# Eindexamen Filosofie VWO 2023 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2023/tijdvak-1

## Vraag 1 – Mensbeeld en symboliek volgens Cassirer (2 punten)

2p 1 Leg met een voorbeeld uit tekst 1 uit: - wat het betekent dat de mens zich tot zichzelf-in-de-wereld verhoudt, en - wat het verschil is tussen mensen en dieren volgens Cassirer. Influencers, zoals Kim Kardashian, hebben een belangrijke invloed (gehad) op hoe je eruit zou moeten zien volgens sociale media. Vrijwel dagelijks posten ze perfect gefotoshopte selfies, die door miljoenen volgers worden gezien. Uit onderzoek blijkt dat vooral jongeren door deze online beeldcultuur druk voelen om ook aan een ideaalplaatje te voldoen. Het maken van een goede selfie voor Instagram is een kunst apart. Suzy vertelt dat zij en haar vriendinnen voor een selfie een geoefend fotogezicht opzetten, de ogen wat opengesperd, een beetje pruilen met de mond. Eén vriendin wordt gezien als 'het grappige meisje' van de groep omdat ze, behalve perfecte selfies, ook lelijke foto's van zichzelf durft te posten. Dit wordt door haar vriendinnen erg bewonderd, terwijl ze andere slechte selfies op Instagram afkeuren. Authenticiteit is kenmerkend voor de moderne invulling van het goede leven.

Wat kun je verwachten: Je moet twee onderdelen uitleggen en bij elk onderdeel een passend voorbeeld uit de tekst geven. Het eerste onderdeel gaat over de mens die zich tot zichzelf-in-de-wereld verhoudt. Het tweede onderdeel gaat over het verschil tussen mensen en dieren volgens Cassirer.

Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van Cassirer kennen, specifiek zijn ideeën over de mens als symbolisch dier en de zelfverhouding van de mens tot zichzelf-in-de-wereld. Je moet ook weten wat reflectie inhoudt in deze context.

Wat moet je kunnen: Je moet de theorie van Cassirer kunnen toepassen op een concrete situatie die in de tekst wordt beschreven. Je moet relevante informatie uit de tekst kunnen selecteren en deze als voorbeeld kunnen gebruiken om de filosofische concepten te illustreren. Je moet duidelijk en beknopt kunnen formuleren.

Waar op letten: Let erop dat je voor beide onderdelen een apart voorbeeld uit tekst 1 geeft. Zorg ervoor dat je uitleg van de concepten correct is en direct aansluit bij de theorie van Cassirer. Vermijd algemene voorbeelden die niet in de tekst staan.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/1

## Vraag 2 – Authenticiteit en selfies op Instagram (2 punten)

Authenticiteit is kenmerkend voor de moderne invulling van het goede leven.
Leg uit dat de selfies op Instagram kunnen passen bij dit moderne ideaal van authenticiteit.
Beargumenteer vervolgens met het voorbeeld van de selfies op Instagram of volgens jou dit moderne ideaal van authenticiteit zichzelf ondermijnt.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe selfies op Instagram passen bij het moderne ideaal van authenticiteit. Daarna moet je beargumenteren of dit ideaal zichzelf ondermijnt, met het voorbeeld van selfies op Instagram.

Wat moet je kennen: Je moet het moderne ideaal van authenticiteit kennen, inclusief concepten als eigenheid, individuele zelfexpressie en jezelf ontwerpen. Je moet ook de relatie tussen dit ideaal en sociale media, zoals Instagram, begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet een heldere uitleg kunnen geven die de link legt tussen selfies en authenticiteit. Je moet een beargumenteerd standpunt kunnen innemen over de vraag of authenticiteit zichzelf ondermijnt, en dit standpunt overtuigend kunnen onderbouwen met het voorbeeld van selfies op Instagram. Je moet zowel een bevestigend als een ontkennend standpunt kunnen verdedigen, mits goed beargumenteerd.

Waar op letten: Let erop dat je beide delen van de vraag beantwoordt: eerst de uitleg en daarna de beargumentatie. Zorg ervoor dat je de begrippen 'authenticiteit', 'eigenheid', 'zelfexpressie' en 'jezelf ontwerpen' correct toepast. Bij de argumentatie moet je expliciet het voorbeeld van selfies op Instagram gebruiken en een duidelijk standpunt innemen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/2

## Vraag 3 – Macht en normalisering op Instagram (Foucault) (2 punten)

Opgave 1 Het publieke leven van de smartphone-generatie

De eerste generatie die nooit een wereld zonder internet of smartphone heeft meegemaakt, wordt de iGen genoemd. In Picture Perfect doet journalist Kelli van der Waals verslag van haar gesprekken met jongeren uit generatie iGen over hun online leven:

tekst 1
Instagram is, in Suzy's woorden, een profiel van wie je bent. 'Het is gewoon: Dit ben ik. Maar dan wel de sociale, zekere, aardige, mooie kant van jezelf. De kant waarvan mensen zouden denken: O! In plaats van: O. Waarvan mensen denken: zij lijkt me wel tof.' Haar vriendin Aenea, een pienter meisje met fijne gezichtstrekken, vergelijkt het met hoe je je kleding uitkiest en hoe je daarmee wilt bepalen hoe je overkomt. Echt een goede vergelijking, vindt Suzy.

bron: Kelli van der Waals, Picture Perfect, 2020

2p 3 Leg uit dat macht op Instagram automatiseert. Leg vervolgens met het voorbeeld van 'aan een ideaalplaatje voldoen' uit dat op Instagram sprake is van normalisering. Kim Kardashian staat onder andere bekend om haar grote, ronde achterwerk. Inmiddels is dit voor velen een schoonheidsideaal geworden. Zo is de Brazilian Butt Lift-operatie wereldwijd een populaire cosmetische ingreep geworden, die steeds meer ingeburgerd raakt. Hierbij wordt vet uit het lichaam weggezogen en ingebracht in de billen. Deze ingreep heeft veel discussie opgeroepen, onder andere vanwege het risico op ernstige complicaties. Door virtualisering wordt het lichaam steeds meer als een consumptieartikel gezien.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe macht op Instagram automatiseert en hoe normalisering plaatsvindt, specifiek met het voorbeeld van 'aan een ideaalplaatje voldoen'.

Wat moet je kennen: Je moet de theorie van Foucault over het Panopticum, automatisering van macht en normalisering kennen. Je moet deze concepten kunnen toepassen op de context van sociale media, in dit geval Instagram.

Wat moet je kunnen: Je moet de concepten 'automatisering van macht' en 'normalisering' van Foucault kunnen uitleggen en toepassen op de werking van Instagram. Je moet specifiek het voorbeeld van 'aan een ideaalplaatje voldoen' kunnen gebruiken om normalisering te illustreren.

Waar op letten: Let erop dat je beide delen van de vraag beantwoordt: de automatisering van macht én de normalisering. Zorg ervoor dat je de concepten van Foucault correct toepast en dat je het voorbeeld van 'aan een ideaalplaatje voldoen' expliciet gebruikt voor de uitleg van normalisering. Koppel de automatisering van macht aan 'permanente zichtbaarheid' en normalisering aan 'heersende beeldcultuur als normaal voorstellen'.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/3

## Vraag 4 – Lichaam als consumptieartikel door virtualisering (1 punt)

Kim Kardashian staat onder andere bekend om haar grote, ronde achterwerk. Inmiddels is dit voor velen een schoonheidsideaal geworden. Zo is de Brazilian Butt Lift-operatie wereldwijd een populaire cosmetische ingreep geworden, die steeds meer ingeburgerd raakt. Hierbij wordt vet uit het lichaam weggezogen en ingebracht in de billen.
Deze ingreep heeft veel discussie opgeroepen, onder andere vanwege het risico op ernstige complicaties.
Door virtualisering wordt het lichaam steeds meer als een consumptieartikel gezien.
1p 4 Leg uit dat het lichaam door virtualisering steeds meer als een consumptieartikel wordt gezien.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe virtualisering ertoe leidt dat het lichaam steeds meer als een consumptieartikel wordt gezien.

Wat moet je kennen: Je moet de relatie kennen tussen virtualisering en de perceptie van het lichaam als een object dat gebruikt kan worden voor prikkeling of genot, zowel voor jezelf als voor anderen.

Wat moet je kunnen: Je moet een heldere en beargumenteerde uitleg kunnen geven die de link legt tussen de virtuele wereld en de commodificatie van het lichaam.

Waar op letten: Let erop dat je de verbinding maakt tussen 'virtualisering' en 'lichaam als consumptieartikel'. De uitleg moet specifiek ingaan op hoe de virtuele wereld deze verandering in perceptie beïnvloedt, bijvoorbeeld door het lichaam te zien als middel om te prikkelen of geprikkeld te worden.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/4

## Vraag 5 – Lichaam als consumptieartikel: Brazilian Butt Lift (2 punten)

2p 5 Beargumenteer met het voorbeeld van de Brazilian Butt Lift-operatie of het volgens jou een probleem is als het lichaam wordt gezien als een consumptieartikel, met: - een relevante morele waarde, en - een daaruit afgeleide norm. In Picture Perfect vertelt Timo over de rol die zijn smartphone speelt in het vullen van zijn dag. 'Ik zit maar te scrollen, in welke app dan ook, totdat ik dezelfde foto's begin te zien. Daar kan ik zo ongeveer een uurtje of drie mee vullen.' Soms wil Timo gewoon even wat opzoeken en komt hij ongemerkt 'heel diep in Instagram terecht'. Als hij dan daarna zijn telefoon weglegt, is hij helemaal kwijt wat hij eigenlijk aan het doen was en baalt hij van de weggegooide tijd. Om ervoor te zorgen dat gebruikers lang van dezelfde app gebruik blijven maken, is de rij met plaatjes op die apps eindeloos. Dit heet de bottomless scroll. Volgens Aristoteles ben je een goed mens als je deugdzaam leeft en een ware vriend van jezelf bent.

