# Eindexamen Filosofie VWO 2023 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2023/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2023

tijdvak 2
tijdsduur: 3 uur

filosofie

Dit examen bestaat uit 23 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 46 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen worden.

Als bij een vraag een verklaring, uitleg of argumentatie gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of argumentatie
ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

VW-0311-a-23-2-0

### Pagina 2

Opgave 1 Opiaten in de Verenigde Staten

De Verenigde Staten (VS) hebben al jaren te maken met een
opiatencrisis. Opiaten zijn legale pijnstillers die worden voorgeschreven
na zware operaties of bij ernstige ziektes die hevige, chronische pijn
veroorzaken. Het nadeel van opiaten is dat ze verslavend zijn.
In de VS schrijven artsen sinds de jaren '90 veel opiaten voor. Inmiddels
zijn miljoenen Amerikanen verslaafd aan deze pijnstillers, met
verregaande gevolgen. Zo zijn sommige opiaatverslaafden hun baan en
huis kwijtgeraakt, of ze verwaarlozen hun kinderen. Bovendien is een half
miljoen Amerikanen gestorven aan een overdosis.
Over wie verantwoordelijk is voor deze opiatencrisis, lopen de meningen
uiteen. Er wordt zowel gewezen naar hebzuchtige farmaceuten en de vrije
markt als naar de opiaatverslaafden zelf.
Volgens journalist Patrick Raddea Keefe ligt de verantwoordelijkheid bij
farmaceuten die zich gewetenloos verrijken met de verkoop van opiaten.
De farmaceutenfamilie Sackler misbruikte volgens hem de verslavende
werking van opiaten om een miljardenwinst te maken.
Volgens anderen kun je dit de Sacklers niet kwalijk nemen. Zij handelen
immers volgens de regels van de vrije markt: niet de Sacklers, maar de
Amerikaanse medicijnmarkt is verantwoordelijk voor de opiatencrisis.
Volgens de Sacklers zelf verdienen zij hun geld op een eerlijke manier
met wettelijk goedgekeurde pijnstillers die goed werken. Verslaving is
volgens hen het gevolg van verkeerd gebruik van de pijnstillers. En de
mensen die deze pijnstillers nemen, zijn zelf verantwoordelijk voor hoe ze
met hun medicijnen omgaan.

3p 1 Geef aan wat de neoklassieke economische opvatting over hebzucht als
aanjager van economische ontwikkeling inhoudt.
Leg vervolgens uit dat het standpunt van de Sacklers over
verantwoordelijkheid te verdedigen is vanuit deze neoklassieke opvatting.
Geef tot slot vanuit de verslaafde gebruikers een argument tegen de
neoklassieke opvatting van de Amerikaanse medicijnmarkt, met het begrip
'autonomie'.

De Sacklers stuurden, ondanks de verslavende werking van de
pijnstillers, vertegenwoordigers naar artsen om hen met reizen en diners
te verleiden meer pijnstillers voor te schrijven aan patiënten met
chronische pijn. Succesvolle vertegenwoordigers kregen hoge bonussen,
ook als uit verkoopanalyses bleek dat er artsen waren die zo veel pillen
per week uitschreven dat patiënten wel verslaafd moesten zijn geraakt.
Volgens Keefe blijkt uit deze agressieve manier van reclame maken voor
hun verslavende pijnstiller dat de Sacklers uit waren op eigen gewin.
Immanuel Kant zou deze handelwijze van de Sacklers onvrij noemen. De
goede wil is volgens hem het grondprincipe van ons handelen.

1p 2 Leg uit dat de goede wil volgens Kant een absolute waarde is.
1p 3 Leg uit dat de Sacklers volgens Kant niet gehandeld hebben volgens de
specifieke eis van de wetsvorm van het goede handelen.

VW-0311-a-23-2-0 2 / 11 lees verder

### Pagina 3

Keeffe beschrijft dat de Amerikaanse overheidsinstantie die medicijnen
goedgekeurt, is beïnvloed door de Sacklers. De inspecteur die de pijnstiller
van de Sacklers goedkeurde, kreeg daarna een fantastische baan bij de
Sacklers. Achteraf bleek dat hij tijdens de goedkeuringsprocedure
meeschreef aan de bijsluiter, waarin staat dat de pijnstiller bij lage
dosering niet verslavend is. Daarbij was informatie achtergehouden:

tekst 1

In een van de klinische studies [...] met patiënten [...] meldden twee van de
zeven proefpersonen dat ze ontwenningsverschijnselen kregen als ze stopten
met het nemen van zelfs lage doses van het medicijn. Toch beweert de bijsluiter
[...] dat patiënten met doses van 60 mg of lager onmiddellijk kunnen stoppen
zonder bijwerkingen.

bron: Patrick Radden Keefe, Het pijnstillerimperium, 2021

1p 4 Keeffe oordeelt dat de claim van de Sacklers dat ‘hun opiaat niet
verslavend is bij lage dosering’ niet waar is.
Leg met tekst 1 uit dat de claim van de Sacklers niet waar is, maar
volgens het logisch positivisme van de Wiener Kreis in principe wel
wetenschappelijk is.

