# Eindexamen Filosofie VWO 2024 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2024/tijdvak-2

## Vraag 1 – Vroon & Draaisma: Metaforen en historisch contingent

Leg de opvatting van Vroon & Draaisma uit dat metaforen uit wetenschap en technologie beïnvloeden hoe we onszelf als mens begrijpen. Leg vervolgens met een voorbeeld uit dat deze invloed historisch contingent is.

Wat kun je verwachten: Je moet de opvatting van Vroon & Draaisma over de invloed van metaforen uit wetenschap en technologie op ons zelfbegrip uitleggen. Vervolgens moet je met een voorbeeld uitleggen dat deze invloed historisch contingent is.

Wat moet je kennen: Je moet de kernideeën van Vroon & Draaisma kennen over hoe metaforen uit wetenschap en technologie ons zelfbegrip beïnvloeden. Je moet het concept 'historisch contingent' begrijpen en kunnen toepassen op de invloed van deze metaforen. Je moet voorbeelden kunnen geven van hoe metaforen door de tijd heen veranderen.

Wat moet je kunnen: Je moet de opvatting van Vroon & Draaisma duidelijk en beknopt kunnen formuleren. Je moet het concept 'historisch contingent' correct kunnen uitleggen. Je moet een passend en concreet voorbeeld kunnen geven dat de historische contingentie van de invloed van metaforen illustreert.

Waar op letten: Let erop dat je beide delen van de vraag volledig beantwoordt: zowel de uitleg van Vroon & Draaisma's opvatting als de uitleg met voorbeeld van historisch contingentie. Zorg ervoor dat je specifiek verwijst naar 'metaforen uit wetenschap en technologie'. Vermijd algemene uitleg van metaforen zonder de link naar wetenschap en technologie. Zorg dat je voorbeeld de historische contingentie duidelijk maakt.

Kernbegrippen: metaforen, historisch contingent, Vroon & Draaisma

Veelgemaakte fouten:
- Onvoldoende uitleg van de opvatting van Vroon & Draaisma.
- Geen of onvoldoende uitleg van 'historisch contingent'.
- Geen voorbeeld voor 'historisch contingent'.
- Geen verwijzing naar metaforen uit wetenschap en technologie.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2024/tijdvak-2/vraag/1

## Vraag 2 – Descartes' Dualisme: Twee Ordeningsprincipes

2 Leg uit dat Descartes’ opvatting van de mens uitgaat van twee ordeningsprincipes.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe Descartes de mens beschouwt vanuit twee verschillende ordeningsprincipes. Je moet duidelijk maken welke twee principes dit zijn en waarom ze beide nodig zijn volgens Descartes.

Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van Descartes kennen, specifiek zijn dualisme van lichaam en geest. Je moet de begrippen 'res extensa' (uitgebreidheid/materie) en 'res cogitans' (denkend ding/geest) kunnen benoemen en uitleggen. Je moet begrijpen waarom Descartes deze twee substanties als afzonderlijke ordeningsprincipes zag en niet tot elkaar herleidbaar.

Wat moet je kunnen: Je moet een heldere en beknopte uitleg kunnen formuleren waarin je de twee ordeningsprincipes van Descartes identificeert en hun rol in zijn mensbeeld toelicht. Je moet de relatie tussen deze principes en het dualisme van lichaam en geest kunnen uitleggen.

Waar op letten: Let erop dat je beide ordeningsprincipes expliciet noemt en uitlegt. Zorg ervoor dat je duidelijk maakt dat deze principes niet tot elkaar te herleiden zijn en dat ze beide nodig zijn om de mens te begrijpen volgens Descartes. Vermijd het noemen van slechts één principe of het onjuist benoemen van de principes.

Kernbegrippen: Descartes, dualisme, res extensa, res cogitans, ordeningsprincipes

Veelgemaakte fouten:
- Alleen één ordeningsprincipe noemen
- De twee principes niet correct benoemen of uitleggen
- De principes niet aan Descartes toeschrijven

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2024/tijdvak-2/vraag/2

## Vraag 3 – Dreyfus' kritiek op functionalisme en computersimulatie

Leg met een van deze functies Dreyfus’ kritiek uit op de functionalistische opvatting dat computers het menselijk denkvermogen kunnen simuleren.

Wat kun je verwachten: Je moet Dreyfus' kritiek op het functionalisme uitleggen, specifiek gericht op het idee dat computers het menselijk denkvermogen kunnen simuleren. Je moet hierbij één van de drie functies van het lichaam bij visuele waarneming gebruiken die in de brontekst genoemd worden.

Wat moet je kennen: Je moet de kern van Dreyfus' kritiek op het functionalisme kennen, met name zijn argument dat denken belichaamd is. Je moet de drie functies die het lichaam heeft bij visuele waarneming kennen, zoals beschreven in de brontekst. Je moet de functionalistische opvatting kennen dat computers het menselijk denkvermogen kunnen simuleren.

Wat moet je kunnen: Je moet de kritiek van Dreyfus kunnen verbinden met het onvermogen van computers om een van de genoemde lichaamsfuncties bij visuele waarneming uit te voeren. Je moet een duidelijke uitleg kunnen geven die zowel het functionalisme, Dreyfus' kritiek, als de rol van het lichaam in waarneming omvat.

Waar op letten: Let erop dat je expliciet één van de drie functies van het lichaam bij visuele waarneming noemt en deze koppelt aan Dreyfus' kritiek. Zorg ervoor dat je uitlegt waarom computers deze functie niet kunnen simuleren en hoe dit de functionalistische claim ondermijnt. Vermijd het enkel opsommen van de functies zonder uitleg of het niet verbinden van de kritiek aan het functionalisme.

Kernbegrippen: Dreyfus, Functionalisme, Menselijk denkvermogen, Computersimulatie, Belichaamd denken, Visuele waarneming, Verwachtingen

Veelgemaakte fouten:
- Geen verwijzing naar een van de drie functies
- De kritiek van Dreyfus niet koppelen aan het onvermogen van computers om een van de functies uit te voeren
- Alleen de functies noemen zonder de kritiek uit te leggen
- De kritiek van Dreyfus niet uitleggen in relatie tot functionalisme

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2024/tijdvak-2/vraag/3

## Vraag 4 – Dreyfus' kritiek op functionalisme m.b.t. waarneming

Leg met Dreyfus’ argument over de verwerking van waarneming zijn kritiek op het functionalistische denken uit.

Wat kun je verwachten: Je moet Dreyfus' kritiek op het functionalistische denken uitleggen, specifiek door zijn argument over de verwerking van waarneming te gebruiken.

Wat moet je kennen: Je moet de kern van het functionalistische denken kennen, met name de aanname dat gedrag en mentale toestanden te beschrijven zijn in logische regels die input en output verbinden. Je moet ook Dreyfus' kritiek op dit functionalisme kennen, in het bijzonder zijn argument dat ervaringskennis en de verwerking van waarneming niet volledig in dergelijke regels te vangen zijn.

Wat moet je kunnen: Je moet de relatie kunnen leggen tussen Dreyfus' argument over de verwerking van waarneming en zijn kritiek op de functionalistische gedachte dat alle gedrag is uit te drukken in logische regels. Je moet dit helder en beknopt kunnen formuleren.

Waar op letten: Let erop dat je expliciet Dreyfus' argument over de 'verwerking van waarneming' gebruikt. Zorg ervoor dat je de kern van het functionalisme correct weergeeft en duidelijk maakt waarom Dreyfus' argument hier kritiek op levert, met name dat ervaringskennis niet in logische regels te vangen is.

Kernbegrippen: Dreyfus, functionalistische denken, verwerking van waarneming, ervaringskennis, logische regels

Veelgemaakte fouten:
- geen uitleg van Dreyfus' kritiek op functionalisme
- niet verwijzen naar verwerking van waarneming
- onvoldoende uitleg van functionalisme
- niet benoemen dat ervaringskennis niet in logische regels te vangen is

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2024/tijdvak-2/vraag/4

## Vraag 5 – Argumentatie over mens als data

Beargumenteer of het volgens jou een gevaar is als de mens zichzelf begrijpt als data. Ga daarbij in op:
– tekst 1
– Harari’s argument dat de mens data wordt,
– het begrip ‘essentie’, en
– het begrip ‘bestaanservaring’.

Wat kun je verwachten: Je moet een beargumenteerd standpunt innemen over de vraag of het gevaarlijk is als de mens zichzelf als data begrijpt. Je moet hierbij specifiek ingaan op tekst 1, Harari's argument over de mens als data, het begrip 'essentie' en het begrip 'bestaanservaring'. Je antwoord moet een duidelijke conclusie bevatten die wordt ondersteund door je argumenten en de gevraagde begrippen en bronnen.

