelgemaakte fouten: - Niet uitleggen wat symboolmanipulatie is - Niet ingaan op neurale netwerken - Niet ingaan op de stelling van Vroon & Draaisma over historische contingentie - Alleen beschrijven zonder te beargumenteren of de metafoor helpt - Geen duidelijke standpuntinname (helpt wel/niet) Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2025/tijdvak-2/vraag/16 ## Vraag 17 – Haraway, animisme, monisme en dualisme Geef weer waarom Haraway het beeld van de mens als cyborg gebruikt. Beoordeel vervolgens welke opvatting over de mens jij het meest overtuigend vindt, die van Haraway of die van het animisme. Geef in je argumentatie: – een afweging van de opvattingen van Haraway en het animisme, – een uitleg van het begrip monisme, en – een uitleg van het begrip dualisme. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom Haraway het beeld van de mens als cyborg gebruikt. Vervolgens beoordeel je welke opvatting over de mens jij het meest overtuigend vindt: die van Haraway of die van het animisme. Je argumentatie moet een afweging van beide opvattingen bevatten, een uitleg van monisme en een uitleg van dualisme. Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van Donna Haraway kennen, specifiek haar concept van de cyborg en de redenen waarom ze dit gebruikt (vervagen van grenzen, tegengaan van uitsluiting). Je moet de kernprincipes van het animisme kennen, zoals beschreven in de brontekst (universele ziel, geen scheidslijn tussen natuur/cultuur/mens/niet-mens). Je moet de definities van monisme (één substantie) en dualisme (twee substanties) kennen. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit de brontekst kunnen gebruiken om Haraways standpunt en het animisme te beschrijven. Je moet een heldere afweging kunnen maken tussen de opvattingen van Haraway en het animisme. Je moet een eigen, beargumenteerd standpunt kunnen formuleren over welke opvatting jij het meest overtuigend vindt. Je moet de begrippen monisme en dualisme correct kunnen uitleggen en deze kunnen toepassen in je argumentatie. Waar op letten: Let erop dat je alle onderdelen van de vraag beantwoordt: de weergave van Haraway, de beoordeling met afweging, de uitleg van monisme en de uitleg van dualisme. Zorg voor een duidelijke en logische argumentatie voor je eigen standpunt. Vermijd het enkel herhalen van de brontekst; gebruik deze als basis voor je eigen uitleg en argumentatie. Controleer of je de begrippen monisme en dualisme correct en volledig uitlegt. Kernbegrippen: Haraway - cyborg, animisme, monisme, dualisme, identiteit, uitsluiting Veelgemaakte fouten: - Geen uitleg van Haraways cyborg-concept - Geen duidelijke afweging tussen Haraway en animisme - Onvoldoende of incorrecte uitleg van monisme - Onvoldoende of incorrecte uitleg van dualisme - Geen eigen standpunt of onderbouwing daarvan - Alleen herhalen van brontekst zonder eigen argumentatie Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2025/tijdvak-2/vraag/17 ## Vraag 18 – Plessner: excentrische positionaliteit en natuurlijke kunstmatigheid Leg uit wat Plessner bedoelt met excentrische positionaliteit, met: – tekst 1, en – de wet van natuurlijke kunstmatigheid. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen wat Plessner bedoelt met 'excentrische positionaliteit' en 'de wet van natuurlijke kunstmatigheid'. Je moet hierbij verwijzen naar tekst 1 en de wet van natuurlijke kunstmatigheid. Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van Plessner kennen, specifiek de concepten 'excentrische positionaliteit' en 'de wet van natuurlijke kunstmatigheid'. Je moet ook in staat zijn om deze concepten toe te passen op een concrete situatie zoals beschreven in tekst 1. Wat moet je kunnen: Je moet de concepten van Plessner helder en beknopt uitleggen. Je moet de relevante informatie uit tekst 1 selecteren en deze gebruiken om je uitleg van excentrische positionaliteit te onderbouwen. Je moet de wet van natuurlijke kunstmatigheid correct formuleren en uitleggen in relatie tot het menselijk bestaan. Waar op letten: Let erop dat je beide concepten (excentrische positionaliteit en de wet van natuurlijke kunstmatigheid) volledig en correct uitlegt. Zorg ervoor dat je expliciet verwijst naar tekst 1 bij de uitleg van excentrische positionaliteit. Vermijd verwarring tussen de concepten van Plessner. Zorg voor een duidelijke koppeling tussen de menselijke bestaanservaring en het 'kunstmatige' karakter van het bestaan bij de wet van natuurlijke kunstmatigheid. Kernbegrippen: Plessner, excentrische positionaliteit, wet van natuurlijke kunstmatigheid, antropologie Veelgemaakte fouten: - Geen verwijzing naar Martin's ervaring (tekst 1) bij uitleg excentrische positionaliteit - Onvolledige uitleg van excentrische positionaliteit - Onvolledige uitleg van de wet van natuurlijke kunstmatigheid - Verwarring van Plessner's concepten Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2025/tijdvak-2/vraag/18 ## Vraag 19 – Uitleg wet van de bemiddelde onmiddellijkheid met voorbeeld Leg de wet van de bemiddelde onmiddellijkheid uit met het voorbeeld van Martins boek. Wat kun je verwachten: Je moet de wet van de bemiddelde onmiddellijkheid uitleggen en dit concept toepassen op het voorbeeld van Martins boek. Wat moet je kennen: Je moet de wet van de bemiddelde onmiddellijkheid kennen, inclusief de begrippen 'onmiddellijke ervaring' en 'bemiddelde ervaring'. Je moet ook de context van Martins boek en haar 'bestaanservaring' begrijpen zoals die in de examenstof wordt behandeld. Wat moet je kunnen: Je moet een filosofisch concept helder kunnen uitleggen. Je moet een abstract concept kunnen verbinden met een concreet voorbeeld (Martins boek) en laten zien hoe het voorbeeld het concept illustreert. Je moet zowel de onmiddellijke als de bemiddelde aspecten van de ervaring kunnen benoemen in relatie tot het voorbeeld. Waar op letten: Let erop dat je zowel de 'onmiddellijke' als de 'bemiddelde' aspecten van de ervaring benoemt en uitlegt hoe deze samenhangen binnen de wet van de bemiddelde onmiddellijkheid. Zorg ervoor dat je Martins boek expliciet gebruikt als illustratie van deze wet, en niet alleen als een losstaand feit. Vermijd het alleen benoemen van het concept zonder uitleg of het alleen beschrijven van het boek zonder de koppeling te maken. Kernbegrippen: wet van de bemiddelde onmiddellijkheid, bestaanservaring, onmiddellijke ervaring, bemiddelde ervaring, subject Veelgemaakte fouten: - geen uitleg van de wet van de bemiddelde onmiddellijkheid - geen verwijzing naar Martins boek - niet uitleggen hoe Martins boek het concept illustreert - alleen de onmiddellijke of alleen de bemiddelde ervaring benoemen, niet beide Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2025/tijdvak-2/vraag/19 ## Vraag 20 – VWO Filosofie Examen 2025 periode 2, vraag 20 De ervaringen die Martin beschrijft in tekst 1 en tekst 2, tonen overeenkomsten met verschillende aspecten van ecologisch denken zoals Timothy Morton dat beschrijft. Leg uit welk aspect van Mortons ecologische denken te herkennen is in tekst 1. Leg vervolgens uit welk ander aspect van Mortons ecologische denken te herkennen is in tekst 2. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen welk aspect van Timothy Mortons ecologische denken te herkennen is in tekst 1 en welk ander aspect te herkennen is in tekst 2. Je moet de overeenkomsten tussen Martins ervaringen en Mortons theorie duidelijk maken. Wat moet je kennen: Je moet de kernbegrippen van Timothy Mortons ecologische denken kennen, in het bijzonder 'onderlinge verbondenheid' en 'desoriënterende openheid'. Je moet ook de algemene kenmerken van ecologisch denken begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet de inhoud van tekst 1 en tekst 2 kunnen analyseren en interpreteren. Je moet specifieke passages uit de teksten kunnen koppelen aan de theorie van Morton. Je moet heldere en beargumenteerde uitleg kunnen geven, waarbij je de theorie en de bronteksten met elkaar verbindt. Waar op letten: Let erop dat je voor elke tekst een ANDER aspect van Mortons ecologische denken kiest. Zorg ervoor dat je uitleg specifiek verwijst naar de inhoud van de betreffende tekst en niet alleen een algemene beschrijving van Mortons theorie is. Verwissel de aspecten niet tussen tekst 1 en tekst 2. Zorg voor een duidelijke koppeling tussen de teksten en de theorie. Kernbegrippen: ecologisch denken, Timothy Morton, onderlinge verbondenheid, desoriënterende openheid, mesh Veelgemaakte fouten: - geen verwijzing naar de teksten - aspecten van Mortons denken verwisselen tussen tekst 1 en tekst 2 - alleen aspecten van Mortons denken noemen zonder uitleg of koppeling aan de teksten Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2025/tijdvak-2/vraag/20 ## Vraag 21 – VWO Filosofie Examen 2025 periode 2, vraag 21 Geef het andere uitgangspunt weer waar Despret voor pleit in wetenschappelijk onderzoek naar het gedrag van dieren. Beargumenteer vervolgens met het voorbeeld van Treadwell of je het met dit uitgangspunt van Despret eens bent. Wat kun je verwachten: Je moet eerst het tweede uitgangspunt van Despret weergeven over wetenschappelijk onderzoek naar diergedrag. Daarna moet je beargumenteren of je het met dit uitgangspunt eens bent, waarbij je het voorbeeld van Treadwell gebruikt. Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van Vinciane Despret kennen, specifiek haar kritiek op gangbaar wetenschappelijk onderzoek naar diergedrag en haar alternatieve uitgangspunten. Je moet ook het voorbeeld van Timothy Treadwell en zijn interactie met grizzlyberen kennen, zoals beschreven in de brontekst. Je moet de concepten van objectiviteit en de rol van de onderzoeker in wetenschappelijk onderzoek begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om een filosofisch standpunt (dat van Despret) correct weer te geven. Je moet een beargumenteerd standpunt kunnen innemen en dit kunnen onderbouwen met een concreet voorbeeld (Treadwell) en relevante filosofische concepten. Je moet een heldere en coherente argumentatie kunnen formuleren. Waar op letten: Let erop dat je het 'andere' uitgangspunt van Despret noemt, niet het eerste dat al in de brontekst staat. Zorg ervoor dat je argumentatie met het voorbeeld van Treadwell duidelijk verbonden is met Desprets uitgangspunt en jouw eigen standpunt. Vermijd het enkel beschrijven van Treadwell zonder argumentatieve koppeling. Onderbouw je mening goed, ongeacht of je het eens of oneens bent met Despret. Kernbegrippen: Vinciane Despret, Wetenschappelijk onderzoek, Diergedrag, Objectiviteit, Rol van de onderzoeker, Relatie dier-onderzoeker, Wetenschapsfilosofie Veelgemaakte fouten: - Niet het juiste 'andere' uitgangspunt van Despret noemen. - Geen argumentatie geven met het voorbeeld van Treadwell of een eigen