# Eindexamen Filosofie VWO 2024 tijdvak 1 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2024/tijdvak-1 ## Vraag 1 – VWO Filosofie Examen 2024 periode 1, vraag 1 Leg met een van deze twee experimenten uit dat Jake volgens de opvatting van Clark kan leren omgaan met zijn Na'vi-lichaam. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe Jake kan leren omgaan met zijn Na'vi-lichaam, door een van de twee genoemde experimenten van Andy Clark te gebruiken en dit te koppelen aan Clarks opvatting over lichamelijke grenzen. Wat moet je kennen: Je moet de theorie van Andy Clark over 'inlijven' en flexibele lichamelijke grenzen kennen. Je moet de details van ten minste één van de experimenten ('pijn in het bureaublad' of 'de verlengde neus') kunnen beschrijven. Je moet de context van Jake Sully en zijn Na'vi-lichaam uit de brontekst begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet een van de experimenten van Clark nauwkeurig kunnen beschrijven. Je moet de kern van Clarks opvatting over 'inlijven' en flexibele lichamelijke grenzen kunnen formuleren. Je moet een duidelijke en logische verbinding kunnen leggen tussen het gekozen experiment, Clarks theorie en de situatie van Jake Sully die leert omgaan met zijn Na'vi-lichaam. Waar op letten: Let erop dat je niet alleen het experiment beschrijft, maar dit expliciet koppelt aan Jake's situatie en Clarks opvatting over flexibele lichamelijke grenzen en 'inlijven'. Zorg ervoor dat je de rol van zintuiglijke prikkeling in het inlijvingsproces benadrukt. Vermijd verwarring tussen Jake's menselijke en Na'vi-lichaam en leg uit hoe het Na'vi-lichaam 'ingelijfd' wordt. Kernbegrippen: Andy Clark, inlijven, lichamelijke grenzen, zintuiglijke prikkeling, embodied cognition Veelgemaakte fouten: - Alleen beschrijven van het experiment zonder koppeling naar Jake's Na'vi-lichaam - Geen verwijzing naar de opvatting van Clark over flexibele lichamelijke grenzen - Het concept 'inlijven' niet uitleggen of toepassen - Verwarring tussen Jake's menselijke en Na'vi-lichaam Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2024/tijdvak-1/vraag/1 ## Vraag 2 – VWO Filosofie Examen 2024 periode 1, vraag 2 Leg vervolgens uit welk van deze twee begrippen past bij de verhouding die Jake in het begin tot zijn Na’vi-lichaam heeft. Leg vervolgens uit welk van deze twee begrippen past bij de verhouding die Jake later tot zijn Na’vi-lichaam heeft. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen welk van de twee begrippen, 'interface' of 'cyborg', past bij de vroege verhouding van Jake tot zijn Na'vi-lichaam en welk begrip past bij zijn latere verhouding. Je moet je antwoord onderbouwen met een duidelijke uitleg. Wat moet je kennen: Je moet de filosofische begrippen 'interface' en 'cyborg' van Andy Clark kennen en begrijpen wat ze inhouden, met name in de context van mens-technologiehybriden en de mate van integratie van technologie in het menselijk handelen. Je moet ook de context van de film Avatar en Jakes ervaringen met zijn Na'vi-lichaam kennen zoals beschreven in de brontekst. Wat moet je kunnen: Je moet de begrippen 'interface' en 'cyborg' correct kunnen toepassen op de twee verschillende fasen van Jakes ervaring met zijn Na'vi-lichaam. Je moet een heldere en beargumenteerde uitleg kunnen geven waarom elk begrip past, waarbij je specifiek verwijst naar de kenmerken van Jakes verhouding tot zijn lichaam in die fase. Je moet de informatie uit de brontekst kunnen gebruiken om je uitleg te onderbouwen. Waar op letten: Let erop dat je de begrippen 'interface' en 'cyborg' correct toewijst aan de juiste fase (begin versus later) van Jakes verhouding tot zijn Na'vi-lichaam. Zorg ervoor dat je bij elke toewijzing een duidelijke uitleg geeft waarom het begrip past, door te verwijzen naar de mate van bewustzijn en integratie van het Na'vi-lichaam in Jakes handelen. Vermijd algemene beschrijvingen en wees specifiek in je uitleg. Kernbegrippen: interface, cyborg, mens-technologiehybride Veelgemaakte fouten: - verkeerde toewijzing van begrippen aan de verkeerde fase - geen uitleg van waarom het begrip past - onvoldoende verwijzing naar de tekst Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2024/tijdvak-1/vraag/2 ## Vraag 3 – Jos de Mul: Humanisme en Techniek Volgens Jos de Mul is de mens van nature kunstmatig, maar verandert de menselijke, humanistische identiteit door de omgang met techniek. Geef weer wat volgens De Mul het mensbeeld van het humanisme is. Leg vervolgens met een voorbeeld van hedendaagse techniek uit dat de humanistische identiteit van de mens volgens De Mul verandert door omgang met techniek. Wat kun je verwachten: Je moet eerst het mensbeeld van het humanisme volgens Jos de Mul weergeven. Daarna moet je met een concreet voorbeeld van hedendaagse techniek uitleggen hoe deze techniek de humanistische identiteit van de mens volgens De Mul verandert. Wat moet je kennen: Je moet het mensbeeld van het humanisme kennen, specifiek zoals Jos de Mul dit interpreteert. Je moet ook de visie van De Mul op de verandering van de humanistische identiteit door techniek begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet het mensbeeld van het humanisme nauwkeurig kunnen weergeven. Je moet een relevant en concreet voorbeeld van hedendaagse techniek kunnen bedenken. Je moet vervolgens helder kunnen uitleggen hoe dit voorbeeld de humanistische identiteit (zelfbewustzijn, eigen wil, keuzevrijheid) van de mens volgens De Mul beïnvloedt en verandert. Waar op letten: Let erop dat je het humanistische mensbeeld volledig en correct weergeeft. Zorg voor een specifiek en hedendaags voorbeeld van techniek. De uitleg moet duidelijk het verband leggen tussen de techniek en de verandering van de humanistische identiteit, met focus op elementen als zelfbewustzijn, eigen wil of keuzevrijheid. Kernbegrippen: humanisme, mensbeeld, techniek, identiteit, zelfbewustzijn, vrije wil, keuzevrijheid Veelgemaakte fouten: - Het mensbeeld van het humanisme onvolledig of incorrect weergeven. - Geen concreet voorbeeld van een hedendaagse techniek geven. - Alleen een voorbeeld geven zonder uitleg van de verandering in humanistische identiteit. - Het verband tussen techniek en de verandering van de humanistische identiteit niet duidelijk maken. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2024/tijdvak-1/vraag/3 ## Vraag 4 – Bestaanservaring en de blik van de ander (Jake en Fanon) Leg met het voorbeeld van Jake als 'skxawng' uit dat Jakes bestaanservaring als Na'vi mede wordt gevormd door de blik van anderen. Leg vervolgens uit dat Jakes bestaanservaring niet wordt overstemd door de blik van anderen, zoals bij Fanon. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe Jakes bestaanservaring als Na'vi wordt gevormd door de blik van anderen, specifiek met het voorbeeld van 'skxawng'. Vervolgens moet je uitleggen waarom Jakes bestaanservaring niet wordt overstemd door de blik van anderen, in tegenstelling tot de ervaring van Fanon. Wat moet je kennen: Je moet de concepten 'bestaanservaring', 'blik van de ander' en 'objectivering' kennen. Je moet de filosofie van Fanon over objectivering en de impact daarvan op de bestaanservaring begrijpen. Je moet het verhaal en de context van Jake als 'skxawng' in de film kennen. Wat moet je kunnen: Je moet een filosofisch concept (blik van de ander, objectivering) kunnen toepassen op een concreet voorbeeld (Jake als 'skxawng'). Je moet een vergelijking kunnen maken tussen twee verschillende ervaringen van objectivering (Jake versus Fanon) en de verschillen daartussen kunnen verklaren. Je moet helder en beknopt een uitleg kunnen formuleren. Waar op letten: Let erop dat je beide delen van de vraag beantwoordt: eerst de vorming van Jakes bestaanservaring door de blik van anderen, en daarna waarom deze niet wordt overstemd zoals bij Fanon. Gebruik het voorbeeld van 'skxawng' expliciet in je uitleg. Maak een duidelijk onderscheid tussen de aard en reikwijdte van de objectivering bij Jake en bij Fanon. Vermijd algemene beschrijvingen; focus op de uitleg van het 'hoe' en 'waarom'. Kernbegrippen: Bestaanservaring, Blik van de ander, Objectivering, Fanon Veelgemaakte fouten: - Geen verwijzing naar het voorbeeld van Jake - Onvoldoende onderscheid tussen Jake's ervaring en Fanon's ervaring (overstemming) - Alleen beschrijven wat er gebeurt, niet uitleggen hoe de blik van de ander de bestaanservaring vormt of niet overstemt - Verkeerde interpretatie van Fanon's concept van objectivering Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2024/tijdvak-1/vraag/4 ## Vraag 5 – Bestaanservaringen en ethische dimensie Leg met deze bestaanservaring van Jake uit dat bestaanservaringen een ethische dimensie hebben. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de bestaanservaring van Jake, zoals beschreven in de brontekst, een ethische dimensie heeft. Je moet de verbinding leggen tussen zijn ervaring en de ethische implicaties ervan. Wat moet je kennen: Je moet het concept 'bestaanservaring' kennen en begrijpen dat dit een innerlijke ervaring is van je bestaan. Je moet ook de 'ethische dimensie' van bestaanservaringen kennen, wat inhoudt dat zo'n ervaring een 'existentiële opdracht' met zich meebrengt om je tot je bestaan te verhouden en er vorm aan te geven. Wat moet je kunnen: Je moet de informatie uit de brontekst over Jake's bestaanservaring kunnen gebruiken. Je moet deze ervaring kunnen koppelen aan de theorie over de ethische dimensie van bestaanservaringen. Je moet een duidelijke uitleg formuleren die beide aspecten met elkaar verbindt. Waar op letten: Let erop dat je niet alleen Jake's ervaring beschrijft, maar expliciet uitlegt hoe deze ervaring een ethische dimensie heeft. Zorg ervoor dat je de 'existentiële opdracht' benoemt en uitlegt hoe deze voortkomt uit de bestaanservaring. Vermijd het geven van een algemene uitleg zonder de koppeling met Jake's specifieke ervaring. Kernbegrippen: bestaanservaring, ethische dimensie, existentiële opdracht, verbondenheid met de natuur Veelgemaakte fouten: - alleen beschrijven van Jake's ervaring zonder koppeling aan ethische dimensie - geen uitleg van de existentiële opdracht Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2024/tijdvak-1/vraag/5 ## Vraag 6 – VWO Filosofie Examen 2024 periode 1, vraag 6 Leg met het voorbeeld van het mycelium, een van de redenen van Morton uit dat bomen handelingsvermogen hebben, net als mensen. Geef vervolgens met het begrippenpaar 'vrijheid en determinisme' een argument dat bomen, in tegenstelling tot mensen, geen handelingsvermogen hebben. Wat kun je verwachten: Je moet twee delen beantwoorden. Eerst leg je uit waarom bomen volgens Morton handelingsvermogen hebben, met het voorbeeld van het mycelium. Daarna geef je een tegenargument, gebruikmakend van 'vrijheid en determinisme', waarom bomen juist géén handelingsvermogen hebben. Wat moet je kennen: Je moet de visie van Morton op handelingsvermogen kennen, specifiek in relatie tot bomen en het mycelium. Je moet ook de begrippen 'vrijheid' en 'determinisme' kennen en kunnen toepassen in de context van handelingsvermogen. Wat moet je kunnen: Je moet een filosofisch standpunt (Morton) kunnen uitleggen met een concreet voorbeeld (mycelium). Je moet ook een tegenargument kunnen formuleren met behulp van specifieke filosofische begrippen ('vrijheid en determinisme'). Je moet de twee delen van de vraag duidelijk van elkaar scheiden en de gevraagde elementen correct toepassen. Waar op letten: Let erop dat je het voorbeeld van het mycelium expliciet gebruikt bij de uitleg van Morton. Zorg ervoor dat je het begrippenpaar 'vrijheid en determinisme' correct en volledig toepast in het tweede deel van je antwoord. Vermijd het alleen beschrijven van boomgedrag zonder dit te koppelen aan de filosofische concepten van handelingsvermogen, vrijheid of determinisme. Maak een duidelijk onderscheid tussen Morton's standpunt en het tegenargument. Kernbegrippen: Handelingsvermogen, Vrijheid, Determinisme, Mycelium, Morton Veelgemaakte fouten: - Geen verwijzing naar het mycelium voorbeeld bij Morton's visie - Geen gebruik van het begrippenpaar 'vrijheid en determinisme' in het tegenargument - Alleen beschrijven wat bomen doen zonder te linken aan 'handelingsvermogen' of 'vrijheid/determinisme' - Verwarring tussen Morton's standpunt en het tegenargument - Geen duidelijke uitleg waarom bomen geen handelingsvermogen hebben vanuit het perspectief van vrijheid/determinisme Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2024/tijdvak-1/vraag/6 ## Vraag 7 – Uitleg Morton over ecologisch denken en mycelium Leg uit dat het ecologisch denken over het mycelium volgens Morton niet zal leiden tot een geruststellend besef van harmonie met de natuur. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom het ecologisch denken over het mycelium volgens Morton niet leidt tot een geruststellend besef van harmonie met de natuur. Wat moet je kennen: Je moet de visie van Morton op ecologisch denken en de implicaties daarvan kennen, met name de reden waarom het niet tot harmonie leidt. Je moet weten wat het 'referentiepunt' betekent in deze context. Wat moet je kunnen: Je moet de kern van Mortons argumentatie kunnen reproduceren en toepassen op het concept van het mycelium. Je moet een heldere en beknopte uitleg kunnen formuleren die de essentie van Mortons standpunt weergeeft. Waar op letten: Let erop dat je de uitleg baseert op Mortons specifieke argumentatie, namelijk het ontbreken van een referentiepunt. Vermijd algemene uitspraken over verbondenheid zonder de desoriënterende aard ervan te benoemen. Zorg ervoor dat je niet alleen herhaalt wat in de tekst staat, maar een verklaring geeft. Kernbegrippen: ecologisch denken, mycelium, harmonie met de natuur, referentiepunt, verbondenheid, Morton Veelgemaakte fouten: - verkeerde interpretatie van Morton's visie op ecologisch denken - geen verwijzing naar het ontbreken van een referentiepunt - standpunt herhalen in plaats van onderbouwen Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2024/tijdvak-1/vraag/7 ## Vraag 8 – Latour: Grens menselijk en niet-menselijk Leg uit dat de grens tussen menselijk en niet-menselijk volgens Latour is vervaagd. Gebruik daarbij: – de actor-netwerktheorie, en – het voorbeeld van antibiotica. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de grens tussen menselijk en niet-menselijk volgens Latour is vervaagd. Je moet hierbij de actor-netwerktheorie en het voorbeeld van antibiotica gebruiken. Wat moet je kennen: Je moet de actor-netwerktheorie van Latour kennen en begrijpen hoe deze theorie de grens tussen menselijk en niet-menselijk vervaagt. Je moet ook het voorbeeld van antibiotica kunnen toepassen binnen deze theorie. Wat moet je kunnen: Je moet de actor-netwerktheorie uitleggen en deze theorie toepassen op het voorbeeld van antibiotica om de vervaging van de grens tussen menselijk en niet-menselijk te verklaren. Je moet duidelijk maken hoe zowel mensen als niet-menselijke entiteiten (zoals antibiotica en bacteriën) als actoren functioneren binnen een netwerk. Waar op letten: Let erop dat je zowel de actor-netwerktheorie als het voorbeeld van antibiotica expliciet gebruikt in je uitleg. Zorg ervoor dat je duidelijk de link legt tussen deze twee elementen en de vervaging van de grens tussen menselijk en niet-menselijk. Vermijd het enkel beschrijven van de theorie of het voorbeeld zonder de verbinding met de grensvervaging. Kernbegrippen: actor-netwerktheorie, Latour, menselijk en niet-menselijk (grensvervaging) Veelgemaakte fouten: - Alleen de actor-netwerktheorie beschrijven zonder de link naar grensvervaging. - Alleen het voorbeeld van antibiotica beschrijven zonder de link naar de actor-netwerktheorie of grensvervaging. - Niet duidelijk maken hoe antibiotica als 'actor' functioneert. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2024/tijdvak-1/vraag/8 ## Vraag 9 – VWO Filosofie Examen 2024 periode 1, vraag 9 In de film Avatar willen de mensen het bos van de Na’vi vernietigen om er grondstoffen te kunnen winnen. Omdat het Jake niet lukt om de mensen te overtuigen van de waarde van het bos, sluit hij zich aan bij de Na’vi. Latour stelt voor om een Parlement van de dingen op te richten. Leg met het voorbeeld van het bos van de Na’vi uit dat Latour een voorstander is van de oprichting van een Parlement van de dingen. Beargumenteer met een voorbeeld of jij denkt dat het goed is om een Parlement van de dingen op te richten. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom Latour een Parlement van de dingen voorstelt, specifiek met het voorbeeld van het bos van de Na’vi. Daarna moet je beargumenteren of jij de oprichting van zo'n Parlement goed vindt, met een eigen voorbeeld. Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van Bruno Latour kennen, in het bijzonder zijn concept van het 'Parlement van de dingen' en de onderliggende gedachte dat niet-menselijke actoren een stem moeten krijgen. Je moet ook de context van de film Avatar en het bos van de Na'vi kunnen relateren aan dit concept. Wat moet je kunnen: Je moet Latours idee van het Parlement van de dingen kunnen uitleggen en toepassen op een concreet voorbeeld (het bos van de Na’vi). Je moet ook een eigen, beargumenteerd standpunt kunnen formuleren over de wenselijkheid van een Parlement van de dingen, ondersteund door een relevant voorbeeld. Waar op letten: Let erop dat je beide delen van de vraag beantwoordt: de uitleg van Latour met het voorbeeld van het bos van de Na’vi én jouw eigen argumentatie met een voorbeeld. Zorg ervoor dat de uitleg van Latour duidelijk maakt waarom het Parlement van de dingen nodig is voor niet-menselijke actoren. Bij je eigen argumentatie is het belangrijk dat je een concreet voorbeeld geeft dat je standpunt (voor of tegen) ondersteunt. Kernbegrippen: Bruno Latour, Parlement van de dingen, Actor-netwerktheorie, Niet-menselijke actoren Veelgemaakte fouten: - Geen uitleg van Latours standpunt over het Parlement van de dingen. - Geen verwijzing naar het voorbeeld van het bos van de Na'vi. - Geen argumentatie met een concreet voorbeeld (voor of tegen). - Alleen een standpunt innemen zonder onderbouwing met een voorbeeld. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2024/tijdvak-1/vraag/9 ## Vraag 10 – Oriënterende en ontologische metaforen en Jacobs' stelling Leg met een voorbeeld uit wat oriënterende metaforen zijn. Leg vervolgens met een voorbeeld uit wat ontologische metaforen zijn. Beargumenteer tot slot of jij het eens bent met de stelling van Jacobs. Gebruik daarbij de opvatting van Lakoff & Johnson over oriënterende metaforen. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen wat oriënterende metaforen zijn en wat ontologische metaforen zijn, telkens met een voorbeeld. Vervolgens moet je beargumenteren of je het eens bent met de stelling van Jacobs, waarbij je de opvatting van Lakoff & Johnson over oriënterende metaforen gebruikt. Wat moet je kennen: Je moet de definities en kenmerken van oriënterende metaforen en ontologische metaforen van Lakoff & Johnson kennen. Je moet de kern van de stelling van Ruben Jacobs uit de brontekst begrijpen. Je moet de relatie tussen lichamelijke ervaring en oriënterende metaforen volgens Lakoff & Johnson kennen. Wat moet je kunnen: Je moet concepten duidelijk kunnen uitleggen en voorzien van passende voorbeelden. Je moet een beargumenteerd standpunt kunnen innemen ten opzichte van een stelling, waarbij je relevante filosofische theorieën (Lakoff & Johnson) toepast. Je moet de brontekst van Jacobs kunnen interpreteren en verbinden met de theorie van Lakoff & Johnson. Waar op letten: Let erop dat je bij elke uitleg een duidelijk voorbeeld geeft. Zorg ervoor dat je bij de argumentatie over Jacobs' stelling expliciet verwijst naar de opvatting van Lakoff & Johnson over oriënterende metaforen. Vermijd verwarring tussen oriënterende en ontologische metaforen. Je argumentatie moet helder en consistent zijn, ongeacht of je het eens of oneens bent met Jacobs. Kernbegrippen: oriënterende metaforen, ontologische metaforen, Lakoff & Johnson, metafoor, lichamelijke ervaring, Ruben Jacobs Veelgemaakte fouten: - Geen voorbeeld bij uitleg metaforen - Geen verwijzing naar Lakoff & Johnson bij argumentatie - Geen duidelijke argumentatie voor of tegen Jacobs' stelling - Verwarring tussen oriënterende en ontologische metaforen Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2024/tijdvak-1/vraag/10 ## Vraag 11 – VWO Filosofie Examen 2024 periode 1, vraag 11 Leg vervolgens met een voorbeeld uit wat de opvatting van Vroon & Draaisma dat mensbeelden historisch contingent zijn, inhoudt. Leg vervolgens uit in welk opzicht deze opvatting van Vroon & Draaisma verschilt van die van Jacobs in tekst 1. Wat kun je verwachten: Je moet twee dingen uitleggen en vervolgens een vergelijking maken. Eerst leg je uit wat de opvatting van Vroon & Draaisma over historisch contingente mensbeelden inhoudt, inclusief een voorbeeld. Daarna leg je uit hoe deze