Wat moet je kennen: Je moet de inhoud van tekst 1 begrijpen, met name Harari's visie op dataïsme en de autoriteit van de 'cloud'. Je moet Harari's argument kennen dat de mens data wordt, wat inhoudt dat alles, inclusief de mens, als algoritme of data kan worden uitgedrukt. Je moet het filosofische begrip 'essentie' kennen als een set van fundamentele eigenschappen die iets maakt tot wat het is. Je moet het begrip 'bestaanservaring' kennen als de subjectieve manier waarop mensen hun bestaan ervaren.

Wat moet je kunnen: Je moet een heldere argumentatie opbouwen die een standpunt verdedigt over het gevaar van de mens als data. Je moet de informatie uit tekst 1 correct interpreteren en toepassen in je argumentatie. Je moet Harari's argument over de mens als data nauwkeurig weergeven en gebruiken. Je moet de begrippen 'essentie' en 'bestaanservaring' correct definiëren en toepassen in je argumentatie, waarbij je de relatie tussen deze begrippen en het idee van de mens als data uitlegt. Je moet een samenhangend en logisch gestructureerd antwoord formuleren.

Waar op letten: Let erop dat je op alle vier de gevraagde elementen ingaat: tekst 1, Harari's argument, het begrip 'essentie' en het begrip 'bestaanservaring'. Zorg voor een duidelijke argumentatie die leidt tot een conclusie over het gevaar. Vermijd enkel citeren; je moet de bronnen en begrippen gebruiken om je eigen argument te onderbouwen. Controleer of je Harari's argument en de begrippen 'essentie' en 'bestaanservaring' correct interpreteert en toepast.

Kernbegrippen: dataïsme, Harari, essentie, bestaanservaring, algoritme, big data, ordeningsprincipe, subjectiviteit, objectiviteit

Veelgemaakte fouten:
- niet ingaan op alle vier de gevraagde elementen (tekst 1, Harari's argument, essentie, bestaanservaring)
- geen duidelijke argumentatie of het een gevaar is
- alleen citeren zonder eigen argumentatie
- verkeerde interpretatie van Harari's argument of de begrippen 'essentie' en 'bestaanservaring'

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2024/tijdvak-2/vraag/5

## Vraag 6 – Latours actor-netwerktheorie en argumentatie

6 Geef Latours actor-netwerktheorie weer.
Geef vervolgens met een van de voorbeelden uit tekst 2:
– een argument voor Latours opvatting dat dingen actoren zijn, en
– een argument tegen Latours opvatting dat dingen actoren zijn.

Wat kun je verwachten: Je moet Latours actor-netwerktheorie uitleggen. Daarna moet je met een voorbeeld uit de tekst een argument geven vóór Latours opvatting dat dingen actoren zijn, en vervolgens met een ander voorbeeld uit de tekst een argument tégen deze opvatting.

Wat moet je kennen: Je moet de kern van Latours actor-netwerktheorie kennen, inclusief het concept van handelingsvermogen dat verdeeld is over netwerken van menselijke en niet-menselijke actoren. Je moet ook de voorbeelden uit tekst 2 goed begrijpen om ze te kunnen gebruiken in je argumentatie.

Wat moet je kunnen: Je moet Latours actor-netwerktheorie helder en beknopt kunnen weergeven. Je moet in staat zijn om een argument te formuleren dat Latours opvatting ondersteunt, en een argument dat deze opvatting tegenspreekt, beide met een concreet en relevant voorbeeld uit de opgegeven tekst. Je moet de voorbeelden uit de tekst kritisch kunnen analyseren in het licht van Latours theorie.

Waar op letten: Let op de volledigheid van je weergave van Latours theorie. Zorg ervoor dat je argumenten duidelijk zijn en direct verwijzen naar een specifiek voorbeeld uit tekst 2. Vermijd algemene argumenten zonder tekstverwijzing. Zorg dat je een argument vóór én een argument tégen Latours opvatting geeft.

Kernbegrippen: Latour - actor-netwerktheorie, actoren, handelingsvermogen, netwerken

Veelgemaakte fouten:
- Onvolledige weergave van Latours actor-netwerktheorie
- Geen duidelijk argument voor of tegen Latours opvatting
- Geen concreet voorbeeld ter ondersteuning van de argumenten
- Voorbeeld niet relevant voor de argumentatie
- Verwarring tussen menselijke en niet-menselijke actoren

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2024/tijdvak-2/vraag/6

## Vraag 7 – Uitleg Barad en Noë over interactie en enactivisme

Leg Barads onderscheid tussen interactie en intra-actie uit.
Leg vervolgens met het voorbeeld van de Porscherijder uit welke rol het begrip interactie speelt in Noë’s opvatting van het enactivisme.

Wat kun je verwachten: Je moet twee begrippenparen uitleggen en een voorbeeld toepassen. Eerst leg je Barads onderscheid tussen interactie en intra-actie uit. Daarna leg je uit welke rol het begrip interactie speelt in Noë’s opvatting van het enactivisme, en gebruik je daarbij het voorbeeld van de Porscherijder.

Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van Barad kennen, specifiek haar onderscheid tussen interactie en intra-actie. Je moet ook de filosofie van Noë kennen, in het bijzonder zijn opvatting van het enactivisme en de rol van interactie daarin, inclusief het voorbeeld van de Porscherijder.

Wat moet je kunnen: Je moet filosofische begrippen helder en correct kunnen uitleggen. Je moet een filosofisch voorbeeld kunnen toepassen om een theorie te verduidelijken.

Waar op letten: Let op een volledige en accurate uitleg van Barads onderscheid. Zorg ervoor dat je Noë's enactivisme correct uitlegt en de rol van interactie daarin benadrukt. Het voorbeeld van de Porscherijder moet expliciet en correct worden gebruikt om Noë's theorie te illustreren.

Kernbegrippen: interactie, intra-actie, enactivisme, Barad, Noë

Veelgemaakte fouten:
- onvolledige uitleg van Barads onderscheid
- geen of onjuiste uitleg van Noë's enactivisme
- voorbeeld van Porscherijder ontbreekt of is onjuist toegepast

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2024/tijdvak-2/vraag/7

## Vraag 8 – Andy Clark, techniek en pluralisme

Volgens Andy Clark kan de mens gemakkelijk nieuwe technieken incorporeren.
Leg deze opvatting van Clark uit en ga daarbij in op:
– het experiment van de verlengde neus, en
– de begrippen ‘cyborg’ en ‘interface’.
Geef vervolgens een argument dat Clark aansluit bij de pluralistische opvatting van de mens.

Wat kun je verwachten: Je moet Clarks opvatting over het incorporeren van technieken uitleggen aan de hand van twee specifieke elementen: het experiment van de verlengde neus en de begrippen 'cyborg' en 'interface'. Vervolgens moet je een argument geven waarom Clark aansluit bij de pluralistische opvatting van de mens.

Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van Andy Clark kennen, in het bijzonder zijn ideeën over de mens als 'cyborg' en het incorporeren van technieken. Je moet het experiment van de verlengde neus kunnen beschrijven en de begrippen 'cyborg' en 'interface' kunnen definiëren in Clarks context. Daarnaast moet je de pluralistische opvatting van de mens kennen en kunnen uitleggen hoe Clarks ideeën hierbij aansluiten.

Wat moet je kunnen: Je moet Clarks opvatting duidelijk en beknopt kunnen uitleggen, waarbij je de gevraagde elementen (verlengde neus, cyborg, interface) correct en volledig integreert. Je moet een helder en logisch argument kunnen formuleren dat de verbinding legt tussen Clarks ideeën en het pluralisme.

Waar op letten: Let erop dat je alle drie de onderdelen van de vraag beantwoordt: de uitleg met het experiment van de verlengde neus, de uitleg met 'cyborg' en 'interface', en het argument voor de aansluiting bij het pluralisme. Zorg ervoor dat je de begrippen 'cyborg' en 'interface' correct uitlegt in relatie tot Clarks idee van incorporatie. Maak de link tussen Clarks opvatting en het pluralisme expliciet, bijvoorbeeld door te benoemen dat de grens van de mens niet vastligt.

Kernbegrippen: Andy Clark, verlengde neus, cyborg, interface, pluralisme, actor-netwerktheorie

Veelgemaakte fouten:
- Niet uitleggen van Clarks opvatting met zowel het experiment van de verlengde neus als de begrippen 'cyborg' en 'interface'.
- Geen argument geven voor de aansluiting bij de pluralistische opvatting van de mens.
- Onvoldoende uitleg van de begrippen 'cyborg' en 'interface' in relatie tot Clarks opvatting.
- De link tussen Clarks opvatting en het pluralisme niet duidelijk maken, bijvoorbeeld door niet te benoemen dat de grens van de mens niet vastligt.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2024/tijdvak-2/vraag/8

## Vraag 9 – Plessner: Wet van de bemiddelde onmiddellijkheid en inclusieve taal

Geef weer wat de wet van de bemiddelde onmiddellijkheid van Plessner inhoudt.
Leg vervolgens uit dat deze wet de behoefte aan inclusieve taal kan verklaren.