Wat kun je verwachten: Je moet beargumenteren of het een probleem is als het lichaam wordt gezien als een consumptieartikel, specifiek met het voorbeeld van de Brazilian Butt Lift-operatie. Je moet hierbij een relevante morele waarde en een daaruit afgeleide norm gebruiken.

Wat moet je kennen: Je moet het concept van een morele waarde en een daaruit afgeleide norm begrijpen. Je moet in staat zijn om deze concepten toe te passen op een concrete casus zoals de Brazilian Butt Lift-operatie en het idee van het lichaam als consumptieartikel. Je moet weten dat er verschillende perspectieven mogelijk zijn op deze kwestie.

Wat moet je kunnen: Je moet een heldere argumentatie opbouwen voor jouw standpunt (wel of geen probleem). Je moet een relevante morele waarde kunnen identificeren en deze expliciet benoemen. Je moet een logisch daaruit afgeleide norm kunnen formuleren. Je moet de Brazilian Butt Lift-operatie als concreet voorbeeld in je argumentatie kunnen integreren.

Waar op letten: Let erop dat je expliciet een morele waarde noemt en daaruit een norm afleidt. Zorg ervoor dat je argumentatie direct betrekking heeft op de Brazilian Butt Lift-operatie en de vraag of het lichaam als consumptieartikel een probleem is. Een helder standpunt (wel of geen probleem) is essentieel.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/5

## Vraag 6 – Aristoteles en de Bottomless Scroll (1 punt)

In Picture Perfect vertelt Timo over de rol die zijn smartphone speelt in het vullen van zijn dag. 'Ik zit maar te scrollen, in welke app dan ook, totdat ik dezelfde foto's begin te zien. Daar kan ik zo ongeveer een uurtje of drie mee vullen.' Soms wil Timo gewoon even wat opzoeken en komt hij ongemerkt 'heel diep in Instagram terecht'. Als hij dan daarna zijn telefoon weglegt, is hij helemaal kwijt wat hij eigenlijk aan het doen was en baalt hij van de weggegooide tijd.
Om ervoor te zorgen dat gebruikers lang van dezelfde app gebruik blijven maken, is de rij met plaatjes op die apps eindeloos. Dit heet de bottomless scroll.
Volgens Aristoteles ben je een goed mens als je deugdzaam leeft en een ware vriend van jezelf bent.
1p 6 Leg met een voorbeeld van een ethische deugd uit wanneer Timo volgens Aristoteles goed omgaat met de bottomless scroll op Instagram.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe Timo volgens Aristoteles goed omgaat met de bottomless scroll, door een voorbeeld van een ethische deugd te gebruiken.

Wat moet je kennen: Je moet de deugdethiek van Aristoteles kennen, in het bijzonder het concept van 'het juiste midden' en de relatie daarvan met ethische deugden en hun uitersten. Je moet ook weten wat een ethische deugd is en voorbeelden kunnen geven.

Wat moet je kunnen: Je moet de theorie van Aristoteles kunnen toepassen op een concrete casus (Timo en de bottomless scroll). Je moet een relevante ethische deugd kunnen kiezen, de twee uitersten ervan kunnen benoemen en uitleggen hoe het juiste midden in deze context eruitziet.

Waar op letten: Let erop dat je een SPECIFIEK voorbeeld van een ethische deugd noemt en de twee uitersten daarvan benoemt. Je uitleg moet duidelijk maken hoe Timo volgens Aristoteles deugdzaam handelt door het juiste midden te vinden in zijn gebruik van Instagram. Vermijd algemene uitspraken over deugdzaamheid zonder concrete toepassing op de casus en de gekozen deugd.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/6

## Vraag 7 – Aristoteles en ware vriendschap met jezelf (1 punt)

Opgave 1 Het publieke leven van de smartphone-generatie
De eerste generatie die nooit een wereld zonder internet of smartphone heeft meegemaakt, wordt de iGen genoemd. In Picture Perfect doet journalist Kelli van der Waals verslag van haar gesprekken met jongeren uit generatie iGen over hun online leven:
tekst 1
Instagram is, in Suzy's woorden, een profiel van wie je bent. 'Het is gewoon: Dit ben ik. Maar dan wel de sociale, zekere, aardige, mooie kant van jezelf. De kant waarvan mensen zouden denken: O! In plaats van: O. Waarvan mensen denken: zij lijkt me wel tof.' Haar vriendin Aenea, een pienter meisje met fijne gezichtstrekken, vergelijkt het met hoe je je kleding uitkiest en hoe je daarmee wilt bepalen hoe je overkomt. Echt een goede vergelijking, vindt Suzy.
bron: Kelli van der Waals, Picture Perfect, 2020

1p 7 Leg uit of Timo volgens de opvatting van Aristoteles een ware vriend van zichzelf is.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen of Timo, op basis van de opvattingen van Aristoteles, een ware vriend van zichzelf is. Je krijgt een tekstfragment over Timo's online gedrag en moet dit koppelen aan de filosofie van Aristoteles over vriendschap met jezelf.

Wat moet je kennen: Je moet de opvatting van Aristoteles over 'ware vriendschap met jezelf' kennen. Dit omvat het idee dat een ware vriend van zichzelf geen tegenstrijdige of destructieve verlangens heeft en dat zijn handelingen in lijn zijn met zijn rationele wil.

Wat moet je kunnen: Je moet de relevante informatie over Timo's gedrag uit de brontekst kunnen identificeren. Je moet de filosofische theorie van Aristoteles over vriendschap met jezelf correct kunnen toepassen op de casus van Timo. Je moet een heldere en beargumenteerde uitleg kunnen formuleren die de link legt tussen Timo's gedrag en de theorie van Aristoteles.

Waar op letten: Let erop dat je expliciet de link legt tussen Timo's tegenstrijdige verlangens (iets willen opzoeken versus ongemerkt diep in Instagram terechtkomen) en de voorwaarde van Aristoteles voor ware vriendschap met jezelf (geen tegenstrijdige verlangens). Zorg ervoor dat je conclusie duidelijk is: wel of geen ware vriend van zichzelf.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/7

## Vraag 8 – Heidegger en de gevaren van moderne techniek (1 punt)

Opgave 1 Het publieke leven van de smartphone-generatie
De eerste generatie die nooit een wereld zonder internet of smartphone heeft meegemaakt, wordt de iGen genoemd. In Picture Perfect doet journalist Kelli van der Waals verslag van haar gesprekken met jongeren uit generatie iGen over hun online leven:

1p 8 Instagram is een voorbeeld van wat Martin Heidegger 'moderne techniek' noemt. Heidegger ziet drie gevaren van de moderne techniek. Leg voor een van deze gevaren uit dat dit te herkennen is in het voorbeeld van Timo en de *bottomless scroll*.

Wat kun je verwachten: Je moet een van de drie gevaren van moderne techniek volgens Heidegger uitleggen en dit gevaar toepassen op de casus van Timo en de 'bottomless scroll' op Instagram.

Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van Martin Heidegger over moderne techniek kennen, in het bijzonder de drie gevaren die hij benoemt: de mens als bestelbaar bestand, verdringing van andere vormen van ontbergen, en vervreemding van zichzelf als Dasein. Je moet ook de context van de iGen en de 'bottomless scroll' begrijpen zoals beschreven in de vraagtekst.

Wat moet je kunnen: Je moet een van de drie gevaren van Heidegger helder kunnen uitleggen. Je moet vervolgens dit gekozen gevaar specifiek kunnen verbinden met en uitleggen aan de hand van het voorbeeld van Timo en zijn ervaring met de 'bottomless scroll' op Instagram.

Waar op letten: Let erop dat je slechts één van de drie gevaren kiest en dit gevaar duidelijk uitlegt. Zorg ervoor dat je de koppeling tussen het gekozen gevaar en het specifieke voorbeeld van Timo en de 'bottomless scroll' expliciet maakt. Vermijd algemene uitspraken over techniek en focus op de details van de casus.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/8

## Vraag 9 – Vrijheid en geluk in het goede leven: Kant, Bentham en sociale media (4 punten)

4p 9 Immanuel Kants opvatting van vrijheid en Jeremy Benthams opvatting van geluk kunnen opgevat worden als verschillende manieren om invulling te geven aan het goede leven. Leg met Kants opvatting van vrijheid uit dat Kant het zou afkeuren dat Timo zich laat leiden door de *bottomless scroll*. Leg vervolgens met Benthams opvatting van geluk uit dat Bentham het zou afkeuren dat Timo zich laat leiden door de *bottomless scroll*. Beargumenteer tot slot hoe jij wilt omgaan met sociale media, met: − een afweging van Kants opvatting van vrijheid en Benthams opvatting van geluk, en − kritiek op een vooronderstelling bij een van deze twee opvattingen.

Wat kun je verwachten: Je legt uit hoe Kant en Bentham de 'bottomless scroll' zouden afkeuren, en je beargumenteert jouw eigen omgang met sociale media door Kants en Benthams opvattingen af te wegen en kritiek te leveren op een van hun vooronderstellingen.

Wat moet je kennen: Je moet de opvattingen van Kant over vrijheid (autonomie, rede, maxime, algemeen geldende wet) en de opvattingen van Bentham over geluk (maximalisering van genot, vermijden van pijn, hedonistische calculus) kennen. Je moet ook de kern van hun filosofieën kunnen toepassen op concrete situaties.

