# Eindexamen Filosofie VWO 2022 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-2

## Vraag 1 – VWO Filosofie Examen 2022 P2 V1 (1 punt)

Opgave 1 De tweede slaap
De roman De tweede slaap van Robert Harris speelt in een verre toekomst. Vanuit die toekomst wordt teruggekeken naar ons huidige heden. Harris beschrijft de manier waarop techniek onze hedendaagse samenleving domineert. Zijn beschrijving klinkt pessimistisch:
tekst 1
We weten dat bijna iedereen, ook kinderen, van een apparaatje was voorzien dat hen in staat stelde om elkaar te zien en te horen, hoe ver ze ook van elkaar verwijderd mochten zijn; dat deze apparaten klein genoeg waren om in één hand te passen; dat ze vrijwel ogenblikkelijk toegang boden tot alle kennis, alle muziek en alle meningen en geschriften ter wereld; en dat ze in de loop der tijd het menselijk geheugen, het menselijke denkvermogen en zelfs het normale menselijke sociale verkeer geheel hebben verdrongen. Kortom, we weten dat deze apparaatjes over een bedwelmend vermogen beschikten, dat hun gebruikers niet alleen geestelijk verzwakte maar naar sommigen beweren ook tot waanzin dreef.
bron: Harris, De tweede slaap, Cargo 2019
Harris' pessimisme heeft te maken met het tenietdoen van individuele autonomie en de ontlijving van het lichaam.

1p 1 Leg met tekst 1 uit dat mensen de vrijheid hebben om hun eigen behoeftes te bevredigen, maar daarmee ook hun individuele autonomie teniet kunnen doen.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe mensen, volgens tekst 1, de vrijheid hebben om hun eigen behoeften te bevredigen, maar daarmee ook hun individuele autonomie teniet kunnen doen. Je antwoord moet gebaseerd zijn op de gegeven tekst.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'vrijheid', 'behoeftebevrediging' en 'individuele autonomie' kunnen herkennen en toepassen in de context van de tekst. Je moet ook de paradoxale relatie tussen deze begrippen kunnen begrijpen zoals die in de tekst wordt geschetst.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit tekst 1 selecteren en interpreteren om de gevraagde uitleg te formuleren. Je moet specifiek de elementen benoemen die duiden op vrijheid en behoeftebevrediging, en de elementen die duiden op het tenietdoen van individuele autonomie, en deze met elkaar in verband brengen.

Waar op letten: Let op de tweeledige aard van de 'apparaatjes' in tekst 1: enerzijds bieden ze toegang en mogelijkheden (vrijheid/behoeftebevrediging), anderzijds leiden ze tot negatieve gevolgen zoals verzwakking en afhankelijkheid (tenietdoen van autonomie). Zorg ervoor dat je beide aspecten expliciet benoemt en met elkaar verbindt.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-2/vraag/1

## Vraag 2 – Argumentatie over ontlijving en het goede leven (2 punten)

2p 2 Beargumenteer of de ontlijving van het lichaam volgens jou een positieve ontwikkeling is, met: - een definitie van het goede leven en - een kritiekpunt op Harris' pessimisme in tekst 1. Harris laat in zijn roman de wereld zoals wij die nu kennen – vol mogelijkheden en luxe – ten onder gaan aan een technologische ramp. Op de puinhopen van deze ramp, waarbij het merendeel van de wereldbevolking is gestorven en complexe kennis en technologie verloren zijn gegaan, creëert een handjevol overlevenden een nieuwe, sobere samenleving. Deze toekomst lijkt op de manier van leven in de middeleeuwen, met kleine, zelfvoorzienende gemeenschappen die zijn gebaseerd op ambachten. De personages Lady Durnston en kapitein Hancock, die een weverij heeft, hebben in het boek het volgende gesprek.

Wat kun je verwachten: Je moet een beargumenteerd standpunt innemen over de ontlijving van het lichaam als positieve ontwikkeling. Je moet dit standpunt onderbouwen met twee specifieke elementen: een definitie van het goede leven en een kritiekpunt op het pessimisme van Harris zoals beschreven in tekst 1.