Wat kun je verwachten: Je moet de wet van de bemiddelde onmiddellijkheid van Plessner correct weergeven en vervolgens uitleggen hoe deze wet de behoefte aan inclusieve taal kan verklaren.

Wat moet je kennen: Je moet de inhoud van Plessners wet van de bemiddelde onmiddellijkheid kennen. Je moet ook de relatie tussen deze wet en de menselijke behoefte aan uitdrukking en communicatie begrijpen, specifiek in de context van taal en inclusie.

Wat moet je kunnen: Je moet de kern van Plessners wet duidelijk en beknopt kunnen formuleren. Je moet vervolgens een logische en coherente uitleg kunnen geven die de verbinding legt tussen deze wet en de behoefte aan inclusieve taal, waarbij je de dubbele ervaring van onmiddellijkheid en bemiddeling als basis gebruikt voor de verklaring.

Waar op letten: Let erop dat je beide delen van de vraag beantwoordt: zowel de weergave van de wet als de uitleg van de relatie met inclusieve taal. Zorg ervoor dat je de wet correct en volledig weergeeft. Maak de verbinding tussen de wet en de behoefte aan inclusieve taal expliciet en logisch, door te benadrukken hoe de dubbele ervaring van de mens leidt tot de wens om ervaringen uit te drukken en te delen, en hoe taal hierin bemiddelt.

Kernbegrippen: Plessner - wet van de bemiddelde onmiddellijkheid, antropologische wetten, inclusieve taal

Veelgemaakte fouten:
- De wet van de bemiddelde onmiddellijkheid onjuist weergeven
- De relatie tussen de wet en de behoefte aan inclusieve taal niet duidelijk maken
- Alleen de wet noemen zonder de verklaring voor inclusieve taal

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2024/tijdvak-2/vraag/9

## Vraag 10 – Ethische dimensies van eerstepersoonsperspectief en derdepersoonsperspectief in inclusieve taal

Leg met een voorbeeld uit inclusieve taal:
– wat de ethische dimensie van het eerstepersoonsperspectief inhoudt, en
– wat de ethische dimensie van het derdepersoonsperspectief inhoudt.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen wat de ethische dimensie van het eerstepersoonsperspectief inhoudt en wat de ethische dimensie van het derdepersoonsperspectief inhoudt. Bij beide uitleggen moet je een voorbeeld van inclusieve taal gebruiken.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'eerstepersoonsperspectief' en 'derdepersoonsperspectief' kennen, inclusief hun ethische dimensies. Je moet ook weten wat 'inclusieve taal' betekent en hoe dit zich verhoudt tot de genoemde perspectieven. Specifiek voor het eerstepersoonsperspectief moet je weten dat het gaat om de existentiële opdracht van de mens om zich tot zijn bestaan te verhouden. Voor het derdepersoonsperspectief moet je weten dat beschrijvingen van essentiële eigenschappen van de mens altijd normatief zijn.

Wat moet je kunnen: Je moet de ethische dimensies van het eerstepersoonsperspectief en het derdepersoonsperspectief duidelijk kunnen uitleggen. Je moet bij elke uitleg een passend en concreet voorbeeld van inclusieve taal kunnen formuleren dat de ethische dimensie illustreert.

Waar op letten: Let erop dat je bij beide perspectieven een voorbeeld van inclusieve taal geeft. Zorg ervoor dat je de ethische dimensie van elk perspectief correct uitlegt en niet verwisselt. Verbind de uitleg expliciet met inclusieve taal. Vermijd algemene uitleg zonder de ethische component en het voorbeeld.

Kernbegrippen: Inclusieve taal, Eerstepersoonsperspectief, Derdepersoonsperspectief, Ethische dimensie, Existentiële opdracht

Veelgemaakte fouten:
- Geen voorbeeld geven bij de uitleg
- De ethische dimensie niet benoemen of verkeerd uitleggen
- Het eerstepersoonsperspectief en derdepersoonsperspectief verwisselen of onjuist uitleggen
- Geen verband leggen met inclusieve taal

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2024/tijdvak-2/vraag/10

## Vraag 12 – Argumentatie Sanders' voorstel met Fanon en 'is'/'ought'

Beargumenteer of jij het met Sanders' voorstel eens bent. Gebruik daarbij:
- Fanons argument dat de bestaanservaring van mensen van kleur is gevormd door de blik van anderen,
- het begrippenpaar 'is' en 'ought', en
- tekst 4.

Wat kun je verwachten: Je moet beargumenteren of je het eens bent met Sanders' voorstel om zowel 'slaaf' als 'slaafgemaakt' te gebruiken. Je moet hierbij Fanons argument over de bestaanservaring van mensen van kleur, het begrippenpaar 'is' en 'ought', en tekst 4 gebruiken.

Wat moet je kennen: Je moet Fanons argument kennen dat de bestaanservaring van mensen van kleur is gevormd door de blik van anderen. Je moet het begrippenpaar 'is' en 'ought' kennen en het onderscheid tussen beschrijvend en voorschrijvend. Je moet de naturalistische drogreden kunnen herkennen. Je moet de inhoud van tekst 4 kennen.

Wat moet je kunnen: Je moet een coherent argument kunnen opbouwen voor of tegen Sanders' voorstel. Je moet Fanons argument correct kunnen toepassen. Je moet het begrippenpaar 'is' en 'ought' correct kunnen gebruiken en uitleggen. Je moet de inhoud van tekst 4 kunnen integreren in je argumentatie. Je moet je argumentatie helder en beknopt kunnen formuleren.

Waar op letten: Let erop dat je een duidelijke argumentatie geeft en niet alleen een standpunt. Zorg ervoor dat je alle drie de gevraagde elementen (Fanon, 'is'/'ought', tekst 4) expliciet en correct gebruikt. Pas het begrippenpaar 'is' en 'ought' correct toe en vermijd de naturalistische drogreden. Leg concepten uit in je eigen woorden en citeer niet alleen.

Kernbegrippen: Fanon - bestaanservaring, 'is' en 'ought', naturalistische drogreden, lichaamsschema

Veelgemaakte fouten:
- Geen argumentatie geven, alleen een standpunt.
- Niet alle drie de gevraagde elementen (Fanon, 'is'/'ought', tekst 4) gebruiken.
- Het begrippenpaar 'is' en 'ought' verkeerd toepassen of de naturalistische drogreden niet herkennen.
- Alleen citeren zonder uitleg in eigen woorden.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2024/tijdvak-2/vraag/12

## Vraag 13 – Connectionisme en discriminerende gezichtsherkenning

Leg deze connectionistische opvatting uit.
Leg vervolgens uit dat het probleem van discriminerende gezichtsherkenning vanuit het connectionisme opgelost kan worden.

Wat kun je verwachten: Je moet de connectionistische opvatting over kunstmatige intelligentie uitleggen. Vervolgens moet je uitleggen hoe het probleem van discriminerende gezichtsherkenning vanuit het connectionisme opgelost kan worden.

Wat moet je kennen: Je moet de kernprincipes van het connectionisme kennen, in het bijzonder hoe neurale netwerken het menselijk denkvermogen simuleren en zelflerend vermogen bezitten. Je moet ook de relatie tussen inputdata en de prestaties van AI-systemen begrijpen, specifiek in de context van gezichtsherkenning en discriminatie.

Wat moet je kunnen: Je moet de connectionistische opvatting duidelijk en beknopt kunnen formuleren. Je moet vervolgens in staat zijn om de oplossing voor discriminerende gezichtsherkenning te beredeneren vanuit de principes van het connectionisme, met nadruk op het belang van gevarieerde input voor het zelflerende vermogen van neurale netwerken.

Waar op letten: Let erop dat je beide delen van de vraag beantwoordt: eerst de uitleg van de connectionistische opvatting en daarna de uitleg van de oplossing voor discriminerende gezichtsherkenning vanuit dit perspectief. Zorg ervoor dat je specifiek ingaat op 'zelflerend vermogen' en 'beter prototype samenstellen' in je uitleg. Vermijd alleen het beschrijven van het probleem zonder de connectionistische oplossing te geven.

Kernbegrippen: Connectionisme, Kunstmatige intelligentie, Neurale netwerken, Gezichtsherkenning, Zelflerend vermogen, Discriminerende gezichtsherkenning

Veelgemaakte fouten:
- Geen uitleg van connectionistische opvatting
- Geen uitleg van de oplossing voor discriminerende gezichtsherkenning
- Onvoldoende specificatie van 'zelflerend vermogen' of 'beter prototype samenstellen'
- Alleen het probleem beschrijven zonder de oplossing vanuit connectionisme te geven

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2024/tijdvak-2/vraag/13

## Vraag 14 – Verbeek en moreel handelingsvermogen bij discriminerende gezichtsherkenning

Volgens Peter-Paul Verbeek transformeert techniek ons moreel handelingsvermogen.
Geef met het voorbeeld van discriminerende gezichtsherkenning:
- een argument voor deze opvatting van Verbeek, en
- een argument tegen deze opvatting van Verbeek.