Wat moet je kunnen: Je kunt filosofische concepten toepassen op een concrete situatie ('bottomless scroll'). Je kunt een afweging maken tussen twee filosofische posities en je kunt kritiek formuleren op een vooronderstelling van een filosofische opvatting. Je kunt een coherente argumentatie opbouwen.

Waar op letten: Let erop dat je bij Kant de link legt tussen de 'bottomless scroll' en het volgen van neigingen (heteronomie) in plaats van handelen vanuit de rede (autonomie). Bij Bentham moet je de link leggen tussen het 'balen' van Timo en het niet maximaliseren van genot/geluk (negatieve uitkomst van de hedonistische calculus). Zorg voor een duidelijke afweging tussen Kant en Bentham in je eigen argumentatie en lever specifieke kritiek op een *vooronderstelling* van een van de twee filosofen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/9

## Vraag 10 – Uitleg implicaties markteconomische spiritualisering met voorbeeld overzichtseffect (2 punten)

tekst 2
Het overzichtseffect is iets wat astronauten ervaren als ze de aarde vanuit de ruimte zien en worden overweldigd door hun liefde voor onze planeet. Het wordt ook wel een transcendente ervaring genoemd. De astronauten zijn los van de aarde terwijl ze zich er tegelijk fundamenteel onderdeel van voelen. De wereld die ze buiten zich zien en hun binnenwereld smelten samen in één holistisch zijn.
bron: stadsastronaut.nl, Het Overzichtseffect, 2021

Onderzoek laat zien dat het overzichtseffect pas echt optreedt als je in afzondering, meerdere keren, langdurig naar de aarde staart. Dit kan bijvoorbeeld gebeuren wanneer je maanden in het internationale ruimtestation werkt.
Ruimtetoerisme kan worden opgevat als een voorbeeld van de markteconomische spiritualisering in de transformatie-economie. Deze spiritualisering heeft twee implicaties.
2p 10 Leg beide implicaties uit met het voorbeeld van het overzichtseffect.

Wat kun je verwachten: Je moet twee implicaties van markteconomische spiritualisering in de transformatie-economie uitleggen. Voor elke implicatie moet je het voorbeeld van het overzichtseffect gebruiken om je uitleg te verduidelijken.

Wat moet je kennen: Je moet de twee implicaties van markteconomische spiritualisering in de transformatie-economie kennen. Je moet ook het concept van het 'overzichtseffect' begrijpen zoals beschreven in de tekst, inclusief de voorwaarden waaronder het 'echt' optreedt.

Wat moet je kunnen: Je moet de twee implicaties van markteconomische spiritualisering duidelijk kunnen formuleren. Je moet in staat zijn om de informatie over het overzichtseffect uit de tekst te selecteren en te gebruiken als een concreet voorbeeld ter illustratie van elke implicatie.

Waar op letten: Let erop dat je beide implicaties benoemt en uitlegt. Zorg ervoor dat je bij elke uitleg expliciet het voorbeeld van het overzichtseffect betrekt en duidelijk maakt hoe dit voorbeeld de implicatie illustreert. Maak onderscheid tussen het 'echte' overzichtseffect en de 'lightversie' die door ruimtetoerisme wordt aangeboden.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/10

## Vraag 11 – VWO Filosofie Examen 2023 Periode 1, Vraag 11 (2 punten)

Milieubewegingen wijzen erop dat ruimtevaart vervuilend is en gevaarlijk ruimteafval oplevert. Volgens hen kan geld dat aan ruimtetoerisme wordt besteed beter worden ingezet om milieuproblemen op aarde op te lossen. De ruimtemiljardairs brengen daar tegenin dat de commerciële ontwikkeling van ruimtetoerisme inzet op het verduurzamen van raketvluchten door materialen te recyclen. Ruimtevluchten zullen goedkoper worden, waardoor ze over enkele decennia gebruikt kunnen worden om vervuilende industrie van de aarde naar de ruimte te brengen. In het milieudebat staan vijf soorten argumenten centraal.
2p 11 Leg uit bij welk soort argument in het milieudebat het argument van de ruimtemiljardairs past.
Geef vervolgens met een ander argument uit het milieudebat een argument tegen de ontwikkeling van ruimtetoerisme.

Wat kun je verwachten: Je moet eerst het argument van de ruimtemiljardairs uit de vraagtekst identificeren en uitleggen welk type argument uit het milieudebat dit is. Vervolgens moet je een ander type argument uit het milieudebat gebruiken om een tegenargument te formuleren tegen de ontwikkeling van ruimtetoerisme.

Wat moet je kennen: Je moet de vijf soorten argumenten in het milieudebat kennen en kunnen onderscheiden: actueel antropocentrisch, intergenerationeel, geen lijden toebrengen aan wat lijden kan, intrinsieke waarde van de natuur, en deep ecology.

Wat moet je kunnen: Je moet argumenten uit een tekst kunnen analyseren en classificeren volgens de bekende typen. Je moet ook zelfstandig een argument kunnen formuleren dat past bij een specifiek type argument uit het milieudebat en dat gericht is tegen een gegeven stelling.

Waar op letten: Let erop dat je twee afzonderlijke taken uitvoert: 1) het argument van de ruimtemiljardairs correct labelen als 'intergenerationeel' en dit uitleggen met verwijzing naar de toekomstgerichtheid, en 2) een *ander* type argument gebruiken voor het tegenargument. Zorg dat je tegenargument duidelijk past bij het gekozen type (bijvoorbeeld actueel antropocentrisch, lijden, intrinsieke waarde, of deep ecology).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/11

## Vraag 12 – Locke's bezitsopvatting en hemellichamen (2 punten)

2p 12 Leg Lockes opvatting van bezit uit en betrek daarbij deze drie rechten. Leg vervolgens uit dat Locke een andere opvatting zou hebben over het bezit van hemellichamen dan Van Heemstra. Van Heemstra onderzoekt of het overzichtseffect mogelijk is zonder zelf de ruimte in te hoeven. Zo hoopt ze een nieuw perspectief te vinden op de aarde en op de toekomst, een wijds perspectief dat haar kan verlossen van de nauwe blik op alledaagse problemen. Ze ervaart die nauwe blik als gebrokenheid, als gemis aan verbinding. En ze koppelt dit gevoel aan het consumentisme van de vrije markt, waarin mensen voortdurend met die nauwe blik gericht zijn op hun kleine, individuele opvattingen en belangen.

Wat kun je verwachten: Je moet Lockes opvatting van bezit uitleggen en daarbij de drie natuurlijke rechten betrekken. Vervolgens moet je uitleggen hoe Locke's opvatting zou verschillen van die van Van Heemstra met betrekking tot het bezit van hemellichamen.

Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van John Locke kennen, specifiek zijn theorie over bezit en de drie natuurlijke rechten (leven/gezondheid, vrijheid, persoonlijk eigendom). Je moet ook de kern van Van Heemstra's opvatting over hemellichamen begrijpen zoals die in de vraagtekst wordt gepresenteerd.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om complexe filosofische concepten duidelijk uit te leggen. Je moet ook in staat zijn om twee verschillende filosofische standpunten met elkaar te vergelijken en de implicaties van elk standpunt te benoemen, zelfs in een nieuwe context (hemellichamen).

Waar op letten: Let erop dat je alle drie de rechten van Locke expliciet noemt en uitlegt hoe deze leiden tot persoonlijk eigendom. Zorg ervoor dat je duidelijk het verschil tussen Locke en Van Heemstra's opvatting over hemellichamen benoemt, waarbij je de rol van 'arbeid' bij Locke en 'gemeenschappelijk bezit' bij Van Heemstra benadrukt.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/12

## Vraag 13 – Verband tussen Van Heemstra's gebrokenheid en sociaal atomisme door vrije markt (1 punt)

Van Heemstra onderzoekt of het overzichtseffect mogelijk is zonder zelf de ruimte in te hoeven. Zo hoopt ze een nieuw perspectief te vinden op de aarde en op de toekomst, een wijds perspectief dat haar kan verlossen van de nauwe blik op alledaagse problemen. Ze ervaart die nauwe blik als gebrokenheid, als gemis aan verbinding. En ze koppelt dit gevoel aan het consumentisme van de vrije markt, waarin mensen voortdurend met die nauwe blik gericht zijn op hun kleine, individuele opvattingen en belangen.

1p 13 Leg uit dat Van Heemstra's gevoel van gebrokenheid aansluit bij de opvatting dat de vrije markt tot sociaal atomisme leidt.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe Van Heemstra's gevoel van gebrokenheid, zoals beschreven in de tekst, aansluit bij de filosofische opvatting dat de vrije markt leidt tot sociaal atomisme.

Wat moet je kennen: Je moet de betekenis van 'sociaal atomisme' in de context van de vrije markt kennen. Je moet ook de beschrijving van Van Heemstra's gevoelens en haar analyse van de vrije markt in de vraagtekst begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet de beschrijving van Van Heemstra's gevoelens en haar analyse van de vrije markt in de vraagtekst kunnen verbinden met het concept van sociaal atomisme. Je moet een heldere uitleg kunnen formuleren die deze verbinding aantoont.