opvatting verschilt van die van Jacobs in tekst 1. Wat moet je kennen: Je moet de opvatting van Vroon & Draaisma over historisch contingente mensbeelden kennen, inclusief de rol van culturele context, wetenschap en techniek bij het beïnvloeden van metaforen voor de geest. Je moet ook de opvatting van Jacobs uit tekst 1 kennen, met name hoe techniek leidt tot nieuwe metaforen die een nieuw perspectief op de wereld opleveren. Wat moet je kunnen: Je moet de opvatting van Vroon & Draaisma duidelijk kunnen uitleggen en hierbij een passend voorbeeld kunnen geven. Je moet vervolgens de opvattingen van Vroon & Draaisma en Jacobs nauwkeurig kunnen vergelijken en het specifieke verschil tussen beide kunnen benoemen. Waar op letten: Let erop dat je zowel de uitleg van Vroon & Draaisma (met voorbeeld) als de vergelijking met Jacobs volledig behandelt. Zorg ervoor dat je het begrip 'historisch contingent' correct toepast op mensbeelden. Vermijd het enkel beschrijven van de opvattingen zonder het verschil duidelijk te maken. Geef een concreet en relevant voorbeeld bij Vroon & Draaisma. Kernbegrippen: Mensbeeld, Historische contingentie, Metafoor, Technologie, Perspectief Veelgemaakte fouten: - Geen voorbeeld geven bij de uitleg van Vroon & Draaisma. - Het verschil tussen Vroon & Draaisma en Jacobs niet duidelijk maken. - Alleen de opvatting van Jacobs of Vroon & Draaisma beschrijven, zonder het verschil te benoemen. - Het begrip 'historisch contingent' niet correct uitleggen in relatie tot mensbeelden. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2024/tijdvak-1/vraag/11 ## Vraag 12 – Argumentatie met Verbeek over techniek en morele blik op dieren Beargumenteer vervolgens met Verbeeks opvatting of de techniek die Thwaites gebruikt volgens jou de morele blik op dieren zal veranderen. Wat kun je verwachten: Je moet een argumentatie geven over de vraag of de techniek die Thwaites gebruikt de morele blik op dieren zal veranderen. Je gebruikt hierbij de opvatting van Verbeek. Je antwoord moet een duidelijke uitleg van Verbeeks opvatting bevatten en vervolgens een argumentatie die deze opvatting toepast op de casus van Thwaites. Wat moet je kennen: Je moet de opvatting van Peter-Paul Verbeek over de invloed van techniek op ons moreel handelingsvermogen kennen. Je moet ook de casus van Thomas Thwaites en zijn 'geitenexperiment' kennen, zoals beschreven in de achtergrondinformatie. Wat moet je kunnen: Je moet de opvatting van Verbeek correct kunnen uitleggen. Je moet deze opvatting vervolgens kunnen toepassen op de techniek van Thwaites en een helder, beargumenteerd standpunt innemen over de verandering van de morele blik op dieren. Je moet je argumentatie logisch en coherent opbouwen. Waar op letten: Let erop dat je Verbeeks opvatting duidelijk uitlegt voordat je deze toepast. Zorg voor een expliciete argumentatie die jouw standpunt (wel of geen verandering van de morele blik) onderbouwt met Verbeeks ideeën. Vermijd alleen een beschrijving van Thwaites' acties zonder koppeling aan Verbeek. Let ook op de valkuilen: niet uitleggen van Verbeek, geen duidelijke argumentatie, en alleen beschrijven zonder koppeling. Kernbegrippen: Peter-Paul Verbeek, Thomas Thwaites, moreel handelingsvermogen, techniekfilosofie, artonaut Veelgemaakte fouten: - Niet uitleggen wat Verbeeks opvatting inhoudt - Geen duidelijke argumentatie of de techniek van Thwaites de morele blik verandert - Alleen beschrijven wat Thwaites doet, zonder koppeling aan Verbeek - Geen verwijzing naar de brontekst/context Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2024/tijdvak-1/vraag/12 ## Vraag 13 – Plessner: Biologie en Excentriciteit Leg uit dat Plessner aansluit bij de biologische benadering van de mens. Leg vervolgens met het begrip 'excentriciteit' uit dat volgens Plessner de biologische benadering niet voldoende is om de mens te beschrijven. Wat kun je verwachten: Je moet twee dingen uitleggen. Eerst leg je uit hoe Plessner aansluit bij de biologische benadering van de mens. Daarna leg je uit, met behulp van het begrip 'excentriciteit', waarom de biologische benadering volgens Plessner niet voldoende is om de mens volledig te beschrijven. Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van Plessner kennen, specifiek zijn ideeën over de biologische benadering van de mens en het concept 'excentriciteit'. Je moet weten wat 'positionaliteit' inhoudt en hoe dit zich verhoudt tot zowel de biologische als de fenomenologische beschrijving van de mens. Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om de overeenkomsten tussen Plessners visie en de biologische benadering duidelijk te formuleren. Je moet het begrip 'excentriciteit' correct kunnen definiëren en uitleggen waarom dit begrip aantoont dat de biologische benadering ontoereikend is voor een complete beschrijving van de mens. Waar op letten: Let erop dat je beide delen van de vraag beantwoordt: zowel de aansluiting bij de biologische benadering als de ontoereikendheid daarvan door excentriciteit. Zorg ervoor dat je de kernbegrippen (zoals 'excentriciteit' en 'positionaliteit') correct en duidelijk uitlegt, en niet alleen benoemt. Vermijd algemene uitspraken; wees specifiek over Plessners argumentatie. Kernbegrippen: Plessner, biologische benadering, excentriciteit, positionaliteit, fenomenologische beschrijving Veelgemaakte fouten: - geen uitleg van aansluiting bij biologische benadering - geen uitleg van excentriciteit - geen uitleg waarom biologische benadering ontoereikend is - alleen termen noemen zonder uitleg Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2024/tijdvak-1/vraag/13 ## Vraag 14 – Adams' muziek als kennis: empirisme en constructivisme Jacobs legt uit dat voor Adams muziek een vorm van kennis is, een manier om ons ‘in contact te brengen met een realiteit die daarvoor nog ontoegankelijk was’. In de kennistheorie zijn er verschillende opvattingen over hoe kennis tot stand komt. Twee daarvan zijn het empirisme (bijvoorbeeld dat van Hume) en het constructivisme. 14 Leg uit dat Adams’ opvatting van muziek als kennis: – niet aansluit bij het empirisme. – wel kan aansluiten bij het constructivisme. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom Adams' opvatting van muziek als kennis niet past bij het empirisme en wel kan aansluiten bij het constructivisme. Je krijgt twee deelvragen die je beide moet beantwoorden. Wat moet je kennen: Je moet de kernbeginselen van het empirisme (met name Hume's variant) en het constructivisme kennen. Je moet ook de specifieke opvatting van Adams over muziek als kennis begrijpen, zoals beschreven in de vraagtekst. Wat moet je kunnen: Je moet de filosofische concepten van empirisme en constructivisme kunnen toepassen op een concrete casus (Adams' muziek). Je moet duidelijk en beargumenteerd kunnen uitleggen waarom Adams' opvatting wel of niet aansluit bij deze kennistheoretische stromingen. Je moet ook de relevante informatie uit de vraagtekst kunnen selecteren en gebruiken. Waar op letten: Let erop dat je voor beide delen van de vraag (niet aansluiten bij empirisme, wel aansluiten bij constructivisme) een duidelijke uitleg geeft. Zorg ervoor dat je de kern van elke kennistheorie correct weergeeft en deze direct koppelt aan Adams' specifieke ideeën over muziek. Vermijd algemene beschrijvingen van de theorieën zonder de verbinding met Adams te maken. Let ook op de valkuilen van verwarring tussen de twee stromingen. Kernbegrippen: kennistheorie, empirisme, constructivisme, zintuigelijke waarneming, verbeelding, Adams, Hume Veelgemaakte fouten: - Geen duidelijke uitleg van empirisme of constructivisme. - Niet specifiek verwijzen naar Adams' opvatting van muziek. - Alleen beschrijven wat empirisme/constructivisme is, zonder de koppeling met Adams' muziek te maken. - Verwarring tussen empirisme en constructivisme. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2024/tijdvak-1/vraag/14 ## Vraag 15 – Artonauten en de bestaanservaring van de mens Beargumenteer of artonauten volgens jou kunnen bijdragen aan het beantwoorden van de filosofische vraag naar de bestaanservaring van de mens. Betrek daarbij: – het voorbeeld van Adams of het voorbeeld van Thwaites, – hedendaagse grensvervagingen, en – de rol van technologie. Wat kun je verwachten: Je beargumenteert of artonauten kunnen bijdragen aan het beantwoorden van de filosofische vraag naar de bestaanservaring van de mens. Je moet hierbij specifiek verwijzen naar het voorbeeld van Adams of Thwaites, hedendaagse grensvervagingen en de rol van technologie. Wat moet je kennen: Je moet de concepten 'artonauten', 'bestaanservaring van de mens', 'hedendaagse grensvervagingen' en 'de rol van technologie' kennen. Je moet ook de voorbeelden van Adams en Thwaites uit de brontekst kennen en kunnen toepassen. Je moet inzicht hebben in de filosofische vraag naar de mens en hoe verschillende perspectieven hierop kunnen bijdragen. Wat moet je kunnen: Je moet een heldere en consistente argumentatie opbouwen. Je moet de gevraagde elementen (Adams/Thwaites, grensvervagingen, technologie) integreren in je argumentatie. Je moet een standpunt innemen en dit onderbouwen met relevante filosofische concepten en de gegeven voorbeelden. Je moet de brontekst kritisch kunnen lezen en de relevante informatie eruit kunnen filteren en toepassen. Waar op letten: Let erop dat je een duidelijke argumentatie geeft, niet alleen een beschrijving. Zorg ervoor dat je alle drie de gevraagde elementen (Adams/Thwaites, grensvervagingen, technologie) expliciet betrekt in je antwoord. Kies één van de twee voorbeelden (Adams óf Thwaites) en werk dit goed uit. Vermijd algemene uitspraken zonder concrete koppeling aan de bron of de filosofische vraag. Je moet een standpunt innemen over de bijdrage van artonauten. Kernbegrippen: Artonauten, Bestaanservaring van de mens, Grensvervagingen, Technologie, Filosofie van de mens, Empirisme, Constructivisme Veelgemaakte fouten: - Geen verwijzing naar Adams of Thwaites (of slechts één van de twee, terwijl de vraag 'of' toelaat) - Geen koppeling tussen artonauten en de filosofische vraag naar de bestaanservaring van de mens - Niet betrekken van hedendaagse grensvervagingen - Niet betrekken van de rol van technologie - Alleen beschrijven van de voorbeelden zonder argumentatie over de bijdrage van artonauten - Alleen een standpunt innemen zonder onderbouwing Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2024/tijdvak-1/vraag/15 ## Vraag 16 – Uitleg gewaarwording en reflectie met lichaamsschema en tekst 3 Volgens fenomenoloog Maxine Sheets-Johnstone gaat de gewaarwording van ons bewegende lichaam in de ruimte vooraf aan bewuste reflectie. Leg dit uit met – het begrip 'lichaamsschema', en – tekst 3. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de gewaarwording van het bewegende lichaam in de ruimte voorafgaat aan bewuste reflectie, volgens Maxine Sheets-Johnstone. Je gebruikt hiervoor het begrip 'lichaamsschema' en tekst 3. Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van Maxine Sheets-Johnstone kennen, in het bijzonder haar ideeën over fenomenologie, gewaarwording, bewuste reflectie, het lichaamsschema, geleefde ervaring en pre-reflectief bewustzijn. Je moet weten dat het lichaamsschema alle ruimtelijke beweging van het lichaam synthetiseert en een geleefde ervaring van het lichaam mogelijk maakt, waarop je pas later kunt reflecteren. Wat moet je kunnen: Je moet het begrip 'lichaamsschema' correct kunnen uitleggen in relatie tot de stelling van Sheets-Johnstone. Je moet tekst 3 kunnen analyseren en concrete voorbeelden uit de tekst kunnen gebruiken om de stelling van Sheets-Johnstone te illustreren, waarbij je duidelijk maakt dat de fysieke gewaarwording (bukkend, versnellend, duizelig, versnelde hartslag) voorafgaat aan de reflectie (wereld went, voelt reëel aan). Je moet de relatie tussen gewaarwording en bewuste reflectie helder kunnen formuleren. Waar op letten: Let erop dat je zowel het 'lichaamsschema' als 'tekst 3' gebruikt in je uitleg. Zorg ervoor dat je duidelijk maakt dat de gewaarwording (de fysieke beleving) chronologisch voorafgaat aan de bewuste reflectie. Vermijd alleen citeren uit tekst 3; je moet de link leggen met Sheets-Johnstone's theorie. Verwar gewaarwording niet met reflectie. Kernbegrippen: Maxine Sheets-Johnstone, lichaamsschema, gewaarwording, bewuste reflectie, fenomenologie, geleefde ervaring, pre-reflectief bewustzijn Veelgemaakte fouten: - Geen uitleg van 'lichaamsschema' - Geen concrete verwijzing naar tekst 3 - Alleen citeren uit tekst 3 zonder de link te leggen met Sheets-Johnstone's idee - Verwarring tussen gewaarwording en bewuste reflectie - Niet duidelijk maken dat gewaarwording voorafgaat aan reflectie Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2024/tijdvak-1/vraag/16 ## Vraag 17 – Descartes' dualisme en perspectieven Fenomenologen reageren op de dualistische filosofie van René Descartes, waarin de vraag naar de mens wordt beantwoord vanuit het eerstepersoonsperspectief en vanuit het derdepersoonsperspectief. Leg uit dat Descartes de vraag naar de mens beantwoordt vanuit *beide* perspectieven. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe René Descartes de vraag naar de mens beantwoordt vanuit zowel het eerstepersoonsperspectief als het derdepersoonsperspectief. Je moet voor elk perspectief een concrete verwijzing naar Descartes' filosofie geven. Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van René Descartes kennen, in het bijzonder zijn dualisme, het twijfelexperiment, het concept van de 'res cogitans' en de begrippen eerstepersoonsperspectief en derdepersoonsperspectief. Je moet weten hoe deze perspectieven zich verhouden tot de vraag naar de mens bij Descartes. Wat moet je kunnen: Je moet de begrippen eerstepersoonsperspectief en derdepersoonsperspectief correct kunnen definiëren en toepassen op de filosofie van Descartes. Je moet concrete voorbeelden uit Descartes' werk (zoals het twijfelexperiment of de res cogitans) kunnen gebruiken om je uitleg te onderbouwen. Je moet duidelijk kunnen maken hoe Descartes vanuit *beide* perspectieven de mens beschouwt. Waar op letten: Let erop dat je *beide* perspectieven uitlegt en dat je voor elk perspectief een duidelijke link legt met Descartes' filosofie. Vermijd het verwisselen van de perspectieven of het geven van een te algemene uitleg zonder concrete verwijzing naar Descartes. Zorg ervoor dat je uitleg specifiek ingaat op de 'vraag naar de mens'. Kernbegrippen: René Descartes, Dualisme, Eerstepersoonsperspectief, Derdepersoonsperspectief, Res cogitans, Introspectie, Twijfelexperiment Veelgemaakte fouten: - Alleen één perspectief uitleggen - De perspectieven verwisselen of verkeerd toelichten - Geen concrete verwijzing naar Descartes' filosofie (zoals twijfelexperiment of res cogitans) - De perspectieven niet uitleggen in relatie tot de vraag naar de mens Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2024/tijdvak-1/vraag/17 ## Vragen in dit examen ### Vraag 18 – Opgave 1 ### Vraag 19 – Opgave 1 ### Vraag 20 – Opgave 1 ### Vraag 21 – Opgave 1 ### Vraag 22 – Opgave 1 ### Vraag 23 – Opgave 1 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen VWO 2024 tijdvak 1 donderdag 23 mei 09.00 - 12.00 uur filosofie Dit examen bestaat uit 23 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 45 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Als bij een vraag een verklaring, uitleg of argumentatie gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of argumentatie ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. VW-0311-a-24-1-0 ### Pagina 2 Opgave 1 Avatar In de sciencefictionfilm Avatar ontmoeten mensen een inheemse bevolking van een andere planeet, de Na’vi: lange, blauwe, intelligente mensachtige wezens met een staart die in harmonie met de natuur leven. De mens Jake Sully krijgt de opdracht om contact te leggen met de Na’vi. Zijn hersenen en lichaam worden daartoe via speciale apparatuur draadloos verbonden met een Na’vi-lichaam; zijn ‘avatar’, dat speciaal voor dit doel is gekweekt (zie afbeelding hiernaast). Jake krijgt prikkels toegediend in zijn menselijke lichaam dat in een speciale machine in een laboratorium ligt. En ook zijn Na’vi-lichaam wordt zintuiglijk geprikkeld in de omgeving van de Na’vi waarin hij zich voortbeweegt. Andy Clark beschrijft de experimenten ‘pijn in het bureaublad’ en ‘de verlengde neus’. 1p 1 Leg met een van deze twee experimenten uit dat Jake volgens de opvatting van Clark kan leren omgaan met zijn Na’vi-lichaam. [FIGUUR: Een staande afbeelding van een Na'vi, een antropomorf wezen, met donker haar, blauwe huid met gestreepte patronen, en een speer in zijn hand.] In het begin beweegt Jake nog moeizaam en klungelig met zijn Na’vi-lichaam, maar al rennend, springend en zwemmend leert hij steeds beter zijn balans te houden. Met het verschil tussen de klungelige verhouding die Jake in het begin heeft tot zijn Na’vi-lichaam en de beheerste verhouding die hij er later toe heeft, kan worden uitgelegd wat Clarks begrippen ‘interface’ en ‘cyborg’ inhouden. 2p 2 Leg uit welk van deze twee begrippen past bij de verhouding die Jake in het begin tot zijn Na’vi-lichaam heeft. Leg vervolgens uit welk van deze twee begrippen past bij de verhouding die Jake later tot zijn Na’vi-lichaam heeft. Volgens Jos de Mul is de mens van nature kunstmatig, maar verandert de menselijke, humanistische identiteit door de omgang met techniek. 2p 3 Geef weer wat volgens De Mul het mensbeeld van het humanisme is. Leg vervolgens met een voorbeeld van hedendaagse techniek uit dat de humanistische identiteit van de mens volgens De Mul verandert door omgang met techniek. VW-0311-a-24-1-o 2 / 11 lees verder ### Pagina 3 Om contact te leggen met de Na'vi moet Jake door hen geaccepteerd worden als Na'vi. Maar in zijn begintijd wordt Jake door de echte Na'vi een ‘skxawng’ genoemd, een ‘idioot’. Jake beweegt zich niet alleen klungelig door het bos, maar gaat volgens de Na'vi ook respectloos om met de dieren en planten. Jake schaamt zich als hij ontdekt hoe hij genoemd wordt, waarna hij wil laten zien dat hij wel een goede Na'vi kan zijn. Frantz Fanon beschrijft hoe zijn bestaanservaring als zwarte man wordt gevormd door de blik van anderen. 2p 4 Leg met het voorbeeld van Jake als ‘skxawng’ uit dat Jakes bestaanservaring als Na’vi mede wordt gevormd door de blik van anderen. Leg vervolgens uit dat Jakes bestaanservaring niet wordt overstemd door de blik van anderen, zoals bij Fanon. In de film Avatar zijn alle levende wezens onderling verbonden, via een soort netwerk van draden, als een zenuwnetwerk. Via ‘zenuwdraden’ in het haar kan iedere Na’vi zichzelf verbinden met dit netwerk. Wanneer Jake eraan toe is, mag ook hij zijn ‘zenuwdraden’ verbinden met het dradennetwerk en ervaart hij de onderlinge verbondenheid van alles in de natuur en zijn eigen plek daarin. Dit is voor Jake ook een bestaanservaring. 1p 5 Leg met deze bestaanservaring van Jake uit dat bestaanservaringen een ethische dimensie hebben. Het dradennetwerk dat alles in het bos van de Na’vi verbindt, is niet louter fictie. Uit wetenschappelijk onderzoek is gebleken dat onze natuur ook zo’n uitgestrekt netwerk kent, maar dan van schimmels. Dit schimmelnetwerk, mycelium, is verbonden met de wortels van planten en bomen en is soms zichtbaar in de vorm van paddenstoelen. Ondergronds zorgt het mycelium voor de uitwisseling van informatie en voedsel tussen bomen. Oudere bomen kunnen water doorgeven aan jonge boompjes, waarbij hun eigen nakomelingen meer krijgen dan andere boompjes. Er is discussie over de vraag of bomen, net als mensen, handelingsvermogen hebben. 2p 6 Volgens Timothy Morton kun je zeggen dat bomen net als mensen handelingsvermogen hebben. Hij geeft hiervoor verschillende redenen. Leg met het voorbeeld van het mycelium een van de redenen van Morton uit dat bomen handelingsvermogen hebben, net als mensen. Geef vervolgens met het begrippenpaar ‘vrijheid en determinisme’ een argument dat bomen, in tegenstelling tot mensen, geen handelingsvermogen hebben. VW-0311-a-24-1-o 3 / 11 lees verder ► ►► ### Pagina 4 De onderlinge verbondenheid van alles in het bos van de Na’vi levert in de film Avatar een romantisch beeld van harmonie met de natuur op. Ook de wetenschappelijke ontdekking van het verbindende schimmelnetwerk leidt bij sommige mensen tot een beeld van een harmonieuze natuur. Zij wijzen erop dat ook voor mensen schimmels essentieel zijn. Ons voedsel, onze medicijnen en de kringloop van het leven zijn gebaseerd op de werking van schimmels. Mensen bestaan bovendien zelf voor een deel uit myceliumdraden, dat wil zeggen uit niet- menselijke wezens, namelijk schimmels. Volgens Morton is het belangrijk dat mensen meer ecologisch gaan denken, zodat de verbondenheid met allerlei andere levende wezens centraal staat. Maar deze manier van denken leidt volgens Morton niet tot een geruststellend besef van harmonie met de natuur. 