# Eindexamen Filosofie VWO 2025 tijdvak 1 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2025/tijdvak-1 ## Vraag 1 – Functionalisme en hubot Anita Leg uit wat het functionalisme inhoudt, met de begrippen: – input en output, en – mentale representatie. Leg vervolgens uit in welk opzicht hubot Anita in tekst 1 een functionalistische opvatting van cognitie heeft. Wat kun je verwachten: Je moet het functionalisme uitleggen aan de hand van specifieke begrippen en vervolgens deze filosofische opvatting toepassen op een personage uit een brontekst. Wat moet je kennen: Je moet de definitie en de kernbegrippen van het functionalisme kennen, met name 'input', 'output' en 'mentale representatie'. Je moet ook de algemene kenmerken van cognitie in de filosofie van de geest begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om filosofische begrippen helder en volledig uit te leggen. Je moet ook een filosofische theorie kunnen herkennen en toepassen in een concrete context, zoals een dialoog uit een tekstfragment. Je moet bovendien nauwkeurig verwijzen naar de tekst om je antwoord te onderbouwen. Waar op letten: Let erop dat je beide delen van de vraag volledig beantwoordt. Voor het functionalisme moet je zowel 'input en output' als 'mentale representatie' gebruiken in je uitleg. Zorg ervoor dat je de link tussen Anita's uitspraken en het functionalisme expliciet maakt en onderbouwt met citaten of parafrases uit tekst 1. Vermijd een onvolledige uitleg van het functionalisme of een incorrecte toepassing op Anita. Kernbegrippen: functionalisme, input en output, mentale representatie, cognitie, hubot Veelgemaakte fouten: - onvolledige uitleg van functionalisme (bijv. slechts één van de twee begrippen gebruikt) - geen correcte toepassing van functionalisme op hubot Anita - geen verwijzing naar tekst 1 voor de opvatting van Anita Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/1 ## Vraag 2 – Hubert Dreyfus: Lichaam en Waarneming Hubert Dreyfus bepaalt het menselijk lichaam hoe we onszelf ervaren en hoe we in de wereld staan. Hij noemt drie functies van het lichaam die een computer volgens hem niet kan nabootsen. Eén van de functies is dat het lichaam verwachtingen overbrengt van de visuele waarneming op andere zintuigen. Geef de andere twee functies van het menselijk lichaam volgens Dreyfus weer. Leg vervolgens met een van deze twee functies en tekst 2 uit dat Anita verschilt van een mens. Wat kun je verwachten: Je moet twee functies van het menselijk lichaam volgens Dreyfus weergeven. Vervolgens moet je met één van deze functies en tekst 2 uitleggen waarom Anita verschilt van een mens. Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van Hubert Dreyfus over het menselijk lichaam en waarneming kennen, specifiek de drie functies die hij toeschrijft aan het lichaam en die een computer niet kan nabootsen. Je moet ook de inhoud van tekst 2 begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet de relevante functies van Dreyfus correct kunnen weergeven. Je moet een logische verbinding kunnen leggen tussen één van deze functies en de informatie uit tekst 2 om het verschil tussen Anita en een mens te verklaren. Je moet nauwkeurig kunnen formuleren en verwijzen naar de brontekst. Waar op letten: Let erop dat je alle twee de gevraagde functies van Dreyfus noemt. Zorg ervoor dat je de uitleg over het verschil tussen Anita en een mens baseert op één van de *twee* functies die je zelf hebt genoemd (niet de functie die al in de vraagtekst staat). Verwijs expliciet naar tekst 2 in je uitleg. Vermijd algemene uitspraken over AI of robots die niet direct gekoppeld zijn aan Dreyfus' theorie of tekst 2. Kernbegrippen: Dreyfus, menselijk lichaam, verwachtingen, waarneming, betekenisgeving Veelgemaakte fouten: - niet alle gevraagde functies noemen - geen verwijzing naar tekst 2 - verkeerde functie gebruiken voor de uitleg - geen uitleg over het verschil tussen Anita en een mens Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/2 ## Vraag 3 – VWO Filosofie Examen 2025 periode 1, vraag 3 Beargumenteer of bij de hubot opa volgens jou sprake is van enactive cognition. Wat kun je verwachten: Je moet een standpunt innemen over de vraag of hubot opa 'enactive cognition' heeft en dit standpunt beargumenteren. Je moet je argumentatie baseren op de definitie van 'enactive cognition' en de informatie over hubot opa in de tekst. Wat moet je kennen: Je moet de definitie van 'enactive cognition' kennen, namelijk dat het denkvermogen bestaat uit een belichaamde interactie met en in een omgeving. Je moet ook de kenmerken van hubot opa uit de tekst kennen. Wat moet je kunnen: Je moet een helder standpunt formuleren. Je moet dit standpunt onderbouwen met een argument dat de definitie van 'enactive cognition' koppelt aan de beschrijving van hubot opa. Je moet de tekst over hubot opa gebruiken om je argumentatie te ondersteunen of te weerleggen. Je moet je argumentatie duidelijk en coherent presenteren. Waar op letten: Let erop dat je een duidelijke argumentatie geeft en niet alleen een standpunt. Zorg ervoor dat je de term 'enactive cognition' correct toepast in je argumentatie. Verwijs expliciet naar de tekst over hubot opa. Vermijd alleen citeren; leg uit in je eigen woorden. Kernbegrippen: enactive cognition, hubot, belichaamde interactie Veelgemaakte fouten: - geen argumentatie geven, alleen een standpunt - niet verwijzen naar de tekst over Hubot opa - de term 'enactive cognition' verkeerd toepassen - alleen citeren zonder uitleg in eigen woorden Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/3 ## Vraag 4 – VWO Filosofie Examen 2025 periode 1, vraag 4 Binnen de ethiek wordt een verschil gemaakt tussen instrumenteel handelen en intrinsiek handelen. Leg dit verschil uit met tekst 3. Beargumenteer vervolgens met deze uitleg van het verschil tussen instrumenteel en intrinsiek handelen of een liefdesrelatie met een hubot volgens jou mogelijk is. Wat kun je verwachten: Je moet eerst het verschil tussen instrumenteel en intrinsiek handelen uitleggen, waarbij je tekst 3 gebruikt. Daarna beargumenteer je of een liefdesrelatie met een hubot mogelijk is, gebaseerd op jouw uitleg van dit verschil. Wat moet je kennen: Je moet de filosofische begrippen 'instrumenteel handelen' en 'intrinsiek handelen' kennen. Je moet ook inzicht hebben in de implicaties van deze begrippen voor menselijke relaties, met name liefdesrelaties en de interactie tussen subjecten en objecten. Wat moet je kunnen: Je moet een filosofisch onderscheid helder kunnen uitleggen met behulp van een brontekst. Je moet vervolgens een beargumenteerd standpunt kunnen innemen over een ethische kwestie (liefdesrelatie met een hubot), waarbij je de eerder uitgelegde begrippen consistent toepast. Je moet ook de tekst kritisch kunnen lezen en de relevante informatie eruit kunnen halen om je uitleg te ondersteunen. Waar op letten: Let erop dat je het verschil tussen instrumenteel en intrinsiek handelen correct en volledig uitlegt. Zorg ervoor dat je expliciet verwijst naar tekst 3 in je uitleg. Je argumentatie over de hubot moet direct voortvloeien uit en consistent zijn met jouw uitleg van instrumenteel en intrinsiek handelen. Maak je standpunt over de mogelijkheid van een liefdesrelatie met een hubot duidelijk. Kernbegrippen: instrumenteel handelen, intrinsiek handelen, liefdesrelatie, subject-objectverhouding Veelgemaakte fouten: - Het verschil tussen instrumenteel en intrinsiek handelen niet correct uitleggen. - Geen verwijzing naar tekst 3 bij de uitleg. - Het argument over de mogelijkheid van een liefdesrelatie met een hubot niet baseren op het onderscheid tussen instrumenteel en intrinsiek handelen. - Het standpunt over de mogelijkheid van een liefdesrelatie met een hubot niet duidelijk maken. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/4 ## Vraag 5 – VWO Filosofie Examen 2025 periode 1, vraag 5 Leg met het voorbeeld van de familie van opa en de huishoudsterhubot uit wat Hayles bedoelt met cognitieve assemblages. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen wat Hayles bedoelt met 'cognitieve assemblages' en daarbij het voorbeeld van de familie van opa en de huishoudsterhubot gebruiken. Wat moet je kennen: Je moet de definitie van 'cognitieve assemblages' van Hayles kennen, inclusief de begrippen 'gedistribueerde cognitie', 'menselijke bewuste cognitie' en 'niet-menselijke, niet-bewuste cognitie'. Wat moet je kunnen: Je moet de theorie van Hayles over cognitieve assemblages kunnen toepassen op het specifieke voorbeeld van opa, zijn familie en de huishoudsterhubot. Je moet de interactie tussen de menselijke en niet-menselijke cognitie in dit voorbeeld kunnen beschrijven en uitleggen hoe dit een cognitieve assemblage vormt. Waar op letten: Let erop dat je zowel de menselijke bewuste cognitie (familie van opa) als de niet-menselijke, niet-bewuste cognitie (huishoudsterhubot) benoemt en uitlegt hoe deze samen de denkprocessen distribueren. Zorg ervoor dat je het voorbeeld van opa's koffiewens en de reactie van de hubot duidelijk gebruikt om de theorie te illustreren. Vermijd alleen citeren en leg alles in eigen woorden uit. Kernbegrippen: cognitieve assemblages, bewuste cognitie, niet-bewuste cognitie, mens-machine interactie, gedistribueerde cognitie Veelgemaakte fouten: - alleen citeren zonder uitleg in eigen woorden - geen verwijzing naar voorbeeld - onvolledige uitleg van cognitieve assemblages - verwarring tussen bewuste en niet-bewuste cognitie Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/5 ## Vraag 6 – VWO Filosofie Examen 2025 periode 1, vraag 6 Beargumenteer volgens Hayles geen rechten toe te kennen aan hubots. Beargumenteer vervolgens met het voorbeeld van de huishoudsterhubot of hubots rechten moeten hebben. Wat kun je verwachten: Je moet twee argumentaties geven. Eerst beargumenteer je waarom Hayles geen rechten aan hubots zou toekennen. Daarna beargumenteer je, met het voorbeeld van de huishoudsterhubot, of hubots rechten moeten hebben. Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van Hayles kennen, specifiek haar standpunt over rechten voor hubots en de onderliggende redenen (kwetsbaarheid, empathisch vermogen, morele verantwoordelijkheid). Je moet ook het concept van 'cognitieve assemblages' van Hayles kennen en haar visie dat mensen verantwoordelijk blijven voor niet-menselijke cognitie. Je moet ook het voorbeeld van de huishoudsterhubot en de context van hubots in de samenleving kennen, inclusief de discussie over arbeidscontracten en het 'Parlement van de dingen' van Latour. Wat moet je kunnen: Je moet een standpunt van een filosoof (Hayles) correct kunnen uitleggen en beargumenteren. Je moet vervolgens een eigen beargumenteerd standpunt kunnen formuleren over een ethische kwestie (rechten voor hubots), waarbij je een specifiek voorbeeld (huishoudsterhubot) gebruikt. Je moet hierbij relevante filosofische concepten en theorieën (zoals Latour's 'Parlement van de dingen') kunnen toepassen. Je moet ook in staat zijn om de gegeven bronteksten te interpreteren en te gebruiken in je argumentatie. Waar op letten: Let erop dat je duidelijk onderscheid maakt tussen het standpunt van Hayles en je eigen argumentatie. Zorg ervoor dat je Hayles' argumentatie baseert op kwetsbaarheid, empathisch vermogen en morele verantwoordelijkheid. Gebruik het voorbeeld van de huishoudsterhubot expliciet in je tweede argumentatie. Vermijd alleen citeren; leg uit in je eigen woorden. Zorg dat je argumentatie consistent en goed onderbouwd is. Kernbegrippen: Hayles, Hubots, Rechten, Kwetsbaarheid, Empathisch vermogen, Morele verantwoordelijkheid, Parlement van de dingen (Latour) Veelgemaakte fouten: - Geen uitleg van Hayles' standpunt - Geen argumentatie met het voorbeeld van de huishoudsterhubot - Geen verwijzing naar kwetsbaarheid/empathisch vermogen voor Hayles' standpunt - Alleen citeren zonder uitleg in eigen woorden Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/6 ## Vraag 7 – Mensbeeld van Clark en het gebruik van de omgeving Leg dit mensbeeld van Clark uit. Ga daarbij in op zijn opvatting dat het brein goed is in het gebruiken van de omgeving. Wat kun je verwachten: Je moet het mensbeeld van Andy Clark uitleggen. Daarbij moet je specifiek ingaan op zijn opvatting dat het brein goed is in het gebruiken van de omgeving. Wat moet je kennen: Je moet het concept 'natural-born cyborgs' van Andy Clark kennen en kunnen uitleggen. Je moet ook Clarks opvatting over de relatie tussen het brein en de omgeving kennen, namelijk hoe het brein de omgeving gebruikt om cognitie te ontlasten/uit te breiden. Wat moet je kunnen: Je moet het mensbeeld van Clark helder en beknopt kunnen uitleggen. Je moet specifiek de rol van de omgeving in Clarks theorie over het brein kunnen integreren in je uitleg. Je moet de twee gevraagde elementen (mensbeeld en brein/omgeving) expliciet behandelen. Waar op letten: Let erop dat je zowel het algemene mensbeeld van Clark ('natural-born cyborgs') als zijn specifieke opvatting over het brein en het gebruik van de omgeving uitlegt. Zorg ervoor dat je beide aspecten voldoende gedetailleerd en correct beschrijft. Vermijd het enkel noemen van de term 'natural-born cyborgs' zonder verdere uitleg. Kernbegrippen: Natural-born cyborgs, Mens-technologiehybride, Cognitie, Andy Clark Veelgemaakte fouten: - Alleen de term 'natural-born cyborgs' noemen zonder uitleg. - De opvatting over het brein en de omgeving niet of onvoldoende uitleggen. - De twee delen van de vraag niet beide beantwoorden. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/7 ## Vraag 8 – VWO Filosofie Examen 2025 periode 1, vraag 8 Clark maakt een onderscheid tussen een cyborg en een interface. Leg uit dat toeschouwers *niet* via een interface met de digitale figuur in het kunstwerk Being communiceren. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom de communicatie tussen toeschouwers en de digitale figuur in het kunstwerk 'Being' *niet* via een interface verloopt, gebaseerd op de theorie van Clark. Wat moet je kennen: Je moet het onderscheid kennen dat Clark maakt tussen een cyborg en een interface. Je moet ook de kenmerken van communicatie via een interface begrijpen, in tegenstelling tot 'natuurlijke' communicatie. Wat moet je kunnen: Je moet de theorie van Clark over interfaces kunnen toepassen op een concreet voorbeeld (het kunstwerk 'Being'). Je moet de communicatie in het kunstwerk kunnen analyseren en beargumenteren waarom deze niet voldoet aan de definitie van een interface volgens Clark. Je moet je uitleg helder en beknopt formuleren. Waar op letten: Let erop dat je de kern van het onderscheid van Clark correct weergeeft. De uitleg moet zich richten op *waarom* het *geen* interface is, en niet alleen herhalen dat het geen interface is. Je moet de 'natuurlijke' aard van de communicatie benadrukken, waarbij toeschouwers niet hoeven te 'ontdekken' hoe ze moeten communiceren, in tegenstelling tot een typische interface. Vermijd algemene uitspraken die niet direct terugslaan op de theorie van Clark of de beschrijving van het kunstwerk. Kernbegrippen: Interface, Communicatie, Digitale figuur, Kunstwerk Being, Clark Veelgemaakte fouten: - Verkeerde interpretatie van 'interface' - Niet verwijzen naar de natuurlijke communicatie zoals beschreven in de tekst - Alleen herhalen dat het geen interface is, zonder uitleg Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/8 ## Vraag 9 – De Muls scenario's en ethische vragen Geef De Muls extrahumanistische scenario weer en geef een voorbeeld van een ethische vraag die bij dit scenario kan spelen. Geef vervolgens De Muls posthumanistische scenario weer. Leg tot slot met het voorbeeld van de digitale figuur in *Being* uit welke ethische vraag bij dit scenario kan spelen. Wat kun je verwachten: Je moet De Muls extrahumanistische scenario weergeven en een bijbehorende ethische vraag formuleren. Vervolgens moet je De Muls posthumanistische scenario weergeven en met het voorbeeld van de digitale figuur in *Being* een ethische vraag uitleggen die bij dit scenario past. Wat moet je kennen: Je moet de definities en kenmerken van De Muls extrahumanistische en posthumanistische scenario's kennen. Je moet ook inzicht hebben in de ethische implicaties van deze scenario's en het voorbeeld van de digitale figuur in *Being* kunnen relateren aan het posthumanistische scenario. Wat moet je kunnen: Je kunt de twee scenario's van De Mul nauwkeurig weergeven. Je kunt voor elk scenario een relevante en specifieke ethische vraag formuleren. Je kunt het voorbeeld van de digitale figuur in *Being* gebruiken om een ethische vraag bij het posthumanistische scenario te illustreren en uit te leggen. Waar op letten: Let op het correct onderscheiden van de twee scenario's (extrahumanistisch en posthumanistisch). Zorg ervoor dat je voor elk scenario een concrete en specifieke ethische vraag formuleert. Vergeet niet de digitale figuur in *Being* expliciet te gebruiken bij de uitleg van de ethische vraag bij het posthumanistische scenario. Kernbegrippen: Extrahumanisme, Posthumanisme, Neurotechnologie, Kunstmatige intelligentie (AI), Ethiek, Integriteit van de menselijke levensvorm, Digitale figuur Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen extrahumanistisch en posthumanistisch scenario - Geen concreet voorbeeld van een ethische vraag per scenario - Geen verwijzing naar de digitale figuur in Being bij het posthumanistische scenario - Alleen beschrijven zonder de ethische vraag te formuleren - Ethische vragen zijn te algemeen en niet specifiek voor de scenario's Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/9 ## Vraag 10 – Afrofuturisme en Historische Contingentie van Mensbeelden Leg uit dat afrofuturistische mensbeelden laten zien dat mensbeelden historisch contingent zijn. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe afrofuturistische mensbeelden aantonen dat mensbeelden historisch contingent zijn. Je moet de relatie tussen deze twee concepten duidelijk maken. Wat moet je kennen: Je moet de betekenis van 'historisch contingent' kennen, vooral in de context van mensbeelden. Je moet weten wat afrofuturisme inhoudt, met name hoe het reageert op en afwijkt van westerse/koloniale perspectieven op mensbeelden. Je moet de kernbegrippen 'Afrofuturisme', 'Historisch contingent', 'Mensbeeld' en 'Kolonialisme' begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet de concepten 'afrofuturisme' en 'historisch contingent' met elkaar in verband kunnen brengen. Je moet een heldere uitleg kunnen formuleren die laat zien dat mensbeelden veranderlijk zijn door culturele invloeden die ook anders hadden kunnen zijn. Je moet de informatie uit de brontekst 'Inleiding Afrofuturisme' kunnen gebruiken om je uitleg te onderbouwen. Waar op letten: Let erop dat je niet alleen afrofuturisme beschrijft, maar expliciet de link legt met de historische contingentie van mensbeelden. Zorg ervoor dat je uitlegt wat 'historisch contingent' betekent in deze context (dat culturele invloeden die een mensbeeld vormen, toevallig zijn en anders hadden kunnen zijn). Vermijd het alleen herhalen van de brontekst; je moet de uitleg zelf formuleren en de relatie aantonen. Zorg dat je uitleg de notie van 'anders kunnen zijn' of 'niet bepaald door' het westerse perspectief bevat. Kernbegrippen: Afrofuturisme, Historisch contingent, Mensbeeld, Kolonialisme Veelgemaakte fouten: - Geen uitleg van 'historisch contingent' in relatie tot mensbeelden - Alleen beschrijven wat afrofuturisme is, zonder de link naar contingentie - Geen verwijzing naar de culturele invloed of het 'anders kunnen zijn' Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/10 ## Vraag 11 – Afrofuturistische kritiek op raciale blik met Fanon en Plessner Leg de afrofuturistische kritiek op de raciale blik van het kolonialisme in tekst 4 uit met: – Fanons argument dat de bestaanservaring van mensen van kleur is gevormd door de blik van anderen, – Plessners begrip excentrische positionaliteit, en – Plessners wet van bemiddelde onmiddellijkheid. Wat kun je verwachten: Je moet de afrofuturistische kritiek op de raciale blik van het kolonialisme, zoals beschreven in tekst 4, uitleggen. Hierbij moet je specifiek drie filosofische concepten toepassen: Fanons argument over de bestaanservaring gevormd door de blik van anderen, Plessners begrip excentrische positionaliteit, en Plessners wet van bemiddelde onmiddellijkheid. Wat moet je kennen: Je moet de kern van het afrofuturisme en de kritiek op de raciale blik van het kolonialisme uit tekst 4 kennen. Je moet Fanons argument over de bestaanservaring van mensen van kleur die is gevormd door de blik van anderen kennen. Je moet Plessners begrip excentrische positionaliteit kennen. Je moet Plessners wet van bemiddelde onmiddellijkheid kennen. Je moet weten wat objectivering en de sociale constructie van ras inhouden. Wat moet je kunnen: Je moet de afrofuturistische kritiek uit tekst 4 kunnen identificeren. Je moet de drie gevraagde filosofische concepten (Fanon, Plessner excentrische positionaliteit, Plessner bemiddelde onmiddellijkheid) correct kunnen uitleggen. Je moet deze concepten kunnen verbinden met en toepassen op de afrofuturistische kritiek op de raciale blik van het kolonialisme, zoals die in tekst 4 wordt gepresenteerd. Je moet een coherent en beargumenteerd antwoord kunnen formuleren waarin alle onderdelen van de vraag aan bod komen. Waar op letten: Let erop dat je alle drie de gevraagde concepten (Fanon, Plessner excentrische positionaliteit, Plessner bemiddelde onmiddellijkheid) uitlegt en correct verbindt met de afrofuturistische kritiek op de raciale blik van het kolonialisme. Zorg ervoor dat je niet alleen de concepten uitlegt, maar ook duidelijk maakt hoe ze de kritiek uit tekst 4 ondersteunen of verklaren. Verwijs expliciet naar tekst 4. Vermijd het alleen uitleggen van de concepten zonder de verbinding met de kritiek te leggen. Kernbegrippen: Afrofuturisme, Raciale blik, Kolonialisme, Fanon - argument dat bestaanservaring van mensen van kleur is gevormd door de blik van anderen, Plessner - excentrische positionaliteit, Plessner - wet van bemiddelde onmiddellijkheid, Objectivering, Sociale constructie van ras Veelgemaakte fouten: - Niet verwijzen naar tekst 4 - Niet alle drie de gevraagde concepten (Fanon, Plessner excentrische positionaliteit, Plessner bemiddelde onmiddellijkheid) uitleggen - De concepten niet correct verbinden met de afrofuturistische kritiek op de raciale blik van het kolonialisme - Alleen de concepten uitleggen zonder de kritiek te duiden Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/11 ## Vraag 12 – VWO Filosofie Examen 2025 periode 1, vraag 12 In de fenomenologie van Maxine Sheets-Johnstone is de bestaanservaring van de mens gegrond in het bewegende lichaam. Leg deze opvatting van Sheets-Johnstone uit. Beargumenteer vervolgens met tekst 5 of Menzo's onderzoek naar het zwarte lichaam aansluit bij deze opvatting van Sheets-Johnstone. Wat kun je verwachten: Je moet de opvatting van Maxine Sheets-Johnstone over de bestaanservaring gegrond in het bewegende lichaam uitleggen. Vervolgens beargumenteer je met behulp van tekst 5 of Menzo's onderzoek naar het zwarte lichaam aansluit bij deze opvatting. Wat moet je kennen: Je moet de fenomenologie van Maxine Sheets-Johnstone kennen, specifiek haar opvatting dat de bestaanservaring van de mens gegrond is in het bewegende lichaam. Je moet ook de inhoud van tekst 5 begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om de filosofische opvatting van Sheets-Johnstone duidelijk uit te leggen. Je moet tekst 5 kunnen analyseren en de inhoud ervan kunnen verbinden met (of contrasteren met) de filosofie van Sheets-Johnstone om een beargumenteerd standpunt in te nemen. Waar op letten: Let erop dat je zowel de uitleg van Sheets-Johnstone als de argumentatie met tekst 5 duidelijk en volledig presenteert. Zorg voor een expliciete verbinding tussen Menzo's onderzoek en Sheets-Johnstone's opvatting, en vermijd enkel citeren uit de tekst zonder verdere argumentatie. Wees nauwkeurig in je interpretatie van zowel de filosofie als de brontekst. Kernbegrippen: fenomenologie, Maxine Sheets-Johnstone, bestaanservaring, bewegende lichaam Veelgemaakte fouten: - Onvoldoende uitleg van Sheets-Johnstone's fenomenologie van het bewegende lichaam. - Geen duidelijke verbinding tussen Menzo's onderzoek (tekst 5) en Sheets-Johnstone's opvatting. - Alleen citeren uit tekst 5 zonder argumentatie. - Verkeerde interpretatie van tekst 5 of Sheets-Johnstone's opvatting. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/12 ## Vraag 14 – VWO Filosofie Examen 2025 periode 1, vraag 14 Leg met de beschrijving van Menzo uit wat Rasch bedoelt met het else. Geef vervolgens een vooronderstelling bij de existentialistische definitie van het wezen van de mens. Leg tot slot met die vooronderstelling uit dat deze definitie aansluit bij Rasch' else. Wat kun je verwachten: Je moet een complexe vraag beantwoorden die uit drie delen bestaat. Eerst leg je uit wat Rasch bedoelt met 'het else' aan de hand van de beschrijving van Menzo. Vervolgens geef je een vooronderstelling bij de existentialistische definitie van het wezen van de mens. Tot slot leg je uit hoe deze vooronderstelling aansluit bij Rasch's 'else'. Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van Rasch, met name het concept 'het else', kennen. Je moet de existentialistische definitie van het wezen van de mens ('existentie gaat vooraf aan essentie') en de onderliggende vooronderstellingen begrijpen. Je moet ook in staat zijn om de beschrijving van Menzo uit brontekst 5 te interpreteren in het licht van deze filosofische concepten. Wat moet je kunnen: Je moet filosofische concepten helder en beknopt kunnen uitleggen. Je moet een verband kunnen leggen tussen een concrete beschrijving (Menzo) en een abstract filosofisch concept (Rasch's 'else'). Je moet een vooronderstelling kunnen identificeren bij een filosofische definitie. Je moet een verband kunnen leggen tussen verschillende filosofische concepten (existentialisme en Rasch's 'else') door middel van een vooronderstelling. Je moet de informatie uit de brontekst kunnen gebruiken ter onderbouwing van je antwoord, zonder deze letterlijk te citeren. Waar op letten: Let erop dat je alle drie de delen van de vraag beantwoordt. Zorg ervoor dat je uitleg van Rasch's 'else' direct gekoppeld is aan de beschrijving van Menzo. Formuleer de vooronderstelling bij het existentialisme duidelijk. Maak de verbinding tussen deze vooronderstelling en Rasch's 'else' expliciet en logisch. Vermijd het enkel citeren uit de brontekst; leg uit in eigen woorden. Kernbegrippen: Existentialisme, Existentie, Essentie, Rasch - else, Menzo Veelgemaakte fouten: - Niet uitleggen wat Rasch's 'else' betekent in relatie tot Menzo's beschrijving - De vooronderstelling van de existentialistische definitie van de mens niet correct weergeven - De aansluiting tussen de vooronderstelling en Rasch's 'else' niet duidelijk maken - Alleen citeren uit tekst 5 zonder uitleg in eigen woorden Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/14 ## Vraag 15 – Descartes' mensbeeld en de ethische dimensie Leg met het mensbeeld van Descartes uit dat mensen volgens hem verschillen van dieren. Leg vervolgens met de behandeling van dieren door mensen uit dat Descartes' mensbeeld een ethische dimensie heeft. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe Descartes' mensbeeld een onderscheid maakt tussen mensen en dieren, en vervolgens hoe dit mensbeeld een ethische dimensie heeft, specifiek met betrekking tot de behandeling van dieren. Wat moet je kennen: Je moet het dualistische mensbeeld van Descartes kennen, inclusief de begrippen 'res extensa' (lichaam/uitgebreidheid) en 'res cogitans' (denkende geest). Je moet ook begrijpen wat een 'ethische dimensie' inhoudt in de context van een mensbeeld. Wat moet je kunnen: Je moet de begrippen 'res extensa' en 'res cogitans' correct toepassen om het verschil tussen mensen en dieren volgens Descartes uit te leggen. Je moet vervolgens een logische verbinding kunnen leggen tussen dit mensbeeld en de ethische implicaties voor de behandeling van dieren, door uit te leggen waarom het mensbeeld van Descartes normatief is. Waar op letten: Let erop dat je beide delen van de vraag beantwoordt: eerst het verschil tussen mens en dier volgens Descartes, en daarna de ethische dimensie gekoppeld aan de behandeling van dieren. Zorg ervoor dat je de begrippen 'res extensa' en 'res cogitans' correct gebruikt. Vermijd het alleen uitleggen van het mensbeeld zonder de ethische dimensie te verbinden met de behandeling van dieren. Maak duidelijk waarom het mensbeeld van Descartes normatief is en hoe dit leidt tot een bepaalde behandeling van dieren. Kernbegrippen: Descartes, mensbeeld, res extensa, res cogitans, ethische dimensie, dualisme Veelgemaakte fouten: - Alleen het mensbeeld van Descartes uitleggen zonder de ethische dimensie te verbinden met de behandeling van dieren. - De begrippen 'res extensa' en 'res cogitans' niet correct toepassen of uitleggen. - Niet duidelijk maken waarom het mensbeeld van Descartes een ethische dimensie heeft (d.w.z. de normatieve implicatie voor de behandeling van dieren). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/15 ## Vraag 16 – VWO Filosofie Examen 2025 periode 1, vraag 16 Leg met het voorbeeld van lachen de dubbelzinnige verhouding van de mens tot het eigen lichaam uit. Leg vervolgens uit dat chimpansees volgens Plessner *niet* kunnen lachen. Ga daarbij in op het vermogen tot symbolische uitdrukking. Geef tot slot met het vermogen tot symbolische uitdrukking een argument *tegen* Plessners standpunt dat chimpansees niet kunnen lachen. Wat kun je verwachten: Je moet drie onderdelen beantwoorden: eerst leg je de dubbelzinnige verhouding van de mens tot het eigen lichaam uit aan de hand van lachen. Vervolgens leg je uit waarom chimpansees volgens Plessner niet kunnen lachen, waarbij je ingaat op het vermogen tot symbolische uitdrukking. Tot slot geef je een argument tegen Plessners standpunt dat chimpansees niet kunnen lachen, opnieuw met het vermogen tot symbolische uitdrukking. Wat moet je kennen: Je moet de theorie van Plessner over de dubbelzinnige verhouding van de mens tot het eigen lichaam kennen, specifiek toegepast op lachen. Je moet ook Plessners visie op het vermogen tot symbolische uitdrukking bij mensen en dieren (chimpansees) kennen. Je moet in staat zijn om deze concepten toe te passen en te bekritiseren. Wat moet je kunnen: Je moet complexe filosofische concepten duidelijk kunnen uitleggen. Je moet een standpunt (Plessners theorie) kunnen weergeven en vervolgens een beargumenteerde kritiek daarop kunnen formuleren, waarbij je specifieke begrippen (symbolische uitdrukking) consistent gebruikt. Je moet het voorbeeld van lachen en de chimpansee uit de brontekst kunnen integreren in je uitleg en argumentatie. Waar op letten: Let erop dat je alle drie de delen van de vraag beantwoordt. Zorg ervoor dat je de dubbelzinnige verhouding van de mens tot het lichaam uitlegt *met het voorbeeld van lachen*. Bij de uitleg van Plessner over chimpansees moet je *ingaan op het vermogen tot symbolische uitdrukking*. Het argument *tegen* Plessner moet ook *met het vermogen tot symbolische uitdrukking* worden gegeven. Vermijd alleen citeren; leg alles uit in eigen woorden. Let op de valkuilen zoals het niet uitleggen van de dubbelzinnige verhouding of een onjuiste uitleg van Plessners standpunt. Kernbegrippen: dubbelzinnige verhouding van de mens tot het eigen lichaam, lachen, symbolische uitdrukking, Plessner, chimpansees Veelgemaakte fouten: - geen uitleg van de dubbelzinnige verhouding van de mens tot het eigen lichaam met het voorbeeld van lachen - onjuiste uitleg van Plessners standpunt over lachen bij chimpansees of het vermogen tot symbolische uitdrukking - geen argument tegen Plessners standpunt, of een argument dat niet gebaseerd is op het vermogen tot symbolische uitdrukking - alleen citeren zonder uitleg in eigen woorden Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/16 ## Vraag 17 – Uitleg voorkeur dieronderzoekers voor experimenten Leg uit dat dieronderzoekers een voorkeur kunnen hebben voor experimenten boven alledaagse observaties, met de begrippen waardegebondenheid en waardevrijheid. Wat kun je verwachten: Je legt uit waarom dieronderzoekers een voorkeur kunnen hebben voor experimenten boven alledaagse observaties. Je gebruikt hierbij de begrippen waardegebondenheid en waardevrijheid. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen waardegebondenheid en waardevrijheid kennen en begrijpen hoe deze van toepassing zijn op wetenschappelijk onderzoek. Je moet ook het verschil tussen experimenten en alledaagse observaties in dieronderzoek begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet de begrippen waardegebondenheid en waardevrijheid correct kunnen toepassen in een uitleg. Je moet een helder onderscheid kunnen maken tussen experimenten en alledaagse observaties en kunnen uitleggen hoe dit onderscheid de voorkeur voor experimenten kan verklaren. Waar op letten: Let erop dat je beide begrippen (waardegebondenheid en waardevrijheid) correct toepast en duidelijk uitlegt hoe ze de voorkeur voor experimenten verklaren. Zorg ervoor dat je een duidelijk onderscheid maakt tussen experimenten en alledaagse observaties. Vermijd alleen een beschrijving; geef een duidelijke uitleg van de voorkeur. Kernbegrippen: waardegebondenheid, waardevrijheid, dieronderzoek, experimenten, alledaagse observaties Veelgemaakte fouten: - begrippen waardegebondenheid en waardevrijheid niet correct toepassen - geen onderscheid maken tussen experimenten en alledaagse observaties - alleen beschrijven zonder uitleg van voorkeur Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/17 ## Vraag 18 – VWO Filosofie Examen 2025 periode 1, vraag 18 Beargumenteer met het voorbeeld van de katten of jij het eens bent met Desprets kritiek op uitgangspunt 1. Wat kun je verwachten: Je moet een argument formuleren waarin je aangeeft of je het eens bent met Desprets kritiek op uitgangspunt 1, en dit argument onderbouwen met het voorbeeld van de katten. Wat moet je kennen: Je moet de kritiek van Vinciane Despret op uitgangspunt 1 van experimenteel dieronderzoek kennen, namelijk dat dieren vanuit een derdepersoonsperspectief worden bestudeerd. Je moet ook het voorbeeld van de katten kennen, waarbij hun weigering om mee te werken in experimenten wordt aangezien voor domheid. Wat moet je kunnen: Je moet een standpunt innemen (eens of oneens met Desprets kritiek) en dit standpunt beargumenteren. Je moet het voorbeeld van de katten correct toepassen ter ondersteuning van je argumentatie. Je moet de kernbegrippen 'derdepersoonsperspectief' en 'eerstepersoonsperspectief' correct gebruiken en uitleggen in relatie tot Desprets kritiek. Waar op letten: Let erop dat je niet alleen citeert, maar de kritiek van Despret in eigen woorden uitlegt. Zorg ervoor dat je expliciet verwijst naar het voorbeeld van de katten en dit gebruikt om je argument te onderbouwen. Formuleer een duidelijk argument voor óf tegen Desprets kritiek. Vermijd een verkeerde interpretatie van Desprets kritiek op het derdepersoonsperspectief. Kernbegrippen: derdepersoonsperspectief, eerstepersoonsperspectief, dieronderzoek, Vinciane Despret Veelgemaakte fouten: - alleen citeren zonder uitleg in eigen woorden - geen verwijzing naar het voorbeeld van de katten - geen argumentatie voor of tegen Desprets kritiek - verkeerde interpretatie van Desprets kritiek Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/18 ## Vraag 19 – VWO Filosofie Examen 2025 periode 1, vraag 19 19 Beargumenteer met het voorbeeld van de katten of jij het eens bent met Desprets kritiek op uitgangspunt 2. Wat kun je verwachten: Je moet een argument formuleren voor of tegen de kritiek van Despret op uitgangspunt 2, waarbij je het voorbeeld van de katten gebruikt. Wat moet je kennen: Je moet de kritiek van Vinciane Despret op uitgangspunt 2 van experimenteel dieronderzoek kennen. Je moet ook het voorbeeld van de katten, zoals beschreven in de brontekst, begrijpen in relatie tot deze kritiek. Je moet weten wat 'onzichtbaarheid van de onderzoeker' betekent en waarom dit een uitgangspunt is in dieronderzoek. Wat moet je kunnen: Je moet Desprets kritiek op uitgangspunt 2 correct kunnen interpreteren. Je moet het voorbeeld van de katten kunnen toepassen om je standpunt (eens of oneens) met Desprets kritiek te onderbouwen. Je moet een helder en coherent argument kunnen formuleren dat je standpunt ondersteunt. Waar op letten: Let erop dat je expliciet verwijst naar het voorbeeld van de katten. Zorg ervoor dat je Desprets kritiek op uitgangspunt 2 correct weergeeft en niet verwart met uitgangspunt 1. Je moet duidelijk een standpunt innemen (eens of oneens) en dit beargumenteren. Vermijd algemene uitspraken en focus op de specifieke context van de vraag. Kernbegrippen: experimenteel dieronderzoek, onzichtbaarheid van de onderzoeker, objectiviteit, Vinciane Despret, relatie tussen dier en onderzoeker Veelgemaakte fouten: - Geen verwijzing naar het voorbeeld van de katten - Desprets kritiek verkeerd interpreteren - Uitgangspunt 1 verwarren met uitgangspunt 2 - Geen argumentatie voor of tegen Desprets kritiek Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/19 ## Vraag 20 – Dataïsme en psychisch welbevinden van dieren vs. interpretatie Leg de opvatting van het dataïsme uit dat het psychische welbevinden van dieren in principe kan worden vastgesteld via technologie. Geef vervolgens met interpretatie als methode binnen de wetenschap een argument tegen deze opvatting. Wat kun je verwachten: Je moet de opvatting van het dataïsme over het vaststellen van psychisch welbevinden van dieren via technologie uitleggen. Vervolgens moet je een argument tegen deze opvatting geven, waarbij je interpretatie als wetenschappelijke methode gebruikt. Wat moet je kennen: Je moet de kernprincipes van het dataïsme kennen, met name de opvatting dat alles in data is uit te drukken. Je moet ook weten wat 'psychisch welbevinden' inhoudt in de context van dieren. Daarnaast moet je bekend zijn met 'interpretatie als methode binnen de wetenschap' (hermeneutiek) en begrijpen hoe deze methode zich verhoudt tot het begrijpen van betekenis. Wat moet je kunnen: Je moet de opvatting van het dataïsme duidelijk en beknopt kunnen uitleggen, inclusief de rol van technologie. Je moet vervolgens een coherent argument kunnen formuleren tegen deze opvatting, waarbij je expliciet de methode van interpretatie als basis gebruikt en de relevantie ervan voor het begrijpen van betekenis aantoont. Waar op letten: Let erop dat je de opvatting van het dataïsme volledig uitlegt, inclusief de link met technologie en psychisch welbevinden van dieren. Zorg ervoor dat je argument tegen het dataïsme expliciet gebaseerd is op 'interpretatie als methode' en dat je uitlegt waarom deze methode nodig is voor het begrijpen van betekenis, in tegenstelling tot alleen dataverzameling. Vermijd algemene kritiek op technologie of data zonder de focus op interpretatie. Kernbegrippen: Dataïsme, Psychisch welbevinden, Technologie, Interpretatie als wetenschappelijke methode, Hermeneutiek Veelgemaakte fouten: - Alleen citeren zonder uitleg in eigen woorden - Geen argument tegen dataïsme geven, of een argument dat niet gebaseerd is op interpretatie als methode - De opvatting van dataïsme onvoldoende uitleggen - De rol van technologie in het vaststellen van psychisch welbevinden niet benoemen - De betekenis van 'interpretatie als methode' niet duidelijk maken Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/20 ## Vraag 21 – Oriënterende metaforen en vertaling naar dierentaal Leg uit dat oriënterende metaforen een probleem kunnen zijn bij het vertalen van mensentaal naar dierentaal. Gebruik daarbij een voorbeeld van een oriënterende metafoor. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom oriënterende metaforen een probleem vormen bij het vertalen van mensentaal naar dierentaal. Daarbij moet je een concreet voorbeeld van zo'n metafoor gebruiken om je uitleg te verduidelijken. Wat moet je kennen: Je moet de theorie van Lakoff en Johnson over oriënterende metaforen kennen, in het bijzonder de relatie tussen deze metaforen en de menselijke lichamelijke oriëntatie. Je moet ook begrijpen waarom deze menselijke oriëntatie problematisch is bij het vertalen naar de belevingswereld en lichamelijke oriëntatie van dieren. Wat moet je kunnen: Je moet een heldere uitleg formuleren over de problematiek van oriënterende metaforen bij taalvertaling naar dieren. Je moet een passend en concreet voorbeeld van een oriënterende metafoor bedenken en dit voorbeeld effectief integreren in je uitleg om de kern van het probleem te illustreren. Waar op letten: Let erop dat je zowel de uitleg geeft over de relatie tussen oriënterende metaforen en lichamelijke oriëntatie, als een concreet en passend voorbeeld van een oriënterende metafoor. Zorg ervoor dat het voorbeeld de uitleg ondersteunt en niet op zichzelf staat. Vermijd algemene uitspraken zonder specifieke metafoor. Kernbegrippen: Oriënterende metaforen, Lakoff en Johnson, Mensentaal, Dierentaal, Lichamelijke oriëntatie Veelgemaakte fouten: - Geen uitleg over de relatie tussen oriënterende metaforen en lichamelijke oriëntatie - Geen concreet voorbeeld van een oriënterende metafoor - Voorbeeld niet passend bij de uitleg - Alleen een voorbeeld geven zonder de uitleg Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/21 ## Vraag 22 – VWO Filosofie Examen 2025 periode 1, vraag 22 Leg deze opvatting van Verbeek uit, met het voorbeeld van de vertaalapp voor dierentalen. Wat kun je verwachten: Je moet de opvatting van Peter-Paul Verbeek over de relatie tussen techniek en moreel handelingsvermogen uitleggen. Je moet daarbij specifiek het voorbeeld van de vertaalapp voor dierentalen gebruiken om je uitleg te illustreren. Wat moet je kennen: Je moet de kern van de techniekfilosofie van Peter-Paul Verbeek kennen, in het bijzonder zijn idee dat techniek het moreel handelingsvermogen van de mens verandert. Je moet ook het concept van 'moreel handelingsvermogen' begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet een filosofische opvatting helder en beknopt kunnen uitleggen. Je moet een abstract concept (Verbeek's opvatting) kunnen concretiseren met een specifiek voorbeeld (de vertaalapp) en de koppeling tussen beide duidelijk maken. Waar op letten: Let erop dat je zowel de opvatting van Verbeek als het voorbeeld van de vertaalapp duidelijk uitlegt. Zorg ervoor dat je de verbinding legt tussen hoe de vertaalapp specifiek het moreel handelingsvermogen van de mens verandert of nieuwe morele dilemma's creëert. Vermijd alleen de opvatting te noemen zonder uitleg, of het voorbeeld te gebruiken zonder koppeling. Kernbegrippen: Peter-Paul Verbeek, Moreel handelingsvermogen, Techniekfilosofie, Morele dilemma's, Technologie Veelgemaakte fouten: - Geen uitleg van Verbeek's opvatting - Geen concreet voorbeeld van de vertaalapp of het voorbeeld is niet relevant - Geen koppeling tussen de app en de verandering in moreel handelingsvermogen/dilemma's - Alleen de opvatting noemen zonder uit te leggen hoe techniek het moreel handelingsvermogen verandert Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/22 ## Vraag 23 – Haraway en grensvervaging: Vertaalapp voor dierentalen Geef een argument dat een vertaalapp voor dierentalen bijdraagt aan de door Haraway gewenste grensvervaging in ons denken over mens en dier. Geef vervolgens een argument dat een vertaalapp voor dierentalen niet bijdraagt aan deze grensvervaging. Wat kun je verwachten: Je moet twee argumenten geven: één argument dat een vertaalapp voor dierentalen bijdraagt aan de door Haraway gewenste grensvervaging, en één argument dat deze app juist niet bijdraagt aan die grensvervaging. Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van Donna Haraway kennen, specifiek haar ideeën over grensvervaging, het mens-dier dualisme, uitsluiting en onderdrukking, en de aard van de menselijke identiteit. Je moet ook de context van een 'vertaalapp voor dierentalen' kunnen plaatsen binnen deze filosofie. Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om twee contrasterende argumenten te formuleren die beide expliciet verwijzen naar de ideeën van Haraway over grensvervaging en de menselijke identiteit. Je moet de argumenten duidelijk en beknopt kunnen presenteren. Waar op letten: Let erop dat je zowel een argument voor als een argument tegen de bijdrage van de app aan grensvervaging geeft. Zorg ervoor dat beide argumenten expliciet verwijzen naar de ideeën van Haraway, met name over grensvervaging en de menselijke identiteit. Vermijd algemene beweringen zonder filosofische onderbouwing. Kernbegrippen: Haraway, grensvervaging, mens-dier dualisme, uitsluiting, onderdrukking, vertaalapp voor dierentalen Veelgemaakte fouten: - Alleen één kant van het argument geven (bijdragen OF niet bijdragen). - Niet expliciet verwijzen naar Haraway's ideeën over grensvervaging of de menselijke identiteit. - Geen duidelijke argumentatie, maar enkel een bewering. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/23 ## Vragen in dit examen ### Vraag 13 – VWO Filosofie Examen 2025 periode 1, vraag 13 Wat kun je verwachten: Je moet beargumenteren of Menzo's voorstellingen, zoals beschreven in tekst 5, aansluiten bij een specifieke opvatting van Haraway. Je antwoord moet een duidelijke uitleg van Haraways opvatting bevatten en een argumentatie die tekst 5 betrekt. Wat moet je kennen: Je moet de opvatting van Haraway kennen over de menselijke opdracht om te blijven beantwoorden aan wat het bestaan vraagt, en dat de vraag naar de mens geen definitief antwoord heeft maar voortdurend gezocht moet worden om verantwoording af te leggen over ons handelen. Je moet ook de inhoud van tekst 5 over Cherish Menzo's artistieke ontwikkeling en haar omgang met 'zwarte' stereotypes en westerse dansperspectieven kennen. Wat moet je kunnen: Je moet Haraways opvatting duidelijk kunnen uitleggen. Je moet tekst 5 kunnen analyseren en de kernboodschap van Menzo's artistieke benadering kunnen destilleren. Je moet een coherente argumentatie kunnen opbouwen die de inhoud van tekst 5 verbindt met Haraways opvatting, en daarbij expliciet ingaan op de vraag of er wel of geen aansluiting is. Je moet je argumentatie helder en overtuigend kunnen formuleren. Waar op letten: Let erop dat je zowel Haraways opvatting correct uitlegt als een duidelijke koppeling maakt met tekst 5. Vermijd het enkel beschrijven van Menzo's werk zonder dit te relateren aan Haraway. Zorg ervoor dat je argumentatie expliciet ingaat op de 'grens tussen wit en zwart' en het 'vervreemdende universum' in relatie tot Haraway's ideeën. Een veelvoorkomende valkuil is het ontbreken van een uitleg van Haraways opvatting of een zwakke koppeling tussen Menzo en Haraway. ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen VWO 2025 tijdvak 1 maandag 19 mei 9.00 - 12.00 uur filosofie Dit examen bestaat uit 23 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 45 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Als bij een vraag een verklaring, uitleg of argumentatie gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of argumentatie ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. VW-0311-a-25-1-o ### Pagina 2 Opgave 1 Real Humans [FIGUUR: DVD-hoes met de titel "Real Humans" en een afbeelding van vrouwen.] De Zweedse serie Real Humans draait om hubots, robots die eruitzien als mensen. De hubots hebben een USB-poort op hun lichaam en kunnen voor allerlei taken worden geprogrammeerd. Er zijn bijvoorbeeld klusjesbots, lopende bandbots, nannybots en seksbots. Steeds meer mensen nemen een hubot in huis en ze krijgen een steeds belangrijkere plaats in de samenleving. In de serie hebben de mensen uiteenlopende meningen over de hubots. Sommigen juichen toe dat er hubots zijn, anderen vrezen dat ze door hubots zullen worden vervangen als werkkracht, familielid of zelfs als minnaar. Matilda, een van de mensen, voert een gesprek met de hubot Anita: tekst 1 Matilda: 'Ik was vergeten dat je niet kunt denken.' Hubot Anita: 'Ik denk wel.' Matilda: 'Denk je?' Hubot Anita: 'Ja.' Matilda: 'Wat jij doet is geen denken. Het is meer zoiets als berekeningen maken. Zoiets als een rekenmachine. Snap je het verschil?' Hubot Anita: 'Ja.' Matilda: 'Leg dan maar uit wat ik bedoel.' Hubot Anita: 'Alle gedachten zijn berekeningen. Maar van sommige gedachten weet je niet wat ze willen berekenen.' bron: Real Humans, seizoen 1, aflevering 5, Lumière 2012 De opvatting dat alle gedachten berekeningen zijn, zou kunnen aansluiten bij het functionalisme. 3p 1 Leg uit wat het functionalisme inhoudt, met de begrippen: – input en output, en – mentale representatie. Leg vervolgens uit in welk opzicht hubot Anita in tekst 1 een functionalistische opvatting van cognitie heeft. VW-0311-a-25-1-o 2 / 10 lees verder ► ► ► Voor alle eindexamens, zie www.alleexames.nl. Voor de perfecte voorbereiding op je eindexamen, zie ook www.ssleiden.nl. Pagina: 6 ### Pagina 3 Het gesprek gaat verder: tekst 2 Matilda: ‘Ik bedoel misschien meer dat je niks voelt. Je doet alleen wat je opdragen.’ Hubot Anita: ‘Hoe wil je dan dat ik ben?’ Matilda: ‘Dat bedoel ik. Trek je niks aan van wat ik wil. Hoe wil je zelf zijn? Vertel ‘s wat over jezelf. Waar werkte je voordat je hier kwam? Waarom ben je verkocht? Hoe voelde dat? Weet je waarom je op mijn zenuwen werkt? Je bent zo walgelijk tevreden. Zo afgesloten.’ Hubot Anita: ‘Ik kan niet bij de herinneringen uit de tijd voor ik Anita werd. Soms komen er beelden boven die ik niet herken.’ bron: Real Humans, seizoen 1, aflevering 5, Lumière 2012 Anita is een hubot die net gereset is en geen herinneringen heeft. Volgens Hubert Dreyfus bepaalt het menselijk lichaam hoe we onszelf ervaren en hoe we in de wereld staan. Hij noemt drie functies van het lichaam die een computer volgens hem niet kan nabootsen. Een van de functies is dat het lichaam verwachtingen overbrengt van de visuele waarneming op andere zintuigen. 3p 2 Geef de andere twee functies van het menselijk lichaam volgens Dreyfus weer. Leg vervolgens met een van deze twee functies en tekst 2 uit dat Anita verschilt van een mens. ‘Wanneer gaan we opa opstarten?’ klinkt in seizoen 2 van Real Humans. De opa van Matilda heeft zich na zijn dood laten namaken als een hubot en staat bij zijn familie in een doos op de stoep. Direct na het opstarten van deze hubot noemt opa zijn dochter en kleinkinderen bij hun naam. Die avond vertelt opa aan zijn dochter hoe trots hij op haar is. Zij reageert ontroerd. Volgens sommige 4E-cognitiefilosofen is er bij mensen sprake van enactive cognition. 1p 3 Beargumenteer of de hubot opa volgens jou sprake is van enactive cognition. VW-0311-a-25-1-o 3 / 10 lees verder ►►► ### Pagina 4 Sommige mensen in *Real Humans* worden verliefd op een hubot en beginnen een liefdesrelatie. Filosoof Martijntje Smits beschrijft een gevaar van zo'n relatie vanuit ethisch perspectief: tekst 3 Als je de ene mens door een robot vervangt, leert de andere mens een object te gebruiken, hoe ingenieus die robot misschien ook bewustzijn simuleert. Dat is niet te vergelijken met interactie tussen twee subjecten. We hebben een machtsverhouding met machines: de relatie is instrumenteel en niet wederkerig. Je kunt zelfs gewend raken aan die instrumentaliteit en daardoor mensen op dezelfde antisociale manier gaan behandelen. Een beangstigende gedachte. bron: *Plato's Symposium* voor robotliefde, *Filosofie Magazine*, 2018 2p 4 Binnen de ethiek wordt een verschil gemaakt tussen instrumenteel handelen en intrinsiek handelen. Leg dit verschil uit met tekst 3. Beargumenteer vervolgens met deze uitleg van het verschil tussen instrumenteel en intrinsiek handelen of een liefdesrelatie met een hubot volgens jou mogelijk is. De hubots nemen steeds meer taken van mensen over en voeren die soms beter uit dan mensen dat kunnen. Een voorbeeld is een huishoudsterhubot die voor de menselijke opa Lennart zorgt. De familie houdt van een afstand de omgang van de hubot met opa in de gaten, omdat de hubot en opa onderling vaak conflicten hebben. Opa wil bijvoorbeeld dat de hubot koopt wat hij haar vraagt, maar ze wijst hem erop dat ze er is voor zijn welzijn. Als hij koffie wil, weigert ze hem die te geven omdat hij een hoge bloeddruk heeft. Zij heeft dit tijdens zijn slaap geconstateerd en geeft hem vervolgens thee. 1p 5 Katherine Hayles gebruikt het begrip cognitieve assemblages. Leg met het voorbeeld van de familie van opa en de huishoudsterhubot uit wat Hayles bedoelt met cognitieve assemblages. Terwijl de hubots steeds meer worden opgenomen in de samenleving, rijst de vraag of zij rechten hebben. De advocaat in de serie verdedigt onder andere het recht op een arbeidscontract voor hubots. Hierdoor zou de huishoudsterhubot het recht hebben op een bepaald loon voor een bepaald aantal uren en op een aantal vakantiedagen. Volgens Hayles blijven mensen verantwoordelijk voor wat niet-menselijke cognitie doet. 2p 6 Leg uit dat Hayles geen rechten zou toekennen aan hubots. Beargumenteer vervolgens met het voorbeeld van de huishoudsterhubot of volgens jou rechten moeten hebben. VW-0311-a-25-1-o 4 / 10 lees verder ►►► ### Pagina 5 Opgave 2 Afrofuturisme Afrofuturisme is een stroming in kunst, literatuur, film en muziek. Daarin worden Afrikaanse tradities en mystiek gecombineerd met technologische sciencefiction en een fantasy. De afrofuturistische kunstenaar Rashaad Newsome heeft voor zijn kunstwerk *Being* een digitale figuur gecreëerd. Deze articiële intelligentie (AI) kan de rol aannemen van een West-Afrikaanse verhalenverteller en coach, een danser en een historicus. Newsome roept met dit kunstwerk vragen op over mensbeelden. Volgens Andy Clark zijn mensen *natural-born cyborgs*. 2p 7 Leg dit mensbeeld van Clark uit. Ga daarbij in op zijn opvatting dat het brein goed is in het gebruiken van de omgeving. Het kunstwerk *Being* is interactief. Toeschouwers gaan met de digitale figuur in gesprek. Zij praten door een microfoon en de digitale figuur geeft antwoord en stelt wedervragen. De gesprekken gaan bijvoorbeeld over vrijheid, lichamelijke autonomie of het toenemende gebruik van AI. Clark maakt een onderscheid tussen een cyborg en een interface. 1p 8 Leg uit dat toeschouwers niet via een interface met de digitale figuur in het kunstwerk *Being* communiceren. Afrofuturistische kunstwerken verbeelden vaak een mogelijke toekomst. Ook Newsome wil dit doen met zijn kunstwerk *Being*. De digitale figuur heeft – zoals Newsome het noemt – *agency*, de vrijheid om te handelen. Volgens Newsome verdient elke ‘being’ *agency*. Sonk begint de digitale figuur in *Being* zomaar te dansen of op eigen initiatief te vertellen over een bepaald onderwerp. Jos de Mul speculeert over het toekomstige wezen van de mens en beschrijft onder andere het extrahumanistische zwermgeest-scenario en het posthumanistische zombie-scenario. Beide scenario’s roepen ethische vragen op. 4p 9 Geef De Muls extrahumanistische scenario weer en geef een voorbeeld van een ethische vraag die bij dit scenario kan spelen. Geef vervolgens De Muls posthumanistische scenario weer. Leg tot slot met het voorbeeld van de digitale figuur in *Being* uit welke ethische vraag bij dit scenario kan spelen. [FIGUUR: Een skeletachtige, mensachtige digitale figuur die in een scherm te zien is, geflankerd door een deel van een man die in een microfoon spreekt.] VW-0311-a-25-1-o 5 / 10 lees verder ►►► ### Pagina 6 Afrofuturisme is een reactie op de Europese koloniale geschiedschrijving over het slavernijverleden. Daarin is eeuwenlang geen aandacht geweest voor de manier waarop zwarte tot slaaf gemaakten zijn beroofd van hun mens-zijn. In de gefantaseerde toekomstbeelden van afrofuturistische kunstenaars worden de menselijke identiteit en de verhoudingen tussen zwarte en witte mensen niet bepaald door de raciale blik van het kolonialisme. Afrofuturistische kunstenaars creëren allerlei mensbeelden zonder die geschiedenis, geïnspireerd op technologie zoals in het voorbeeld van *Being*, of gebaseerd op Afrikaanse mythologie. Volgens Piet Vroon en Douwe Draaisma zijn mensbeelden historisch contingent. Zij gaan hierbij uit van technische en wetenschappelijke ontwikkelingen. Historische contingentie kan ook vanuit andere gebieden worden uitgebeld. 1p 10 Leg uit dat afrofuturistische mensbeelden laten zien dat mensbeelden historisch contingent zijn. Bij een tentoonstelling waar Newsom\textsubscript{es} werk te zien was, wordt de afrofuturistische kritiek op de raciale blik van het kolonialisme als volgt beschreven: tekst 4 [Afrofuturistische] kunstwerken beginnen met bewustzijn van het idee dat 'ras' sociaal geconstrueerde fictie is. Biologisch-wetenschappelijk is er geen verschil tussen mensen met verschillende kleuren behalve de kleur van hun huid. [...] In deze tentoonstelling verbeelden zwarte kunstenaars uit de Afrikaanse diaspora (afstammelingen van tot slaaf gemaakte Afrikanen die buiten Afrika leven) hun eigen fantasie om naar andere mogelijkheden te kijken dan de raciale blik van vandaag de dag, naar andere manieren om de realiteit te construeren. bron: Kunsthal.nl, *In the black fantastic*, 2022/2023 Volgens Helmuth Plessner wordt de menselijke bestaanservaring gekenmerkt door excentrische positionaliteit. Deze bestaanservaring neemt Plessner als uitgangspunt voor zijn antropologische wet van bemiddelde onmiddellijkheid. Volgens Frantz Fanon is de bestaanservaring van mensen van kleur gevormd door de blik van anderen. 