2p 5 Keeffe suggereert bovendien dat er bij de goedkeuring van het opiaat niet
is voldaan aan de eis van waardevrijheid. Naast ‘waardevrijheid’ wordt er
in de wetenschapsfilosofie ook gesproken van ‘waardegebondenheid’.
Geef weer wat het begrippenpaar ‘waardevrijheid en
waardegebondenheid’ inhoudt.
Geef vervolgens met dit begrippenpaar kritiek op het goedkeuren van het
opiaat van de Sacklers.

2p 6 Alsdair MacIntyre zou wijzen op het gebrek aan deugden binnen het
bedrijf van de Sacklers.
Volgens MacIntyre kunnen praktijken zonder deugden de corrumperende
macht van instituties niet weerstaan.
Leg dit uit voor het bedrijf van de Sacklers als institutie, met:
– MacIntyres onderscheid tussen interne en externe goederen, en
– een van MacIntyres deugden.

VW-0311-a-23-2-o
3 / 11
lees verder ►►►


### Pagina 4

2p 7 MacIntyre gebruikt in zijn opvatting over praktijken de opvattingen van Aristoteles over deugd en geluk.
Leg uit dat MacIntyre met zijn opvatting over praktijken het deugdbegrip van Aristoteles actualiseert. Ga daarbij in op:
— Aristoteles’ opvatting dat deugdzaamheid uitsluitend bereikt kan worden binnen de polis, en
— Aristoteles’ opvatting dat de volkomen deugd niet is weggelegd voor de massa.

Als je ervan uitgaat, zoals de Sacklers doen, dat mensen zelf verantwoordelijk zijn voor verslaving, dan zou je de opiatencrisis kunnen oplossen door patiënten met chronische pijn consumptief weerbaar te maken. Een andere manier om de crisis op te lossen is het inperken van de neoliberale marktlogica van de medicijnmarkt, bijvoorbeeld door agressieve reclame voor verslavende medicijnen te verbieden. Joan Tronto wijst op twee tegengestelde visies op zorg en de vrije markt: de visie dat de kwaliteit van zorg beter wordt door de vrije markt en haar eigen visie dat de vrije markt schadelijk is voor de kwaliteit van de zorg. Verdedig beide visies met pijnstillers als voorbeeld. Beargumenteer vervolgens met welk van deze twee visies op zorg en de vrije markt jij het eens bent. Gebruik daarbij:
— een opvatting over consumptieve weerbaarheid van patiënten die verslavende medicijnen krijgen voorgeschreven, en
— een opvatting over het begrenzen van de neoliberale marktlogica op de medicijnmarkt.

4p 8
De Sacklers en hun bedrijf zijn in de loop der jaren veelvuldig aangeklaagd door artsen, ziekenhuizen, apothekers en verschillende Amerikaanse staten. Die rechtszaken zijn jarenlang voor enkele miljoenen of zelfs miljarden geschikt. Dat betekent dat de Sacklers nooit juridisch zijn veroordeeld voor het veroorzaken van verslavingen aan hun pijnstillers en sterfgevallen door overdoses, hoewel de juridische pogingen tot een veroordeling nog steeds worden ondernomen. De juridische afdeling van het bedrijf van de Sacklers is gigantisch en bestaat uit de beste en duurste advocaten van het land. Het bedrijf past in het Angelsaksische model van de vrije markt.
Beargumenteer met het onderscheid tussen recht en moraal of het Angelsaksische model volgens jou een goede invulling is van de vrije markt. Gebruik hierbij het voorbeeld van het bedrijf van de Sacklers.

1p 9
VW-0311-a-23-2-o 4 / 11 lees verder ►►►

### Pagina 5

Dit is een examenpagina die valt onder de categorie 'opgave'. Het bevat tekstuele informatie en een visueel element ter ondersteuning van een vraag over economische concepten. De pagina richt zich op de 'Donuteconomie' als alternatief voor de traditionele focus op economische groei. 