1p 7 Leg uit dat ecologisch denken over het mycelium volgens Morton niet zal leiden tot een geruststellend besef van harmonie met de natuur. Schimmels produceren stoffen waarvan medicijnen tegen infectieziektes kunnen worden gemaakt: antibiotica. Lang werd dit gezien als definitieve oplossing voor ziektes als longontsteking en bloedvergiftiging, maar inmiddels blijken bacteriën resistent te kunnen worden. Resistentie bacteriën kunnen zorgen voor vrijwel onbeheersbare uitbraken van infectieziektes. Bruno Latour legt met zijn actor-netwerktheorie uit dat de grens tussen menselijk en niet-menselijk is vervaagd. 2p 8 Leg uit dat de grens tussen menselijk en niet-menselijk volgens Latour is vervaagd. Gebruik daarbij: – de actor-netwerktheorie, en – het voorbeeld van antibiotica. In de film Avatar willen de mensen het bos van de Na’vi vernietigen om er grondstoffen te kunnen winnen. Omdat het Jake niet lukt om de mensen te overtuigen van de waarde van het bos, sluit hij zich aan bij de Na’vi. Latour stelt voor om een Parlement van de dingen op te richten. 2p 9 Leg met het voorbeeld van het bos van de Na’vi uit dat Latour een voorstander is van de oprichting van een Parlement van de dingen. Beargumenteer met een voorbeeld of jij denkt dat het goed is om een Parlement van de dingen op te richten. VW-0311-a-24-1-0 4 / 11 lees verder ### Pagina 5 Opgave 2 Artonauten Volgens schrijver Ruben Jacobs kan de ontwikkeling van technologie worden beschreven aan de hand van de wijze waarop de wereld wordt verkend. Zo waren er argonauten (zeevaarders), die op zoek gingen naar nieuwe plekken om koloniën te stichten en handel te drijven. Vanaf de industriële revolutie ontstaat er met de uitvinding van de luchtballon een nieuw type ‘-naut’, de aeronaut, die de wereld verkent vanuit de lucht: tekst 1 Vanaf het moment dat de ballonvaart en de fotografie samenkomen, heeft [...] niet alleen God maar ook de mens toegang gekregen tot het aanschouwen van de Aarde vanaf de hemel. [...] Het is hier de techniek die de wereld opnieuw ontsluit en iets toevoegt aan het menselijk waarnemingsrepertoire. Als er tegenwoordig iemand in een vergaderruimte spreekt van een zogeheten ‘helikopterblik’, dan is het goed om te beseffen dat een dergelijk denkbeeldig perspectief niet mogelijk was zonder alle foto’s, landkaarten en prenten die in de negentiende eeuw vanuit de lucht werden gemaakt en onder de, aan de grond gebonden, aardbewoners werden verspreid. Zonder de aeronaut geen vliegtuig, zonder vliegtuig geen helikopter, zonder helikopter geen ‘helikopterblik’. bron: Ruben Jacobs, Artonauten. Op expeditie in het Antropoceen, 2018 Jacobs stelt in tekst 1 dat de komst van de luchtballon zorgt voor een nieuw begrip van ruimte. Volgens George Lakoff en Mark Johnson zit ons taalgebruik vol met metaforen. Zij maken daarbij onderscheid tussen oriënterende en ontologische metaforen. 3p 10 Leg met een voorbeeld uit wat oriënterende metaforen zijn. Leg vervolgens met een voorbeeld uit wat ontologische metaforen zijn. Beargumenteer tot slot of jij het eens bent met de stelling van Jacobs. Gebruik daarbij de opvatting van Lakoff & Johnson over oriënterende metaforen. De metafoor van de helikopterblik in tekst 1 is een voorbeeld van hoe nieuwe technieken kunnen leiden tot nieuwe perspectieven op de wereld. Piet Vroon en Douwe Draaisma gaan nog een stap verder in hun opvatting over wat de invloed van metaforen uit wetenschap en techniek kan zijn. 2p 11 Leg de opvatting van Vroon & Draaisma uit dat mensbeelden historisch contingent zijn. Leg vervolgens in welk opzicht deze opvatting van Vroon & Draaisma verschilt van die van Jacobs in tekst 1. VW-0311-a-24-1-0 5 / 11 lees verder ►►► ### Pagina 6 Volgens Jacobs is in deze eeuw door klimaatverandering en de kwetsbaarheid van het ecosysteem een nieuw type verkenner nodig, de artonaut, die niet alleen wetenschap en technologie, maar ook de verbeelding van de kunstenaar inzet om de verhouding tussen mens en natuur te onderzoeken. [FIGUUR: Mannen in pakken tussen geiten op een hellend veld.] Hij noemt Thomas Thwaites als voorbeeld van zo'n artonaut, die onderzoekt of hij in het bewustzijn van een ander dier kan kruipen. Met een speciaal pak met prothesen leeft Thwaites tussen de geiten (zie afbeelding hiernaast). Hij houdt het maar drie dagen vol. Toch is het experiment volgens Jacobs niet mislukt. Volgens Jacobs leidt Thwaites' experiment tot vragen over wat de mens tot mens maakt en of techniek onze morele blik op andere dieren verandert. Volgens Peter-Paul Verbeek transformeert techniek het moreel handellingsvermogen van de mens. 2p 12 Leg deze opvatting van Verbeek uit. Beargumenteer vervolgens met Verbeeks opvatting of de techniek die Thwaites gebruikt volgens jou de morele blik op dieren zal veranderen. 2p 13 Leg uit dat Plessner aansluit bij de biologische benadering van de mens. Leg vervolgens met het begrip 'excentriciteit' uit dat volgens Plessner de biologische benadering niet voldoende is om de mens te beschrijven. Een ander voorbeeld van een artonaut is componist John Adams. Met zijn muziek verkent hij de grensgebieden tussen natuur en cultuur, landschap en verbeelding. Adams zegt hierover: tekst 2 Door de jaren heen heb ik muziek ontdekt in de zang van vogels, in de uitgestrektheid van de toendra, van gebergten en de zee, in rotsformaties [...]. Ik heb muziek ontdekt in regen, [...] in bosbranden, in water vallen en tsunami's, in de resonerende stilte van veertig graden onder nul en in het razen en zoemen van het stadsverkeer. Ik ontdek overal en altijd om me heen muziek. [...] Wij zijn ondergedompeld in muziek. De Aarde onder ons, de lucht om ons heen en de hemel boven ons zijn gevuld met trillingen. De meeste trillingen liggen buiten het bereik van ons gehoor. bron: Ruben Jacobs, Artonauten. Op expeditie in het Antropoceen, 2018 VW-0311-a-24-1-o 6 / 11 lees verder ### Pagina 7 Jacobs legt uit dat voor Adams muziek een vorm van kennis is, een manier om ons 'in contact te brengen met een realiteit die daarvoor nog ontoegankelijk was'. In de kennistheorie zijn er verschillende opvattingen over hoe kennis tot stand komt. Twee daarvan zijn het empirisme (bijvoorbeeld dat van Hume) en het constructivisme. 2p 14 Leg uit dat Adams' opvatting van muziek als kennis: – niet aansluit bij het empirisme, – wel kan aansluiten bij het constructivisme. De verkenningen van de 19e-eeuwse ‘-nauten’ van land, water en lucht maakten het volgens Jacobs mogelijk dat mensen de aarde steeds meer gingen beheersen en uitbuiten. Volgens hem hebben we nu juist artonauten nodig, die met kunst, wetenschap en techniek een nieuwe relatie van de mens ten opzichte van een steeds grilliger wordende natuur kunnen onderzoeken. 