Wat moet je kennen: Je moet de betekenis van 'ontlijving van het lichaam' begrijpen in de context van technologische ontwikkelingen. Je moet in staat zijn om een persoonlijke definitie van 'het goede leven' te formuleren. Je moet het pessimisme van Harris in tekst 1 kunnen identificeren en hierop een kritiekpunt kunnen formuleren.

Wat moet je kunnen: Je moet een heldere en consistente argumentatie opbouwen. Je moet een eigen definitie van 'het goede leven' kunnen formuleren en deze toepassen in je argumentatie. Je moet een kritiekpunt op een gegeven standpunt (Harris' pessimisme) kunnen formuleren en dit koppelen aan je eigen argumentatie. Je moet de informatie uit tekst 1 kunnen gebruiken om je kritiekpunt te formuleren.

Waar op letten: Let erop dat je argumentatie duidelijk is en dat je standpunt over de ontlijving expliciet wordt genoemd. Zorg ervoor dat zowel je definitie van het goede leven als je kritiekpunt op Harris' pessimisme duidelijk aanwezig zijn en je argumentatie ondersteunen. Je moet een eigen, beargumenteerd standpunt innemen, niet alleen de tekst samenvatten.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-2/vraag/2

## Vraag 3 – Heidegger: Oude Techniek, Waarheid (Aletheia) en de Rivier (2 punten)

Opgave 1 De tweede slaap
De roman De tweede slaap van Robert Harris speelt in een verre toekomst. Vanuit die toekomst wordt teruggekeken naar ons huidige heden. Harris beschrijft de manier waarop techniek onze hedendaagse samenleving domineert. Zijn beschrijving klinkt pessimistisch:

2p 3 De weefgetouwen uit tekst 2 horen bij wat Martin Heidegger 'oude techniek' noemt. Leg uit wat volgens Heidegger het wezen van de oude techniek inhoudt, met: – zijn begrip 'waarheid' (aletheia) en – het voorbeeld van de rivier in tekst 2.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen wat Martin Heidegger bedoelt met het wezen van 'oude techniek'. Hierbij moet je specifiek zijn begrip van 'waarheid' (aletheia) gebruiken en het voorbeeld van de rivier uit tekst 2 toepassen.

Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van Martin Heidegger over techniek kennen, in het bijzonder het onderscheid tussen 'oude techniek' en 'moderne techniek'. Je moet zijn begrip van 'waarheid' (aletheia) en 'ontbergen' (hervorbringen) kunnen uitleggen in relatie tot techniek.

Wat moet je kunnen: Je moet de abstracte filosofische begrippen van Heidegger (oude techniek, waarheid/aletheia, ontbergen/hervorbringen) kunnen uitleggen. Je moet deze begrippen vervolgens kunnen toepassen op een concreet voorbeeld uit de brontekst, zoals de rivier in relatie tot de weefgetouwen.

Waar op letten: Let erop dat je zowel het begrip 'waarheid' (aletheia) als het voorbeeld van de rivier expliciet en correct betrekt in je uitleg. Zorg ervoor dat je het wezen van de oude techniek duidelijk onderscheidt van moderne techniek (hoewel dit laatste niet expliciet gevraagd wordt, helpt het om het concept scherp te stellen).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-2/vraag/3

## Vraag 4 – Heidegger en de gevaren van moderne techniek bij Hancock (2 punten)

2p 4 Hancock lijkt in tekst 2 te verlangen naar wat Heidegger 'moderne techniek' noemt. Aan het wezen van de moderne techniek kleven volgens Heidegger drie gevaren. Eén gevaar is dat de mens in de moderne techniek een bestelbaar bestand wordt en zijn menselijkheid verliest. Leg uit dat Hancocks houding ten opzichte van de natuur de twee andere door Heidegger genoemde gevaren van de moderne techniek in zich draagt. Lady Durnston oppert in tekst 2 dat de natuur kan helpen om de oude levenswijze in het dorp te behouden. Dit idee zou ze kunnen onderbouwen met Hannah Arendts opvatting dat het ideaal van de animal laborans leidt tot een economie van verspilling en 'het verlies van ons tehuis'.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe Hancocks houding ten opzichte van de natuur in tekst 2 de twee andere gevaren van de moderne techniek, zoals beschreven door Heidegger, in zich draagt. De vraag noemt al één gevaar (mens als bestelbaar bestand), dus je moet de andere twee identificeren en toepassen.

Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van Martin Heidegger over 'moderne techniek' en de daaraan verbonden drie gevaren kennen. Specifiek moet je de gevaren van 'verdringing van andere vormen van ontbergen' en 'vervreemding van de natuur als physis en de mens als Dasein' kunnen benoemen en begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet de relevante passages in tekst 2 over Hancocks houding ten opzichte van de natuur kunnen analyseren. Je moet de abstracte concepten van Heidegger kunnen verbinden met concrete voorbeelden uit de tekst. Je moet een heldere en beargumenteerde uitleg kunnen formuleren die de link tussen Hancocks houding en de twee specifieke gevaren van Heidegger aantoont.

Waar op letten: Let erop dat je de twee *andere* gevaren van Heidegger benoemt dan het gevaar dat al in de vraagtekst staat. Zorg ervoor dat je uitleg specifiek verwijst naar Hancocks houding in tekst 2 en niet alleen een algemene beschrijving van Heideggers theorie geeft. Je moet de verbinding tussen de tekst en de theorie expliciet maken voor beide gevaren.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-2/vraag/4

## Vraag 5 – Arendt over arbeid, verspilling en de natuur (4 punten)

Lady Durnston oppert in tekst 2 dat de natuur kan helpen om de oude levenswijze in het dorp te behouden. Dit idee zou ze kunnen onderbouwen met Hannah Arendts opvatting dat het ideaal van de animal laborans leidt tot een economie van verspilling en 'het verlies van ons tehuis'.
4p 5 Geef weer wat Arendt verstaat onder 'arbeid'.
Leg vervolgens uit dat Marx' ideaal van de animal laborans volgens Arendt leidt tot een economie van verspilling.
Leg tot slot uit dat Lady Durnston haar idee over de natuur tegenover Hancock kan onderbouwen met de opvattingen van Arendt dat:
– het ideaal van de animal laborans leidt tot een economie van verspilling en
– de natuur niet louter een consumptiegoed is.

Wat kun je verwachten: Je moet een filosofisch begrip van Hannah Arendt uitleggen en vervolgens haar theorie toepassen op een concrete situatie uit de vraagtekst. Je moet de relatie leggen tussen Arendts opvattingen over arbeid, de 'animal laborans', verspilling en de rol van de natuur, en dit gebruiken om een standpunt in de casus te onderbouwen.

Wat moet je kennen: Je moet de volgende concepten van Hannah Arendt kennen: haar definitie van 'arbeid', haar kritiek op het ideaal van de 'animal laborans' (in relatie tot Marx), en haar opvatting over de natuur als niet louter een consumptiegoed, maar als materiaal voor een 'tehuis'. Je moet ook de context van de casus kennen, namelijk de discussie tussen Lady Durnston en Hancock over het behoud van de oude levenswijze en de rol van de natuur daarin.

Wat moet je kunnen: Je moet Arendts definitie van 'arbeid' correct kunnen weergeven. Je moet kunnen uitleggen hoe volgens Arendt het ideaal van de 'animal laborans' leidt tot een economie van verspilling. Je moet deze opvattingen van Arendt kunnen toepassen om Lady Durnstons standpunt over de natuur te onderbouwen tegenover Hancock, specifiek door te beargumenteren dat de natuur niet louter een consumptiegoed is en dat het beheersen van de natuur kan leiden tot verspilling.

Waar op letten: Let op de drie specifieke onderdelen van de vraag: 1. Weergave van Arendts begrip 'arbeid'. 2. Uitleg van de relatie tussen Marx' 'animal laborans' en Arendts 'economie van verspilling'. 3. Dubbele onderbouwing van Lady Durnstons idee met Arendts opvattingen over verspilling én de natuur als niet louter consumptiegoed. Zorg ervoor dat je alle delen van de vraag beantwoordt en de koppeling met de casus duidelijk maakt.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-2/vraag/5

## Vraag 6 – Theologale deugden en hiërarchie (3 punten)

3p 6 Leg met tekst 3 uit: – wat deugden tot theologale deugden maakt, – wat de hoogste theologale deugd is en – dat de hoogste theologale deugd op gespannen voet staat met hiërarchisch denken in het middeleeuws christendom. De plot in De tweede slaap draait om een geheime archeologische verzameling die Fairfax vindt. Binnen de christelijke wetgeving in de toekomstige samenleving is het verboden om het verleden te onderzoeken. Volgens de christelijke machthebbers in de roman is dit verbod noodzakelijk om het goede leven te beschermen. Herontdekken van technologie zou volgens hen opnieuw tot een ramp leiden. Volgens verschillende filosofen maken instituties het goede leven mogelijk, maar kunnen die het goede leven ook bedreigen.