Waar op letten: Let erop dat je zowel Van Heemstra's 'gebrokenheid' en 'gemis aan verbinding' als de 'nauwe blik op individuele opvattingen en belangen' door consumentisme expliciet verbindt met de definitie van sociaal atomisme (verlies van betekenisvolle relaties, individualisme).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/13

## Vraag 14 – Onderzoek naar de ruimte en het goede leven volgens Socrates en relaties (2 punten)

Van Heemstra hoopt dat het overzichtseffect haar kan laten ervaren dat ze onderdeel is van een groter geheel en verbinding heeft met alles wat haar omringt: bomen, oceanen, mensen. Daarom probeert ze meer te leren over de ruimte, kijkt ze in het donker naar de sterren en bespreekt ze haar zoektocht met ruimte-onderzoekers.
Socrates zou het een goede zaak vinden dat zij haar leven onderzoekt, want volgens hem is het niet-onderzochte leven niet de moeite waard.
2p 14 Beargumenteer of jij denkt dat een onderzoek naar de ruimte zoals dat van Van Heemstra bijdraagt aan een goed leven, met:
− Socrates' uitspraak, en
− een definitie van 'relaties' die niet uitgaat van sociaal atomisme.

Wat kun je verwachten: Je moet een beargumenteerd standpunt innemen over de vraag of het onderzoek naar de ruimte van Van Heemstra bijdraagt aan een goed leven. Je moet hierbij twee specifieke elementen gebruiken: een uitspraak van Socrates en een definitie van 'relaties' die niet uitgaat van sociaal atomisme.

Wat moet je kennen: Je moet de uitspraak van Socrates over het 'niet-onderzochte leven' kennen en begrijpen. Je moet ook het concept 'sociaal atomisme' kennen en kunnen uitleggen wat een definitie van 'relaties' inhoudt die hier niet van uitgaat.

Wat moet je kunnen: Je moet een heldere argumentatie opbouwen die jouw standpunt over het goede leven en Van Heemstra's onderzoek ondersteunt. Je moet de uitspraak van Socrates correct toepassen op de casus van Van Heemstra. Je moet een eigen definitie van 'relaties' formuleren die sociaal atomisme vermijdt en deze definitie effectief in je argumentatie integreren.

Waar op letten: Let erop dat je standpunt duidelijk is en goed beargumenteerd. Zorg ervoor dat je zowel de uitspraak van Socrates als de definitie van 'relaties' (zonder sociaal atomisme) expliciet en correct gebruikt in je argumentatie. Een algemene definitie van relaties is niet voldoende; deze moet specifiek ingaan tegen sociaal atomisme.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/14

## Vraag 15 – Kierkegaard, Taylor en Van Heemstra over geloof, zin en paradox (3 punten)

3p 15 Leg deze kritiek van Kierkegaard uit met zijn opvatting over het christelijke geloof als paradox. Leg vervolgens uit dat deze opvatting van Kierkegaard zou kunnen aansluiten bij het idee van Taylors 'supernova'. Beargumenteer tot slot of Kierkegaards opvatting over het christelijk geloof als paradox volgens jou aansluit bij Van Heemstra's opvatting over zin vanuit de joodse scheppingsmythe. In haar onderzoek naar de ruimte stuit Van Heemstra op de term 'kosmologisch bewustzijn': tekst 3 [Kosmologisch bewustzijn] wijst ons niet alleen op hoe nietig we zijn maar ook op hoe uitzonderlijk we zijn in het heelal. [...] Kosmologisch bewustzijn is het diepe besef te leven op een statistisch gezien onbeduidende planeet in een onpeilbaar universum. Maar misschien kun je het ook zo formuleren: [...] dat alles wat je nabij is in verbinding staat met iets veraf, dat het bekende door het onbekende in beweging wordt gezet. bron: Marjolijn van Heemstra, In lichtjaren heeft niemand haast, 2021

Wat kun je verwachten: Je moet de kritiek van Kierkegaard op de Verlichtingsfilosofen uitleggen aan de hand van zijn opvatting over het christelijke geloof als paradox. Vervolgens leg je uit hoe deze opvatting van Kierkegaard kan aansluiten bij Taylors idee van de 'supernova'. Tot slot beargumenteer je of Kierkegaards opvatting over het christelijk geloof als paradox aansluit bij Van Heemstra's opvatting over zin vanuit de joodse scheppingsmythe.

Wat moet je kennen: Je moet Kierkegaards filosofie kennen, specifiek zijn kritiek op de Verlichting en zijn opvatting van het christelijke geloof als paradox, waarbij de individuele verhouding tot God de algemene ethiek overstijgt. Je moet Taylors idee van de 'supernova' kennen, dat verwijst naar de veelheid en individualisering van zingeving. Je moet de opvatting van Van Heemstra over zin vanuit de joodse scheppingsmythe en 'kosmologisch bewustzijn' begrijpen, zoals beschreven in de brontekst.

Wat moet je kunnen: Je moet complexe filosofische concepten helder kunnen uitleggen. Je moet verbanden kunnen leggen tussen verschillende filosofen en hun ideeën. Je moet een beargumenteerd standpunt kunnen innemen en dit logisch kunnen onderbouwen, waarbij je de standpunten van de filosofen correct interpreteert en toepast.

Waar op letten: Let op de drie afzonderlijke onderdelen van de vraag en zorg dat je elk onderdeel volledig beantwoordt. Zorg voor een duidelijke uitleg van Kierkegaards paradoxale geloof en zijn kritiek op de Verlichting. Maak de link met Taylors 'supernova' expliciet door te focussen op het individuele aspect van zingeving. Bij de argumentatie over Van Heemstra moet je een helder standpunt innemen (wel of niet aansluitend) en dit goed onderbouwen met verwijzing naar haar ideeën en die van Kierkegaard.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/15

## Vraag 16 – Latour en kosmologisch bewustzijn (2 punten)

In haar onderzoek naar de ruimte stuit Van Heemstra op de term 'kosmologisch bewustzijn':

tekst 3
[Kosmologisch bewustzijn] wijst ons niet alleen op hoe nietig we zijn maar ook op hoe uitzonderlijk we zijn in het heelal. [...] Kosmologisch bewustzijn is het diepe besef te leven op een statistisch gezien onbeduidende planeet in een onpeilbaar universum. Maar misschien kun je het ook zo formuleren: [...] dat alles wat je nabij is in verbinding staat met iets veraf, dat het bekende door het onbekende in beweging wordt gezet.
bron: Marjolijn van Heemstra, In lichtjaren heeft niemand haast, 2021

2p 16 Bruno Latour heeft een radicaal empirische interpretatie van de ervaring.
Leg met Latours interpretatie van de ervaring zijn kritiek op het subject-objectschema uit.
Beargumenteer vervolgens of het kosmologisch bewustzijn uit tekst 3 volgens jou een goed alternatief kan zijn voor het subject-objectschema.

Wat kun je verwachten: Je legt Latours kritiek op het subject-objectschema uit, gebaseerd op zijn radicaal empirische interpretatie van ervaring. Daarna beargumenteer je of het kosmologisch bewustzijn uit tekst 3 een goed alternatief kan zijn voor dit schema.

Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van Bruno Latour kennen, specifiek zijn radicaal empirische interpretatie van de ervaring en zijn kritiek op het subject-objectschema. Je moet ook de kern van het 'kosmologisch bewustzijn' uit tekst 3 begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet Latours ideeën helder kunnen uitleggen en deze kunnen toepassen op een nieuwe context (kosmologisch bewustzijn). Je moet een beargumenteerd standpunt kunnen innemen over de geschiktheid van het kosmologisch bewustzijn als alternatief, waarbij je je argumentatie koppelt aan de filosofische concepten uit de vraag.

Waar op letten: Let erop dat je Latours kritiek op het subject-objectschema duidelijk verbindt met zijn radicaal empirische interpretatie van de ervaring. Zorg ervoor dat je argumentatie over het kosmologisch bewustzijn goed onderbouwd is en expliciet verwijst naar de tekst en de filosofische concepten.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/16

## Vraag 17 – Zingeving en kwetsbaarheid: Van Heemstra's nachtwandelingen (2 punten)

Van Heemstra benadert de vraag naar zin via het kosmologisch bewustzijn. Ze zoekt de ruimte op door nachtwandelingen te organiseren in een stadsbos in haar buurt. In het donker luisteren de nachtwandelaars naar geritsel, ontdekken ze glimwormen en vertelt een ecoloog over het belang van duisternis voor bijvoorbeeld vleermuizen. Zonder schemering zouden deze dieren niet kunnen jagen en zouden ze dus verhongeren. Aan het eind van de wandeling wacht een kampvuur waar de nachtwandelaars onder de sterrenhemel gedachten met elkaar kunnen delen over de eindeloze vertes van de ruimte én over de wereld direct om hen heen.
De vraag naar zin wordt vaak verbonden met kwetsbaarheid. Ook Van Heemstra lijkt dat met haar nachtwandelingen te doen.
2p 17 Beargumenteer of Van Heemstra's nachtwandelingen volgens jou bijdragen aan zin. Ga daarbij in op:
- kwetsbaarheid in de dimensie zin, en
- kwetsbaarheid in de dimensie natuur.

Wat kun je verwachten: Je moet beargumenteren of Van Heemstra's nachtwandelingen bijdragen aan zin. Je moet daarbij specifiek ingaan op kwetsbaarheid in de dimensie zin en kwetsbaarheid in de dimensie natuur.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'zin' en 'kwetsbaarheid' kunnen toepassen in de context van zowel de menselijke zingeving als de natuurlijke omgeving. Je moet ook de casus van Van Heemstra's nachtwandelingen goed begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet een heldere argumentatie opbouwen, waarbij je een standpunt inneemt (wel of niet bijdragen aan zin). Je moet dit standpunt onderbouwen door de twee gevraagde dimensies (kwetsbaarheid in zin en kwetsbaarheid in natuur) expliciet te verbinden met de beschreven nachtwandelingen. Je moet je argumenten logisch en coherent formuleren.

