# Eindexamen Filosofie VWO 2022 tijdvak 3

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-3

## Vraag 1 – Plato's ideale staat en rechtvaardigheid (1 punt)

Opgave 1 Tirannie van verdienste
De opvatting dat in Nederland iedereen gelijke kansen heeft op een goed leven staat de laatste jaren onder druk. Zo draagt volgens onderzoeker Karen Heij het Nederlandse onderwijssysteem bij aan het vergroten van kansenongelijkheid, bijvoorbeeld omdat leerlingen rond hun elfde jaar worden ingedeeld in verschillende schoolniveaus:
tekst 1
Door [...] leerlingen zo vroeg en scherp voor te sorteren, hebben we een nieuwe aristocratie gecreëerd. Weliswaar een andere dan vroeger, maar nog steeds een aristocratie waarbij je kansen worden bepaald door waar je wieg stond. Kinderen van hoger opgeleide ouders die in een Nederlandstalige omgeving opgroeien, hebben de meeste kans direct door te mogen stromen naar de hoogste en meest gewaardeerde vormen van onderwijs.
bron: NRC, Er is een nieuwe aristocratie gecreëerd, 2021

Heij ziet een aristocratie als een onrechtvaardige samenleving. Plato en Aristoteles zagen een vorm van aristocratie als de beste samenlevingsvorm.

1p 1 Leg uit in welk opzicht in Plato's ideale staat een rechtvaardige samenleving gebaseerd is op ongelijkheid. Aristoteles onderscheidt verschillende goede samenlevingsvormen, namelijk een monarchie, een aristocratie en een politeia. Tegenover de politeia staat de democratie.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe Plato's ideale staat, ondanks de ongelijkheid, toch als rechtvaardig wordt beschouwd.

Wat moet je kennen: Je moet de kernprincipes van Plato's ideale staat kennen, met name de hiërarchische ordening en de verdeling in standen, en hoe dit volgens Plato leidt tot een rechtvaardige samenleving.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om de relatie tussen ongelijkheid en rechtvaardigheid in Plato's filosofie duidelijk uit te leggen, waarbij je de functie van de verschillende standen en de natuurlijke aanleg van individuen betrekt.

Waar op letten: Let erop dat je de rechtvaardigheid van Plato's staat verbindt met de hiërarchische ordening en het idee dat iedereen zijn natuurlijke plaats inneemt en zijn specifieke taak vervult. Vermijd een algemene discussie over ongelijkheid en focus specifiek op Plato's argumentatie.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-3/vraag/1

## Vraag 2 – Aristoteles: Politeia, Democratie en Aristocratie (3 punten)

3p 2 Leg met het begrip 'deugd' uit dat volgens Aristoteles een politeia een betere samenlevingsvorm is dan een democratie. Leg vervolgens de overeenkomst en het verschil uit tussen Aristoteles' politeia en de aristocratie in tekst 1. Een meritocratie is een samenleving waarin iemands maatschappelijke positie wordt bepaald door verdiensten (merites). Veel mensen vinden dit rechtvaardiger dan een samenleving waarin kansen afhangen van iemands afkomst. In een meritocratie begint iedereen met gelijke kansen om zichzelf te ontwikkelen, en de verschillen in maatschappelijke positie worden bepaald door wat ze met hun capaciteiten doen. Het ideaal van een meritocratie sluit aan bij de opvatting dat mensen autonome individuen zijn. Deze opvatting is in de moderniteit op verschillende manieren ingevuld.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom Aristoteles een politeia beter vindt dan een democratie, gebruikmakend van het begrip 'deugd'. Vervolgens moet je de overeenkomst en het verschil tussen Aristoteles' politeia en de aristocratie uit tekst 1 uitleggen.

Wat moet je kennen: Je moet Aristoteles' staatsfilosofie kennen, in het bijzonder zijn opvattingen over deugd, politeia, democratie en aristocratie. Je moet ook de specifieke beschrijving van aristocratie in tekst 1 begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet complexe filosofische begrippen (zoals 'deugd' bij Aristoteles) kunnen toepassen om staatsvormen te vergelijken. Je moet overeenkomsten en verschillen tussen twee concepten (Aristoteles' politeia en de aristocratie uit tekst 1) helder kunnen analyseren en formuleren. Je moet de informatie uit de vraagtekst en je eigen kennis integreren.

Waar op letten: Let erop dat je alle drie de onderdelen van de vraag beantwoordt: 1. Uitleg politeia vs. democratie met 'deugd'. 2. Overeenkomst politeia en aristocratie (tekst 1). 3. Verschil politeia en aristocratie (tekst 1). Zorg ervoor dat je het begrip 'deugd' correct toepast in de context van Aristoteles' staatsleer. Maak een duidelijk onderscheid tussen Aristoteles' opvatting van aristocratie/politeia en de beschrijving van aristocratie in tekst 1.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-3/vraag/2

## Vraag 3 – Meritocratie en het autonome individu: Protestantisme en Existentialisme (2 punten)

Een meritocratie is een samenleving waarin iemands maatschappelijke positie wordt bepaald door verdiensten (merites). Veel mensen vinden dit rechtvaardiger dan een samenleving waarin kansen afhangen van iemands afkomst. In een meritocratie begint iedereen met gelijke kansen om zichzelf te ontwikkelen, en de verschillen in maatschappelijke positie worden bepaald door wat ze met hun capaciteiten doen.
Het ideaal van een meritocratie sluit aan bij de opvatting dat mensen autonome individuen zijn. Deze opvatting is in de moderniteit op verschillende manieren ingevuld.
Leg uit dat het ideaal van een meritocratie kan aansluiten bij de opvatting van het autonome individu van:
- het protestantisme, en
- het existentialisme.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe het ideaal van een meritocratie aansluit bij de opvatting van het autonome individu, specifiek vanuit het protestantisme en het existentialisme.

Wat moet je kennen: Je moet de kernbegrippen van een meritocratie kennen, de opvatting van het autonome individu binnen het protestantisme (gewetensvrijheid, werk als roeping) en de opvatting van het autonome individu binnen het existentialisme (hoogst-individuele authenticiteit, zelfexpressie).

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om de concepten van meritocratie, protestantisme en existentialisme met elkaar te verbinden en helder uit te leggen hoe ze op elkaar aansluiten, met specifieke aandacht voor het autonome individu in elke filosofische stroming.

Waar op letten: Let erop dat je voor beide stromingen (protestantisme en existentialisme) een duidelijke en correcte uitleg geeft van hun opvatting over het autonome individu en hoe deze specifiek aansluit bij het ideaal van de meritocratie. Zorg dat je de kernbegrippen van elke stroming correct toepast.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-3/vraag/3

## Vraag 4 – Communitarisme en rechtvaardigheid (2 punten)

Opgave 1 Tirannie van verdienste
De opvatting dat in Nederland iedereen gelijke kansen heeft op een goed leven staat de laatste jaren onder druk. Zo draagt volgens onderzoeker Karen Heij het Nederlandse onderwijssysteem bij aan het vergroten van kansenongelijkheid, bijvoorbeeld omdat leerlingen rond hun elfde jaar worden ingedeeld in verschillende schoolniveaus:
tekst 1
Door [...] leerlingen zo vroeg en scherp voor te sorteren, hebben we een nieuwe aristocratie gecreëerd. Weliswaar een andere dan vroeger, maar nog steeds een aristocratie waarbij je kansen worden bepaald door waar je wieg stond. Kinderen van hoger opgeleide ouders die in een Nederlandstalige omgeving opgroeien, hebben de meeste kans direct door te mogen stromen naar de hoogste en meest gewaardeerde vormen van onderwijs.
bron: NRC, Er is een nieuwe aristocratie gecreëerd, 2021

2p 4 Leg uit van welke opvatting van rechtvaardigheid het communitarisme uitgaat, met: – het begrip 'dikke moraal', en – tekst 2. Onderstaande afbeeldingen 1 en 2 verbeelden elk een ander begrip van rechtvaardigheid. Critici van de meritocratie koppelen het meritocratische ideaal aan afbeelding 1, terwijl volgens hen afbeelding 2 een rechtvaardiger samenleving verbeeldt. Of een meritocratie rechtvaardig is, hangt af van principiële vragen over gelijkheid, vrijheid en verantwoordelijkheid. afbeelding 1 afbeelding 2

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen welke opvatting van rechtvaardigheid het communitarisme heeft. Je moet hierbij twee specifieke elementen gebruiken: het begrip 'dikke moraal' en de inhoud van tekst 2.

Wat moet je kennen: Je moet de kernbegrippen van het communitarisme kennen, in het bijzonder de 'dikke moraal' en de relatie tot rechtvaardigheid als solidariteit en gedeelde verantwoordelijkheid binnen een gemeenschap. Je moet ook de kritiek van Sandel op de meritocratie en zijn pleidooi voor solidariteit kennen, zoals die in tekst 2 naar voren komt.

Wat moet je kunnen: Je moet de filosofische theorie van het communitarisme kunnen toepassen op het concept van rechtvaardigheid. Je moet het begrip 'dikke moraal' correct kunnen definiëren en in verband kunnen brengen met de communitaristische visie op rechtvaardigheid. Je moet de relevante informatie uit tekst 2 kunnen selecteren en deze kunnen gebruiken om de communitaristische opvatting van rechtvaardigheid te onderbouwen, met name de nadruk op solidariteit.

Waar op letten: Let erop dat je beide gevraagde elementen ('dikke moraal' én tekst 2) expliciet en correct in je uitleg verwerkt. Zorg ervoor dat je de 'dikke moraal' koppelt aan een gemeenschapsidee en dat je de uitleg over rechtvaardigheid als solidariteit verbindt met Sandels opvatting in tekst 2.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-3/vraag/4

## Vraag 5 – Meritocratie, rechtvaardigheid en kritiek (2 punten)

Voorstanders van een meritocratie zullen het niet eens zijn met de manier waarop het ideaal van een meritocratie in afbeelding 1 wordt weergegeven.
Leg uit dat afbeelding 1 en 2 uitgaan van een ander begrip van rechtvaardigheid.
Geef vervolgens met de waarden vrijheid en verantwoordelijkheid een kritiekpunt op de weergave van een meritocratie in afbeelding 1.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe twee afbeeldingen verschillende begrippen van rechtvaardigheid weergeven. Vervolgens moet je een kritiekpunt formuleren op één van de afbeeldingen, waarbij je specifieke filosofische waarden gebruikt.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'rechtvaardigheid als gelijke uitgangssituatie' en 'rechtvaardigheid als gelijke uitkomsten' kennen. Je moet ook de kernwaarden 'vrijheid' en 'verantwoordelijkheid' binnen de context van een meritocratie begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet afbeeldingen kunnen analyseren en interpreteren in relatie tot filosofische begrippen. Je moet een heldere uitleg kunnen geven van abstracte concepten. Je moet een beargumenteerd kritiekpunt kunnen formuleren, waarbij je filosofische waarden toepast op een concrete situatie.