onderbouwd standpunt. - Alleen het voorbeeld van Treadwell beschrijven zonder verbinding met Despret's uitgangspunt of de eigen mening. - De eigen mening niet onderbouwen. - De discussie over objectiviteit niet correct toepassen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2025/tijdvak-2/vraag/21 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen VWO 2025 tijdvak 2 vrijdag 20 juni 13.30 - 16.30 uur filosofie Dit examen bestaat uit 21 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 45 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Als bij een vraag een verklaring, uitleg of argumentatie gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of argumentatie ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redener worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. VW-0311-a-25-2-o ### Pagina 2 Opgave 1 Superhelden en het wezen van de mens Superhelden in de films van het Marvel Universum strijden doorgaans tegen een schurk die de wereld wil vernietigen. Vaak zijn de wonderlijke krachten van Marvel-superhelden voortgekomen uit een versmelting van een mens met geavanceerde techniek. De superheld Iron Man is eigenlijk de mens Tony Stark. In Starks hart is een elektromagneet geïmplanteerd die ervoor zorgt dat een granaatsplinter vlak bij zijn hart hem niet fataal wordt. Bovendien drijft die elektromagneet het speciale Iron Man-pak aan. Met dat pak kan Stark goed vliegen en heeft hij enorme kracht. In het Iron Man-pak zitten wapens en een neutronetwerk. Dat neutronetwerk heet Jarvis. Deze AI (artificiële intelligentie) heeft geleerd welke informatie Stark nodig heeft om als superheld Iron Man geroutineerd allerlei vijanden te verslaan. Jarvis geeft Stark uit zichzelf informatie over de conditie van zijn pak, over zijn wapens, de omgeving en de slechteriken tegen wie hij vecht. Hoevel Iron Man een fictief figuur is, zijn sommige mogelijkheden van een mens-AI, zoals Jarvis in werkelijkheid al gerealiseerd. Jarvis lijkt bijvoorbeeld op een chatbot met AI, zoals ChatGPT. Volgens Andy Clark is ons denken uitgebreid (extended) buiten ons lichaam. Hij legt dit uit aan de hand van het voorbeeld van Otto met Alzheimer. 2p 1 Geef met het voorbeeld van Otto weer wat Clarks opvatting van de uitgebreide geest inhoudt. Beargumenteer vervolgens of Starks denken volgens jou is uitgebreid naar Jarvis. Volgens Clark verandert het wezen van de mens niet door de omgang met techniek. Zelfs niet als die techniek bestaat uit dynamische apparaten. 4p 2 Geef Clarks beschrijving van het wezen van de mens weer. Leg vervolgens uit dat het Iron Man-pak met Jarvis een dynamisch apparaat is. Geef tot slot met het voorbeeld van Tony Stark/Iron Man: een argument voor Clarks opvatting dat het wezen van de mens niet verandert door de omgang met een dynamisch apparaat, en een argument tegen Clarks opvatting dat het wezen van de mens niet verandert door de omgang met een dynamisch apparaat. VW-0311-a-25-2-o 2 / 10 lees verder ### Pagina 3 Iron Man/Tony Stark worstelt met zichzelf. Tony Stark maakte zijn Iron Man-pak om te ontsnappen aan een terrorist die hem had ontvoerd. Eenmaal thuis besefte hij dat hij met dat pak ook de wereld kon redden in plaats van alleen zichzelf. Hij stopte met het produceren van wapens – wat hij al van jongs af aan deed – en werd een superheld. Hij merkt als Iron Man dat hij soms geen zin heeft om samen met andere superhelden de wereld te redden. Hij heeft zijn eigen ideeën over hoe de wereld gered moet worden en hij vindt het vervelend om te moeten doen wat anderen willen. Op zulke momenten gaat hij liever als Tony Stark thuis technische foefjes uitvinden. Maar er blijft altijd iets knagen en als de anderen hem overhalen om de wereld te redden, doet hij altijd mee omdat hij weet dat dat nou eenmaal hoort bij een superheld. Er is een verschil tussen het beantwoorden van de vraag naar de mens vanuit het eerstepersoonsperspectief en vanuit het derdepersoonsperspectief. Met dit verschil kan ook de worsteling worden begrepen die Iron Man/Tony Stark met zichzelf heeft. 