Waar op letten: Let erop dat je beide aspecten van kwetsbaarheid (in de dimensie zin én in de dimensie natuur) expliciet behandelt en verbindt met de nachtwandelingen. Je argumentatie moet consistent zijn met je gekozen standpunt (wel of niet bijdragen aan zin).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/17

## Vraag 18 – Smith's vooronderstelling en kritiek op Tronto's radicaal individualisme (2 punten)

tekst 4
Vanuit het perspectief van arbeidsethos is een burger een individu dat in staat en bereid is om te werken. Het is de taak van de overheid om eigendom te beschermen en de orde te handhaven, zodat degenen die ijverig aan de slag gaan ook de vruchten van hun werk kunnen plukken.
Arbeidsethos gaat terug op en hangt samen met de waarden van een radicaal individualisme [...]: geef mensen gelijke mogelijkheden om te werken en hun succes of slagen is alleen het gevolg van hun eigen bereidheid om te werken.
bron: Joan Tronto, *Caring Democracy*, 2013

Met het begrip 'radicaal individualisme' geeft Tronto in tekst 4 een specifieke invulling aan de vrije markt.
Adam Smith is een van de grondleggers van het idee van de vrije markt. Een van Smiths vooronderstellingen voor een goed functionerende vrije markt is dat mensen zich op een bepaalde manier tot elkaar verhouden.
2p 18 Leg deze vooronderstelling van Smith uit.
Geef vervolgens met deze vooronderstelling van Smith een kritiekpunt op Tronto's stelling in tekst 4 dat de vrije markt samenhangt met radicaal individualisme.

Wat kun je verwachten: Je moet een vooronderstelling van Adam Smith over de vrije markt uitleggen en deze vervolgens gebruiken om kritiek te leveren op een stelling van Tronto in de tekst.

Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van Adam Smith kennen, in het bijzonder zijn ideeën over de voorwaarden voor een goed functionerende vrije markt en de rol van menselijke verhoudingen daarin (burgerlijke moraal, inlevingsvermogen). Je moet ook de kern van Tronto's stelling over 'radicaal individualisme' in relatie tot de vrije markt begrijpen zoals die in tekst 4 wordt gepresenteerd.

Wat moet je kunnen: Je moet een filosofisch concept (Smith's vooronderstelling) helder en beknopt kunnen uitleggen. Je moet vervolgens dit concept kunnen toepassen als kritiek op een andere filosofische stelling (Tronto's radicaal individualisme), door de tegenstellingen of nuances te benadrukken.

Waar op letten: Let erop dat je beide delen van de vraag beantwoordt: eerst de uitleg van Smith's vooronderstelling en daarna de kritiek op Tronto met behulp van die vooronderstelling. Zorg ervoor dat de kritiek direct voortvloeit uit de eerder uitgelegde vooronderstelling van Smith. Vermijd algemene kritiek en focus op de specifieke relatie tussen Smith's ideeën en Tronto's 'radicaal individualisme'.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/18

## Vraag 19 – Marx' kritiek op de opvatting over zorg van de 'carrièrepersoon' (3 punten)

Volgens Tronto hebben mensen uit de welvarende middenklasse vaak een geïdealiseerde opvatting van zorg. Ze geeft het voorbeeld van een typische 'carrièrepersoon', iemand die ambitieus is en graag werkt.

tekst 5
Een 'carrièrepersoon' denkt goed voor zichzelf te kunnen zorgen en denkt dat 'zorg' alleen iets is voor de afhankelijken en zieken – kinderen, mensen met een slechte gezondheid en ouderen. Maar in werkelijkheid is dit model van de voor zichzelf zorgende persoon een illusie: hoewel werkende volwassenen misschien geen *noodzakelijke zorg* nodig hebben, maken ze wel aanzienlijk gebruik van andermans *zorgdiensten* om hun drukke leventjes op de rit te houden.

bron: Joan Tronto, Caring Democracy, 2013

Tronto bekritiseert deze opvatting over zorg van de welvarende middenklasse. Met 'zorgdiensten', die deze klasse inkoopt op de vrije markt, bedoelt zij bijvoorbeeld schoonmaak, kinderopvang of zorg voor bejaarde ouders. Maar deze zorgdiensten worden vaak slecht betaald en ze worden uitgevoerd door mensen uit kwetsbare groepen, zoals migranten.
Karl Marx zou kritiek hebben op de opvatting over zorg van de 'carrièrepersoon' in tekst 5.
Leg deze kritiek van Marx uit met de begrippen onderbouw, bovenbouw en vals bewustzijn.

Wat kun je verwachten: Je moet de kritiek van Karl Marx op de opvatting over zorg van de 'carrièrepersoon' uitleggen. Hierbij moet je specifiek de begrippen onderbouw, bovenbouw en vals bewustzijn gebruiken en toepassen op de gegeven tekst en context.

Wat moet je kennen: Je moet de theorie van Karl Marx kennen, in het bijzonder de begrippen onderbouw, bovenbouw en vals bewustzijn. Je moet weten wat elk begrip inhoudt en hoe ze met elkaar samenhangen binnen Marx' kritiek op de maatschappij en ideologie. Je moet ook de inhoud van tekst 5 over de 'carrièrepersoon' en Tronto's kritiek begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet de begrippen onderbouw, bovenbouw en vals bewustzijn correct definiëren en vervolgens toepassen op de specifieke situatie van de 'carrièrepersoon' en diens opvatting over zorg, zoals beschreven in tekst 5. Je moet een coherente uitleg geven waarin je de kritiek van Marx helder formuleert door deze begrippen te verbinden met de casus.

Waar op letten: Let erop dat je alle drie de gevraagde begrippen (onderbouw, bovenbouw, vals bewustzijn) expliciet en correct gebruikt in je uitleg. Zorg ervoor dat je de begrippen niet alleen definieert, maar ook daadwerkelijk toepast op de specifieke context van de 'carrièrepersoon' en de zorgdiensten. Verbind de opvattingen van de 'carrièrepersoon' met de ideologie (bovenbouw) en de onderliggende sociaal-economische verhoudingen (onderbouw), en leg uit hoe dit leidt tot vals bewustzijn.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/19

## Vraag 20 – Neoklassieke visie en Tronto's kritiek op de vrije markt in onderwijs (3 punten)

Een voorbeeld van een zorgdienst die via de vrije markt aangeboden en verkregen kan worden, is bijles. Steeds meer leerlingen, van basisschool tot examenjaar, maken buiten de reguliere schooltijd gebruik van commerciële bijlesaanbieders. Of de kwaliteit van het onderwijs hierdoor toeneemt, is onderwerp van discussie.
Vanuit de neoklassieke visie wordt beargumenteerd dat de kwaliteit van zorg beter wordt door de vrije markt. Tronto beargumenteert vanuit de tegenovergestelde visie dat de vrije markt schadelijk is voor de kwaliteit van zorg. Deze zelfde discussie kan ook worden toegepast op onderwijs.

3p 20 Geef vanuit de neoklassieke visie een argument dat de kwaliteit van het onderwijs toeneemt door commerciële bijles.
Geef vervolgens Tronto's visie weer dat de vrije markt schadelijk is voor de kwaliteit van zorg.
Geef tot slot met deze visie van Tronto een argument dat commerciële bijles schadelijk is voor de kwaliteit van het onderwijs.

Wat kun je verwachten: Je moet drie onderdelen beantwoorden: eerst een argument vanuit de neoklassieke visie over de toename van onderwijskwaliteit door commerciële bijles, dan Tronto's visie op de schadelijkheid van de vrije markt voor zorg, en tot slot een argument met Tronto's visie over de schadelijkheid van commerciële bijles voor onderwijskwaliteit.

Wat moet je kennen: Je moet de kernprincipes van de neoklassieke visie op de vrije markt kennen, met name hoe deze visie argumenteert dat concurrentie en vraag/aanbod leiden tot kwaliteitsverbetering. Je moet ook de kritiek van Tronto op de toepassing van de vrije markt op zorg kennen, inclusief haar argumenten waarom zorg anders is dan andere goederen en waarom marktlogica schadelijk is voor zorgkwaliteit.

Wat moet je kunnen: Je moet een argument kunnen formuleren vanuit een specifieke filosofische visie (neoklassiek). Je moet een filosofische visie (Tronto) correct kunnen weergeven. Je moet een filosofische visie (Tronto) kunnen toepassen op een nieuw, concreet voorbeeld (commerciële bijles in onderwijs) en hiermee een argument kunnen construeren.

Waar op letten: Let erop dat je elk van de drie gevraagde onderdelen apart en duidelijk beantwoordt. Zorg ervoor dat je de visies correct weergeeft en de argumenten logisch en consistent zijn met de betreffende visie. Pas Tronto's visie specifiek toe op onderwijs, niet alleen op zorg.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/20

## Vraag 21 – Tronto: Zorg, Marktdenken en het Morele Debat (2 punten)

Volgens Tronto gaan zorg en marktdenken niet goed samen, en dat roept de vraag op hoe zorg dan wel georganiseerd zou moeten worden. Tronto schetst een ideaalbeeld van een samenleving waarin zorg centraal staat:

tekst 6
De sleutel tot een goed leven, voor iedereen, is om een 'zorg-vol' leven te kunnen leiden, een leven waarin men de zorg krijgt van anderen als dat nodig is, waarin men voor zichzelf kan zorgen én waarin men de ruimte heeft om voor anderen te zorgen - voor andere mensen, dieren, instituties en idealen - die het leven zijn betekenis geven. Een werkelijk vrije samenleving maakt mensen vrij om te zorgen.
bron: Joan Tronto, Caring Democracy, 2013

Volgens Tronto zijn met de invoering van de vrije markt de privésfeer en de publieke sfeer gescheiden.
Leg Tronto's opvatting uit dat deze scheiding leidt tot een verschraling van het morele debat in het publieke domein.
Leg vervolgens met tekst 6 uit dat deze scheiding wordt opgeheven in Tronto's 'zorg-volle' samenleving.