Waar op letten: Let erop dat je duidelijk onderscheid maakt tussen de twee begrippen van rechtvaardigheid die in de afbeeldingen worden getoond. Zorg ervoor dat je kritiekpunt op afbeelding 1 expliciet de waarden vrijheid en verantwoordelijkheid gebruikt en relateert aan het idee van een meritocratie.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-3/vraag/5

## Vraag 6 – Meritocratie en het goede leven (1 punt)

1p 6 Beargumenteer met een definitie van rechtvaardigheid of een meritocratie volgens jou het goede leven mogelijk maakt. Volgens Sandel heeft het meritocratische ideaal ertoe geleid dat in onze samenleving te veel waarde wordt gehecht aan universitaire diploma's. Zo geldt voor veel basisschoolkinderen en hun ouders een vwo-advies als het hoogst haalbare. Ook verdienen universitair geschoolden gemiddeld meer dan werknemers met een ander soort opleiding. Volgens Sandel is het echter onmogelijk en onwenselijk dat iedereen naar een universiteit gaat. Hij pleit voor een herwaardering van praktische arbeid, bijvoorbeeld in fabrieken, de schoonmaak en de zorg: beroepen die nu vaak lager betaald zijn. Sandel stelt dat we de waardering van werk niet aan de vrije markt kunnen overlaten, maar dat we als samenleving moeten bepalen welke waarde verschillende soorten werk hebben: tekst 3 We kunnen namelijk niet bepalen wat telt als een bijdrage die erkenning waard is, als we niet eerst discussiëren over de betekenissen en doelen van het leven dat we met elkaar delen. En we kunnen niet praten over die gezamenlijke doelen, als we niet het gevoel hebben ergens thuis te horen, als we onszelf niet kunnen zien als leden van een gemeenschap waaraan we iets verschuldigd zijn. bron: Sandel, De tirannie van verdienste, 2020

Wat kun je verwachten: Je moet beargumenteren of een meritocratie het goede leven mogelijk maakt. Je moet hierbij een zelfgekozen definitie van rechtvaardigheid gebruiken.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'meritocratie', 'rechtvaardigheid' en 'het goede leven' kennen. Je moet in staat zijn een eigen, coherente definitie van rechtvaardigheid te formuleren. Je moet de kritiek van Sandel op de meritocratie begrijpen, zoals beschreven in de tekst.

Wat moet je kunnen: Je moet een heldere definitie van rechtvaardigheid formuleren. Je moet deze definitie consistent toepassen in een argumentatie. Je moet een standpunt innemen over de relatie tussen meritocratie en het goede leven en dit standpunt logisch onderbouwen met je definitie van rechtvaardigheid. Je moet de informatie uit de brontekst van Sandel kunnen gebruiken ter ondersteuning of als context voor je argumentatie.

Waar op letten: Let erop dat je argumentatie consistent is met de door jou gekozen definitie van rechtvaardigheid. Zorg ervoor dat je expliciet een definitie van rechtvaardigheid formuleert. De conclusie (ja of nee) is minder belangrijk dan de kwaliteit van je argumentatie en de consistentie met je definitie. Gebruik de tekst van Sandel als achtergrond, maar de kern van je antwoord is je eigen argumentatie met je definitie.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-3/vraag/6

## Vraag 7 – Paradox van de prestatiemaatschappij en Sandels visie (3 punten)

3p 7 Critici noemen de meritocratie ook wel een prestatiemaatschappij. Geef de paradox van de verwerkelijking van de vrijheid via de vrije markt in de prestatiemaatschappij weer. Beargumenteer vervolgens: – of je het met Sandel eens bent dat de waarde van werk niet via de vrije markt bepaald moet worden, en – of Sandels pleidooi in tekst 3 volgens jou een oplossing biedt voor de paradox van de verwerkelijking van de vrijheid via de vrije markt in de prestatiemaatschappij.

Wat kun je verwachten: Je moet de paradox van de verwerkelijking van vrijheid via de vrije markt in de prestatiemaatschappij uitleggen. Daarna beargumenteer je of je het eens bent met Sandel over de waardebepaling van werk door de vrije markt. Tot slot beargumenteer je of Sandels pleidooi in tekst 3 een oplossing biedt voor de eerder genoemde paradox.

Wat moet je kennen: Je moet de filosofische concepten van meritocratie, prestatiemaatschappij, vrijheid en de vrije markt kennen. Je moet specifiek de paradox van de verwerkelijking van vrijheid in de prestatiemaatschappij kunnen uitleggen. Je moet ook de standpunten van Sandel over de waarde van werk en zijn pleidooi in tekst 3 (waarschijnlijk over gemeenschap en gedeelde verantwoordelijkheid) kennen en kunnen toepassen.

Wat moet je kunnen: Je moet een complexe filosofische paradox helder kunnen weergeven. Je moet een beargumenteerd standpunt kunnen innemen over een filosofische kwestie (waardebepaling van werk). Je moet een filosofisch pleidooi (van Sandel) kritisch kunnen analyseren en beargumenteren of het een oplossing biedt voor een specifiek probleem. Je moet je argumenten logisch en coherent kunnen opbouwen.

Waar op letten: Let erop dat je alle drie de onderdelen van de vraag beantwoordt: de weergave van de paradox, de argumentatie over de waarde van werk, en de argumentatie over Sandels oplossing. Zorg ervoor dat je argumenten goed onderbouwd zijn en dat je een duidelijk standpunt inneemt waar gevraagd. De paradox moet correct worden uitgelegd als vrijheid die tegelijkertijd tot onvrijheid leidt door prestatiedruk.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-3/vraag/7

## Vraag 8 – Uitleg Tronto's opvattingen met Korthals' kritiek op landbouwbeleid (2 punten)

2p 8 Leg deze twee opvattingen van Tronto uit met Korthals' kritiek op het Europese landbouwbeleid. Dat voedsel onderdeel is van de vrije markt, wordt volgens Korthals zichtbaar in het huidige systeem waarin internationale multinationals veel macht hebben. Daarover zegt een journalist: tekst 4 In dat systeem regeren de marktwetten. [...] Tegenover die geconcentreerde macht [van zaadleveranciers, banken en het grootwinkelbedrijf], is de individuele boer geen partij en ook van de overheid, terughoudend met ingrijpen in de markt, hebben die mammoetbedrijven weinig tegenwicht te duchten. [...] Bij een boer die zijn grond wil sparen of de schaal van zijn bedrijf wil verkleinen, staat al gauw de bank op de stoep, met de waarschuwing dat zijn financiering weleens kan worden stopgezet. Of de vertegenwoordiger van Albert Heijn komt langs met de dringende vraag of hij zich wel aan zijn leveringscontract kan houden. bron: Groene Amsterdammer, Klem in een onhoudbaar systeem, 2019

Wat kun je verwachten: Je moet twee opvattingen van Tronto uitleggen en deze verbinden met Korthals' kritiek op het Europese landbouwbeleid, waarbij je de rol van de vrije markt en multinationals in de landbouwsector betrekt.

Wat moet je kennen: Je moet de twee opvattingen van Tronto over de scheiding van de private en publieke sfeer en de rol van zorg kennen. Je moet ook Korthals' kritiek op het Europese landbouwbeleid en de invloed van de vrije markt en multinationals daarin kennen.

Wat moet je kunnen: Je moet de theorie van Tronto over de scheiding van private en publieke sfeer en de verzakelijking van het publieke domein kunnen uitleggen. Je moet kunnen uitleggen waarom zorg volgens Tronto een publieke taak is. Je moet deze theoretische inzichten kunnen toepassen op en verbinden met de concrete kritiek van Korthals op het Europese landbouwbeleid, zoals beschreven in de vraagtekst en bron 4.

Waar op letten: Let erop dat je beide opvattingen van Tronto duidelijk uitlegt en dat je deze expliciet koppelt aan Korthals' kritiek op het Europese landbouwbeleid. Zorg ervoor dat je de rol van de vrije markt en de macht van multinationals, zoals beschreven in bron 4, meeneemt in je uitleg van Korthals' kritiek. Je moet de verbinding tussen Tronto's theorie en Korthals' praktijk helder maken.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-3/vraag/8

## Vraag 9 – Structuralisme en kritiek op instituties (2 punten)

2p 9 Uit tekst 4 spreekt kritiek op instituties. Ook vanuit het structuralisme is kritiek op instituties mogelijk. Leg uit van welke opvatting van instituties het structuralisme uitgaat. Geef vervolgens met tekst 4 een kritiekpunt op instituties vanuit het structuralisme. Korthals pleit voor agro-ecologische landbouw. Daarbij moet een slimme wisselwerking tussen schimmels en insecten – zonder gebruik van pesticiden – leiden tot een rijk en gezond landleven en een goede oogst. Hij meet de successen van de agro-ecologie af aan een aantal ethische criteria:

Wat kun je verwachten: Je moet een uitleg geven van de structuralistische opvatting van instituties en vervolgens, met behulp van tekst 4, een kritiekpunt op instituties formuleren vanuit het structuralisme.

Wat moet je kennen: Je moet de kernbegrippen van het structuralisme kennen, in het bijzonder hoe het structuralisme kijkt naar de rol van instituties en systemen in het bepalen van menselijk handelen. Je moet ook de inhoud van tekst 4 begrijpen, met name de kritiek op instituties die daaruit spreekt.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om een filosofische theorie (structuralisme) uit te leggen en deze theorie toe te passen op een concrete situatie of tekst (tekst 4). Je moet verbanden kunnen leggen tussen abstracte filosofische concepten en de praktijk zoals beschreven in de tekst.