Wat kun je verwachten: Je moet twee argumenten geven, één voor en één tegen de opvatting van Verbeek over techniek en moreel handelingsvermogen. Beide argumenten moeten het voorbeeld van discriminerende gezichtsherkenning gebruiken.

Wat moet je kennen: Je moet de techniekfilosofie van Peter-Paul Verbeek kennen, in het bijzonder zijn opvatting over hoe techniek ons moreel handelingsvermogen transformeert. Je moet ook het concept van 'moreel handelingsvermogen' begrijpen en kunnen toepassen op een concreet voorbeeld zoals discriminerende gezichtsherkenning.

Wat moet je kunnen: Je moet een standpunt (voor of tegen Verbeeks opvatting) kunnen beargumenteren met een concreet voorbeeld. Je moet in staat zijn om de relatie tussen technologie, ethiek en menselijk handelen te analyseren en te verwoorden in een beknopte argumentatie.

Waar op letten: Let erop dat je zowel een argument 'voor' als een argument 'tegen' Verbeeks opvatting geeft. Zorg ervoor dat je in beide argumenten expliciet het voorbeeld van 'discriminerende gezichtsherkenning' gebruikt. Controleer of je de opvatting van Verbeek correct interpreteert en of je argumenten duidelijk en logisch zijn.

Kernbegrippen: Peter-Paul Verbeek, techniekfilosofie, moreel handelingsvermogen, discriminerende gezichtsherkenning, technologie en ethiek

Veelgemaakte fouten:
- Alleen een argument voor of alleen een argument tegen geven
- Het voorbeeld van discriminerende gezichtsherkenning niet gebruiken
- De opvatting van Verbeek verkeerd interpreteren
- Geen duidelijke argumentatie geven, maar alleen een bewering

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2024/tijdvak-2/vraag/14

## Vraag 15 – Vergelijking Clark en Hayles

Geef de overeenkomst en het verschil weer tussen Clarks dynamische apparaten en Hayles' cognitieve assemblages.

Wat kun je verwachten: Je moet de overeenkomst en het verschil tussen Clarks dynamische apparaten en Hayles' cognitieve assemblages benoemen.

Wat moet je kennen: Je moet de theorieën van Clark over dynamische apparaten en Hayles over cognitieve assemblages kennen. Je moet weten wat een mens-technologie-hybride is en hoe 'cognitieve vermogens' of 'denkvermogen' in deze context worden geïnterpreteerd.

Wat moet je kunnen: Je moet de kernconcepten van Clark en Hayles kunnen onderscheiden en met elkaar kunnen vergelijken. Je moet de overeenkomsten en verschillen helder kunnen formuleren.

Waar op letten: Let erop dat je zowel de overeenkomst als het verschil benoemt. Zorg ervoor dat je de specifieke kenmerken van Clarks dynamische apparaten (gebruiker-gerichtheid) en Hayles' cognitieve assemblages (gedistribueerd denkvermogen) correct toewijst en niet verwisselt. Wees duidelijk over wat 'cognitieve vermogens' in deze context betekent.

Kernbegrippen: Dynamische apparaten (Clark), Cognitieve assemblages (Hayles), Mens-technologie-hybride, Cognitieve vermogens, Gedistribueerd denkvermogen

Veelgemaakte fouten:
- Alleen overeenkomst of verschil noemen, niet beide
- De specifieke kenmerken van Clarks dynamische apparaten en Hayles' cognitieve assemblages verwisselen
- Niet duidelijk maken wat 'cognitieve vermogens' of 'denkvermogen' inhoudt in deze context
- Geen onderscheid maken tussen de richting van de interactie (gebruiker-gericht vs. gedistribueerd)

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2024/tijdvak-2/vraag/15

## Vraag 16 – Rasch's 'else' en De Vries' opvatting over benoemen van verschillen

Leg uit wat Rasch' opvatting over het 'else' vanuit het derdepersoonsperspectief aansluit bij de opvatting dat mensen altijd meer zijn dan hun geslacht, gender of kleur. Geef vervolgens met Rasch' opvatting over het 'else' vanuit het eerstepersoonsperspectief een argument voor De Vries' opvatting om verschillen uiteindelijk niet meer te benoemen.

Wat kun je verwachten: Je moet twee dingen doen: eerst leg je uit hoe Rasch' opvatting over het 'else' vanuit het derdepersoonsperspectief aansluit bij de gedachte dat mensen meer zijn dan hun geslacht, gender of kleur. Daarna geef je, met Rasch' opvatting over het 'else' vanuit het eerstepersoonsperspectief, een argument voor De Vries' standpunt om verschillen uiteindelijk niet meer te benoemen.

Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van Miriam Rasch kennen, specifiek haar begrip 'else' en de onderscheiden perspectieven (derdepersoons- en eerstepersoonsperspectief). Je moet ook de opvatting van Thorn de Vries begrijpen over het niet expliciet benoemen van verschillen. Je moet weten wat 'reduceren', 'categoriseren', 'bestaanservaring' en 'non-binair' betekenen in deze context.

Wat moet je kunnen: Je moet de opvattingen van Rasch en De Vries correct kunnen interpreteren en met elkaar in verband kunnen brengen. Je moet in staat zijn om een heldere uitleg te geven en een overtuigend argument te formuleren, waarbij je de verschillende perspectieven van Rasch's 'else' correct toepast. Je moet de kernbegrippen in eigen woorden kunnen uitleggen en toepassen, zonder alleen te citeren.

Waar op letten: Let goed op het onderscheid tussen het derdepersoonsperspectief en het eerstepersoonsperspectief van Rasch's 'else' en pas deze correct toe in de twee delen van je antwoord. Zorg ervoor dat je de verbinding tussen Rasch' opvattingen en die van De Vries duidelijk maakt. Vermijd het verwisselen van de perspectieven en zorg voor een volledige uitleg en argumentatie, niet alleen een opsomming.

Kernbegrippen: 'else', derdepersoonsperspectief, eerstepersoonsperspectief, bestaanservaring, non-binair, reduceren, categoriseren

Veelgemaakte fouten:
- Alleen citeren zonder uitleg in eigen woorden
- Perspectieven (derdepersoons- en eerstepersoonsperspectief) verwisselen of niet correct toepassen
- De opvattingen van Rasch en De Vries niet correct verbinden
- Niet uitleggen waarom het 'else' aansluit bij 'mensen altijd meer zijn dan hun geslacht, gender of kleur'
- Niet uitleggen waarom het 'else' vanuit het eerstepersoonsperspectief een argument is voor De Vries' opvatting

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2024/tijdvak-2/vraag/16

## Vraag 17 – Uitleg van de 'mesh' volgens Morton met voorbeeld

Leg met het voorbeeld van de das die wormen eet uit wat de *mesh* inhoudt volgens Morton.

Wat kun je verwachten: Je moet de filosofische term 'mesh' van Timothy Morton uitleggen. Je moet dit doen aan de hand van het specifieke voorbeeld van de das die wormen eet, zoals beschreven in de brontekst.

Wat moet je kennen: Je moet de betekenis van de term 'mesh' kennen, zoals die door Timothy Morton wordt gebruikt in de context van ecologisch denken. Je moet weten dat de 'mesh' staat voor de onderlinge verbondenheid en afhankelijkheid van alle levende en niet-levende dingen.

Wat moet je kunnen: Je moet de term 'mesh' correct kunnen definiëren. Je moet het voorbeeld van de das en de wormen uit de brontekst kunnen gebruiken om deze definitie te illustreren en te verduidelijken. Je moet de verbinding tussen het concept en het voorbeeld helder kunnen formuleren.

Waar op letten: Let erop dat je zowel de definitie van de 'mesh' geeft als het voorbeeld van de das en de wormen gebruikt. Zorg ervoor dat je de onderlinge verbondenheid tussen de das, de worm en de aarde duidelijk maakt. Vermijd het enkel noemen van het voorbeeld zonder de 'mesh' uit te leggen of de 'mesh' verkeerd te definiëren.

Kernbegrippen: Timothy Morton, mesh, ecologisch denken, onderlinge verbondenheid

Veelgemaakte fouten:
- Alleen het voorbeeld noemen zonder de term 'mesh' uit te leggen
- De term 'mesh' verkeerd uitleggen
- Geen verwijzing naar het voorbeeld van de das en de wormen

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2024/tijdvak-2/vraag/17

## Vraag 18 – Uitleg Fosters twijfel en Mortons desoriënterende openheid

Leg met Fosters twijfel over de plaats van de mens uit dat ecologisch denken volgens Morton een desoriënterende openheid heeft.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe Fosters twijfel over de plaats van de mens illustreert wat Morton bedoelt met 'desoriënterende openheid' binnen ecologisch denken.

Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van Morton over ecologisch denken en 'desoriënterende openheid' kennen. Je moet ook de context van Fosters experiment en zijn twijfel over de plaats van de mens kennen, zoals beschreven in de brontekst.