Wat kun je verwachten: Je moet drie specifieke onderdelen uitleggen over theologale deugden en hun relatie tot hiërarchisch denken, waarbij je telkens verwijst naar tekst 3.

Wat moet je kennen: Je moet de betekenis van 'theologale deugden' kennen, in het bijzonder geloof, hoop en liefde. Je moet ook de context van hiërarchisch denken in het middeleeuws christendom begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet de tekst zorgvuldig lezen en relevante passages identificeren die de gevraagde uitleg ondersteunen. Je moet de concepten van theologale deugden en hiërarchie kunnen toepassen op de informatie in de tekst en een coherente uitleg formuleren die alle drie de onderdelen van de vraag beantwoordt.

Waar op letten: Let erop dat je elk van de drie deelvragen afzonderlijk en volledig beantwoordt. Zorg ervoor dat je uitleg direct gekoppeld is aan de inhoud van tekst 3 en dat je de juiste kernbegrippen gebruikt. Vermijd algemene antwoorden zonder concrete verwijzing naar de tekst.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-2/vraag/6

## Vraag 7 – Bedreiging van het goede leven door instituties (1 punt)

Opgave 1 De tweede slaap
De roman De tweede slaap van Robert Harris speelt in een verre toekomst. Vanuit die toekomst wordt teruggekeken naar ons huidige heden. Harris beschrijft de manier waarop techniek onze hedendaagse samenleving domineert. Zijn beschrijving klinkt pessimistisch:

1p 7 Leg uit dat het genoemde verbod van de kerk om het verleden te onderzoeken kan worden opgevat als een bedreiging van het goede leven door instituties.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe een specifiek verbod van een institutie (de kerk) kan worden gezien als een bedreiging van het goede leven. Je moet de relatie leggen tussen de macht van instituties en de invulling van het goede leven door individuen.

Wat moet je kennen: Je moet het concept 'het goede leven' kennen en begrijpen hoe instituties hierop van invloed kunnen zijn. Je moet weten dat instituties macht kunnen uitoefenen die de vrijheid van individuen om hun goede leven in te vullen, kan beperken of bedreigen.

Wat moet je kunnen: Je moet een concrete situatie (verbod op onderzoek) kunnen analyseren en deze kunnen verbinden met een abstract filosofisch concept (bedreiging van het goede leven door instituties). Je moet helder en beargumenteerd kunnen uitleggen hoe het verbod de invulling van het goede leven door individuen beperkt.

Waar op letten: Let erop dat je expliciet de link legt tussen het verbod van de kerk en de bedreiging van het goede leven. Je moet uitleggen hoe de machtsuitoefening van de institutie (de kerk) de invulling van het goede leven door individuen beïnvloedt. Vermijd algemene uitspraken en focus op de specifieke casus.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-2/vraag/7

## Vraag 8 – Taylor en de verandering van zingeving (3 punten)

Fairfax heeft zich als pater altijd geschikt naar het verbod op onderzoek van het verleden. Maar door de inzichten in de technologie uit 'de wereld van vóór de val' (ons heden) twijfelt hij steeds vaker of zijn honger naar historische kennis wel echt 'zondig' is zoals hij altijd dacht.
Harris onderzoekt in *De tweede slaap* de vraag naar zin. Zijn antwoord is: in een onvrije samenleving onder een dogmatisch juk van het christendom zullen altijd door kritisch zelfonderzoek en de ontdekking van technologische kennis mensen opstaan zoals Fairfax die ontdekken dat een goed leven ook zonder de christelijke waarden van het geloof mogelijk is.
Deze opvatting van Harris over een fictieve toekomst is vergelijkbaar met de analyse van Charles Taylor dat de vraag naar zin in de loop van de geschiedenis is veranderd.
3p 8 Leg uit dat volgens Taylor de vraag naar zin in de moderne tijd is veranderd door:
− zelfreflectie en
− de opkomst van de natuurwetenschappen.
Beargumenteer vervolgens met deze analyse van Taylor of jij het eens bent met Harris' antwoord op de vraag naar zin in *De tweede slaap*.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe Charles Taylor de verandering van de vraag naar zin in de moderne tijd analyseert, specifiek door zelfreflectie en de opkomst van de natuurwetenschappen. Daarna moet je met Taylors analyse beargumenteren of je het eens bent met Harris' antwoord op de vraag naar zin in 'De tweede slaap'.