Waar op letten: Let erop dat je twee afzonderlijke elementen beantwoordt: eerst de uitleg van de structuralistische opvatting van instituties, en daarna het kritiekpunt vanuit het structuralisme, specifiek gekoppeld aan tekst 4. Zorg dat je uitleg van het structuralisme correct is en dat je kritiekpunt duidelijk voortkomt uit de tekst en de structuralistische lens.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-3/vraag/9

## Vraag 10 – Nussbaum en de capabilities approach in relatie tot agro-ecologische landbouw (1 punt)

1p 10 Martha Nussbaum pleit voor de capabilities approach als het gaat om het goede leven. Leg uit dat tekst 5 kan aansluiten bij Nussbaums capabilities approach. Een van de problemen van agro-ecologische landbouw is dat de oogst afhankelijk is van schommelingen in het ecosysteem, waardoor de opbrengst nog altijd lager is dan die van intensieve landbouw. Louise Fresco, bestuursvoorzitter van Wageningen University & Research, is om deze reden geen voorstander van agro-ecologische landbouw. Die zal volgens haar nooit genoeg opbrengen om de toekomstige tien miljard monden van de wereldbevolking te voeden. Ze wijst erop dat juist door intensieve landbouw ondervoeding wereldwijd is afgenomen van zestig naar elf procent, omdat basisvoedsel – zoals fabrieksbrood – goedkoop wordt geproduceerd. Fresco pleit voor een ecologische transitie waarbij intensieve landbouw met technologie nóg intensiever wordt. Genetische modificatie en het door drones en datasystemen optimaliseren van omstandigheden waarin gewassen kunnen groeien, zullen zowel de huidige vervuiling als de ecologische uitputting in de toekomst verminderen. Volgens Fresco kun je met technologische middelen ook bereiken dat consumenten niet vervreemd raken van voedsel dat mechanisch is geproduceerd. Via internet kan je als consument bij een industriële boer ‘jouw’ koe Sjoukje1 volgen en alleen haar melk bestellen. Korthals is een expliciete tegenstander van Fresco's opvattingen. Hij wijst erop dat agro-ecologische landbouw nu al vervuiling en uitputting van de grond voorkomt en mogelijke vervreemding van voedsel tegengaat. Want de consument kan op het land zelf zien hoe de tomatenplanten groeien, welke insecten kwalijke ziektekiemen verjagen en hij kan zelf de tomaten oogsten. De manier waarop je kijkt naar een ecologische transitie zoals Fresco voorstelt, is afhankelijk van je opvatting over het goede leven.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe tekst 5 kan aansluiten bij de capabilities approach van Martha Nussbaum. Dit betekent dat je de kern van Nussbaums theorie moet verbinden met de inhoud van tekst 5.

Wat moet je kennen: Je moet de kern van Martha Nussbaums capabilities approach kennen, namelijk dat een samenleving goed georganiseerd is als deze mensen de mogelijkheid biedt om bepaalde fundamentele vermogens (capabilities) te ontwikkelen die essentieel zijn voor een goed menselijk leven. Je moet ook de inhoud van tekst 5 kennen, met name de criteria van Korthals voor agro-ecologische landbouw (duurzaam, diervriendelijk, tegengaan van vervreemding).

Wat moet je kunnen: Je moet de theorie van Nussbaum kunnen toepassen op een concrete situatie zoals beschreven in tekst 5. Je moet een verband kunnen leggen tussen de criteria in tekst 5 en de 'capabilities' die Nussbaum voorstaat, door uit te leggen hoe de criteria bijdragen aan het ontwikkelen van deze vermogens.

Waar op letten: Let erop dat je expliciet de verbinding legt tussen de 'mogelijkheden' of 'vermogens' van Nussbaum en de specifieke aspecten van agro-ecologische landbouw zoals beschreven in tekst 5. Een algemene beschrijving van Nussbaum is niet voldoende; je moet de link leggen met de tekst.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-3/vraag/10

## Vraag 11 – Fresco's ecologische transitie en het goede leven (2 punten)

De manier waarop je kijkt naar een ecologische transitie zoals Fresco voorstelt, is afhankelijk van je opvatting over het goede leven.
Beargumenteer of jij het eens bent met Fresco's opvatting over ecologische transitie met:
– een definitie van het goede leven met betrekking tot voedsel, met de dimensie lichaam, en
– een afweging tussen Fresco's oplossing voor ‘vervreemding van voedsel’ en die van Korthals.

Wat kun je verwachten: Je moet beargumenteren of je het eens bent met Fresco's opvatting over ecologische transitie. Je moet hiervoor een definitie van het goede leven geven met betrekking tot voedsel en de dimensie 'lichaam' daarin meenemen. Daarnaast moet je een afweging maken tussen Fresco's en Korthals' oplossingen voor 'vervreemding van voedsel'.

Wat moet je kennen: Je moet de filosofische opvattingen van Fresco en Korthals over ecologische transitie en voedselvervreemding kennen. Je moet ook het concept 'het goede leven' kunnen definiëren, specifiek met betrekking tot voedsel en de dimensie 'lichaam'.

Wat moet je kunnen: Je moet een heldere argumentatie opbouwen, waarbij je een standpunt inneemt en dit onderbouwt met relevante filosofische concepten en theorieën. Je moet in staat zijn om de standpunten van Fresco en Korthals te vergelijken en tegen elkaar af te wegen. Je moet een definitie van 'het goede leven' kunnen formuleren die past bij de context van de vraag.

Waar op letten: Let erop dat je zowel een definitie van het goede leven geeft (met de dimensie lichaam en voedsel) als een afweging maakt tussen Fresco en Korthals. Beide onderdelen zijn essentieel voor de punten. Zorg dat je argumentatie consistent is met je gekozen standpunt. Gebruik de 'ik'-vorm om je standpunt duidelijk te maken.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-3/vraag/11

## Vraag 12 – Latour, natuur en zingeving (2 punten)

Opgave 2 Voedsel, landbouw en de vrije markt

Voedsel en landbouw staan hoog op de politieke agenda. De problemen van grootschalige intensieve landbouw stapelen zich op: stankoverlast, vervuiling door pesticiden, extreem waterverbruik en stikstofuitstoot. Volgens filosoof Michiel Korthals is intensieve landbouw niet alleen een aanslag op de natuur, maar ook op onze kwaliteit van leven. En dat komt volgens hem doordat voedsel en de vrije markt niet samengaan.
Korthals vindt dat het Europese landbouwbeleid jarenlang te veel gericht is geweest op de economische belangen van de intensieve landbouw en te weinig op zorg voor onze gezondheid, het milieu en dieren.

2p 12 Leg uit dat Latours benadering van de natuur een antwoord geeft op de vraag naar zin. Beargumenteer vervolgens met de hierboven genoemde stelling of jij het eens bent met dit antwoord van Latour op de vraag naar zin. Fresco denkt dat verdere mechanisering van intensieve landbouw meer natuur zal opleveren. Er zal minder landbouwgrond nodig zijn. Het overschot aan landbouwgrond zal volgens Fresco omgezet kunnen worden in natuur die mens en dier op een duurzame manier ten goede zullen komen. Door technologische innovatie zal er bovendien minder arbeid van boeren nodig zijn om evenveel voedsel te produceren. Daar staat tegenover dat de huidige mechanisering van landbouw leidt tot voedselverspilling. Ongeveer dertig procent van het voedsel dat wereldwijd wordt geproduceerd, wordt weggegooid. Karl Marx is er net als Fresco van overtuigd dat mechanisering tot minder arbeid zal leiden. Hij beschrijft het ideaal van *animal laborans*. Hannah Arendt heeft kritiek op dit ideaal van Marx.

Wat kun je verwachten: Je moet eerst uitleggen hoe Latours benadering van de natuur een antwoord geeft op de vraag naar zin. Daarna moet je beargumenteren of je het eens bent met dit antwoord van Latour, waarbij je de gegeven stelling over voedselproductie betrekt.

Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van Bruno Latour kennen, specifiek zijn benadering van de natuur en hoe deze zich verhoudt tot de vraag naar zin. Je moet weten dat bij Latour zin en betekenis ontstaan in dynamische netwerken en de verbondenheid tussen mens en natuur.

Wat moet je kunnen: Je moet Latours visie op de natuur en zingeving helder kunnen uitleggen. Je moet een beargumenteerde mening kunnen formuleren (voor of tegen) over Latours antwoord op de vraag naar zin, waarbij je de stelling over voedselproductie en zingeving als uitgangspunt gebruikt. Je moet je argumentatie logisch en coherent opbouwen.

Waar op letten: Let erop dat je eerst Latours benadering van de natuur uitlegt in relatie tot zingeving. Vervolgens moet je expliciet de gegeven stelling over voedselproductie betrekken in je argumentatie voor of tegen Latours antwoord op de vraag naar zin. Zorg voor een duidelijke structuur in je antwoord met twee afzonderlijke onderdelen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-3/vraag/12

## Vraag 13 – VWO Filosofie Examen 2022 Periode 3, Vraag 13 (2 punten)

Fresco denkt dat verdere mechanisering van intensieve landbouw meer natuur zal opleveren. Er zal minder landbouwgrond nodig zijn. Het overschot aan landbouwgrond zal volgens Fresco omgezet kunnen worden in natuur die mens en dier op een duurzame manier ten goede zullen komen. Door technologische innovatie zal er bovendien minder arbeid van boeren nodig zijn om evenveel voedsel te produceren. Daar staat tegenover dat de huidige mechanisering van landbouw leidt tot voedselverspilling. Ongeveer dertig procent van het voedsel dat wereldwijd wordt geproduceerd, wordt weggegooid.
Karl Marx is er net als Fresco van overtuigd dat mechanisering tot minder arbeid zal leiden. Hij beschrijft het ideaal van *animal laborans*.
Hannah Arendt heeft kritiek op dit ideaal van Marx.
2p 13 Leg met deze kritiek van Arendt op Marx' ideaal van *animal laborans* uit in welk opzicht Fresco en Arendt het **niet** met elkaar eens zouden zijn. Leg vervolgens uit in welk opzicht Fresco en Arendt het **wel** met elkaar eens zouden zijn over de natuur.