Wat moet je kunnen: Je moet de concepten van Morton (ecologisch denken, desoriënterende openheid, mesh, onderlinge verbondenheid) kunnen toepassen op de concrete situatie van Foster. Je moet een verband kunnen leggen tussen Fosters persoonlijke ervaring en Mortons abstractere filosofische concepten. Je moet een heldere en beknopte uitleg kunnen formuleren.

Waar op letten: Let erop dat je zowel Fosters twijfel als Mortons 'desoriënterende openheid' expliciet benoemt en met elkaar in verband brengt. Zorg ervoor dat je uitlegt WAAROM Fosters twijfel een voorbeeld is van die desoriënterende openheid, en niet alleen een beschrijving geeft van beide. Vermijd het enkel beschrijven van ecologisch denken zonder de link met Foster en desoriëntatie. Zorg dat je Morton noemt.

Kernbegrippen: ecologisch denken, desoriënterende openheid, mesh, onderlinge verbondenheid, referentiepunt

Veelgemaakte fouten:
- Geen verwijzing naar Fosters twijfel
- Geen uitleg van 'desoriënterende openheid' in relatie tot ecologisch denken
- Alleen beschrijven wat ecologisch denken is, zonder de link met Fosters twijfel en desoriëntatie
- Geen verwijzing naar Morton

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2024/tijdvak-2/vraag/18

## Vraag 19 – Uitleg lichaamsschema en onvermogen Foster vanuit fenomenologie en 4E-benadering

19 Leg met een voorbeeld uit dat Sheets-Johnstone bedoelt met een lichaamsschema.
Leg vervolgens uit dat Foster niet kan ontdekken hoe een das de wereld ervaart als hij rondloopt op handen en knieën, vanuit:
– Sheets-Johnstones fenomenologische benadering, en
– de 4E-benadering van belichaamd denken (embodied cognition).

Wat kun je verwachten: Je moet een concept uitleggen met een voorbeeld en vervolgens twee filosofische benaderingen toepassen op een specifieke casus om een bepaald onvermogen te verklaren.

Wat moet je kennen: Je moet de definitie en betekenis van Sheets-Johnstones 'lichaamsschema' kennen. Je moet de kernprincipes van Sheets-Johnstones fenomenologische benadering en de 4E-benadering van belichaamd denken (embodied cognition) kennen, inclusief het belang van 'pre-reflectieve lichamelijke beleving' en de rol van fysieke lichaamskenmerken.

Wat moet je kunnen: Je kunt het begrip 'lichaamsschema' uitleggen en voorzien van een concreet voorbeeld. Je kunt de fenomenologische benadering van Sheets-Johnstone toepassen op de casus van Foster en de das, en uitleggen waarom Foster de dassenwereld niet kan ervaren. Je kunt de 4E-benadering van belichaamd denken toepassen op dezelfde casus en uitleggen waarom Foster de dassenwereld niet kan ervaren.

Waar op letten: Let erop dat je bij de uitleg van het lichaamsschema een duidelijk voorbeeld geeft. Zorg ervoor dat je de fenomenologische benadering en de 4E-benadering correct en specifiek toepast op de situatie van Foster en de das, en dat je duidelijk maakt waarom Foster de wereld van een das niet kan ervaren vanuit elk van deze perspectieven. Vermijd algemene beschrijvingen van de theorieën zonder koppeling aan de casus.

Kernbegrippen: Sheets-Johnstone, lichaamsschema, fenomenologische benadering, 4E-benadering, embodied cognition, pre-reflectieve lichamelijke beleving

Veelgemaakte fouten:
- Geen voorbeeld geven bij de uitleg van lichaamsschema.
- De fenomenologische benadering of de 4E-benadering verkeerd toepassen op de casus van Foster en de das.
- Niet uitleggen waarom Foster de wereld van een das niet kan ervaren vanuit de genoemde benaderingen.
- Alleen de benaderingen noemen zonder ze toe te passen op de specifieke situatie.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2024/tijdvak-2/vraag/19

## Vraag 20 – Oriënterende metaforen en lichamelijkheid

Wanneer mensen langere tijd op handen en knieën voortbewegen, zouden er nieuwe oriënterende metaforen kunnen ontstaan.
Leg met een metafoor die past bij het lopen op handen en knieën uit wat een oriënterende metafoor is.

Wat kun je verwachten: Je moet een metafoor bedenken die past bij het lopen op handen en knieën. Vervolgens leg je met deze bedachte metafoor uit wat een oriënterende metafoor is, waarbij je de koppeling maakt met hoe ons lichaam ruimtelijk in de wereld is georiënteerd.

Wat moet je kennen: Je moet de theorie van Lakoff en Johnson over oriënterende metaforen kennen. Je moet weten dat oriënterende metaforen uitdrukken hoe ons lichaam ruimtelijk in de wereld is georiënteerd en dat ze geworteld zijn in onze lichamelijke ervaring.

Wat moet je kunnen: Je moet een creatieve en passende metafoor kunnen bedenken die aansluit bij een specifieke lichamelijke houding (op handen en knieën). Je moet deze metafoor kunnen gebruiken om de theorie van oriënterende metaforen helder uit te leggen, met nadruk op de lichamelijke oriëntatie.

Waar op letten: Let erop dat je metafoor echt past bij het lopen op handen en knieën. Zorg ervoor dat je uitleg van een oriënterende metafoor duidelijk de relatie legt met de ruimtelijke oriëntatie van het lichaam. Vermijd algemene uitleg zonder de koppeling met de bedachte metafoor en de lichamelijke oriëntatie.

Kernbegrippen: oriënterende metaforen, Lakoff en Johnson, lichamelijkheid

Veelgemaakte fouten:
- geen passende metafoor
- geen uitleg van oriënterende metafoor
- geen koppeling met lichamelijke oriëntatie

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2024/tijdvak-2/vraag/20

## Vraag 21 – Uitleg Wet van de Utopische Standplaats met Foster

Leg met Fosters experimentele leven als das de wet van de utopische standplaats uit.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag waarin je een filosofisch concept moet uitleggen aan de hand van een specifiek voorbeeld of casus. Je moet de kern van het concept helder formuleren en vervolgens laten zien hoe het voorbeeld dit concept illustreert.

Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van Plessner, in het bijzonder de 'wet van de utopische standplaats', kennen. Je moet de kernbegrippen zoals 'ontworteldheid', 'verlangen boven jezelf uit te stijgen' en 'zoeken naar een fundament' begrijpen. Daarnaast moet je de details van Fosters experimentele leven als das kennen, zoals beschreven in de bronnen.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om de wet van de utopische standplaats van Plessner correct te definiëren. Je moet Fosters experiment als das nauwkeurig kunnen beschrijven. Je moet een duidelijke en logische verbinding kunnen leggen tussen de elementen van Fosters ervaring en de verschillende aspecten van Plessners wet van de utopische standplaats, waarbij je de spanning tussen verlangen en begrenzing benoemt.

Waar op letten: Let erop dat je zowel Fosters experiment als de wet van de utopische standplaats van Plessner volledig uitlegt. De cruciale stap is de koppeling tussen beide: hoe Fosters ervaring de wet van Plessner illustreert. Vermijd het alleen beschrijven van het experiment of alleen uitleggen van het concept zonder de verbinding te maken. Zorg dat je de 'dubbele bestaanservaring' of de spanning tussen het verlangen om boven jezelf uit te stijgen en de ontworteldheid die daaruit voortkomt, benoemt.

Kernbegrippen: utopische standplaats, Plessner, ontworteldheid, vervreemding, bestaanservaring

Veelgemaakte fouten:
- Alleen beschrijven van Fosters experiment zonder koppeling aan Plessner
- Alleen uitleggen van Plessners concept zonder Fosters experiment te gebruiken
- Niet benoemen van de 'dubbele bestaanservaring' of de spanning tussen verlangen en begrenzing

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2024/tijdvak-2/vraag/21

## Vraag 22 – Overeenkomsten en verschillen in treinervaringen met decentreren en recentreren

Leg met het begrip decentreren een overeenkomst tussen beide treinervaringen uit.
Leg vervolgens met het begrip recentreren een overeenkomst en een verschil tussen beide treinervaringen uit.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen wat de overeenkomsten en verschillen zijn tussen de treinervaringen van Foster en Kockelkoren, waarbij je de begrippen 'decentreren' en 'recentreren' gebruikt.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'decentreren' en 'recentreren' kennen en begrijpen hoe deze van toepassing zijn op de omgang met techniek, specifiek in de context van zintuiglijke ervaringen. Je moet ook de specifieke details van zowel Fosters als Kockelkorens treinervaringen kennen zoals beschreven in de brontekst.