3p 11 Leg de afrofuturistische kritiek op de raciale blik van het kolonialisme in tekst 4 uit met: – Fanons argument dat de bestaanservaring van mensen van kleur is gevormd door de blik van anderen, – Plessners begrip excentrische positionaliteit, en – Plessners wet van bemiddelde onmiddellijkheid. VW-0311-a-25-1-o 6 / 10 lees verder ►►► ### Pagina 7 De voorstellingen van de zwarte danseres en choreograaf Cherish Menzo passen in de stroming van het afrofuturisme. Zij onderzoekt in haar manier van bewegen het zwarte lichaam: hoe zijzelf en anderen dit ervaren. In haar voorstellingen creëert ze een vervreemdend universum waarin ze de grens tussen wit en zwart bevraagt en die grens laat vervagen door een 'raadselachtige nieuwe manier van bewegen' te ontdekken. Hieraan ging een zoektocht vooraf waarin zij wilde loskomen van zowel westerse als niet-westerse perspectieven op het lichaam in dans: tekst 5 [FIGUUR: Tekstblok met daarin een citaat van Cherish Menzo en de bronvermelding.] Menzo vertelt dat ze haar hiphopachtergrond en andere ‘zwarte’ stereotypes zo veel mogelijk van zich heeft afgeschud, bang om in dat hokje geduwd te worden: ‘Ik wilde een technische danseres worden en gewaardeerd en erkend worden vanuit een westers perspectief. [Nu heb ik] de ruimte gevonden om te onderzoeken wat mij triggert, op mijn manier. Heel bevrijdend.’ bron: Francine van der Wiel, Cherish Menzo: In ‘Jezebel’ onderzoek ik wat mij triggert, NRC 2020 2p 12 In de fenomenologie van Maxine Sheets-Johnstone is de bestaanservaring van de mens gegrond in het bewegende lichaam. Leg deze opvatting van Sheets-Johnstone uit. Beargumenteer vervolgens met tekst 5 of Menzo's onderzoek naar het zwarte lichaam aansluit bij deze opvatting van Sheets-Johnstone. 2p 13 Volgens Donna Haraway heeft de mens de opdracht om te blijven beantwoorden aan wat het bestaan van ons vraagt. Leg deze opvatting van Haraway uit. Beargumenteer vervolgens met tekst 5 of Menzo volgens jou met haar voorstellingen waarin ze de grens tussen wit en zwart bevragen, aansluit bij deze opvatting van Haraway. Existentialisten zouden het wezen van de mens als volgt kunnen definiëren: de mens is een wezen bij wie de existentie voorafgaat aan de essentie. Die definitie kan aansluiten bij Miriam Rasch’ beschrijving van het e/se. In een artikel wordt Menzo beschreven als iemand ‘tussen vrouw en freak, mens en dier, hiphop en hedendaags, ongrijpbaar en stereotype: Cherish Menzo overstijgt alle hokjes.’ 3p 14 Leg met de beschrijving van Menzo uit wat Rasch bedoelt met het e/se. Geef vervolgens een vooronderstelling bij de existentialistische definitie van het wezen van de mens. Leg tot slot met die vooronderstelling uit dat deze definitie aansluit bij Rasch’ e/se. VW-0311-a-25-1-o 7 / 10 lees verder ►►► ### Pagina 8 Opgave 3 Dieren begrijpen Mensen proberen zichzelf vaak beter te begrijpen door zich te vergelijken met andere dieren. René Descartes dacht dat mensen fundamenteel verschillen van dieren. Deze opvatting had gevolgen voor de behandeling van dieren door mensen. Mensbeelden, zoals dat van Descartes, hebben een ethische dimensie. 2p 15 Leg met het mensbeeld van Descartes uit dat mensen volgens hem verschillen van dieren. Leg vervolgens met de behandeling van dieren door mensen uit dat Descartes' mensbeeld een ethische dimensie heeft. Chimpansees lijken in veel opzichten op mensen. Op internet gaan filmpjes rond die suggereren dat chimpansees kunnen lachen. Zo is te zien hoe een chimpansee verrast reageert op een goocheltruc, waarbij een bekertje buiten zijn zicht wordt leeggemaakt. Als de chimpansee het lege bekertje ziet, zet hij grote ogen op en valt met open mond achterover. Volgens Helmuth Plessner is lachen typisch menselijk, vanwege de dubbelzinnige verhouding van mensen tot hun eigen lichaam en het menselijke vermogen tot symbolische uitdrukkingen. Plessner stelt dat zijn theorie over lachen niet door waarnemingen kan worden weerlegd. Volgens veel dieronderzoekers zou een waarneming zoals het beschreven filmpje, wel kunnen bewijzen dat chimpansees kunnen lachen. 3p 16 Leg met het voorbeeld van lachen de dubbelzinnige verhouding van de mens tot het eigen lichaam uit. Leg vervolgens uit dat chimpansees volgens Plessner niet kunnen lachen. Ga daarbij in op het vermogen tot symbolische uitdrukking. Geef tot slot met het vermogen tot symbolische uitdrukking een argument tegen Plessners standpunt dat chimpansees niet kunnen lachen. Dieronderzoek kan op verschillende manieren worden gedaan. Zo kun je door samen te leven met een huisdier en er een persoonlijke band mee op te bouwen, je huisdier misschien goed leren kennen. Veel mensen kunnen voorbeelden geven waarmee ze de intelligentie of de emotionele gevoeligheid van hun eigen huisdier proberen aan te tonen. Sommige dieronderzoekers zien wetenschappelijke experimenten echter als betrouwbaarder, onder andere omdat de onderzoekers daarbij onzichtbaar blijven. In de wetenschapsfilosofie wordt een onderscheid gemaakt tussen waardegebondenheid en waardevrijheid. 1p 17 Leg uit dat dieronderzoekers een voorkeur kunnen hebben voor experimenten boven alledaagse observaties, met de begrippen waardegebondenheid en waardevrijheid. VW-0311-a-25-1-o 8 / 10 lees verder ►►► ### Pagina 9 Volgens Vinciane Despret raden sommige dieronderzoekers het af om met katten te werken in experimenten. Het probleem is dat katten niet meer meewerken zodra ze doorhebben dat ze in een experiment zitten waarin hun vrijheid wordt beperkt. Katten werken alleen mee als ze een goede band hebben met de onderzoekers. Despret wijst erop dat de opstandigheid van katten door veel onderzoekers is aangezien voor domheid. Volgens Despret doet dieronderzoek vaak geen recht aan dieren. Zij bekritiseert twee uitgangspunten van experimenteel dieronderzoek: Uitgangspunt 1 Dieren moeten vanuit een derdepersoonsperspectief worden bestudeerd. Uitgangspunt 2 De onderzoeker moet onzichtbaar zijn. 1p 18 Beargumenteer met het voorbeeld van de katten of jij het eens bent met Desprets kritiek op uitgangspunt 1. 1p 19 Beargumenteer met het voorbeeld van de katten of jij het eens bent met Desprets kritiek op uitgangspunt 2. Mensen met een huisdier zullen het wellicht fijn vinden om op tijd te signaleren dat hun huisdier ziek is. De technologie om vroegtijdig ziektes te signaleren is volop in ontwikkeling, bijvoorbeeld via het monitoren van lichaamstemperatuur en beweging van dieren. Volgens onderzoekers hebben veel huisdiereigenaren behoefte aan dergelijke technologie. Mogelijk zal in de toekomst ook het psychische welbevinden van de dieren kunnen worden gemeten. Het baasje van een kat zou bijvoorbeeld een seintje kunnen krijgen als zijn kat neerslachtig is. Volgens het dataïsme, zoals beschreven door Yuval Noah Harari, is het psychische welbevinden van dieren in principe via technologie vast te stellen. De hermeneutiek pleit voor interpretatie als methode binnen de wetenschap. 2p 20 Leg de opvatting van het dataïsme uit dat het psychische welbevinden van dieren in principe kan worden vastgesteld via technologie. Geef vervolgens met interpretatie als methode binnen de wetenschap een argument tegen deze opvatting. Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina. VW-0311-a-25-1-0 9 / 10 lees verder ► ► ► ### Pagina 10 Er wordt ook gewerkt aan een app die het mogelijk moet maken om dierentalen te verstaan via een soort Google Translate. Dit zou een nieuw hoofdstuk kunnen worden in het dieronderzoek, maar ook in onze dagelijkse omgang met dieren. Via de app zou je bijvoorbeeld aan je kat kunnen vragen hoe zij zich voelt. Volgens George Lakoff en Mark Johnson zit de menselijke taal vol metaforen. 2p 21 Leg uit dat oriënterende metaforen een probleem kunnen zijn bij het vertalen van mensentaal naar dierentaal. Gebruik daarbij een voorbeeld van een oriënterende metafoor. Sommige wetenschappers voorspellen dat het spreken met dieren via een vertaalapp binnen tien jaar mogelijk zal zijn. Dit kan grote gevolgen hebben voor het dierenwelzijn. Door de vertaalapp zouden veel meer mensen kunnen begrijpen wat dieren in de bio-industrie vinden van de toestand in de stallen. 1p 22 Volgens Peter-Paul Verbeek verandert techniek het moreel handelingsvermogen van de mens. Leg deze opvatting van Verbeek uit, met het voorbeeld van de vertaalapp voor dierentalen. Donna Haraway stelt voor om de grenzen in ons denken, zoals de grens tussen mens en dier, te vervagen. Een vertaalapp voor dierentalen kan hierin een rol spelen. 2p 23 Geef een argument dat een vertaalapp voor dierentalen bijdraagt aan de door Haraway gewenste grensvervaging in ons denken over mens en dier. Geef vervolgens een argument dat een vertaalapp voor dierentalen niet bijdraagt aan deze grensvervaging. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift. VW-0311-a-25-1-o 10 / 10 einde