Wat kun je verwachten: Je moet twee aspecten uitleggen: ten eerste, in welk opzicht Fresco en Arendt het **niet** met elkaar eens zouden zijn, gebaseerd op Arendts kritiek op Marx' ideaal van *animal laborans*. Ten tweede, in welk opzicht Fresco en Arendt het **wel** met elkaar eens zouden zijn over de natuur.

Wat moet je kennen: Je moet de kritiek van Hannah Arendt op Marx' ideaal van *animal laborans* kennen. Je moet ook de standpunten van Fresco over mechanisering, natuur en voedselproductie begrijpen, zoals beschreven in de vraagtekst. Daarnaast moet je Arendts visie op de natuur kennen.

Wat moet je kunnen: Je moet de filosofische concepten van Arendt en Marx kunnen toepassen op de casus van Fresco. Je moet in staat zijn om overeenkomsten en verschillen tussen de standpunten van Fresco en Arendt te identificeren en duidelijk te formuleren, met een expliciete verwijzing naar Arendts kritiek op *animal laborans*.

Waar op letten: Let goed op de twee delen van de vraag: het 'niet eens zijn' en het 'wel eens zijn'. Zorg ervoor dat je Arendts kritiek op *animal laborans* correct verbindt met het 'niet eens zijn' punt. Voor het 'wel eens zijn' punt, focus op hun gedeelde visie op de natuur, los van louter consumptie. Vermijd algemene uitspraken en wees specifiek in je uitleg.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-3/vraag/13

## Vraag 14 – Locke: Natuurlijke rechten en plichten in de context van voedselproductie (2 punten)

Opgave 2 Voedsel, landbouw en de vrije markt
Voedsel en landbouw staan hoog op de politieke agenda. De problemen van grootschalige intensieve landbouw stapelen zich op: stankoverlast, vervuiling door pesticiden, extreem waterverbruik en stikstofuitstoot. Volgens filosoof Michiel Korthals is intensieve landbouw niet alleen een aanslag op de natuur, maar ook op onze kwaliteit van leven. En dat komt volgens hem doordat voedsel en de vrije markt niet samengaan. Korthals vindt dat het Europese landbouwbeleid jarenlang te veel gericht is geweest op de economische belangen van de intensieve landbouw en te weinig op zorg voor onze gezondheid, het milieu en dieren.

2p 14 Leg uit op basis waarvan natuurlijke rechten en plichten volgens Locke met elkaar verbonden zijn. Leg vervolgens met tekst 6 een voorbeeld van zo'n natuurlijk verbonden recht en plicht van Locke uit. Fresco (vergaande mechanisering van intensieve landbouw om alle toekomstige monden te voeden) en Korthals (lokale agro-ecologische landbouw die meebeweegt met natuurlijke schommelingen) nemen verschillende posities in als je het produceren van voedsel bekijkt vanuit de vijf argumenten in het milieudebat. Martha Nussbaum onderscheidt twee strategieën voor omgaan met kwetsbaarheid en afhankelijkheid in het menselijk leven. Beide strategieën kun je toepassen op de kwestie van voedselproductie.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe natuurlijke rechten en plichten volgens Locke met elkaar verbonden zijn. Vervolgens moet je met behulp van tekst 6 een concreet voorbeeld van zo'n verbonden recht en plicht van Locke uitleggen.

Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van John Locke kennen, specifiek zijn ideeën over natuurlijke rechten, natuurlijke plichten en het principe van gelijkheid als basis hiervoor. Je moet ook de inhoud van tekst 6 begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet de abstracte filosofische principes van Locke kunnen uitleggen en deze vervolgens kunnen toepassen op een concrete situatie zoals beschreven in tekst 6. Je moet een verband kunnen leggen tussen de theorie en de praktijk.

Waar op letten: Let erop dat je beide delen van de vraag beantwoordt: eerst de algemene uitleg van Locke's theorie over de verbinding tussen rechten en plichten, en daarna de specifieke toepassing met een voorbeeld uit tekst 6. Zorg ervoor dat je de link tussen Locke's theorie (gelijkheid) en het voorbeeld duidelijk maakt.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-3/vraag/14

## Vraag 15 – Voedselproductie, milieudebat en Nussbaums strategieën (5 punten)

Fresco (vergaande mechanisering van intensieve landbouw om alle toekomstige monden te voeden) en Korthals (lokale agro-ecologische landbouw die meebeweegt met natuurlijke schommelingen) nemen verschillende posities in als je het produceren van voedsel bekijkt vanuit de vijf argumenten in het milieudebat.
Martha Nussbaum onderscheidt twee strategieën voor omgaan met kwetsbaarheid en afhankelijkheid in het menselijk leven. Beide strategieën kun je toepassen op de kwestie van voedselproductie.
Leg voor Korthals uit:
— bij welk argument uit het milieudebat hij aansluit, en
— welke strategie van Nussbaum hij gebruikt.
Leg vervolgens voor Fresco uit:
— bij welk argument uit het milieudebat zij aansluit, en
— welke strategie van Nussbaum zij gebruikt.
Beargumenteer tot slot met een afweging van beide argumenten en beide strategieën met wie jij het meer eens bent, met Korthals of met Fresco.

Wat kun je verwachten: Je moet de standpunten van Korthals en Fresco over voedselproductie analyseren en koppelen aan specifieke argumenten uit het milieudebat en strategieën van Nussbaum. Vervolgens beargumenteer je jouw eigen standpunt, waarbij je de genoemde argumenten en strategieën afweegt.

Wat moet je kennen: Je moet de vijf argumenten in het milieudebat kennen, waaronder 'deep ecology' en het 'intergenerationele argument'. Je moet ook de twee strategieën van Martha Nussbaum voor omgaan met kwetsbaarheid en afhankelijkheid kennen: 'erkennen' en 'immuniseren'. Daarnaast moet je de kernideeën van Korthals (lokale agro-ecologische landbouw) en Fresco (vergaande mechanisering van intensieve landbouw) begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet de standpunten van Korthals en Fresco kunnen uitleggen en deze correct kunnen verbinden met de relevante filosofische concepten (milieudebat argumenten en Nussbaums strategieën). Je moet een heldere en beargumenteerde afweging kunnen maken tussen de verschillende filosofische posities en strategieën, en op basis hiervan een eigen standpunt formuleren.

Waar op letten: Let goed op de specifieke kenmerken van Korthals' en Fresco's benaderingen om de juiste koppeling te maken met de argumenten uit het milieudebat en Nussbaums strategieën. Zorg ervoor dat je in je argumentatie zowel de argumenten uit het milieudebat als de strategieën van Nussbaum meeneemt en afweegt. Een onvolledige afweging leidt tot puntenverlies.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-3/vraag/15

## Vraag 16 – Hegel, corporaties en vrijheid (2 punten)

2p 16 Leg dit uit met het voorbeeld van een kledingfabrikant. Beargumenteer vervolgens met het begrip ‘vrijheid' of jij het eens bent met Hegels opvatting dat corporaties het streven naar winstmaximalisatie tegengaan. Om de nadelige effecten van winstmaximalisatie tegen te gaan is het bedrijfsmodel 'steward-ownership' ontwikkeld. Hierbij verandert de eigenaar van een bedrijf in een steward. Die doet afstand van de winst en van het bedrijf zelf en bewaakt alleen nog de maatschappelijke missie ervan, bijvoorbeeld duurzaam kleding produceren of lekker en gezond brood bakken. Investeerders in het bedrijf, bijvoorbeeld aandeelhouders, ontvangen een winstuitkering, maar hebben geen zeggenschap over de koers. De steward ontvangt een gewoon salaris zonder winstuitkering, maar bepaalt wel de koers van het bedrijf. Steward-owned bedrijven zijn niet gericht op snelle winst, wat ze volgens voorstanders op de lange termijn financieel gezonder en stabieler maakt. Daarom zou het voor aandeelhouders interessant blijven om te investeren, ook al hebben ze geen zeggenschap meer over de koers van het bedrijf. Volgens Alasdair MacIntyre moeten praktijken worden beschermd tegen corrumperende effecten van buitenaf. Steward-ownership is een manier om de praktijk van een bedrijf te beschermen tegen de corrumperende effecten van de vrije markt.

Wat kun je verwachten: Je moet Hegels visie op corporaties uitleggen aan de hand van een voorbeeld en vervolgens beargumenteren of je het eens bent met zijn opvatting over winstmaximalisatie, waarbij je het begrip 'vrijheid' gebruikt.

Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van Hegel kennen, specifiek zijn opvatting over corporaties en de relatie tussen individuele belangen, maatschappelijke belangen en winstmaximalisatie. Je moet ook het begrip 'vrijheid' in een filosofische context kunnen toepassen.

Wat moet je kunnen: Je moet een filosofische theorie (Hegels opvatting over corporaties) kunnen uitleggen met een concreet voorbeeld (kledingfabrikant). Je moet vervolgens een beargumenteerd standpunt kunnen innemen over een filosofische stelling (Hegels opvatting over winstmaximalisatie) en daarbij een relevant filosofisch begrip (vrijheid) op een correcte manier kunnen toepassen.

Waar op letten: Let erop dat je zowel de uitleg met het voorbeeld als de argumentatie met 'vrijheid' duidelijk en gescheiden presenteert. Zorg ervoor dat je Hegels visie correct weergeeft en dat je argumentatie over winstmaximalisatie logisch is en het begrip 'vrijheid' op een zinvolle manier integreert. Je mag zowel voor als tegen Hegels opvatting argumenteren, zolang het maar goed onderbouwd is.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-3/vraag/16

## Vraag 17 – MacIntyre, steward-ownership en deugden (2 punten)

Om de nadelige effecten van winstmaximalisatie tegen te gaan is het bedrijfsmodel 'steward-ownership' ontwikkeld. Hierbij verandert de eigenaar van een bedrijf in een steward. Die doet afstand van de winst en van het bedrijf zelf en bewaakt alleen nog de maatschappelijke missie ervan, bijvoorbeeld duurzaam kleding produceren of lekker en gezond brood bakken. Investeerders in het bedrijf, bijvoorbeeld aandeelhouders, ontvangen een winstuitkering, maar hebben geen zeggenschap over de koers. De steward ontvangt een gewoon salaris zonder winstuitkering, maar bepaalt wel de koers van het bedrijf. Steward-owned bedrijven zijn niet gericht op snelle winst, wat ze volgens voorstanders op de lange termijn financieel gezonder en stabieler maakt. Daarom zou het voor aandeelhouders interessant blijven om te investeren, ook al hebben ze geen zeggenschap meer over de koers van het bedrijf.