Wat moet je kunnen: Je moet de begrippen 'decentreren' en 'recentreren' correct toepassen op de beschreven treinervaringen. Je moet overeenkomsten en verschillen tussen de twee ervaringen kunnen identificeren en uitleggen, specifiek met betrekking tot zintuiglijke desoriëntatie, het inlijven van techniek en het culturele leerproces. Je moet de informatie uit de brontekst nauwkeurig kunnen gebruiken om je uitleg te onderbouwen.

Waar op letten: Let erop dat je voor 'decentreren' een overeenkomst uitlegt. Voor 'recentreren' moet je zowel een overeenkomst als een verschil uitleggen. Zorg ervoor dat je de begrippen correct definieert en toepast op beide contexten. Vermijd algemene antwoorden en verwijs specifiek naar de details van de treinervaringen zoals beschreven in de brontekst. Let op de valkuilen zoals het niet uitleggen van de begrippen of het missen van een van de gevraagde overeenkomsten/verschillen.

Kernbegrippen: decentreren, recentreren, zintuiglijke desoriëntatie, techniek inlijven, cultureel leerproces

Veelgemaakte fouten:
- geen uitleg van decentreren
- geen uitleg van recentreren
- geen overeenkomst voor decentreren
- geen overeenkomst voor recentreren
- geen verschil voor recentreren
- onvoldoende verwijzing naar de brontekst

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2024/tijdvak-2/vraag/22

## Vraag 23 – VWO Filosofie Examen 2024 periode 2, vraag 23

Beargumenteer of de les die Foster trekt uit zijn leven als das volgens jou aansluit bij Haraways pleidooi voor 'staying with the trouble'.

Wat kun je verwachten: Je moet beargumenteren of de les die Foster trekt uit zijn leven als das aansluit bij Haraways pleidooi voor 'staying with the trouble'. Je moet een duidelijke stelling innemen (wel of niet aansluitend) en deze onderbouwen met argumenten die zowel Fosters les als Haraways pleidooi correct interpreteren.

Wat moet je kennen: Je moet de kern van Fosters les kennen, namelijk dat mensen aandachtiger moeten leven zoals een das. Je moet Haraways pleidooi voor 'staying with the trouble' kennen, inclusief het concept van 'response-ability' en de notie van de onbepaaldheid van de mens en het verstoren van vaste beelden. Je moet in staat zijn om deze twee filosofische posities met elkaar te vergelijken en te beoordelen op overeenkomsten of verschillen.

Wat moet je kunnen: Je moet de relevante informatie uit de bronteksten over Foster en Haraway kunnen identificeren en interpreteren. Je moet een helder en coherent argument kunnen formuleren dat een standpunt inneemt over de aansluiting tussen Fosters les en Haraways pleidooi. Je moet je argumentatie kunnen onderbouwen met correcte interpretaties van beide filosofen en hun concepten.

Waar op letten: Let op de precieze invulling van 'aandachtiger leven' bij Foster en 'staying with the trouble' bij Haraway. Vermijd oppervlakkige vergelijkingen. Zorg ervoor dat je argumentatie duidelijk maakt waarom de les van Foster wel of niet aansluit bij Haraway, door de onderliggende filosofische principes te vergelijken. Een veelvoorkomende valkuil is het onjuist interpreteren van een van de standpunten of het ontbreken van een duidelijke argumentatie.

Kernbegrippen: Foster, Haraway, staying with the trouble, response-ability, aandachtiger leven, onbepaaldheid van de mens

Veelgemaakte fouten:
- geen duidelijke argumentatie voor aansluiting of niet-aansluiting
- onjuiste interpretatie van Fosters les
- onjuiste interpretatie van Haraways pleidooi

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2024/tijdvak-2/vraag/23

## Vragen in dit examen

### Vraag 11 – Vervanging van 'mankracht' door 'menskracht' vanuit De Beauvoir's perspectief

Wat kun je verwachten: Je moet beargumenteren of het een goed idee is om het woord 'mankracht' te vervangen door 'menskracht'. Je moet hierbij tekst 3 en het verschil in de vorming van de bestaanservaring van vrouwen en mannen volgens De Beauvoir gebruiken.

Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van Simone de Beauvoir kennen, specifiek haar ideeën over de vorming van de bestaanservaring van vrouwen en mannen door culturele opvattingen. Je moet ook de inhoud van tekst 3 begrijpen, die gaat over taal en inclusie, en de discussie rondom woorden als 'mankracht'.

Wat moet je kunnen: Je moet een coherente argumentatie opbouwen, waarbij je jouw standpunt over de woordvervanging onderbouwt. Je moet tekst 3 correct interpreteren en toepassen. Je moet het verschil in de vorming van de bestaanservaring van vrouwen en mannen volgens De Beauvoir nauwkeurig uitleggen en dit koppelen aan je argumentatie. Je moet de kernbegrippen 'bestaanservaring', 'culturele opvattingen' en 'gender' correct gebruiken in je betoog.

Waar op letten: Let erop dat je zowel tekst 3 als de ideeën van De Beauvoir expliciet en correct in je argumentatie verwerkt. Vermijd een algemene mening zonder filosofische onderbouwing. Zorg ervoor dat je het verschil in de vorming van bestaanservaring van mannen en vrouwen volgens De Beauvoir nauwkeurig uitlegt (jongens gestimuleerd tot onafhankelijkheid, meisjes tot behagen). Koppel je argumentatie direct aan de vraag over de vervanging van 'mankracht' door 'menskracht'.

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2024
tijdvak 2
vrijdag 21 juni
13.30 - 16.30 uur
filosofie
Dit examen bestaat uit 23 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 46 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of argumentatie gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of argumentatie
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
VW-0311-a-24-2-o

### Pagina 2

Opgave 1 De mens als 'ding'

Sinds mensenheugnis proberen mensen, onder andere via filosofie, grip
te krijgen op de werkelijkheid. Zo verklaarden bijvoorbeeld de eerste
Griekse filosofen dat het wel lijkt alsof er veel verschillende soorten
'dingen' zijn, maar dat in werkelijkheid alles is opgebouwd uit een of enkele
elementen.
Volgens filosoof Arjen Kleinherenbrink proberen filosofen de werkelijkheid
overzichtelijk te maken door één ordeningsprincipe te benoemen, één
soort 'ding' waar alle andere 'dingen' van afhangen of van afgeleid zijn.
Denk bijvoorbeeld aan 'dingen' zoals oceanen, schoenolen, orgasmes,
vergaderingen, zilver, insecten en zendmasten. In de geschiedenis zijn
zulke 'dingen' ondergebracht in ordeningsprincipes zoals Materie, Ideeën,
God, Subject, Tijd, Staat, Evolutie, Taal, Markt, Genen of Brein.
Vanuit dergelijke ordeningsprincipes zijn in de loop van de tijd allerlei
metaforen ontstaan.
Volgens Piet Vroon en Douwe Draaisma spelen metaforen een belangrijke
rol in de manier waarop de mens zichzelf beschrijft en begrijpt.
2p 1 Leg de opvatting van Vroon & Draaisma uit dat metaforen uit wetenschap
en technologie beïnvloeden hoe we onszelf als mens begrijpen.
Leg vervolgens met een voorbeeld uit dat deze invloed historisch
contingent is.

Het mechanistisch wereldbeeld van de moderne natuurwetenschappen
gaat uit van materiële ordeningsprincipes: alle verschillende dingen
bestaan uit materie, die worden bepaald door natuurwetten.
René Descartes ontwikkelde zijn filosofie over de mens ten tijde van de
opkomst van de moderne natuurwetenschappen.
1p 2 Leg uit dat Descartes' opvatting van de mens uitgaat van twee
ordeningsprincipes.

Een meer hedendaagse vorm van denken vanuit een ordeningsprincipe is
het functionalisme: volgens het functionalisme liggen aan het brein en aan
computers dezelfde functionele principes ten grondslag. Om die reden
gaan veel functionalisten ervan uit dat computers ook het menselijk
denken kunnen nabootsen, simuleren.
Hubert Dreyfus heeft kritiek op het idee dat computers het menselijk
denkvermogen kunnen simuleren, omdat het denken volgens hem
belichaamd is. Hij noemt drie functies die het lichaam heeft bij visuele
waarneming die niet door computers nagebootst kunnen worden.
1p 3 Leg met een van deze functies Dreyfus' kritiek uit op de functionalistische
opvatting dat computers het menselijk denkvermogen kunnen simuleren.

Volgens Dreyfus verwerken mensen waarnemingen anders dan
computers.
1p 4 Leg met Dreyfus' argument over de verwerking van waarneming zijn
kritiek op het functionalistische denken uit.