Visuele elementen: Een diagram van een 'Donut-economie' is prominent aanwezig. Dit figuur is een schematische weergave van een donut, met de binnenste ring (het 'gat') gelabeld als 'basisvoorzieningen' en de buitenste ring (de 'korst') als 'grenzen van de planeet'. De ruimte tussen deze twee ringen wordt aangeduid als 'Veilige & rechtvaardige ruimte voor de mensheid'.

Wiskundige/wetenschappelijke concepten: De pagina introduceert geen complexe wiskundige formules, maar behandelt economische theorieën en modellen. Centrale concepten zijn bruto nationaal product (BNP), economische groei, de vrije markt, het perspectief van Karl Marx op kapitaal en het 'goede leven', en de 'Donuteconomie' van Kate Raworth. Deze laatste integreert ecologische grenzen (zoals klimaatcrisis, oceaanverzuring, biodiversiteitsverlies) en sociale grondslagen (basisvoorzieningen zoals eten, zorg, onderwijs, huisvesting, politieke inspraak en inkomen) in een nieuw economisch raamwerk.

Wat van de student gevraagd wordt: De student moet de rol van het kapitaal uitleggen volgens Karl Marx in relatie tot de vrije markt, met inbegrip van de focus op economische groei en de gespannen voet tussen deze groei en het 'goede leven'. Dit vereist inzicht in zowel historische economische theorieën als moderne duurzaamheidsmodellen.

### Pagina 6

Dit is een examenpagina (pagina 6 van 11) met opgaven over filosofie, economie en maatschappij. Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen aanwezig, wel is er een tekstfragment (tekst 3) dat als bron dient voor een van de opgaven. De pagina richt zich op verschillende kritieken, theorieën en concepten rondom economie, natuur en het goede leven. Specifieke concepten die aan bod komen zijn: Martha Nussbaums 'capabilities approach', Raworths 'donutmodel' en 'regeneratieve economie', Bruno Latours kritiek op het 'subject-objectschema', en Martin Heideggers onderscheid tussen 'natuur als bestelbaar bestand' en 'natuur als physis'.

Van de student wordt gevraagd om: (11) Nussbaums kritiek op het bnp weer te geven, een overeenkomst tussen haar 'capabilities approach' en Raworths 'donutmodel' te benoemen, en vanuit Raworths model een kritiekpunt op Nussbaums benadering te formuleren (3 punten). (12) Latours kritiek op het subject-objectschema te beargumenteren als kritiek op Raworths regeneratieve economie (1 punt). (13) Heideggers onderscheid tussen 'bestelbaar bestand' en 'physis' uit te leggen, en te beargumenteren of Raworths 'regeneratieve economie' een duurzame relatie tussen mens en natuur kan opleveren, gebruikmakend van Heideggers concepten (2 punten).

De vragen vereisen diepgaande analyse en vergelijking van filosofische en economische theorieën, evenals het vermogen om kritisch te reflecteren en beredeneerde argumenten te formuleren. De complexiteit ligt in het verbinden van verschillende denkers en hun ideeën over mens, natuur en economie.

### Pagina 7

Volgens Raworth werd in de economische wetenschap van de twintigste
eeuw de mens geportretteerd als ‘homo economicus’: een op zichzelf
gericht, berekenend, concurrerend en onverzadigbaar wezen. Dit
mensbeeld vormt de basis voor het economische model gericht op groei.
Raworth stelt dat een nieuw verhaal nodig is, gebaseerd op een nieuw
mensbeeld. Een van de onderdelen van dat verhaal is een nieuwe kijk op
wat de maatschappij is:

tekst 4
Ongeacht of het nu gebeurt door middel van lokale sportverenigingen of
internationale festivals, feit is dat we normen, regels en relaties creëren die ons
in staat stellen om met elkaar samen te werken en op elkaar te bouwen. Deze
connecties zorgen voor sociale cohesie en voorzien in fundamentele menselijke
behoeften als participatie, ontspanning, bescherming en het gevoel ergens bij te
horen. [...]
Het is duidelijk dat de levendigheid van een economie afhankelijk is van het
vertrouwen, de normen en de wederkerigheid die binnen een maatschappij
worden gekoesterd.

bron: Kate Raworth, Donuteconomie, 2017

Het mensbeeld van de homo economicus kan in verband gebracht worden
met een atomaire vrijheidsopvatting.
Georg Hegel bekritiseert deze vrijheidsopvatting met een analyse van de
burgerlijke maatschappij als specifieke sfeer van de zedelijkheid.
3p 14 Leg met tekst 4 Hegels opvatting uit dat vrijheid niet verwerkelijkt kan
worden zonder de burgerlijke maatschappij.
Geef vervolgens weer wat Hegels begrip van Anerkennung inhoudt.
Beargumenteer tot slot of een mensbeeld gebaseerd op Hegels begrip
van Anerkennung volgens jou leidt tot een ander economisch model dan
het model gericht op groei dat is gebaseerd op het mensbeeld van de
homo economicus.