Volgens Alasdair MacIntyre moeten praktijken worden beschermd tegen corrumperende effecten van buitenaf. Steward-ownership is een manier om de praktijk van een bedrijf te beschermen tegen de corrumperende effecten van de vrije markt.

2p 17 Leg dit uit met het onderscheid tussen interne en externe goederen. Leg vervolgens met dit onderscheid uit dat het volgens MacIntyre van belang blijft dat stewards deugden ontwikkelen.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe steward-ownership de praktijk van een bedrijf beschermt tegen corrumperende effecten van de vrije markt, door het onderscheid tussen interne en externe goederen van MacIntyre te gebruiken. Vervolgens moet je met hetzelfde onderscheid uitleggen waarom het volgens MacIntyre belangrijk blijft dat stewards deugden ontwikkelen.

Wat moet je kennen: Je moet de theorie van Alasdair MacIntyre kennen, in het bijzonder het onderscheid tussen interne en externe goederen en de rol van deugden bij het beschermen van praktijken. Je moet ook het concept 'steward-ownership' begrijpen zoals beschreven in de vraagtekst.

Wat moet je kunnen: Je moet de theorie van MacIntyre (interne/externe goederen, deugden) toepassen op een concrete casus (steward-ownership). Je moet een heldere en logische uitleg formuleren die de twee delen van de vraag beantwoordt, waarbij je expliciet het onderscheid tussen interne en externe goederen gebruikt.

Waar op letten: Let erop dat je beide delen van de vraag beantwoordt en bij beide uitleg geeft met het onderscheid tussen interne en externe goederen. Zorg ervoor dat je duidelijk maakt hoe steward-ownership de focus verlegt van externe naar interne goederen, en waarom deugden nog steeds nodig zijn om de praktijk te beschermen tegen ándere externe goederen (naast geld/winst).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-3/vraag/17

## Vraag 18 – Rijnlands versus Angelsaksisch model: moraal en recht (1 punt)

1p 18 De werkwijze van Bord&Stift sluit beter aan bij het Rijnlandse model dan bij het Angelsaksische model, omdat Bord&Stift door de structuur van steward-ownership niet primair is gericht op winstmaximalisatie voor de aandeelhouders, maar op de belangen van de stakeholders. Geef nog een andere reden waarom de werkwijze van Bord&Stift beter aansluit bij het Rijnlandse model dan bij het Angelsaksische model.

Wat kun je verwachten: Je moet een andere reden geven waarom de werkwijze van Bord&Stift beter aansluit bij het Rijnlandse model dan bij het Angelsaksische model, naast de al genoemde reden over winstmaximalisatie en stakeholders.

Wat moet je kennen: Je moet de kenmerken van het Rijnlandse model en het Angelsaksische model kennen, met name de verschillen in focus op moraal versus recht, en hoe deze zich verhouden tot bedrijfscultuur en besluitvorming. Je moet ook de casus van Bord&Stift begrijpen zoals die in de bronnen wordt gepresenteerd.

Wat moet je kunnen: Je moet de kenmerken van de twee modellen kunnen toepassen op een concrete casus (Bord&Stift) en een specifieke reden kunnen formuleren die het verschil tussen de modellen illustreert, naast de reeds gegeven reden.

Waar op letten: Let erop dat je een 'andere' reden geeft dan de reden die al in de vraagtekst staat (niet primair gericht op winstmaximalisatie voor aandeelhouders, maar op belangen van stakeholders). Je antwoord moet specifiek ingaan op het verschil tussen de modellen en dit verbinden met de praktijk van Bord&Stift. De focus ligt op moraal versus recht.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-3/vraag/18

## Vraag 19 – Steward-ownership vs. Angelsaksisch model met neoklassieke opvatting (1 punt)

Opgave 3 Steward-ownership

Volgens sommigen is het de oorzaak van veel leed in onze samenleving: winstmaximalisatie. Bedrijven die alleen winst voor de aandeelhouder najagen, zouden daarmee de samenleving en de planeet ontwrichten. Een kledingfabrikant die bijvoorbeeld sterk gericht is op het maken van winst, neemt volgens deze visie het creëren van afval of slechte arbeidsomstandigheden voor lief. Zo is het verbouwen van katoen met behulp van pesticiden nu eenmaal goedkoper dan de milieuvriendelijke alternatieven.

Beargumenteer met de neoklassieke (economische) opvatting over hebzucht en egoïsme wat volgens jou een beter bedrijfsmodel is, steward-ownership of het Angelsaksische model.

Wat kun je verwachten: Je moet een beargumenteerde keuze maken tussen twee bedrijfsmodellen (steward-ownership en het Angelsaksische model) en daarbij de neoklassieke (economische) opvatting over hebzucht en egoïsme gebruiken. Je moet duidelijk maken welk model volgens jou beter is en waarom, vanuit dit specifieke filosofische/economische perspectief.

Wat moet je kennen: Je moet de neoklassieke (economische) opvatting over hebzucht en egoïsme kennen. Dit omvat het idee dat hebzucht en egoïsme economische ontwikkeling en welvaart aanjagen, omdat mensen harder werken om hun verlangens te vervullen en anderen geld verdienen door deze behoeften te vervullen. Je moet ook de basisprincipes van steward-ownership en het Angelsaksische model begrijpen, zoals beschreven in de opgave en je lesmateriaal.

Wat moet je kunnen: Je moet een heldere argumentatie kunnen opbouwen. Dit betekent dat je de neoklassieke opvatting correct moet toepassen op de twee bedrijfsmodellen en een standpunt moet innemen. Je moet je keuze logisch en consistent onderbouwen met de gevraagde theorie. Je moet ook in staat zijn om de implicaties van deze theorie te verbinden aan de praktijk van de bedrijfsmodellen.

Waar op letten: Let erop dat je expliciet de neoklassieke (economische) opvatting over hebzucht en egoïsme benoemt en uitlegt hoe deze zich verhoudt tot je keuze voor steward-ownership of het Angelsaksische model. Zorg ervoor dat je argumentatie consistent is met deze opvatting, ongeacht welk model je kiest. Vermijd algemene meningen zonder koppeling aan de gevraagde theorie.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-3/vraag/19

## Vraag 20 – Marx en Steward-ownership (1 punt)

Opgave 3 Steward-ownership

Volgens sommigen is het de oorzaak van veel leed in onze samenleving: winstmaximalisatie. Bedrijven die alleen winst voor de aandeelhouder najagen, zouden daarmee de samenleving en de planeet ontwrichten. Een kledingfabrikant die bijvoorbeeld sterk gericht is op het maken van winst, neemt volgens deze visie het creëren van afval of slechte arbeidsomstandigheden voor lief. Zo is het verbouwen van katoen met behulp van pesticiden nu eenmaal goedkoper dan de milieuvriendelijke alternatieven.

1p 20 Van Leeuwen probeert bij Bord&Stift gezonde banen te realiseren. Marx bekritiseerde het kapitalistisme. Leg met Marx' opvatting van de rol van kapitaal uit dat je de gezonde banen bij Bord&Stift positief zou kunnen beoordelen.

Wat kun je verwachten: Je moet een standpunt positief beoordelen door dit te verklaren met een filosofische theorie, in dit geval de opvatting van Marx over de rol van kapitaal.

Wat moet je kennen: Je moet de kritiek van Marx op het kapitalisme kennen, specifiek zijn opvatting over de rol van kapitaal als doel op zich en de relatie daarvan met arbeid en uitbuiting. Je moet ook de context van 'gezonde banen' bij Bord&Stift begrijpen zoals beschreven in de opgave.

Wat moet je kunnen: Je moet de theorie van Marx over kapitaal en arbeid kunnen toepassen op een concrete situatie (gezonde banen bij Bord&Stift) en uitleggen waarom deze situatie positief te beoordelen is vanuit Marx' perspectief. Je moet een verband kunnen leggen tussen het ontbreken van winstmaximalisatie en het voorkomen van uitbuiting.

Waar op letten: Let erop dat je expliciet de rol van kapitaal volgens Marx benoemt (doel op zich) en dit verbindt met het positieve aspect van de gezonde banen (geen uitbuiting, goede omstandigheden door afwezigheid van dwingende kwartaalopbrengsten). Vermijd algemene kritiek op kapitalisme zonder de specifieke rol van kapitaal te benoemen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-3/vraag/20

## Vraag 21 – Marx' kritiek op loonarbeid in kapitalisme (2 punten)

2p 21 Vanuit Marx' opvatting zou je elke vorm van loonarbeid, gezond of ongezond, in een kapitalistisch systeem ook kunnen bekritiseren. Leg dit uit met: - Marx' gedachte dat de sociaal-economische positie van mensen bepalend is voor hun bewustzijn, en - de rol van loonarbeid in de klassenstrijd. Bord&Stift is niet alleen steward-owned, maar ook zelfsturend. Teams van werknemers hebben de bevoegdheid om zelfstandig beslissingen te nemen. Ze worden daarbij geleid door de missie van Bord&Stift en niet door streven naar winstmaximalisatie. Na discussie heeft een beleidsteam bijvoorbeeld besloten dat Bord&Stift afscheid gaat nemen van enkele klanten. Deze klanten zouden geen positief effect hebben op de samenleving. Habermas wijst op het gevaar dat in de vrije markt de leefwereld kan worden gekoloniseerd door het economische systeem. De zelfsturende teams van Bord&Stift kunnen de dominantie van het economische systeem ten opzichte van de leefwereld tegengaan.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom Marx elke vorm van loonarbeid in een kapitalistisch systeem zou bekritiseren, zelfs als deze gezond of goed is.