VW-0311-a-24-2-o 2 / 10 lees verder ▶ ► ►

### Pagina 3

Ook het dataïsme kan opgevat worden als een vorm van denken die
vanuit één ordeningsprincipe veel verschillende soorten dingen
samenbrengt.
Yuval Noah Harari zegt over het dataïsme:

tekst 1

We zien nu de opkomst van een nieuw wereldbeeld of een nieuwe ideologie
die we dataïsme noemen, omdat het boven alles autoriteit toekent aan data.
Het dataïsme geeft autoriteit aan de clouds, aan de Google cloud, de
Microsoft cloud. Het dataïsme zegt tegen mensen: luister niet naar je eigen
gevoelens, luister naar Google, luister naar Amazon; zij weten het best hoe jij
je voelt en ook waarom je je voelt zoals je je voelt. En daarom nemen zij
betere beslissingen voor jou dan je zelf kan.

bron: youtube.com, ‘Listen to Google’ From Theism to Humanism to Data-ism

Critici zien in het dataïsme een gevaar voor de manier waarop de mens
zichzelf begrijpt. De vraag naar het wezen van de mens kan zowel
opgevat worden als vraag naar de essentie van de mens, maar ook als
vraag naar de bestaanervaring van de mens.
4p 5 Beargumenteer of het volgens jou een gevaar is als de mens zichzelf
begrijpt als data. Ga daarbij in op:
– tekst 1
– Harari’s argument dat de mens data wordt,
– het begrip ‘essentie’, en
– het begrip ‘bestaanervaring’.

Volgens steeds meer filosofen is het denken vanuit ordeningsprincipes,
waarbij de veelheid aan dingen in de werkelijkheid wordt teruggeleid tot
één of enkele dingen als onderliggende principes, niet juist. De veelheid
aan dingen in de werkelijkheid moet niet worden teruggeleid tot een of
enkele ordeningsprincipes. Hun alternatieve denken wordt ‘pluralisme’
genoemd. Een van de bekendste pluralistische filosofen is Bruno Latour.
In een artikel staat over zijn pluralistische filosofie:

tekst 2

Een eenvoudig virus, de Dode Zee, olie pijpleidingen, Wonder Woman, [...] het
begrip vrijheid, moessons, ‘dode’ talen en tektonische platen. Ze zijn allemaal
actief. Deze en talloze andere entiteiten zijn op hun
manier actoren, met hun eigen rol in de schepping van onze wereld. [...] Maar
hier zou Bruno Latour wellicht ‘ho’ hebben gezegd en om een kleine correctie
hebben gevraagd: de schepping van werelden.

bron: Stephen Muecke, The generous philosopher, Aeon, 2022

VW-0311-a-24-2-o


### Pagina 4

Latour werkt zijn pluralistische manier van denken onder andere uit in de
actor-netwerktheorie.
3p 6 Geef Latours actor-netwerktheorie weer.
Geef vervolgens met een van de voorbeelden uit tekst 2:
— een argument voor Latours opvatting dat dingen actoren zijn, en
— een argument tegen Latours opvatting dat dingen actoren zijn.

Een andere pluralistische filosoof is Karen Barad. Zij maakt een
onderscheid tussen interactie en intra-actie. Ook in het enactivisme van
Alva Noë speelt het begrip interactie een belangrijke rol. Hij gebruikt in
zijn uitleg het voorbeeld van de Porsche rijder.
2p 7 Leg Barads onderscheid tussen interactie en intra-actie uit.
Leg vervolgens met het voorbeeld van de Porscherijder uit welke rol het
begrip interactie speelt in Noë’s opvatting van het enactivisme.

Pluralistische filosofen hebben kritiek op het idee dat de mens een
duidelijk afgebakend wezen is dat begrepen kan worden uit bijvoorbeeld
de werking van materie, uit biologische drijfveren of een ander
ordeningsprincipe.
Volgens Andy Clark kan de mens gemakkelijk nieuwe technieken
incorporeren.
3p 8 Leg deze opvatting van Clark uit en ga daarbij in op:
— het experiment van de verlengde neus, en
— de begrippen 'cyborg' en 'interface'.
Geef vervolgens een argument dat Clark aansluit bij de pluralistische
opvatting van de mens.

VW-0311-a-24-2-o 4 / 10 lees verder ►►►

### Pagina 5

Opgave 2 Inclusie in taal en kunstmatige intelligentie

Hoe kunnen alle mensen volwaardig meedoen in de samenleving? Over deze vraag wordt al langer nagedacht, maar sinds een aantal jaar is het gebruikelijk om hierbij de woorden ‘inclusie’ en ‘inclusief’ te gebruiken. Een van de kwesties is bijvoorbeeld welke woorden nodig zijn om iedereen gelijkwaardig aan te spreken. Er zijn mensen die zichzelf niet herkennen in woorden als ‘man’ en ‘vrouw’; zij zijn non-binair en willen niet met ‘hij’ of ‘zij’ aangesproken worden, maar met ‘hen’ of ‘die’. Vivien Waszink werkt bij het Instituut voor de Nederlandse Taal. Zij constateert in het boek Dat mag je óók (al niet meer) zeggen dat de behoefte aan een inclusieve taal groot is, maar dat het inburgeren van nieuwe woorden – zoals woorden waarmee non-binaire mensen zich identificeren – doorgaans heel langzaam gaat. Helmuth Plessner beschrijft de bestaanservaring van de mens aan de hand van drie antropologische wetten. Een van die wetten is de wet van de onmiddellijke onmiddellijkheid, die ertoe leidt dat mensen hun bestaanservaring willen uitdrukken.
9 Geef weer wat de wet van de onmiddellijke onmiddellijkheid van Plessner inhoudt.
Leg vervolgens uit dat deze wet de behoefte aan inclusieve taal kan verklaren.

Volgens Waszink moeten we eerst nadenken over de zin en onzin van nieuwe woorden en er dan pas over oordelen. Woorden hebben betekenissen die kunnen veranderen. Ook de gevoelens die mensen hebben bij woorden waarmee ze worden beschreven kunnen veranderen. Dat geldt voor woorden als ‘man’ en ‘vrouw’, maar ook voor woorden als ‘wit’ en ‘zwart’. Of een woord als ‘allochtoon’; sommigen willen dat woord liever vervangen door ‘bicultureel’.
De filosofische vraag naar de mens kan beantwoord worden vanuit een eerstepersoonsperspectief en vanuit een derdepersoonsperspectief. Beide hebben een ethische dimensie.
10 Leg met een voorbeeld van inclusieve taal uit:
— wat de ethische dimensie van het eerstepersoonsperspectief inhoudt, en
— wat de ethische dimensie van het derdepersoonsperspectief inhoudt.

VW-0311-a-24-2-o 5 / 10 lees verder ►►►

### Pagina 6

Waszink reageert op een artikel op oneworld.nl over voorbeelden van
woorden waarmee mannen en vrouwen ongelijk worden behandeld. Ze
vraagt zich af of woorden als ‘mankracht’ moeten veranderen:

tekst 3

[Z]o schrijft oneworld.nl: ‘Meisjes leren van kleins af aan dat het niet erg is om
vergeten te worden, en dat ze genoegen moeten nemen met ‘impliciet ook
bedoeld worden’. Alsof vrouwen geen noemenswaardige kracht bezitten [, ].
Je kunt daar wel wat aan doen, natuurlijk. In het Nederlands kun je ervoor
kiezen om woorden als menskracht of bemensing [...] te gebruiken: dan zou
je ervoor zorgen dat niet alleen mannen zich aangesproken voelen, maar ook
vrouwen, en ook mensen die zich geen man of vrouw voelen. Maar dat voelt
wat krampachtig aan, en blijkt vaak nog vooral aanleiding voor gefronsde
wenkbrauwen of lolletjes: [...] werd het geen tijd om de mandarijn mensdarin
te noemen?

bron: Vivien Waszink, Dat mag je óók (al niet meer) zeggen, Onze Taal, 2022

2p 11 Volgens Simone de Beauvoir is de bestaanSERVaring van vrouwen
gevormd door culturele opvattingen over vrouw-zijn.
Beargumenteer of het volgens jou een goed idee is om het woord
‘mankracht’ te vervangen door ‘menskracht’. Gebruik daarbij:
– tekst 3, en
– het verschil in de vorming van de bestaanservaring van vrouwen en
mannen volgens De Beauvoir.