Wat moet je kennen: Je moet de analyse van Charles Taylor over de verandering van de vraag naar zin in de moderne tijd kennen, met speciale aandacht voor de rol van zelfreflectie en de opkomst van de natuurwetenschappen. Je moet ook de kern van Harris' antwoord op de vraag naar zin in 'De tweede slaap' begrijpen zoals beschreven in de vraagtekst.

Wat moet je kunnen: Je moet Taylors concepten van zelfreflectie en de opkomst van de natuurwetenschappen kunnen toepassen om de verandering van de vraag naar zin uit te leggen. Je moet vervolgens een beargumenteerd standpunt kunnen innemen over Harris' opvatting, waarbij je expliciet verwijst naar Taylors analyse.

Waar op letten: Let erop dat je beide onderdelen van Taylors analyse (zelfreflectie én natuurwetenschappen) duidelijk uitlegt in relatie tot de verandering van de vraag naar zin. Zorg ervoor dat je argumentatie over Harris' antwoord expliciet Taylors analyse gebruikt en niet alleen je eigen mening geeft. Je moet een duidelijke 'eens' of 'oneens' positie innemen en deze onderbouwen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-2/vraag/8

## Vraag 9 – Habermas: Instrumentele en communicatieve rationaliteit & kolonisering van de leefwereld (2 punten)

Opgave 2 Surveillancekapitalisme

In 2017 lekte een vertrouwelijk document van Facebook uit. Volgens het document beschikt Facebook over gedetailleerde gegevens over gemoedstoestanden van miljoenen jongeren: "Door het monitoren van posts, foto's, interacties en internetactiviteit kan Facebook bepalen wanneer jongeren zich 'gestrest', 'terneergeslagen', 'verward', 'bezorgd', 'zenuwachtig', 'dom', 'sullig', 'waardeloos' of een 'mislukking' voelen.” Met deze data kan Facebook voorspellen wanneer jongeren emotioneel het meest vatbaar zijn voor bepaalde producten. Die gegevens kunnen worden gebruikt voor gepersonaliseerde advertentiedoeleinden.
Volgens Harvard-professor Shoshana Zuboff is het niet verbazingwekkend dat Facebook manieren zoekt om gebruikersgegevens te analyseren en verkoopbaar te maken met gepersonaliseerde advertenties. Dit is het verdienmodel van wat zij het 'surveillancekapitalisme' noemt.

2p 9 Geef Habermas' onderscheid tussen instrumentele en communicatieve rationaliteit weer. Leg vervolgens met dit onderscheid en met bovenstaand voorbeeld van Facebook Habermas' opvatting uit dat de leefwereld gekoloniseerd kan worden door het economisch systeem. Er zijn overeenkomsten tussen het surveillancekapitalisme van de eenentwintigste eeuw en het industriële kapitalisme van de negentiende eeuw. Karl Marx had kritiek op de rol van kapitaal in het industriële kapitalisme.

Wat kun je verwachten: Je moet Habermas' onderscheid tussen instrumentele en communicatieve rationaliteit weergeven. Vervolgens leg je met dit onderscheid en het voorbeeld van Facebook uit hoe de leefwereld gekoloniseerd kan worden door het economisch systeem.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'instrumentele rationaliteit', 'communicatieve rationaliteit' en 'kolonisering van de leefwereld' van Habermas kennen. Je moet ook de relatie tussen deze begrippen en het economisch systeem begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet het onderscheid tussen instrumentele en communicatieve rationaliteit duidelijk kunnen weergeven. Je moet vervolgens dit onderscheid kunnen toepassen op een concreet voorbeeld (Facebook) om Habermas' opvatting over de kolonisering van de leefwereld uit te leggen.