VW-0311-a-23-2-0 7/11 lees verder ►►►

### Pagina 8

Raworth vindt dat de sociale kant van mensen actief gestimuleerd moet
worden. Ze pleit voor het gebruik van nudges, kleine prikkels om mensen
in de richting van gewenst gedrag te duwen. Ze geeft het voorbeeld van
het stimuleren van milieubewust gedrag door borden bij het tankstation
die oproepen tot het controleren van de bandenspanning. Op het ene bord
stond dat de juiste bandenspanning leidt tot kostenbesparing, op het
andere stond dat dit beter is voor het milieu. De eerste oproep leidde niet
tot gedragsverandering, de tweede wel.
Raworth trekt uit dit soort voorbeelden de conclusie dat we mensen niet
moeten aanspreken op hun rationele eigenbelang, maar op hun
intrinsieke motivatie voor een algemeen belang.
Foucaults opvatting van macht is gebaseerd op de wijze waarop moderne
instituties macht uitoefenen.
2p 15 Geef met Foucaults opvatting van macht:
- een argument voor Raworths opvatting dat intrinsieke motivatie voor
een algemeen belang actief gestimuleerd moet worden, en
- een argument tegen Raworths opvatting dat intrinsieke motivatie voor
een algemeen belang actief gestimuleerd moet worden.
VW-0311-23-2-o 8 / 11 lees verder ► ► ►

### Pagina 9

Opgave 3 Hoe de mens een batterij werd

Een paar jaar geleden lanceerde Adidas de reclame / am positive energy.
Een filmpje toont twee sportende vrouwen die energiek door een stad
rennen en een vrouw die vol overgave staat te dansen op straat. Op een
affiche dat bij de campagne hoort, kijkt een vrouw in sportkleding stoer de
camera in. Op een ander affiche staat een hardloopschoen afgebeeld,
klaar om mee weg te rennen. Volgens sommigen gaat de campagne niet
alleen over sport, maar wil Adidas hiermee ook een sterk vrouwbeeld
neerzetten.
De reclame van Adidas kan worden opgevat als een voorbeeld van
marxteconomische spiritualisering, die twee implicaties kent.
1p 16 Beargumenteer met een van deze twee implicaties van
marxteconomische spiritualisering of de Adidas-reclame volgens jou een
goede bijdrage aan zingeving is.

In onze tijd is het begrip ‘energie’ centraal komen te staan. Dit is terug te
zien in een veelgebruikte metafoor: de mens als oplaadbare batterij. Veel
mensen willen levenslustig, energiek en enthousiast zijn, en om dit te
bereiken proberen zij zich op te laden met energydrinks, vitaminepillen en
superfoods. Na een tegenslag doen ze nieuwe energie op met yoga,
powernaps en hardlopen.
Volgens Nussbaum wordt het menselijk leven gekenmerkt door
kwetsbaarheid. Zij onderscheidt twee strategieën voor de omgang met
kwetsbaarheid.
2p 17 Beargumenteer of de metafoor van de mens als oplaadbare batterij
volgens jou past bij het goede leven, met:
– een strategie van Nussbaum voor de omgang met kwetsbaarheid, en
– een definitie van zin die ingaat op kwetsbaarheid.

De nadruk op energie is kenmerkend voor de huidige
prestatiesmaatschappij. Volgens sommigen is de prestatiesmaatschappij de
oorzaak van het grote aantal mensen met een burn-out. Bij een burn-out
raakt iemand lichamelijk en geestelijk uitgeput of opgebrand door
langdurige stress.
Wie in een prestatiesmaatschappij zijn vrijheid probeert te verwerkelijken
via de vrije markt, stuit daarbij op een paradox.
1p 18 Leg met het begrip ‘individualiserende ideologie’ uit dat deze paradox een
toename van het aantal burn-outs kan verklaren.