Wat moet je kennen: Je moet de volgende concepten van Marx kennen: 1. Zijn gedachte dat de sociaal-economische positie van mensen bepalend is voor hun bewustzijn (vals bewustzijn). 2. De rol van loonarbeid in de klassenstrijd en de inherente ongelijkheid die hieruit voortvloeit in een kapitalistisch systeem.

Wat moet je kunnen: Je moet een coherente uitleg geven die de twee gevraagde elementen van Marx' theorie met elkaar verbindt om de kritiek op loonarbeid te onderbouwen. Je moet specifiek ingaan op hoe loonarbeid bijdraagt aan onbewustzijn van ongelijkheid en hoe het de klassenstrijd beïnvloedt, zelfs bij 'gezonde' banen.

Waar op letten: Let erop dat je beide gevraagde elementen (sociaal-economische positie/bewustzijn én rol van loonarbeid in klassenstrijd) duidelijk en correct uitlegt in relatie tot de kritiek op loonarbeid. Zorg ervoor dat je uitleg specifiek is voor Marx' opvattingen en niet algemeen blijft. Vermijd het bespreken van Habermas of de casus van Bord&Stift, tenzij dit expliciet gevraagd wordt voor een ander deel van de vraag.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-3/vraag/21

## Vraag 22 – Uitleg Habermas en zelfsturende teams (1 punt)

Bord&Stift is niet alleen steward-owned, maar ook zelfsturend. Teams van werknemers hebben de bevoegdheid om zelfstandig beslissingen te nemen. Ze worden daarbij geleid door de missie van Bord&Stift en niet door streven naar winstmaximalisatie. Na discussie heeft een beleidsteam bijvoorbeeld besloten dat Bord&Stift afscheid gaat nemen van enkele klanten. Deze klanten zouden geen positief effect hebben op de samenleving.
Habermas wijst op het gevaar dat in de vrije markt de leefwereld kan worden gekoloniseerd door het economische systeem. De zelfsturende teams van Bord&Stift kunnen de dominantie van het economische systeem ten opzichte van de leefwereld tegengaan.
1p 22 Leg dit uit met het onderscheid tussen communicatief en instrumenteel handelen.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de zelfsturende teams van Bord&Stift de dominantie van het economische systeem ten opzichte van de leefwereld kunnen tegengaan, specifiek door het onderscheid tussen communicatief en instrumenteel handelen van Habermas te gebruiken.

Wat moet je kennen: Je moet de theorie van Habermas kennen, in het bijzonder het onderscheid tussen communicatief en instrumenteel handelen, en de begrippen 'leefwereld' en 'systeem' (economisch systeem). Je moet ook begrijpen wat 'kolonisatie van de leefwereld' inhoudt.

Wat moet je kunnen: Je moet de theorie van Habermas kunnen toepassen op een concrete situatie (de zelfsturende teams van Bord&Stift). Je moet een heldere uitleg kunnen formuleren waarin je de relevante begrippen correct gebruikt en met elkaar in verband brengt om de gevraagde relatie aan te tonen.

Waar op letten: Let erop dat je expliciet het onderscheid tussen communicatief en instrumenteel handelen benoemt en uitlegt hoe dit onderscheid relevant is voor het tegengaan van de dominantie van het economische systeem. Zorg ervoor dat je de 'leefwereld' en het 'economische systeem' correct positioneert in je uitleg. Vermijd algemene antwoorden die de specifieke begrippen van Habermas niet gebruiken.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-3/vraag/22

## Vraag 23 – Verschil in visie: 'vrije ondernemer' vs. steward (2 punten)

De beslissing van de eigenaar van een bedrijf om steward te worden, lijkt haaks te staan op het heersende ideaalbeeld van de 'vrije ondernemer'. Volgens dat ideaal geeft de ondernemer naar eigen inzicht leiding aan het bedrijf en weet daarmee een enorme winst te boeken.
Van Leeuwen heeft ervoor gekozen om steward te worden, omdat ze denkt dat een bedrijf juist door teamwork tot bloei kan komen.
2p 23 Leg met de begrippen instrumentele waarde en intrinsieke waarde het verschil in visie uit tussen de 'vrije ondernemer' en de ondernemer als steward.

Wat kun je verwachten: Je moet het verschil in visie tussen de 'vrije ondernemer' en de ondernemer als steward uitleggen. Je gebruikt hiervoor de begrippen instrumentele waarde en intrinsieke waarde.

Wat moet je kennen: Je moet de definities en het onderscheid tussen instrumentele waarde en intrinsieke waarde kennen. Je moet ook de kenmerken van de 'vrije ondernemer' en de ondernemer als steward begrijpen zoals beschreven in de vraagtekst.

Wat moet je kunnen: Je moet de begrippen instrumentele waarde en intrinsieke waarde correct toepassen op de twee verschillende visies. Je moet een heldere en beknopte uitleg formuleren die het verschil duidelijk maakt.

Waar op letten: Let erop dat je beide begrippen (instrumentele en intrinsieke waarde) correct toewijst aan de juiste visie en dat je de uitleg specifiek maakt voor de context van het bedrijf en winst/bloei. Zorg dat je uitleg duidelijk het contrast tussen de twee visies weergeeft.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-3/vraag/23

## Vraag 24 – Argumentatie over vrijheid en het goede leven in relatie tot ondernemerschap (1 punt)

De ideaalbeelden van de 'vrije ondernemer', van de ondernemer als steward, of van nog een ander type ondernemer, veronderstellen elk een bepaalde opvatting van vrijheid.
Ga uit van de volgende stelling: de verabsolutering van de abstracte vrijheid van het individu binnen de context van de moderne markt ondermijnt het goede leven.
1p 24 Beargumenteer met een ideaalbeeld van de ondernemer of je het eens bent met deze stelling.

Wat kun je verwachten: Je moet een standpunt innemen over de gegeven stelling en dit standpunt beargumenteren met behulp van een ideaalbeeld van een ondernemer. Je kunt het eens of oneens zijn met de stelling, zolang je argumentatie maar consistent is en een ideaalbeeld van de ondernemer betrekt.

Wat moet je kennen: Je moet de verschillende ideaalbeelden van de ondernemer kennen, zoals de 'vrije ondernemer' en de 'steward'. Je moet ook de begrippen 'abstracte vrijheid van het individu', 'moderne markt' en 'het goede leven' kunnen plaatsen in een filosofische context. Je moet inzicht hebben in hoe verschillende opvattingen van vrijheid het goede leven kunnen beïnvloeden.

Wat moet je kunnen: Je moet een heldere en coherente argumentatie kunnen opbouwen. Je moet een ideaalbeeld van de ondernemer kunnen selecteren en dit ideaalbeeld kunnen verbinden met de stelling over de verabsolutering van abstracte vrijheid en het goede leven. Je moet je standpunt (eens of oneens) duidelijk formuleren en onderbouwen.

Waar op letten: Let erop dat je argumentatie direct betrekking heeft op de stelling en dat je expliciet een ideaalbeeld van de ondernemer gebruikt ter onderbouwing. Zorg voor een duidelijke koppeling tussen het gekozen ideaalbeeld, de opvatting van vrijheid die daarbij hoort, en de impact daarvan op 'het goede leven'.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-3/vraag/24

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2022
tijdvak 3
woensdag 6 juli
13.30 - 16.30 uur
filosofie
Dit examen bestaat uit 24 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 45 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of argumentatie gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of argumentatie
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redentien worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
VW-0311-a-22-3-o

### Pagina 2

Opgave 1 Tirannie van verdienste

De opvatting dat in Nederland iedereen gelijke kansen heeft op een goed
leven staat de laatste jaren onder druk. Zo draagt volgens onderzoeker
Karen Heij het Nederlandse onderwijssysteem bij aan het vergroten van
kansenongelijkheid, bijvoorbeeld omdat leerlingen rond hun elfde jaar
worden ingedeeld in verschillende schoolniveaus:

tekst 1

Door [..] leerlingen zo vroeg en scherp voor te sorteren, hebben we een
nieuwe aristocratie gecreëerd. Weliswaar een andere dan vroeger, maar nog
steeds een aristocratie waarbij je kansen worden bepaald door waar je wieg
stond. Kinderen van hoger opgeleide ouders die in een Nederlandstalige
omgeving opgroeien, hebben de meeste kans direct door te mogen stromen
naar de hoogste en meest gewaardeerde vormen van onderwijs.

bron: NRC, Er is een nieuwe aristocratie gecreëerd, 2021

Heij ziet een aristocratie als een onrechtvaardige samenleving.
Plato en Aristoteles zagen een vorm van aristocratie als de beste
samenlevingsvorm.
1p 1 Leg uit in welk opzicht in Plato's ideale staat een rechtvaardige
samenleving gebaseerd is op ongelijkheid.

Aristoteles onderscheidt verschillende goede samenlevingsvormen,
namelijk een monarchie, een aristocratie en een politeia.
Tegenover de politeia staat de democratie.
3p 2 Leg met het begrip ‘deugd’ uit dat volgens Aristoteles een politeia een
betere samenlevingsvorm is dan een democratie.
Leg vervolgens de overeenkomst en het verschil uit tussen Aristoteles'
politeia en de aristocratie in tekst 1.

Een meritocratie is een samenleving waarin iemands maatschappelijke
positie wordt bepaald door verdiensten (merites). Veel mensen vinden dit
rechtvaardiger dan een samenleving waarin kansen afhangen van
0p 3 iemands afkomst. In een meritocratie begint iedereen met gelijke kansen
om zichzelf te ontwikkelen en de verschillen in maatschappelijke positie
worden bepaald door wat ze met hun capaciteiten doen.
Het ideaal van een meritocratie sluit aan bij de opvatting dat mensen
autonome individuen zijn. Deze opvatting is in de moderniteit op
verschillende manieren ingevuld.
2p Leg uit dat het ideaal van een meritocratie kan aansluiten bij de opvatting
van het autonome individu van:
- het protestantisme, en
- het existentialisme.