3p 3 Geef weer wat beide perspectieven op de vraag naar de mens inhouden. Leg vervolgens met beide perspectieven de worsteling van Iron Man/Tony Stark met zichzelf uit. Helmuth Plessner formuleert de wet van de utopische standplaats. 1p 4 Leg met deze wet Iron Mans/Tony Starks worsteling met zichzelf uit. [FIGUUR: Een tekening van het gezicht van een gemuteerd mens met angstaanjagend witte ogen, uitpuilende tanden en een opengeklapte mond.] Een andere Marvel-superheld is Michael Morbius. Hij is een briljante biochemicus met een zeldzame bloedziekte. Hij werkt in een laboratorium bij een ziekenhuis. Stiekem doet hij in dat lab experimenten met reusachtige vampiervleermuizen. Hij slaagt erin om uit deze experimenten een medicijn te creëren waarmee hij zichzelf geneest van zijn ziekte, door een aanpassing van zijn DNA. Wetenschappelijk onderzoek naar het genezen van ziektes door een technologische aanpassing van DNA vindt al in onze werkelijkheid plaats. Volgens Karen Barad zijn mensen een verstrengeling van materiaal en betekenis. 1p 5 Leg met het voorbeeld van Morbius de opvatting van Barad uit dat mensen een verstrengeling zijn van materiaal en betekenis. VW-0311-a-25-2-0 3 / 10 lees verder ► ► ► ### Pagina 4 Door de aanpassing van zijn DNA krijgt Morbius, behalve zijn menselijke eigenschappen, ook eigenschappen van vampiervleermuizen: hij moet zichzelf voeden met bloed, heeft een afkeer van licht, en kan vliegen en waarnemen als een vleermuis. Die eigenschappen stellen hem voor morele dilemma’s. Om zichzelf te voeden, heeft hij bloed van mensen nodig. Hij heeft daarom een sterke neiging om mensen aan te vallen en hun bloed op te zuigen, waardoor deze mensen zullen sterven. Hij geeft echter niet aan zijn neiging toe, omdat hij die niet voor zichzelf kan verantwoorden. In plaats daarvan steelt hij zakken bloed uit het onderzoekslab om zich te voeden. Hij probeert zo te handelen dat hij andere mensen helpt met de extra vermogens die hij als vampiervleermuis heeft. 2p 6 Leg uit dat Morbius zijn handelwijze om niet toe te geven aan zijn neiging, kan verantwoorden: – vanuit de deugdethiek, en – vanuit de plichtethiek. Volgens de speculatieve benadering van Jos de Mul kan de verandering van de mens zich voltrekken volgens drie verschillende scenario’s. De fictieve superhelden in het Marvel Universum zijn op te vatten als dit soort scenario’s. 3p 7 Leg uit van welk scenario van De Mul superheld Morbius een voorbeeld is. Leg vervolgens uit van welk scenario van De Mul superheld Iron Man een voorbeeld is. Beargumenteer tot slot welk van beide scenario’s jij een verbetering van de mens vindt. Maak daarbij een afweging van de twee scenario’s met de bijbehorende superhelden. VW-0311-a-25-2-o 4 / 10 lees verder ► ► ► ### Pagina 5 Opgave 2 Het metaverse [FIGUUR: Een zwart-witfoto van een persoon die een VR-bril draagt. De tekst "METAVERSE" is op de bril geprojecteerd.] Volgens verschillende technologiebedrijven is het ‘metaverse’ de toekomst van het internet. Het metaverse is het geheel van onderling verbonden netwerken van virtuele 3D-werelden. Volgens sommigen zal het metaverse een