VW-0311-23-2-o 9/11 lees verder

### Pagina 10

Herstellen van een burn-out in de context van de prestatiemaatschappij
betekent voor veel mensen een zoektocht naar meer autonomie. Hierbij
maakt het verschil of je bijvoorbeeld uitgaat van autonomie als rationele
bepaling van plichten of van autonomie als authenticiteit.
3p 19 Geef de opvatting van autonomie als de rationele bepaling van plichten
weer.
Geef vervolgens de opvatting van autonomie als authenticiteit weer.
Beargumenteer tot slot met een afweging van deze twee opvattingen van
autonomie vanuit welke opvatting herstel van een burn-out in een
prestatiemaatschappij volgens jou het best mogelijk is.

Volgens de hedendaagse filosoof Byung-Chul Han gaat achter onze
obsessie met energie en presteren een grote onzekerheid schuil. Omdat
het geloof in een hiernamaals bij veel mensen is verdwenen, is in onze
tijd het besef van eindigheid steeds definitiever geworden. Veel mensen
hebben het gevoel dat alles in dit leven moet gebeuren. Hierdoor schieten
we volgens Han in een nerveuze hyperactiviteit.
Ook Friedrich Nietzsche ziet dat de mens altijd maar hyperactief bezig is
en schrijft in zijn aforisme ‘het gebrek van de bezigen’:

tekst 5

De bezigen ontbreekt het gewoonlijk aan een hogere activiteit […], in dat opzicht
zijn ze lui. [..] De bezigen rollen als een rollende steen, even dom als
mechanica.

bron: Friedrich Nietzsche, Menselijk, al te menselijk, 1878

In tegenstelling tot de ‘bezigen’ uit tekst 5, heeft de Übermensch volgens
Nietzsche het nihilisme overwonnen. Dit idee van de Übermensch is van
invloed geweest op de ontwikkeling van de westerse cultuur.
2p 20 Leg uit dat het idee van de Übermensch invloed heeft gehad op de
westerse cultuur, met:
– Nietzsches opvatting van nihilisme, en
– Nietzsches voorbeeld van ‘de bezigen’.

De middeleeuwse theologale deugden geloof, hoop en liefde kunnen
mogelijk een tegenwicht bieden aan de door Han beschreven ervaring van
definitieve eindigheid in de hedendaagse hyperactieve
prestatiemaatschappij.
2p 21 Leg met _een_ van de drie theologische deugden het verschil uit tussen de
benadering van arbeid in de prestatiemaatschappij en in het
protestantisme.
Beargumenteer vervolgens met _een_ van de drie theologale deugden of
deze deugd volgens jou een tegenwicht kan bieden aan de ervaring van
definitieve eindigheid die Han beschrijft.

VW-0311-23-2-o 10 / 11 lees verder ► ► ►


### Pagina 11

De ervaring van definitieve eindigheid van de hedendaagse mens, wordt
volgens Han nog versterkt door oorlogen en klimaatproblemen. Hierdoor
twijfelen steeds meer mensen volgens Han aan het voortbestaan van de
mens als soort en aan de toekomst van de aarde.
Hannah Arendt bekritiseert de hoopvolle toekomstverwachtingen van
Marx, die hij baseerde op het ideaal van de $animal laborans$. Arendt pleit
voor een herwaardering van werken. Mogelijk kan een herwaardering van
werken een tegenwicht bieden aan de ervaring van definitieve eindigheid
die Han beschrijft.
Arendt maakt een onderscheid tussen arbeiden, werken en handelen.
3p 22 Leg uit dat arbeiden volgens Arendt dominant is geworden in de moderne
consumptiemaatschappij.
Beargumenteer vervolgens of een herwaardering van werken volgens jou
een tegenwicht kan bieden aan de ervaring van definitieve eindigheid die
Han beschrijft, met:
- een voorbeeld van 'werken', en
- jouw oordeel over Arendts kritiek op Marx' ideaal van de $animal$
$laborans$.

De hyperactieve samenleving waarin we leven, maakt ons volgens ByungChul Han eenzaam. Door de overmaat aan prikkels, informatiebrokjes en
prestatie-eisen raakt onze aandacht versnipperd. Hierdoor lukt het ons
niet meer om ons te verdiepen in de ander tegenover ons.
Charles Taylor beschrijft de supernova van zingeving. Deze supernova
kan leiden tot meer eenzaamheid. Volgens Taylor kan agapè-liefde
zorgen voor meer aandacht voor elkaar.
2p 23 Leg uit dat de supernova van zingeving die Taylor beschrijft de
eenzaamheid kan versterken.
Leg vervolgens uit dat agapè-liefde volgens Taylor de aandacht voor
elkaar kan bevorderen.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
VW-0311-23-2-0
11 / 11
einde