Waar op letten: Let erop dat je beide delen van de vraag beantwoordt: eerst het onderscheid weergeven en daarna de uitleg met toepassing op het voorbeeld. Zorg dat je duidelijk maakt hoe instrumentele rationaliteit de communicatieve rationaliteit in de leefwereld binnendringt via het economisch systeem, specifiek met het Facebook-voorbeeld.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-2/vraag/9

## Vraag 10 – Overeenkomst rol kapitaal: industrieel vs. surveillancekapitalisme (1 punt)

Er zijn overeenkomsten tussen het surveillancekapitalisme van de eenentwintigste eeuw en het industriële kapitalisme van de negentiende eeuw. Karl Marx had kritiek op de rol van kapitaal in het industriële kapitalisme.
1p 10 Leg met tekst 4 uit welke overeenkomst er is tussen de rol van het kapitaal in het industriële kapitalisme en in het surveillancekapitalisme.

Wat kun je verwachten: Je moet een overeenkomst uitleggen tussen de rol van kapitaal in het industriële kapitalisme en het surveillancekapitalisme, en hierbij tekst 4 gebruiken.

Wat moet je kennen: Je moet de kritiek van Karl Marx op het industriële kapitalisme kennen, met name zijn ideeën over de rol van kapitaal als doel op zich en de commodificatie van menselijke verhoudingen. Je moet ook de basisprincipes van het surveillancekapitalisme begrijpen, zoals beschreven in de tekst.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit tekst 4 kunnen analyseren en interpreteren om de overeenkomst in de rol van kapitaal te identificeren. Je moet de concepten van Marx kunnen toepassen op zowel het industriële als het surveillancekapitalisme en dit helder kunnen uitleggen.

Waar op letten: Let erop dat je expliciet de overeenkomst benoemt en deze onderbouwt met voorbeelden of argumenten uit tekst 4. Zorg ervoor dat je de rol van kapitaal in beide vormen van kapitalisme duidelijk vergelijkt en niet alleen een van de twee beschrijft. De kern is dat kapitaal een doel op zich is en menselijke verhoudingen worden gefinancialiseerd.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-2/vraag/10

## Vraag 11 – Marx' kritiek op instituties en Zuboffs surveillancekapitalisme (3 punten)

3p 11 Marx heeft kritiek op instituties. Geef Marx' onderscheid tussen bovenbouw en onderbouw weer. Leg vervolgens uit dat Marx' kritiek op instituties te herkennen is in Zuboffs kritiek op het surveillancekapitalisme, met de begrippen: – klassenbelang en – vals bewustzijn. Zuboff waarschuwt dat het surveillancekapitalisme de fundamenten van onze democratie ondermijnt. Doordat bedrijven steeds intimere data verzamelen en daarmee gedrag proberen te sturen, wordt er volgens haar inbreuk gemaakt op twee fundamentele rechten die nodig zijn om de vrijheid van het individu in een democratie te waarborgen: het recht op een afgeschermde privéruimte en het recht om je eigen gedrag in de toekomst te bepalen. Het idee van burgerrechten, zoals dat onder anderen door John Locke geformuleerd is, is mede gebaseerd op de protestantse religieuze levenservaring.

Wat kun je verwachten: Je moet een onderscheid van Marx uitleggen en vervolgens Marx' kritiek op instituties koppelen aan Zuboffs kritiek op surveillancekapitalisme, waarbij je specifieke begrippen gebruikt.

Wat moet je kennen: Je moet het onderscheid tussen onderbouw en bovenbouw van Marx kennen. Je moet de begrippen 'klassenbelang' en 'vals bewustzijn' van Marx kennen en kunnen toepassen. Je moet de kern van Zuboffs kritiek op het surveillancekapitalisme begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet het onderscheid tussen onderbouw en bovenbouw helder kunnen weergeven. Je moet een vergelijking kunnen maken tussen de kritiek van Marx en Zuboff, door de begrippen 'klassenbelang' en 'vals bewustzijn' correct toe te passen op het surveillancekapitalisme. Je moet de relatie tussen instituties en klassenbelang, en tussen heersende ideeën en vals bewustzijn, kunnen uitleggen in beide contexten.