revolutie veroorzaken, omdat we een groot deel van ons leven in uiteenlopende virtuele werelden zullen gaan doorbrengen. Om het metaverse beter te leren kennen, brengt de journalist Joanna Stern vierentwintig uur achter elkaar door in virtuele omgevingen (VR). Met een VR-bril op speelt ze games, medieert ze op een virtuele berg tussen de lama’s en bezoekt ze een virtueel café. In het VR-café voelen de diepte en het perspectief eerst vreemd voor Stern, waardoor ze moet nadenken over hoe ze zich beweegt. Om bijvoorbeeld een virtueel drankje aan te pakken, moet Stern uitproberen hoe ver ze haar arm moet uitstrekken. Maxine Sheets-Johnstone maakt in haar fenomenologische benadering van dans gebruik van het begrip lichaamsschema. 2p 8 Leg met het voorbeeld van het aanpakken van het virtuele drankje uit wat Sheets-Johnstone bedoelt met het lichaamsschema. Leg vervolgens uit in welk opzicht Sheets-Johnstones fenomenologische benadering geen betrekking heeft op het voorbeeld van het aanpakken van het virtuele drankje. Na een tijdje vergeet Stern dat ze in een VR-café is en geniet ze van het praten met onbekenden. Andy Clark beschrijft twee manieren van omgaan met techniek. 2p 9 Geef met de begrippen interface en cyborg het verschil weer tussen deze twee manieren van omgaan met techniek. Ga daarbij in op de ervaringen van Stern in het VR-café. Als Stern de VR-bril uiteindelijk afdoet, heeft ze hoofdpijn en zere ogen. Maar ze realiseert zich ook dat ze zich in het VR-café – verscholen achter haar avatar – anoniemer en vrijer voelde dan in de fysieke wereld. Petran Koelkelkor beschrijft de processen van decentreren en recentreren. 2p 10 Leg uit dat in Sterns ervaring met VR de processen van decentreren en recentreren zijn te herkennen. VW-0311-a-25-2-o 5/10 lees verder ► ► ► ### Pagina 6 In het metaverse spelen data een grote rol. Yuval Noah Harari beschrijft de ontwikkeling van techno-humanisme naar dataïsme. 2p 11 Volgens Miriam Rasch moeten we ons verzetten tegen het dataïsme. Leg de ontwikkeling van techno-humanisme naar dataïsme uit. Leg vervolgens uit dat het begrip het e/se volgens Rasch een mogelijkheid biedt voor verzet tegen dataïsme. Virtuele omgevingen worden in toenemende mate gecreëerd door kunstmatige intelligentie (AI), waarbij wordt voortgebouwd op bestaande databases voor VR. Critici wijzen erop dat niet-inclusieve eigenschappen van VR op deze manier eindeloos kunnen worden herhaald. Zo waren de algoritmes voor avatars met kroeshaar niet goed genoeg, waardoor het leek alsof ze steil haar hadden. Ook de toegankelijkheid van VR voor blinden en slechtzienden blijft onveranderd. 1p 12 Volgens Katherine Hayles moet worden nagedacht over de ethische gevolgen van niet-bewuste cognitie, zoals AI die VR-omgevingen creëert. Leg uit dat niet-bewuste cognitie volgens Hayles geen morele verantwoordelijkheid zal kunnen nemen. Ga daarbij in op het creëren van inclusieve omgevingen. Virtuele werelden bieden echter ook mogelijkheden voor inclusie. Zo is er een VR-training ontwikkeld die mensen laat ervaren hoe het is om gediscrimineerd te worden. Dit is onderdeel van een cursus inclusiviteit op de werkvloer. In de VR-training werk je samen met VR-personages aan een opdracht, maar zij negeren jouw bijdragen en gaan uit van vooroordelen. Je kunt de VR-wereld in deze training opvatten als medewerwereld. Plessner heeft invulling gegeven aan het begrip medewereld. Existentialisten als Simone de Beauvoir en Frantz Fanon geven een iets andere invulling aan het begrip medewereld. 