Wat kun je verwachten: Je moet twee onderdelen uitleggen. Eerst leg je uit waarom Tronto vindt dat de scheiding tussen privé- en publieke sfeer leidt tot een verschraling van het morele debat. Daarna leg je, met behulp van tekst 6, uit hoe deze scheiding wordt opgeheven in Tronto's 'zorg-volle' samenleving.

Wat moet je kennen: Je moet Tronto's kritiek op de scheiding tussen privé- en publieke sfeer in relatie tot zorg en marktdenken kennen. Je moet ook haar ideaalbeeld van een 'zorg-volle' samenleving begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet Tronto's opvattingen duidelijk kunnen uitleggen. Je moet tekst 6 kunnen interpreteren en de inhoud ervan kunnen gebruiken om je uitleg te onderbouwen. Je moet verbanden kunnen leggen tussen Tronto's algemene theorie en de specifieke tekst.

Waar op letten: Let erop dat je beide delen van de vraag beantwoordt. Voor het eerste deel leg je uit hoe de scheiding leidt tot verschraling van het morele debat (zorg in privésfeer, publieke sfeer economisch). Voor het tweede deel gebruik je specifiek tekst 6 om uit te leggen hoe de scheiding wordt opgeheven (vrijheid om te zorgen).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/21

## Vraag 22 – MacIntyre, praktijken en Tronto's zorg-volle samenleving (3 punten)

3p 22 Alasdair MacIntyre actualiseert het klassieke deugdbegrip met de begrippen 'praktijken', 'interne goederen' en 'externe goederen'. Geef MacIntyres onderscheid tussen interne goederen en externe goederen weer. Leg vervolgens met dit onderscheid uit dat praktijken volgens MacIntyre een bescherming kunnen bieden tegen de corrumperende invloed van de vrije markt als institutie. Leg tot slot met MacIntyres actualisatie van het deugdbegrip uit welke rol praktijken volgens hem zouden kunnen spelen in het tot stand brengen van Tronto's 'zorg-volle' samenleving. Tronto stelt dat in een samenleving waarin zorg centraal staat, mensen zich bewust zijn van elkaars wederzijdse afhankelijkheid: mensen hebben elkaar nodig om een 'zorg-vol' (tekst 6) leven te leiden. Daarom zullen ze in zo'n samenleving ook bereid zijn te betalen voor betere salarissen voor werk in bijvoorbeeld de schoonmaak, kinderopvang en verpleging. Tronto wil het neoliberale marktdenken begrenzen. Volgens haar is daarvoor nodig dat het individualistische mensbeeld van het neoliberale marktdenken plaats maakt voor een relationeel mensbeeld van wederzijdse afhankelijkheid.

Wat kun je verwachten: Je moet MacIntyres begrippen 'praktijken', 'interne goederen' en 'externe goederen' uitleggen en toepassen. Je legt uit hoe praktijken bescherming bieden tegen de vrije markt en hoe ze een rol spelen in Tronto's 'zorg-volle' samenleving.

Wat moet je kennen: Je moet de definities en het onderscheid kennen tussen interne en externe goederen volgens MacIntyre. Je moet weten hoe MacIntyre het deugdbegrip actualiseert binnen praktijken. Je moet de kernideeën van Tronto's 'zorg-volle' samenleving kennen, inclusief het relationele mensbeeld en de kritiek op het neoliberale marktdenken.

Wat moet je kunnen: Je moet het onderscheid tussen interne en externe goederen helder weergeven. Je moet een logische uitleg geven over hoe praktijken beschermen tegen de vrije markt, door de rol van deugden en interne goederen te benadrukken. Je moet MacIntyres actualisatie van het deugdbegrip verbinden met de ontwikkeling van kwaliteiten die nodig zijn voor Tronto's 'zorg-volle' samenleving.

Waar op letten: Let op de driedelige structuur van de vraag: 1. Weergave onderscheid interne/externe goederen. 2. Uitleg bescherming tegen vrije markt. 3. Uitleg rol in Tronto's samenleving. Zorg dat je alle delen volledig beantwoordt en de begrippen van MacIntyre correct toepast in elke stap. Verbind de deugden expliciet met de interne goederen en de weerstand tegen externe goederen/vrije markt.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/22

## Vraag 23 – Tronto, mensbeelden en neoliberale marktlogica (1 punt)

Tronto stelt dat in een samenleving waarin zorg centraal staat, mensen zich bewust zijn van elkaars wederzijdse afhankelijkheid: mensen hebben elkaar nodig om een 'zorg-vol' (tekst 6) leven te leiden. Daarom zullen ze in zo'n samenleving ook bereid zijn te betalen voor betere salarissen voor werk in bijvoorbeeld de schoonmaak, kinderopvang en verpleging.
Tronto wil het neoliberale marktdenken begrenzen. Volgens haar is daarvoor nodig dat het individualistische mensbeeld van het neoliberale marktdenken plaats maakt voor een relationeel mensbeeld van wederzijdse afhankelijkheid.

1p 23 Beargumenteer of de neoliberale marktlogica volgens jou beter begrensd kan worden met dit individualistische mensbeeld of met dit relationele mensbeeld.

Wat kun je verwachten: Je moet een standpunt innemen en beargumenteren of de neoliberale marktlogica beter begrensd kan worden met een individualistisch mensbeeld of met een relationeel mensbeeld. Je argumentatie moet duidelijk en consistent zijn.

Wat moet je kennen: Je moet de kern van Tronto's kritiek op het neoliberale marktdenken begrijpen, inclusief haar pleidooi voor een relationeel mensbeeld van wederzijdse afhankelijkheid. Je moet ook het individualistische mensbeeld van het neoliberale marktdenken kennen. Daarnaast moet je in staat zijn om deze twee mensbeelden te vergelijken en hun implicaties voor het begrenzen van de marktlogica te overzien. Kennis van relevante filosofen (zoals Smith, indien je kiest voor het individualistische mensbeeld) kan je argumentatie versterken.

Wat moet je kunnen: Je moet een helder standpunt formuleren. Je moet dit standpunt beargumenteren door de gekozen optie (individualistisch of relationeel mensbeeld) te verbinden met het begrenzen van de neoliberale marktlogica. Je moet je argumentatie logisch opbouwen en deze eventueel verrijken met voorbeelden of verwijzingen naar relevante filosofische ideeën.

Waar op letten: Let erop dat je een duidelijke keuze maakt tussen de twee mensbeelden en deze keuze consistent beargumenteert. Zorg ervoor dat je argumentatie direct betrekking heeft op het 'begrenzen van de neoliberale marktlogica'. Vermijd algemene uitspraken zonder koppeling aan de vraagstelling.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/23

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2023
tijdvak 1
maandag 22 mei
09.00 - 12.00 uur
filosofie

Dit examen bestaat uit 23 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 46 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.

Als bij een vraag een verklaring, uitleg of argumentatie gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of argumentatie
ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

VW-0311-a-23-1-o

### Pagina 2

Deze pagina is een opgavepagina van een examen, getiteld 'Opgave 1 Het publieke leven van de smartphone-generatie'. Het bevat hoofdzakelijk tekstuele inhoud zonder grafieken, tabellen of figuren, naast de gestelde vragen. De pagina introduceert het concept van de 'iGen' (generatie die is opgegroeid met internet en smartphones) en citeert uit een werk van Kelli van der Waals, 'Picture Perfect', dat verslag doet van gesprekken met deze jongeren over hun online leven. De tekst bespreekt hoe Instagram wordt gebruikt om een geïdealiseerde versie van jezelf te presenteren ('de sociale, zekere, aardige, mooie kant van jezelf'), en vergelijkt dit met het kiezen van kleding om een bepaalde indruk te maken. Vervolgens duikt de tekst in de invloed van influencers en de druk die jongeren ervaren door de online beeldcultuur om aan een ideaalplaatje te voldoen, met name rondom het maken van 'perfecte' selfies. Het concept van authenticiteit in relatie tot deze online presentatie wordt ook aangekaart. Van de student wordt gevraagd in vraag 1 (2 punten) om, aan de hand van een voorbeeld uit 'tekst 1', uit te leggen wat het betekent dat de mens zich tot zichzelf-in-de-wereld verhoudt en wat het verschil is tussen mensen en dieren volgens Cassirer (een filosofisch concept dat de student blijkbaar moet kennen). In vraag 2 (2 punten) moet de student uitleggen hoe Instagram-selfies kunnen passen bij het moderne ideaal van authenticiteit en vervolgens argumenteren of dit ideaal van authenticiteit zichzelf ondermijnt, wederom met de Instagram-selfies als voorbeeld.