3p 15 Beargumenteer of artonauten volgens jou kunnen bijdragen aan het beantwoorden van de filosofische vraag naar de bestaanservaring van de mens. Betrek daarbij: – het voorbeeld van Adams of het voorbeeld van Thwaites, – hedendaagse grensvervagingen, en – de rol van technologie. VW-0311-a-24-1-o 7/11 lees verder ►►► ### Pagina 8 Opgave 3 VR Virtual reality (VR) is een digitale werkelijkheid waarin je kunt rondkijken, bewegen en handelen. Journalist Thomas Heerman van Voss onderzoekt hoe het is om een VR-spel te spelen. Hij gaat hiervoor naar een grote, lege hal: tekst 3 Ik krijg een helm opgezet met bril eraan en een plastic geweer in mijn handen gedrukt. [...] Een paar minuten later [hol ik] door die troosteloze ruimte, bukkend, versnellend, en volledig in beslag genomen door de virtuele vlotten waar [ik] op [moet] terechtkomen, de smalle trappetjes waar ik werkelijk duizelig van word, de zombies die af en toe uit het niets opduiken en mijn hartslag doen versnellen. Het wonderlijke is hoe snel dit alles went: deze wereld, die eigenlijk geen moment voelt als nep en veel meer indruk maakt dan wat ik tot dusverre heb meegemaakt. bron: Thomas Heerman van Voss, Blijf je nog wel jezelf als virtual reality je zintuigen overneemt?, NRC, 2022 Volgens fenomenoloog Maxine Sheets-Johnstone gaat de gewaarwording van ons bewegende lichaam in de ruimte vooraf aan bewuste reflectie. 2p 16 Leg dit uit met: — het begrip ‘lichaamsschema’, en — tekst 3. Fenomenologen reageren op de dualistische filosofie van René Descartes, waarin de vraag naar de mens wordt beantwoord vanuit het eerstepersoons perspectief en vanuit het derdepersoonsperspectief. 2p 17 Leg uit dat Descartes de vraag naar de mens beantwoordt vanuit beide perspectieven. VW-0311-a-24-1-o 8 / 11 lees verder ►►► ### Pagina 9 Psycholoog Louis Zantema behandelt met behulp van een VR-spel patiënten met chronische pijn. De patiënten lopen in werkelijkheid rond in een lege game-hal, maar virtueel gaan ze op reis in hun eigen lichaam. Dankzij het spel vermindert hun pijnervaring. tekst 4 ‘Wie de VR-bril opzet, duikt letterlijk het eigen zenuwstelsel in’, zegt Zantema. Gebruikers beginnen op de plek waar ze pijn voelen, bijvoorbeeld in de onderrug. In de virtuele wereld zijn de pijnpunten zichtbaar in de vorm van een klein rood bolletje. Die plekken moeten worden beschoten als in een schietspel. bron: Nikki Catlender, Pijn bestrijden met VR-bril? Fries bedrijf wint er prestigieuze prijs mee, NOS Nieuws, 2019 Volgens hoogleraar chirurgie Harry van Goor heeft deze VR-therapie een duidelijk effect op patiënten. Mensen met chronische pijn trainen in het spel hun brein om de abnormaal overgevoelige reactie op zenuwprikkels te verminderen. Op hersenfilmpjes ziet Van Goor dat het brein minder heftig reageert op pijn wanneer iemand de VR-bril draagt. Volgens Dick Swaab zijn wij ons brein. Hubert Dreyfus heeft bezwaren tegen opvattingen zoals deze opvatting van Swaab. 3p 18 Leg uit dat Swaab de opvatting van Van Goor kan ondersteunen vanuit de opvatting dat wij ons brein zijn. Beargumenteer vervolgens of jij het eens bent met Swaabs opvatting dat wij ons brein zijn. Gebruik daarbij: – Dreyfus’ kritiek op de opvatting dat wij ons brein zijn, en – het voorbeeld van het VR-spel om pijn te verminderen. 2p 19 Het VR-spel zou ook begrepen kunnen worden vanuit 4E-cognitie. Leg met tekst 4 de 4E-begrippen ‘extended’ en ‘enactive’ uit. VW-0311-a-24-1-o 9/11 lees verder ► ►► ### Pagina 10 VR inspireert ook kunstenaars. De tentoonstelling $UFO$ (Unidentified Fluid Other) toont werk van kunstenaars die proberen om nieuwe technologie te doorgronden en nieuwe, virtuele realiteiten te creëren. Bij het kunstwerk $Foreign Nature$ (zie afbeelding hieronder) komen toeschouwers in een ruimte waar de vloer en muren lijken te verdwijnen. Projecties van voortdurend veranderende bouwwerken wekken de suggestie van een eindeloze, bewegende ruimte met diepte. [FIGUUR: Een zwart-witafbeelding van een artistieke, driedimensionale ruimte met geometrische en organische structuren, en silhouetten van mensen die rondlopen.] Sommige mensen raken gedesoriënteerd door het kunstwerk, omdat de projecties onder door en langs hen heen bewegen en telkens veranderen; de toeschouwers zien dus geen vloer meer, maar staan daar wel zelf op stil. Voor de projecties heeft de kunstenaar gebruikgemaakt van een softwareprogramma dat wiskundige formules vertaalt naar projecties die telkens van diepte, vorm en kleur veranderen. Volgens Petran Kockelkoren verandert technologie onze waarneming. Hij verduidelijkt dit met het voorbeeld van de trein. 3p 20 Leg met het voorbeeld van treinziedtes uit wat Kockelkoren bedoelt met ‘de inlijving van techniek’. Beargumenteer vervolgens of jij denkt dat er bij het kunstwerk $Foreign Nature$ op eenzelfde manier sprake kan zijn van inlijving. Gebruik daarbij Kockelkorens begrippen ‘decentreren’ en ‘recentreren’. VW-0311-a-24-1-o 10 / 11 lees verder ► ► ► ### Pagina 11 In een ander kunstwerk, *ENTER*, wordt het lichaam van toeschouwers gescand. Dat gescande lichaam verschijnt vervolgens levensgroot in grove pixels in de tentoonstellingsruimte. De bewegingen van je lichaam worden via sensoren en een algoritme omgezet in klanken. Op het tekstbordje staat te lezen: ‘Op het moment dat je technologie gebruikt, neem je deel aan uploaden van data. In dit kunstwerk word ook jij een datastroom.’ De kunstenaar suggereert vervolgens dat de betekenis van *ENTER* niet vastligt. Jouw datastroom kan je 15 minutes of fame opleveren, maar ook een ongewenste zichtbaarheid. Yuval Noah Harari denkt dat de vervaging van de grens tussen fysieke en niet-fysieke verschijnselen betekent dat het geloof in de mens als authentiek zelf zal plaatsmaken voor dataïsme. 2p 21 Leg uit dat het algoritme in *ENTER* een voorbeeld is van het vervagen van de grens tussen fysiek en niet-fysiek. Beargumenteer vervolgens met het voorbeeld van het kunstwerk *ENTER* of jij het met Harari eens bent dat het geloof in de mens als authentiek zelf zal plaatsmaken voor dataïsme. Volgens Karen Barad is de grens tussen fysieke en niet-fysieke verschijnselen niet meer goed te trekken. Zij spreekt van ‘intra-actie’. 1p 22 Leg met het voorbeeld van het kunstwerk *ENTER* uit wat Barad bedoelt met intra-actie. In de tentoonstelling wijst een virtuele figuur de bezoekers de weg. Deze figuur is niet mannelijk en niet vrouwelijk en stelt voortdurend vragen aan de bezoekers over wat het betekent om mens te zijn. Een van de vragen is of virtuele werelden mensen de mogelijkheid geven om hun identiteit vorm te geven buiten de bekende hokjes. Het museum zelf beantwoordt deze vraag met de stelling dat in een virtuele wereld, waar de menselijke identiteit data is geworden, iedereen ‘anders’ is en dat het nog ongeïdentificeerd en fluïde is wie mensen zullen zijn of worden. Vandaar de titel van de tentoonstelling: *Unidentified Fluid Other*. Miriam Rasch onderzoekt de verhouding tussen data en mens. Zij gebruikt het begrip ‘else’. 1p 23 [FIGUUR: Een abstracte afbeelding van een gestileerde figuur met golvende lijnen.] Beargumenteer met Rasch’ begrip ‘else’ of jij het met het museum eens bent dat in een virtuele wereld iedereen een *unidentified fluid other* is. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift. VW-0311-a-24-1-o 11 / 11 einde