2p 13 Leg het verschil uit tussen Plessners invulling van het begrip medewereld en die van de existentialisten. Leg uit bij welke van deze twee invullingen van het begrip medewereld de VR-training het best aansluit. Fanon beschrijft zijn ervaringen met racisme. 2p 14 Beargumenteer of jij de VR-training een goede manier vindt om inclusie te bevorderen, met: een uitleg van de overeenkomst tussen Fanons bestaanservaring en de situatie van een deelnemer aan de VR-training, en een uitleg van het verschil tussen Fanons bestaanservaring en de situatie van een deelnemer aan de VR-training. VW-0311-a-25-2-o 6 / 10 lees verder ### Pagina 7 De huidige VR-omgevingen zijn doorgaans alleen te zien en te horen en maar zeer beperkt te voelen, ruiken of proeven. Er wordt geëxperimenteerd met een chip in het brein, waarmee zintuiglijke ervaringen direct via breinsignalen opgewekt zouden kunnen worden. Volgens sommige techbedrijven zou de vakantie van de toekomst wel eens een VR-vakantie via breinsignalen kunnen zijn, waarin je bijvoorbeeld rond kunt lopen in een jungle die je kunt voelen en ruiken. Je zou die VR-jungle bovendien kunnen beleven vanuit onverwachte perspectieven, zoals die van een vis of een vogel. Volgens Dick Swaab zijn wij ons brein. Belichaamd denken (embodied cognition) is een stroming binnen 4E. 2p 15 Beargumenteer of jij het met Swaab eens bent dat wij ons brein zijn, met: – het voorbeeld van VR via breinsignalen, en – de 4E-stroming belichaamd denken. Toekomstvisies over computerchips die rechtstreeks inwerken op onze hersenen, kunnen de computermetafoor voor de mens versterken. De computermetafoor was oorspronkelijk gebaseerd op traditionele computers, die werkten met symboolmanipulatie. Later werden neurale netwerken ontwikkeld. Volgens Piet Vroon en Douwe Draaisma zijn machinemetaforen historisch contingent. 3p 16 Leg de computermetafoor uit met het begrip symboolmanipulatie. Beargumenteer vervolgens of de computermetafoor volgens jou helpt om de mens te begrijpen. Ga daarbij in op: – neurale netwerken, en – Vroon & Draaisma's stelling dat machinemetaforen historisch contingent zijn. VW-0311-a-25-2-o 7 / 10 lees verder ►►► ### Pagina 8 Opgave 3 Oog in oog met een beer De Franse antropoloog Natasja Martin is gespecialiseerd in volkeren die leven volgens het animisme. Volgens Martin bestaat er in het animisme geen scheidslijn tussen natuur en cultuur, mens en niet-mens. Mensen delen een universele ziel met alle andere wezens. Niet alleen dieren, maar ook planten, voorwerpen, landschappen en weeromstandigheden maken volgens het animisme deel uit van één allesomvattend organisme en zij hebben ook allemaal een ziel of een geest. Het animisme vormt hiermee kritiek op een dualistische manier van denken. Donna Haraway bekritiseert de dualistische denkwijze ook. In tegenstelling tot de opvatting van het animisme, gebruikt zij het beeld van de mens als cyborg. 17 Geef weer waarom Haraway het beeld van de mens als cyborg gebruikt. Beargumenteer vervolgens welke opvatting over de mens jij het meest overtuigend vindt, die van Haraway of die van het animisme. Geef in je argumentatie: een afweging van de opvattingen van Haraway en het animisme, een uitleg van het begrip monisme, en een uitleg van het begrip dualisme. Tijdens een van haar reizen kwam Martin oog in oog te staan met een beer die haar aanviel en haar kaak verbrijzelde, waarna ze moest worden geopereerd. In het boek *Geloven in het wild* beschrijft ze hoe ze in het ziekenhuis als zwakgewonde patiënt de afzondering in een onpersoonlijke ziekenhuiskamer ervaart. Langzaam is ze aan het herstellen en beseft ze dat de ontmoeting met