### Pagina 3

Het kijken en bekeken worden op Instagram draagt bij aan de druk die
jongeren door de online beeldcultuur ervaren om aan een ideaalplaatje,
zoals dat van Kim Kardashian, te voldoen. Op een openbaar
Instagramaccount kan iedereen rondneuzen en ongevraagd commentaar
leveren. In dat opzicht is op Instagram sprake van normalisering.
Michel Foucault beschreef normalisering aan de hand van het
Panopticum, waarin macht automatiseert.
2p 3 Leg uit dat macht op Instagram automatiseert.
Leg vervolgens met het voorbeeld van ‘aan een ideaalplaatje voldoen’ uit
dat op Instagram sprake is van normalisering.
Kim Kardashian staat onder andere bekend om haar grote, ronde
achterwerk. Inmiddels is dit voor velen een schoonheidsideaal geworden.
Zo is de Brazilian Butt Lift-operatie wereldwijd een populaire cosmetische
ingreep geworden, die steeds meer ingeburgerd raakt. Hierbij wordt vet uit
het lichaam weggezogen en ingebracht in de billen.
Deze ingreep heeft veel discussie opgeroepen, onder andere vanwege
het risico op ernstige complicaties.
Door virtualisering wordt het lichaam steeds meer als een
consumptieartikel gezien.
1p 4 Leg uit dat het lichaam door virtualisering steeds meer als een
consumptieartikel wordt gezien.
Wat je vindt van de Brazilian Butt Lift-operatie hangt af van de waarden
en normen die je hanteert.
2p 5 Beargumenteer met het voorbeeld van de Brazilian Butt Lift-operatie of
het volgens jou een probleem is als het lichaam wordt gezien als een
consumptieartikel, met:
– een relevante morele waarde, en
– een daaruit afgeleide norm.
In Picture Perfect vertelt Timo over de rol die zijn smartphone speelt in het
vullen van zijn dag. ‘Ik zit maar te scrollen, in welke app dan ook, totdat ik
dezelfde foto’s ben te zien. Daar kan ik zo ongeveer een uurtje of drie
mee vullen. Soms wil Timo gewoon even wat opzoeken en komt hij
ongemerkt heel diep in Instagram terecht’. Als hij dan daarna zijn telefoon
weglegt, is hij helemaal kwijt wat hij eigenlijk aan het doen was en baalt
hij van de weggegooide tijd.
Om ervoor te zorgen dat gebruikers lang van dezelfde app gebruik blijven
maken, is de rij met plaatjes op die apps eindeloos. Dit heet de
bottomless scroll.
Volgens Aristoteles ben je een goed mens als je deugdzaam leeft en een
ware vriend van jezelf bent.
1p 6 Leg met een voorbeeld van een ethische deugd uit wanneer Timo volgens
Aristoteles goed omgaat met de bottomless scroll op Instagram.
1p 7 Leg uit of Timo volgens de opvatting van Aristoteles een ware vriend van
zichzelf is.
VW-0311-a-23-1-o 3 / 11 lees verder ►►►

### Pagina 4

8 (1p) Instagram is een voorbeeld van wat Martin Heidegger 'moderne techniek' noemt. Heidegger ziet drie gevaren van de moderne techniek. Leg voor een van deze gevaren uit dat dit te herkennen is in het voorbeeld van Timo en de bottomless scroll.
9 (4p) Immanuel Kants opvatting van vrijheid en Jeremy Benthams opvatting van geluk kunnen opgevat worden als verschillende manieren om invulling te geven aan het goede leven. Leg met Kants opvatting van vrijheid uit dat Kant het zou afkeuren dat Timo zich laat leiden door de bottomless scroll. Leg vervolgens met Benthams opvatting van geluk uit dat Bentham het zou afkeuren dat Timo zich laat leiden door de bottomless scroll. Beargumenteer tot slot hoe jij wilt omgaan met sociale media, met:
– een afweging van Kants opvatting van vrijheid en Benthams opvatting van geluk, en
– kritiek op een vooronderstelling bij een van deze twee opvattingen.

VW-0311-a-23-1-o 4 / 11 lees verder ▶ ▶ ▶

### Pagina 5

Opgave 2 De ruimte

In juli 2021 vloog miljardair Richard Branson mee met een testvlucht van
ongeveer tien minuten in een raket van zijn eigen commerciële
ruimtevaartbedrijf. Nog geen week later deed Jeff Bezos hetzelfde in een
raket van zijn eigen commerciële ruimtevaartbedrijf. Beide miljardairs zien
kansen voor ruimtetourisme. Ze hopen de komende jaren ruimtereisjes
aan te bieden van een paar minuten of uren. Reisjes waarin je voor een
bedrag van enkele tonnen de bolling van de aarde ziet en gewichtloosheid
ervaart. Een van de redenen om zo veel geld neer te tellen, is volgens de
miljardairs de buitengewone ervaring. Die ervaring omschrijven ze als 'het
overzichtseffect'.

tekst 2

Het overzichtseffect is iets wat astronauten ervaren als ze de aarde vanuit de
ruimte zien en worden overweldigd door hun liefde voor onze planeet. Het
wordt ook wel een transcendente ervaring genoemd. De astronauten zijn los
van de aarde terwijl ze zich er tegelijk fundamenteel onderdeel van voelen.
De wereld die ze buiten zich zien en hun binnenwereld smelten samen in één
holistisch zijn.

bron: stadsastronaut.nl, Het Overzichtseffect, 2021

Onderzoek laat zien dat het overzichtseffect pas echt optreedt als je in
afzondering, meerdere keren, langdurig naar de aarde staart. Dit kan
bijvoorbeeld gebeuren wanneer je maanden in het internationale
ruimtestation werkt.
Ruimtetourisme kan worden opgevat als een voorbeeld van de
markteconomische spiritualisering in de transformatie-economie.
Deze spiritualisering heeft twee implicaties.
2p 10 Leg beide implicaties uit met het voorbeeld van het overzichtseffect.

Milieubewegingen wijzen erop dat ruimtevaart vervuilend is en gevaarlijk
ruimteafval oplevert. Volgens hen kan geld dat aan ruimtetourisme wordt
besteed beter worden ingezet om milieuproblemen op aarde op te lossen.
De ruimtemiljardairs brengen daar tegenin dat de commerciële
ontwikkeling van ruimtetourisme inzet op het verduurzamen van
raketvluchten door materialen te recyclen. Ruimtevvluchten zullen
goedkoper worden, waardoor ze over enkele decennia gebruikt kunnen
worden om vervuilende industrie van de aarde naar de ruimte te brengen.
In het milieudebat staan vijf soorten argumenten centraal.
2p 11 Leg uit bij welk soort argument in het milieudebat het argument van de
ruimtemiljardairs past.
Geef vervolgens met een ander argument uit het milieudebat een
argument tegen de ontwikkeling van ruimtetourisme.

VW-0311-a-23-1-o 5 / 11 lees verder 

### Pagina 6

Schrijver en journalist Marjolijn van Heemstra is gefascineerd door de
ruimte en de ruimtevaart. Ze zet zich echter nadrukkelijk af tegen wat
commerciële ruimtevaartbedrijven willen, namelijk de maan of Mars
koloniseren en daar delfstoffen winnen. Volgens Van Heemstra behoren
deze hemellichamen de gehele mensheid toe en kun je ze daarom niet
toe-eigenen als bezit.
Volgens John Locke heeft het vrije individu van nature drie
onvervreemdbare rechten.
2p 12 Leg Lockes opvatting van bezit uit en betrek daarbij deze drie rechten.
Leg vervolgens uit dat Locke een andere opvatting zou hebben over het
bezit van hemellichamen dan Van Heemstra.

Van Heemstra onderzoekt of het overzichtseffect mogelijk is zonder zelf
de ruimte in te hoeven. Zo hoopt ze een nieuw perspectief te vinden op de
aarde en op de toekomst, een wijds perspectief dat haar kan verlossen
van de nauwe blik op alledaagse problemen. Ze ervaart die nauwe blik als
gebrokenheid, als gemis aan verbinding. En ze koppelt dit gevoel aan het
consumentisme van de vrije markt, waarin mensen voortdurend met die
nauwe blik gericht zijn op hun kleine, individuele opvattingen en belangen.
1p 13 Leg uit dat Van Heemstra's gevoel van gebrokenheid aansluit bij de
opvatting dat de vrije markt tot sociaal atomisme leidt.

Van Heemstra hoopt dat het overzichtseffect haar kan laten ervaren dat
ze onderdeel is van een groter geheel en verbinding heeft met alles wat
haar omringt: bomen, oceanen, mensen. Daarom probeert ze meer te
leren over de ruimte, kijkt ze in het donker naar de sterren en bespreekt
ze haar zoektocht met ruimte-onderzoekers.
Socrates zou het een goede zaak vinden dat zij haar leven onderzoekt,
want volgens hem is het niet-onderzochte leven niet de moeite waard.
2p 14 Beargumenteer of jij denkt dat een onderzoek naar de ruimte zoals dat
van Van Heemstra bijdraagt aan een goed leven, met:
– Socrates’ uitspraak, en
– een definitie van ‘relaties’ die niet uitgaat van sociaal atomisme.

VW-0311-a-23-1-o 6 / 11 lees verder ►►►

### Pagina 7

Van Heemstra's onderzoek naar de ruimte komt grotendeels voort uit haar
vraag naar zin. Ze vindt een antwoord bij een joodse scheppingsmythe
waarin een vat vol licht in scherven breekt. De scherven vormen het leven
– mensen, dingen, woorden en ideeën – en al dat versnipperde licht blijft
verlangen om als lichtbron weer één geheel te vormen.
Volgens Charles Taylor vindt er op dit moment, voortkomend uit de
Verlichting, een 'supernova' plaats als het gaat om de vraag naar zin.
Søren Kierkegaard heeft kritiek op de verlichtingsfilosofen.
3p 15 Leg deze kritiek van Kierkegaard uit met zijn opvatting over het christelijke
geloof als paradox.
Leg vervolgens uit dat deze opvatting van Kierkegaard zou kunnen
aansluiten bij het idee van Taylors 'supernova'.
Beargumenteer tot slot of Kierkegaards opvatting over het christelijk
geloof als paradox volgens jou aansluit bij Van Heemstra's opvatting over
zin vanuit de joodse scheppingsmythe.