Waszink kijkt ook naar woorden die veel mensen niet meer gebruiken,
omdat ze als beledigend of kwetsend worden ervaren. Zo wordt het woord
‘slaaf’ tegenwoordig meestal vervangen door ‘slaafgemaakte’:

tekst 4

Columnist Stephan Sanders zegt over die keuze in NRC: ‘Daar is iets voor te
zeggen: niemand zou als ‘slaaf’ geboren moeten zijn, er bestaat geen
slavenras’, en bovendien was er altijd een actieve partij die mensen tot slaaf
maakte.’ Maar, vond hij, er was ook iets tégen te zeggen, want ‘zelfs de
ongeboren of net geboren kinderen van slaven/slaafgemaakten werden
volautomatisch tot de slavenpopulatie gerekend door de eigenaren. Zo kon er
een geschiedenis ontstaan van zwarte en gekleurde mensen die in slavernij
geboren werden, genenalles achter elkaar.’ Sanders vindt dat beide woorden
verschillende aspecten uitlichten: als je slaafgemaakt zegt, benadruk je de de
menselijkheid van de geknechten, maar als je slaaf zegt geef je duidelijker
aan hoe het er echt aan toeging en niet hoe het had moeten zijn.

bron: Vivien Waszink, Dat mag je óók (al niet meer) zeggen, Onze Taal, 2022

VW-0311-a-24-2-0
6 / 10
lees verder

### Pagina 7

Sanders doet vervolgens het voorstel om de woorden ‘slaaf’ en
‘slaafgemaakt’ allebei te gebruiken.
Frantz Omar Fanon beargumenteert dat de bestaanservaring van mensen
van kleur gevormd is door de blik van anderen.
Het begrippenpaar ‘is’ en ‘ought’ wordt in de ethiek gebruikt om een
onderscheid te maken tussen respectievelijk ‘beschrijvend’ en
‘voorschrijvend’.
3p 12 Beargumenteer of jij het met Sanders’ voorstel eens bent. Gebruik daarbij:
– Fanons argument dat de bestaanservaring van mensen van kleur is
gevormd door de blik van anderen,
– het begrippenpaar ‘is’ en ‘ought’, en
– tekst 4.
Ook bij kunstmatige intelligentie speelt de kwestie van inclusie. Zo bleek
dat sommige neurale netwerken voor gezichtsherkenning discriminerend
waren. Er werden veel fouten gemaakt bij de herkenning van mensen die
niet een witte man zijn. Vooral bij vrouwen van kleur bleek de kans veel
groter dat het gezicht verkeerd werd herkend. De reden hiervoor was dat
de data waarmee het neurale netwerk was getraind voor 80% bestond uit
afbeeldingen van witte mensen en voor 75% uit mannen.
Volgens connectionisten kan kunstmatige intelligentie het menselijk
denkvermogen simuleren.
2p 13 Leg deze connectionistische opvatting uit.
Leg vervolgens uit dat het probleem van discriminerende
gezichtsherkenning vanuit het connectionisme opgelost kan worden.
Volgens Peter-Paul Verbeek transformeert techniek ons moreel
handelingsvermogen.
2p 14 Geef met het voorbeeld van discriminerende gezichtsherkenning:
– een argument voor deze opvatting van Verbeek, en
– een argument tegen deze opvatting van Verbeek.
Andy Clark zou een neuraal netwerk voor gezichtsherkenning een
dynamisch apparaat noemen. Katherine Hayles zou het een cognitieve
assemblage noemen.
2p 15 Geef de overeenkomst en het verschil weer tussen Clarks dynamische
apparaten en Hayles’ cognitieve assemblages.
VW-0311-a-24-2-o 7 / 10 lees verder ►►►

### Pagina 8

Of het nu om kunstmatige intelligentie gaat, je zou kunnen zeggen dat mensen altijd méér zijn dan hun geslacht, gender of kleur. Acteur Thorn de Vries pleit ervoor om verschillen op dat gebied niet meer expliciet te benoemen als die niet het onderwerp zijn: ‘Ik hoop dat er over vijf jaar in interviews over mijn werk staat: Thorn is acteur, in plaats van: Thorn is non-binair.’
Miriam Rasch verzet zich tegen het reduceren van mensen tot karikaturale profielen. Ze gebruikt daarbij het begrip ‘else’, zowel vanuit het derdepersoonsperspectief als vanuit het eerstepersoonsperspectief.
2p 16 Leg uit dat Rasch’ opvatting over het ‘else’ vanuit het derdepersoonsperspectief aansluit bij de opvatting dat mensen altijd meer zijn dan hun geslacht, gender of kleur. Geef vervolgens met Rasch’ opvatting over het ‘else’ vanuit het eerstepersoonsperspectief een argument voor De Vries’ opvatting om verschillen uiteindelijk niet meer te benoemen.
VW-0311-a-24-2-o 8 / 10 lees verder ►►►

### Pagina 9

Opgave 3 Leven als een das

Dierenarts en filosoof Charles Foster wilde graag weten hoe het is om een
dier te zijn. Als experiment besloot hij om een paar weken te leven als
een das. Hij leefde in een hol in een bos waarin hij overdag sliep en
waaruit hij 's nachts al snuffelend tevoorschijn kroop.
Dassen brengen hun hele leven door bij een dassenburcht, en daar gaan
ze ook dood. De wormen voeden zich met de aarde waarin dode dassen
aan het ontbinden zijn. Met het eten van een worm eet een das indirect
een andere das op.
Timothy Morton beschrijft wat ecologisch denken is en gebruikt daarbij de
term mesh.

1p 17 Leg met het voorbeeld van de das die wormen eet uit wat de mesh
inhoudt volgens Morton.

In zijn boek Leven als een beest beschrijft Foster hoe zijn hol krioelt van
het leven. Een keer valt er een worm in zijn mond. Hij baalt ervan dat hij
 walging voelt, terwijl een das die worm gewoon had opgegeten. Foster wil
zichzelf in de evolutie niet boven dassen plaatsen en begint te twijfelen
over wat de plaats is van de mens.

1p 18 Leg met Fosters twijfel over de plaats van de mens uit dat ecologisch
denken volgens Morton een desoriënterende openheid heeft.

Om te ontdekken hoe een das de wereld ervaart, loopt Foster op handen
en knieën, dicht bij de grond. Dassen hebben een krachtige, gedrongen
lichaamsbouw, ideaal om te kunnen graven. De onhandig lange
ledematen van Foster maken zijn bewegingen echter geforceerd.
Maxine Sheets-Johnstone maakt gebruik van het begrip lichaamsschema.
Volgens Sheets-Johnstone en de 4E-benadering van belichaamd denken
(embodied cognition) kan Foster niet ontdekken hoe een das de wereld
ervaart.

3p 19 Leg met een voorbeeld uit wat Sheets-Johnstone bedoelt met een
lichaamsschema.
Leg vervolgens uit dat Foster niet kan ontdekken hoe een das de wereld
ervaart als hij rondloopt op handen en knieën, vanuit:
- Sheets-Johnstones fenomenologische benadering, en
- de 4E-benadering van belichaamd denken (embodied cognition).

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

VW-0311-a-24-2-o 9 / 10 lees verder ►►►

### Pagina 10

Na een paar weken wordt het voortbewegen op handen en knieën in het
bos vanzelfsprekend voor Foster.
Volgens George Lakoff en Mark Johnson is het menselijk denken en
spreken gekoppeld aan onze lichamelijkheid. Zij geven hierbij het
voorbeeld van oriënterende metaforen.
Wanneer mensen langere tijd op handen en knieën voortbewegen,
zouden er nieuwe oriënterende metaforen kunnen ontstaan.
2p 20 Leg met een metafoor past bij het lopen op handen en knieën uit wat
een oriënterende metafoor is.

Foster heeft meer moeite met het leven in een hol onder de grond dan hij
had gedacht. Hij wil zijn experiment voortzetten omdat hij als mens wil
leren van het dassenleven, maar hij ontdekt dat hij zijn ideeën over
dassen verkiest boven de echte wildernis.
Volgens Helmut Plessner drukt de wet van de utopische standplaats een
dubbele bestaanservaring van de mens uit.
1p 21 Leg met Fosters experimentele leven als dat de wet van de utopische
standplaats uit.

Fosters treinreis naar huis, na afloop van zijn experiment, voelt
onnatuurlijk snel. Het is alsof hij zich in smerige ‘geurblokken’ bevindt,
tussen blèrende en knetterende geluiden. Hij mist de kleine, zintuiglijke
genoegens van het dassenleven, zoals de geur van het bos.
Na thuiskomst went hij weer aan het snelle en lawaaierige stadsleven,
verliest hij zijn sterke geurvermogen en wordt treinen weer normaal.
Petran Kockelkoren beschrijft met een voorbeeld van trainervaringen dat
mensen in omgang met techniek decentreren en recentreren.
Tussen de trainervaringen die Foster en Kockelkoren beschrijven bestaan
overeenkomsten, maar ook een verschil.
3p 22 Leg met het begrip recentreren een overeenkomst tussen beide
treinervaringen uit.
Leg vervolgens met het begrip recentreren een overeenkomst en een
verschil tussen beide trainervaringen uit.

Volgens Foster kunnen mensen iets van dassen leren. In zijn gewone
leven als mens mist Foster namelijk de rijke zintuiglijke belevingswereld
van de das, waarin talloze geluiden en geuren worden onderscheiden. Om
goed te kunnen leven als mens moeten we aandachtiger leven, zoals een
das, vindt Foster.
Volgens Donna Haraway nemen mensen de verantwoordelijkheid om
zichzelf vorm te geven door ‘staying with the trouble’.
1p 23 Beargumenteer of de les die Foster trekt uit zijn leven als das volgens jou
aansluit bij Haraways pleidooi voor ‘staying with the trouble’.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
VW-0311-a-24-2-o
10 / 10
einde