de beer haar veranderd heeft. Ze realiseert zich dat ze niet onafhankelijk van de omgeving bestaat en dat elk wezen niet enkelvoudig is, maar meervoudig. Met een meervoudig wezen bedoelt ze een wezen dat verbonden is met andere wezens, die allemaal op elkaar inwerken. Haar schrijfstijl laat zien hoe heftig de ontmoeting met de beer was: tekst 1 Mijn lichaam na de beer na zijn klauwen, mijn lichaam in het bloed en zonder de dood, mijn lichaam vol leven, draden en handen, mijn lichaam in de vorm van een open wereld waar meervoudige wezens elkaar ontmoeten, mijn lichaam dat zich men herstelt, zonder hen [...]. bron: N. Martin, *Geloven in het wild*, 2022 VW-0311-a-25-2-o ### Pagina 9 De mens wordt volgens Helmuth Plessner gekenmerkt door excentrische positionaliteit. Een van de antropologische wetten die hij formuleert, is de wet van natuurlijke kunstmatigheid. 2p 18 Leg uit wat Plessner bedoelt met excentrische positionaliteit, met: – tekst 1, en – de wet van natuurlijke kunstmatigheid. In Geloven in het wild probeert Martin vanuit allerlei invalshoeken te achterhalen wat de confrontatie met de beer voor haar heeft betekend. Haar boek is een onderzoek naar de verhouding tussen mens en dier, en een literair verslag van haar transformatie. 1p 19 Leg de wet van de bemiddelde onmiddellijkheid uit met het voorbeeld van Martins boek. Na veel operaties keert Martin terug naar de plek waar de beer haar heeft aangevallen. Ze raakt steeds meer verstrikt in allerlei hersenkronkels. In een crisis ervaart ze dat ze nergens meer vat op heeft: tekst 2 Het houvast breekt af, de rotsen vallen, zo staat het ervoor. En de vrienden storten te pletter aan de voet van de rotswand. Bezondig ik me aan een slechte alpinistenmetafoor? Ik geloof het niet. Ik kan het niet precies omschrijven, maar ik heb één zekerheid: er resoneert iets in mij, iets wat pijn doet en desoriënteert. bron: N. Martin, Geloven in het wild, 2022 De ervaringen die Martin beschrijft in tekst 1 en tekst 2, tonen overeenkomsten met verschillende aspecten van ecologisch denken zoals Timothy Morton dat beschrijft. 2p 20 Leg uit welk aspect van Mortons ecologische denken te herkennen is in tekst 1. Leg vervolgens uit welk ander aspect van Mortons ecologische denken te herkennen is in tekst 2. Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina. VW-0311-a-25-2-o 9 / 10 lees verder ▶▶▶ ### Pagina 10 Martin heeft haar confrontatie met een beer overleefd, maar dat geldt niet voor dierenactivist Timothy Treadwell. Hij verbleef dertien zomers tussen de grizzlyberen in Alaska om ze te leren kennen en te onderzoeken, en maakte in vijf jaar meer dan honderd uur videomateriaal en veel foto's. Hierop is te zien dat hij erg dicht bij de beren in de buurt kwam, hen soms aanraakte en speelde met de jonge beren. Door de relatie die hij met de beren opbouwde, zei hij een uitweg te vinden uit zijn alcohol- en drugsverslaving. Vinciane Despret pleit voor een andere benadering van dierenonderzoek dan die van het gangbare wetenschappelijke onderzoek. Die andere benadering heeft twee uitgangspunten. Het eerste uitgangspunt is dat dierenonderzoekers zich niet alleen op uiterlijk waarneembaar gedrag moeten richten, maar ook het perspectief van het dier bij het onderzoek moeten betrekken. 2p 21 Geef het andere uitgangspunt weer waar Despret voor pleit in wetenschappelijk onderzoek naar het gedrag van dieren. Beargumenteer vervolgens met het voorbeeld van Treadwell of je het met dit uitgangspunt van Despret eens bent. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift. VW-0311-a-25-2-0 10 / 10 einde