In haar onderzoek naar de ruimte stuit Van Heemstra op de term
'kosmologisch bewustzijn':

tekst 3
[Kosmologisch bewustzijn] wijst ons niet alleen op hoe nietig we zijn maar ook
op hoe uitzonderlijk we zijn in het heelal. [...] Kosmologisch bewustzijn is het
diepe besef te leven op een statistisch gezien onbeduidende planeet in een
onpeilbaar universum. Maar misschien kun je het ook zo formuleren: [...] dat
alles wat je nabij is in verbinding staat met iets veraf, dat het bekende door
het onbekende in beweging wordt gezet.

bron: Marjolijn van Heemstra, In lichtjaren heeft niemand haast, 2021

2p 16 Bruno Latour heeft een radicaal empirische interpretatie van de ervaring.
Leg met Latours interpretatie van de ervaring zijn kritiek op het subjectobjectschema uit.
Beargumenteer vervolgens of het kosmologisch bewustzijn uit tekst 3
volgens jou een goed alternatief kan zijn voor het subject-objectschema.

VW-0311-a-23-1-o 7 / 11 lees verder ‣‣‣

### Pagina 8

Van Heemstra benadert de vraag naar zin via het kosmologisch
bewustzijn. Ze zoekt de ruimte op door nachtwandelingen te organiseren
in een stadsbos in haar buurt. In het donker luisteren de nachtwandelaars
naar geritsel, ontdekken ze glimwormen en vertelt een ecoloog over het
belang van duisternis voor bijvoorbeeld vleermuizen. Zonder schemering
zouden deze dieren niet kunnen jagen en zouden ze dus verhongeren.
Aan het eind van de wandeling wacht een kampvuur waar de
nachtwandelaars onder de sterrenhemel gedachten met elkaar kunnen
delen over de eindeloze vertes van de ruimte én over de wereld direct om
hen heen.
De vraag naar zin wordt vaak verbonden met kwetsbaarheid. Ook Van
Heemstra lijkt dat met haar nachtwandelingen te doen.
Beargumenteer of Van Heemstra's nachtwandelingen volgens jou
bijdragen aan zin. Ga daarbij in op:
— kwetsbaarheid in de dimensie zin, en
— kwetsbaarheid in de dimensie natuur.
2p 17
VW-0311-a-23-1-o
8 / 11
lees verder

### Pagina 9

Opgave 3 Caring democracy

De term 'zorg' gebruiken we doorgaans voor activiteiten die te maken hebben met de zorg voor zieken, kleine kinderen en ouderen. Joan Tronto gaat in haar boek Caring Democracy uit van een bredere definitie van zorg. Volgens haar betreft zorg "de menselijke activiteit die alles omvat wat we doen om onze 'wereld' te onderhouden, voort te kunnen zetten en te herstellen, zodat we er zo goed mogelijk in kunnen leven".
De centrale stelling van Tronto is dat marktdenken en zorg niet goed samengaan. Een van de voorbeelden van marktdenken is wat Tronto het 'arbeidsethos' noemt.

tekst 4

Vanuit het perspectief van arbeidsethos is een burger een individu dat in staat en bereid is om te werken. Het is de taak van de overheid om eigendom te beschermen en de orde te handhaven, zodat degenen die ijverig aan de slag gaan ook de vruchten van hun werk kunnen plukken.
Arbeidsethos gaat terug op en hangt samen met de waarden van een radicaal individualisme [...]: geef mensen gelijke mogelijkheden om te werken en hun succes of slagen is alleen het gevolg van hun eigen bereidheid om te werken.

bron: Joan Tronto, Caring Democracy, 2013

Met het begrip 'radicaal individualisme' geeft Tronto in tekst 4 een specifieke invulling aan de vrije markt.
Adam Smith is een van de grondleggers van het idee van de vrije markt.
Een van Smiths vooronderstellingen voor een goed functionerende vrije markt is dat mensen zich op een bepaalde manier tot elkaar verhouden.
Leg deze deze vooronderstelling van Smith uit.
Geef vervolgens met deze vooronderstelling van Smith een kritiekpunt op Tronto's stelling in tekst 4 dat de vrije markt samenhangt met radicaal individualisme.

VW-0311-a-23-1-o 9 / 11 lees verder ► ► ►

### Pagina 10

Volgens Tronto hebben mensen uit de welvarende middenklasse vaak
een geidealiseerde opvatting van zorg. Ze geeft het voorbeeld van een
typische 'carrierepersoon', iemand die ambitieus is en graag werkt.

tekst 5

Een 'carrierepersoon' denkt goed voor zichzelf te kunnen zorgen en denkt dat
'zorg' alleen iets is voor de afhankelijken en zieken - kinderen, mensen met
een slechte gezondheid en ouderen. Maar in werkelijkheid is dit model van de
voor zichzelf zorgende persoon een illusie: hoewel werkende volwassenen
misschien geen noodzakelijke zorg nodig hebben, maken ze wel aanzienlijk
gebruik van andermans zorgdiensten om hun drukke leventjes op de rit te
houden.

bron: Joan Tronto, Caring Democracy, 2013

Tronto bekritiseert deze opvatting over zorg van de welvarende
middenklasse. Met 'zorgdiensten', die deze klasse inkoopt op de vrije
markt, bedoelt zij bijvoorbeeld schoonmaak, kinderopvang of zorg voor
bejaarde ouders. Maar deze zorgdiensten worden vaak slecht betaald en
ze worden uitgevoerd door mensen uit kwetsbare groepen, zoals
migranten.
Karl Marx zou kritiek hebben op de opvatting over zorg van de
'carrierepersoon' in tekst 5.
3p 19 Leg deze kritiek van Marx uit met de begrippen onderbouw, bovenbouw
en vals bewustzijn.

Een voorbeeld van een zorgdienst die via de vrije markt aangeboden en
verkregen kan worden, is bijles. Steeds meer leerlingen, van basisschool
tot examenjaar, maken buiten de reguliere schooltijd van
commerciële bijlesaanbieders. Of de kwaliteit van het onderwijs hierdoor
neemt, is onderwerp van discussie.
Vanuit de neoklassieke visie wordt beargumenteerd dat de kwaliteit van
zorg beter wordt door de vrije markt. Tronto beargumenteert vanuit de
lagere-overgestelde visie dat de vrije markt schadelijk is voor de kwaliteit
van zorg. Deze zelfde discussie kan ook worden toegepast op onderwijs.
3p 20 Geef vanuit de neoklassieke visie een argument dat de kwaliteit van het
onderwijs toeneemt door commerciële bijles.
Geef vervolgens Tronto's visie weer dat de vrije markt schadelijk is voor
de kwaliteit van zorg.
Geef tot slot met deze visie van Tronto een argument dat commerciële
bijles schadelijk is voor de kwaliteit van het onderwijs.

VW-0311-a-23-1-o 10 / 11 lees verder

### Pagina 11

Volgens Tronto gaan zorg en markt denken niet goed samen, en dat roept
de vraag op hoe zorg dan wel georganiseerd zou moeten worden. Tronto
schetst een ideaalbeeld van een samenleving waarin zorg centraal staat:
tekst 6
De sleutel tot een goed leven, voor iedereen, is om een ‘zorg-vol’ leven te
kunnen leiden, een leven waarin men de zorg krijgt van anderen als dat nodig
is, waarin men voor zichzelf kan zorgen én waarin men de ruimte heeft om
voor anderen te zorgen – voor andere mensen, dieren, instituties en idealen –
die het leven zijn betekenis geven. Een werkelijk vrije samenleving maakt
mensen vrij om te zorgen.
bron: Joan Tronto, Caring Democracy, 2013
2p 21
Volgens Tronto zijn met de invoering van de vrije markt de privésfeer en
de publieke sfeer gescheiden.
Leg Tronto’s opvatting uit dat deze scheiding leidt tot een verschraling
van het morele debat in het publieke domein.
Leg vervolgens met tekst 6 uit dat deze scheiding wordt opgeheven in
Tronto’s ‘zorg-volle’ samenleving.
3p 22
Alasdair MacIntyre actualiseert het klassieke deugdbegrip met de
begrippen ‘praktijken’, ‘interne goederen’ en ‘externe goederen’.
Geef MacIntyres onderscheid tussen interne goederen en externe
goederen weer.
Leg vervolgens met dit onderscheid uit dat praktijken volgens MacIntyre
een bescherming kunnen bieden tegen de corrumperende invloed van de
vrije markt als institutie.
Leg tot slot met MacIntyres actualisatie van het deugdbegrip uit welke rol
praktijken volgens hem zouden kunnen spelen in het tot stand brengen
van Tronto’s ‘zorg-volle’ samenleving.
Tronto stelt dat in een samenleving waarin zorg centraal staat, mensen
zich bewust zijn van elkaars wederzijdse afhankelijkheid: mensen hebben
elkaar nodig om een ‘zorg-vol’ (tekst 6) leven te leiden. Daarom zullen ze
in zo’n samenleving ook bereid zijn te betalen voor betere salarissen voor
werk in bijvoorbeeld de schoonmaak, kinderopvang en verpleging.
Tronto wil het neoliberale markt denken begrenzen. Volgens haar is
daarvoor nodig dat het individualistische mensbeeld van het neoliberale
markt denken plaats maakt voor een relationeel mensbeeld van
wederzijdse afhankelijkheid.
1p 23
Beargumenteer of de neoliberale marktlogica volgens jou beter begrensd
kan worden met dit individualistische mensbeeld of met dit relationele
mensbeeld.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
VW-0311-a-23-1-0
11 / 11
einde