VW-0311-a-22-3-o 2 / 11 lees verder

### Pagina 3

```json
{
  "description": "Dit is een examenpagina (pagina 3 van 11) met opgaven die gericht zijn op politieke filosofie, specifiek het concept van meritocratie en rechtvaardigheid. De pagina bevat: \n\n1.  **Tekstfragmenten:** Twee tekstgedeelten. Het eerste introduceert filosoof Michael Sandel en zijn kritiek op meritocratie. Het tweede, getiteld 'tekst 2', is een fragment uit Sandel's 'De tirannie van verdiensten' (2020), waarin hij de negatieve effecten van een meritocratisch systeem op solidariteit en de waardering van eigen succes beschrijft. \n2.  **Vraag 4 (2p):** Een open vraag die de student vraagt uit te leggen van welke opvatting van rechtvaardigheid het communitarisme uitgaat, specifiek in relatie tot het begrip 'dikke moraal' en 'tekst 2'. Dit vereist de toepassing van conceptuele kennis op de gegeven tekst. \n3.  **Visuele elementen:** Twee afbeeldingen (afbeelding 1 en afbeelding 2) die elk een boom met vruchten en daaronder mensfiguren op verhogingen tonen. In afbeelding 1 zijn de verhogingen ongelijk van hoogte en de mensen reiken omhoog naar vruchten. In afbeelding 2 zijn de verhogingen gelijk van hoogte, waardoor iedereen de vruchten lijkt te kunnen bereiken. Deze afbeeldingen dienen als metafoor voor verschillende concepten van rechtvaardigheid en gelijkheid. \n4.  **Toelichting bij afbeeldingen:** Een begeleidende tekst die uitlegt dat afbeelding 1 'het meritocratische ideaal' en afbeelding 2 'een rechtvaardiger samenleving' verbeeldt, volgens critici van meritocratie. Dit legt de link voor de student tussen de visuele representatie en de filosofische concepten. \n\nVan de student wordt verwacht dat deze filosofische theorieën (meritocratie, communitarisme, liberalisme), concepten (rechtvaardigheid, dikke moraal, gelijkheid, vrijheid, verantwoordelijkheid) en de kritiek van Sandel kan analyseren en toepassen, zowel tekstueel als visueel, om de vraag te beantwoorden. De vraag is een combinatie van kennisoverdracht en analyse.",
  "summary": "Examenpagina over politieke filosofie, meritocratie en rechtvaardigheid. Bevat Sandel's kritiek ('De tirannie van verdiensten'), het concept 'dikke moraal', en twee illustraties van gelijkheid versus meritocratie. Studenten moeten communitaristische rechtvaardigheid uitleggen, gekoppeld aan de tek

### Pagina 4

Voorstanders van een meritocratie zullen het niet eens zijn met de manier waarop het ideaal van een meritocratie in afbeelding 1 wordt weergegeven.
2p 5 Leg uit dat afbeelding 1 en 2 uitgaan van een ander begrip van rechtvaardigheid.
Geef vervolgens met de waarden vrijheid en verantwoordelijkheid een kritiekpunt op de weergave van een meritocratie in afbeelding 1.
1p 6 Beargumenteer met een definitie van rechtvaardigheid of een meritocratie volgens jou het goede leven mogelijk maakt.

Volgens Sandel heeft het meritocratische ideaal ertoe geleid dat in onze samenleving te veel waarde wordt gehecht aan universitaire diploma’s. Zo geldt voor veel basisschoolkinderen en hun ouders een vwo-advies als het hoogst haalbare. Ook verdienen universitair geschoolden gemiddeld meer dan werknemers met een ander soort opleiding. Volgens Sandel is het echter onmogelijk en onwenselijk dat iedereen naar een universiteit gaat. Hij pleit voor een herwaardering van praktische arbeid, bijvoorbeeld in fabrieken, de schoonmaak en de zorg: beroepen die nu vaak lager betaald zijn.
Sandel stelt dat we de waardering van werk niet aan de vrije markt kunnen overlaten, maar dat we als samenleving moeten bepalen welke waarde verschillende soorten werk hebben.

tekst 3

We kunnen namelijk niet bepalen wat telt als een bijdrage die erkenning waard is, als we niet eerst discussiëren over de betekenissen en doelen van het leven dat we met elkaar delen. En we kunnen niet praten over die gezamenlijke doelen, als we niet het gevoel hebben ergens thuis te horen, als we onszelf niet kunnen zien als leden van een gemeenschap waaraan we iets verschuldigd zijn.
bron: Sandel, De tirannie van verdienste, 2020

3p 7 Critici noemen de meritocratie ook wel een prestatiemaatschappij. Geef de paradox van de verwerkelijking van de vrijheid via de vrije markt in de prestatiemaatschappij weer.
Beargumenteer vervolgens:
– of je het met Sandel eens bent dat de waarde van werk niet via de vrije markt bepaald moet worden, en
– of Sandels pleidooi in tekst 3 volgens jou een oplossing biedt voor de paradox van de verwerkelijking van de vrijheid via de vrije markt in de prestatiemaatschappij.

VW-0311-a-22-3-o 4 / 11 lees verder ►►►

### Pagina 5

Opgave 2 Voedsel, landbouw en de vrije markt
Voedsel en landbouw staan hoog op de politieke agenda. De problemen
van grootschalige intensieve landbouw stapelen zich op: stankoverlast,
vervuiling door pesticiden, extreem waterverbruik en stikstofuitstoot.
Volgens filosoof Michiel Korthals is intensieve landbouw niet alleen een
aanslag op de natuur, maar ook op onze kwaliteit van leven. En dat komt
volgens hem doordat voedsel en de vrije markt niet samengaan.
Korthals vindt dat het Europese landbouwbeleid jarenlang te veel gericht
is geweest op de economische belangen van de intensieve landbouw en
te weinig op zorg voor onze gezondheid, het milieu en dieren.
Volgens Joan Tronto is met de scheiding tussen de private en de publieke
sfeer de politiek beperkt tot een economisch discours. Bovendien moet
zorg volgens haar een publieke taak zijn.
2p 8 Leg deze twee opvattingen van Tronto uit met Korthals' kritiek op het
Europese landbouwbeleid.
Dat voedsel onderdeel is van de vrije markt, wordt volgens Korthals
zichtbaar in het huidige systeem waarin internationale multinationals veel
macht hebben. Daarover zegt een journalist:
tekst 4
In dat systeem regeren de marktwetten. [...] Tegenover die geconcentreerde
macht [van zaadleveranciers, banken en het grootwinkelbedrijf], is de
individuele boer geen partij en ook van de overheid, terughoudend met
ingrijpen in de markt, hebben die mammoetbedrijven weinig tegenwicht te
duchten. [...] Bij een boer die zijn grond wil sparen of de schaal van zijn
bedrijf wil verkleinen, staat al gauw de bank op de stoep, met de
waarschuwing dat zijn financiering weleens kan worden stopgezet. Of de
vertegenwoordiger van Albert Heijn komt langs met de dringende vraag of hij
zich wel aan zijn leveringscontract kan houden.
bron: Groene Amsterdammer, Klem in een onhoudbaar systeem, 2019
Uit tekst 4 spreek kritiek op instituties. Ook vanuit het structuralisme is
kritiek op instituties mogelijk.
2p 9 Leg uit van welke opvatting van instituties het structuralisme uitgaat.
Geef vervolgens met tekst 4 een kritiekpunt op instituties vanuit het
structuralisme.
Korthals pleit voor agro-ecologische landbouw. Daarbij moet een slimme
wisselwerking tussen schimmels en insecten - zonder gebruik van
pesticiden - leiden tot een rijk en gezond landleven en een goede oogst.
Hij meet de successen van de agro-ecologie af aan een aantal ethische
criteria:
VW-0311-a-22-3-o
5/11
lees verder

### Pagina 6

tekst 5
Kan [agro-ecologische landbouw] honger, ondervoeding en armoede terugdringen? Is ze duurzaam? Diervriendelijk? Fair en rechtvaardig? Stimuleert ze een leefbaar platteland? Dicht ze de kloof tussen productie en consumptie?
bron: De Correspondent, Er is een omwenteling nodig in de landbouw, 2018

1p 10 Martha Nussbaum pleit voor de capabilities approach als het gaat om het goede leven.
Leg uit dat tekst 5 kan aansluiten bij Nussbaums capabilities approach.

Een van de problemen van agro-ecologische landbouw is dat de oogst afhankelijk is van schommelingen in het ecosysteem, waardoor de opbrengst nog altijd lager is dan die van intensieve landbouw. Louise Fresco, bestuursvoorzitter van Wageningen University & Research, is om deze reden geen voorstander van agro-ecologische landbouw. Die zal volgens haar nooit genoeg opbrengen om de toekomstige tien miljard monden van de wereldbevolking te voeden. Ze wijst erop dat juist door intensieve landbouw ondervoeding wereldwijd is afgenomen van zestig naar elf procent, omdat basisvoedsel - zoals fabrieksbrood - goedkoop wordt geproduceerd.
Fresco pleit voor een ecologische transitie waarbij intensieve landbouw met technologie nóg intensiever wordt. Genetische modificatie en het door drones en datasystemen optimaliseren van omstandigheden waarin gewassen kunnen groeien, zullen zowel de huidige vervuiling als de ecologische uitputting in de toekomst verminderen.
Volgens Fresco kun je met technologische middelen ook bereiken dat consumenten niet vervreemd raken van voedsel dat mechanisch is geproduceerd. Via internet kan je als consument bij een industriële boer 'jouw' koe Sjoukje volgen en alleen haar melk bestellen.
Korthals is een expliciete tegenstander van Fresco's opvattingen. Hij wijst erop dat agro-ecologische landbouw nu al vervuiling en uitputting van de grond voorkomt en mogelijke vervreemding van voedsel tegengaat. Want de consument kan op het land zelf zien hoe de tomatenplanten groeien, welke insecten kwalijke ziektekiemen verjagen en hij kan zelf de tomaten oogsten.
De manier waarop je kijkt naar een ecologische transitie zoals Fresco voorstelt, is afhankelijk van je opvatting over het goede leven.
2p 11 Beargumenteer of jij het eens bent met Fresco's opvatting over ecologische transitie met:
- een definitie van het goede leven met betrekking tot voedsel, met de dimensie lichaam, en
- een afweging tussen Fresco's oplossing voor 'vervreemding van voedsel' en die van Korthals.

VW-0311-a-22-3-o 6/11 lees verder

### Pagina 7

Volgens Korthals maakt betrokkenheid bij het produceren van voedsel
consumenten rijker als mens. Hij vindt dat het erom gaat dat de mens
zichzelf verbindt met de bodem, de planten en de dieren.
Vanuit deze opvatting van Korthals is de volgende stelling mogelijk: je
bezighouden met hoe voedsel wordt geproduceerd is essentieel voor de
vraag naar zin en betekenis.
Bruno Latour keert zich in zijn benadering van de natuur tegen het
subject-objectschema, dat volgens hem een theoretische constructie is
die weinig te maken heeft met de praktijk.
2p 12 Leg uit dat Latours benadering van de natuur een antwoord geeft op de
vraag naar zin.
Beargumenteer vervolgens met de hierboven genoemde stelling of jij het
eens bent met dit antwoord van Latour op de vraag naar zin.

Fresco denkt dat verdere mechanisering van intensieve landbouw meer
natuur zal opleveren. Er zal minder landbouwgrond nodig zijn. Het
overschot aan landbouwgrond zal volgens Fresco omgezet kunnen
worden in natuur die mens en dier op een duurzame manier ten goede
zullen komen. Door technologische innovatie zal er bovendien minder
arbeid van boeren nodig zijn om evenveel voedsel te produceren.
Daar staat tegenover dat de huidige mechanisering van landbouw leidt tot
voedselverspilling. Ongeveer dertig procent van het voedsel dat
wereldwijd wordt geproduceerd, wordt weggegooid.
Karl Marx is er net als Fresco van overtuigd dat mechanisering tot minder
arbeid zal leiden. Hij beschrijft het ideaal van *animal laborans*.
Hannah Arendt heeft kritiek op dit ideaal van Marx.
2p 13 Leg met deze kritiek van Arendt op Marx' ideaal van *animal laborans* uit
in welk opzicht Fresco en Arendt het *niet* met elkaar eens zouden zijn.
Leg vervolgens uit in welk opzicht Fresco en Arendt het *wel* met elkaar
eens zouden zijn over de natuur.

Korthals is geen voorstander van het uitbreiden van intensieve landbouw
door mechanisering, met name niet in landen waar nu voedseltekorten
zijn, zoals in delen van Afrika:

tekst 6

[De mechanisering blijkt] helaas zeer negatief voor kleine boerenbedrijven, die
in de betreffende Afrikaanse landen de meerderheid van de bevolking voeden.
Ja, de opbrengst van mais voor de export naar het Westen steeg, maar die
van gewassen als gierst, zoete aardappelen en de groene amarant daalden.
Armoede en ondervoeding door gebrek aan vitaminen en mineralen namen
juist toe.

bron: De Volkskrant, *Afrikaanse oogst betekent: meer honger daar, meer winst
hier*, 2020

VW-0311-a-22-3-o 7 / 11 lees verder >>>>

### Pagina 8

Korthals ziet lokaal je eigen voedsel verbouwen als een plicht.
Volgens Locke hebben mensen van nature bepaalde rechten en plichten
die met elkaar verbonden zijn.
2p 14 Leg uit op basis waarvan natuurlijke rechten en plichten volgens Locke
met elkaar verbonden zijn.
Leg vervolgens met tekst 6 een voorbeeld van zo'n natuurlijk verbonden
recht en plicht van Locke uit.

Fresco (vergaande mechanisering van intensieve landbouw om alle
toekomstige monden te voeden) en Korthals (lokale agro-ecologische
landbouw die meebeweegt met natuurlijke schommelingen) nemen
verschillende posities in als je het produceren van voedsel bekijkt vanuit
de vijf argumenten in het milieudebat.
Martha Nussbaum onderscheidt twee strategieën voor omgaan met
kwetsbaarheid en afhankelijkheid in het menselijk leven. Beide
strategieën kun je toepassen op de kwestie van voedselproductie.
5p 15 Leg voor Korthals uit:
– bij welk argument uit het milieudebat hij aansluit, en
– welke strategie van Nussbaum hij gebruikt.
Leg vervolgens voor Fresco uit:
– bij welk argument uit het milieudebat zij aansluit, en
– welke strategie van Nussbaum zij gebruikt.
Beargumenteer tot slot met een afweging van beide argumenten en beide
strategieën met wie jij het meer eens bent, met Korthals of met Fresco.

VW-0311-a-22-3-o 8 / 11 lees verder ► ► ►

### Pagina 9

Opgave 3 Steward-ownership

Volgens sommigen is het de oorzaak van veel leed in onze samenleving: winstmaximalisatie. Bedrijven die alleen winst voor de aandeelhouder najagen, zouden daarmee de samenleving en de planeet ontwrichten. Een kledingfabrikant die bijvoorbeeld sterk gericht is op het maken van winst, neemt volgens deze visie het creëren van afval of slechte arbeidsomstandigheden voor lief. Zo is het verbouwen van katoen met behulp van pesticiden nu eenmaal goedkoper dan de milieuvriendelijke alternatieven.
Volgens Georg Hegel hoeven winst en belangen van het individu dankzij corporaties niet op gespannen voet te staan met de belangen van de samenleving.
2p 16 Leg dit uit met het voorbeeld van een kledingfabrikant. Beargumenteer vervolgens met het begrip ‘vrijheid’ of jij het eens bent met Hegels opvatting dat corporaties het streven naar winstmaximalisatie tegengaan.

Om de nadelige effecten van winstmaximalisatie tegen te gaan is het bedrijfsmodel ‘steward-ownership’ ontwikkeld. Hierbij verandert de eigenaar van een bedrijf in een steward. Die doet afstand van de winst en van het bedrijf zelf en bewaakt alleen nog de maatschappelijke missie ervan, bijvoorbeeld duurzaam kleding produceren of lekker en gezond brood bakken. Investeerders in het bedrijf, bijvoorbeeld aandeelhouders, ontvangen een winstuitkering, maar hebben geen zeggenschap over de koers. De steward ontvangt een gewoon salaris zonder winstuitkering, maar bepaalt wel de koers van het bedrijf.
Steward-owned bedrijven zijn niet gericht op snelle winst, wat ze volgens voorstanders op de lange termijn financieel gezonder en stabieler maakt. Daarom zou het voor aandeelhouders interessant blijven om te investeren, ook al hebben ze geen zeggenschap meer over de koers van het bedrijf.
Volgens Alasdair MacIntyre moeten praktijken worden beschermd tegen corrumperende effecten van buitenaf.
Steward-ownership is een manier om de praktijk van een bedrijf te beschermen tegen de corrumperende effecten van de vrije markt.
2p 17 Leg dit uit met het onderscheid tussen interne en externe goederen. Leg vervolgens met dit onderscheid uit dat het volgens MacIntyre van belang blijft dat stewards deugden ontwikkelen.

VW-0311-a-22-3-o 9 / 11 lees verder

### Pagina 10

Bord&Stift is een Nederlands bedrijf dat whiteboard-animaties maakt, waarmee ze ingewikkelde kwesties met tekeningen uitleggen. Als steward-owned bedrijf hebben zij hun missie vastgelegd: met hun werkwijze en filmpjes bijdragen aan positieve verandering in de wereld. Hoe dit vorm krijgt, is steeds onderwerp van discussie binnen Bord&Stift. Charlotte van Leeuwen, oprichtster en steward, vertelt dat dit bijvoorbeeld gebeurt door het maken van gratis filmpjes voor organisaties die zij willen steunen. Daarom is Van Leeuwen bezig met initiatieven van werknemers om gezonde banen te creëren, waarin mensen autonomie én vertrouwen krijgen, maar ook genoeg tijd en energie overhouden om bijvoorbeeld een goede vader of moeder te zijn.
1p 18 De werkwijze van Bord&Stift sluit beter aan bij het Rijnlandse model dan bij het Angelsaksische model, omdat Bord&Stift door de structuur van steward-ownership niet primair is gericht op winstmaximalisatie voor de aandeelhouders, maar op de belangen van de stakeholders.
1p 19 Geef nog een andere reden waarom de werkwijze van Bord&Stift beter aansluit bij het Rijnlandse model dan bij het Angelsaksische model. Beargumenteer met de neoklassieke (economische) opvatting over hebzucht en egoïsme wat volgens jou een beter bedrijfsmodel is, steward-ownership of het Angelsaksische model.
Van Leeuwen probeert bij Bord&Stift gezonde banen te realiseren.
1p 20 Marx bekritiseerde het kapitalisme. Leg met Marx' opvatting van de rol van kapitaal uit dat je de gezonde banen bij Bord&Stift positief zou kunnen beoordelen.
2p 21 Vanuit Marx' opvatting zou je elke vorm van loonarbeid, gezond of ongezond, in een kapitalistisch systeem ook kunnen bekritiseren. Leg dit uit met:
– Marx' gedachte dat de sociaal-economische positie van mensen bepalend is voor hun bewustzijn, en
– de rol van loonarbeid in de klassenstrijd.
Bord&Stift is niet alleen steward-owned, maar ook zelfsturend. Teams van werknemers hebben de bevoegdheid om zelfstandig beslissingen te nemen. Ze worden daarbij geleid door de missie van Bord&Stift en niet door streven naar winstmaximalisatie. Na discussie heeft een beleidsteam bijvoorbeeld besloten dat Bord&Stift afscheid gaat nemen van enkele klanten. Deze klanten zouden geen positief effect hebben op de samenleving.
1p 22 Habermas wijst op het gevaar dat in de vrije markt de leefwereld kan worden gekoloniseerd door het economische systeem. De zelfsturende teams van Bord&Stift kunnen de dominantie van het economische systeem ten opzichte van de leefwereld tegengaan. Leg dit uit met het onderscheid tussen communicatief en instrumenteel handelen.
VW-0311-a-22-3-0 10 / 11 lees verder ► ► ►

### Pagina 11

23 (2p) Leg met de begrippen instrumentele waarde en intrinsieke waarde het verschil in visie tussen de ‘vrije ondernemer’ en de ondernemer als steward.

24 (1p) Beargumenteer met een ideaalbeeld van de ondernemer of je het eens bent met deze stelling.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
VW-0311-a-22-3-o 11 / 11 einde ■