Waar op letten: Let erop dat je alle drie de gevraagde elementen behandelt: 1. Marx' onderscheid onderbouw/bovenbouw, 2. Uitleg met 'klassenbelang' in beide contexten, 3. Uitleg met 'vals bewustzijn' in beide contexten. Zorg ervoor dat je de begrippen 'klassenbelang' en 'vals bewustzijn' expliciet en correct toepast op zowel Marx' algemene kritiek als Zuboffs kritiek op surveillancekapitalisme.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-2/vraag/11

## Vraag 12 – VWO Filosofie Examen 2022 P2 V12 (1 punt)

Opgave 2 Surveillancekapitalisme

In 2017 lekte een vertrouwelijk document van Facebook uit. Volgens het document beschikt Facebook over gedetailleerde gegevens over gemoedstoestanden van miljoenen jongeren: "Door het monitoren van posts, foto's, interacties en internetactiviteit kan Facebook bepalen wanneer jongeren zich 'gestrest', 'terneergeslagen', 'verward', 'bezorgd', 'zenuwachtig', 'dom', 'sullig', 'waardeloos' of een 'mislukking' voelen.” Met deze data kan Facebook voorspellen wanneer jongeren emotioneel het meest vatbaar zijn voor bepaalde producten. Die gegevens kunnen worden gebruikt voor gepersonaliseerde advertentiedoeleinden.
Volgens Harvard-professor Shoshana Zuboff is het niet verbazingwekkend dat Facebook manieren zoekt om gebruikersgegevens te analyseren en verkoopbaar te maken met gepersonaliseerde advertenties. Dit is het verdienmodel van wat zij het 'surveillancekapitalisme' noemt.

1p 12 Leg uit dat het recht op een afgeschermde privéruimte aansluit bij de protestantse religieuze levenservaring.

Wat kun je verwachten: Je moet een verband leggen tussen twee concepten: het recht op een afgeschermde privéruimte en de protestantse religieuze levenservaring. Je moet uitleggen waarom deze twee bij elkaar aansluiten.

Wat moet je kennen: Je moet de kernprincipes van de protestantse religieuze levenservaring kennen, met name de nadruk op het individuele geweten en de directe relatie met God. Je moet ook het concept van een afgeschermde privéruimte begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet een heldere en logische uitleg formuleren die de verbinding tussen het individuele geweten in het protestantisme en het recht op een privéruimte aantoont. Je moet concepten uit verschillende domeinen (religie/filosofie en privacy) met elkaar kunnen verbinden.

Waar op letten: Let erop dat je de centrale rol van het 'individuele geweten' in het protestantisme expliciet benoemt en dit verbindt met het idee van een 'afgeschermde privéruimte' waar anderen geen zeggenschap over hebben. Zorg voor een duidelijke causale of verklarende relatie tussen beide.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-2/vraag/12

## Vraag 13 – Locke en het recht op zelfbeschikking in surveillancekapitalisme (1 punt)

Opgave 2 Surveillancekapitalisme

In 2017 lekte een vertrouwelijk document van Facebook uit. Volgens het document beschikt Facebook over gedetailleerde gegevens over gemoedstoestanden van miljoenen jongeren: "Door het monitoren van posts, foto's, interacties en internetactiviteit kan Facebook bepalen wanneer jongeren zich 'gestrest', 'terneergeslagen', 'verward', 'bezorgd', 'zenuwachtig', 'dom', 'sullig', 'waardeloos' of een 'mislukking' voelen.” Met deze data kan Facebook voorspellen wanneer jongeren emotioneel het meest vatbaar zijn voor bepaalde producten. Die gegevens kunnen worden gebruikt voor gepersonaliseerde advertentiedoeleinden.
Volgens Harvard-professor Shoshana Zuboff is het niet verbazingwekkend dat Facebook manieren zoekt om gebruikersgegevens te analyseren en verkoopbaar te maken met gepersonaliseerde advertenties. Dit is het verdienmodel van wat zij het 'surveillancekapitalisme' noemt.

tekst 4
Het vermogen om gedrag te voorspellen wordt aan andere bedrijven verkocht en heeft, in toenemende mate, niet alleen betrekking op ons gedrag online maar op alles – van waar we na ons werk naartoe gaan, tot de kleding die we leuk vinden, de koffie die we kopen en de mensen die we kennen.
Dat betekent dat ons gedrag – zelfs de intieme, persoonlijke momenten, zoals een huwelijksaanzoek of een miskraam – wordt omgezet in iets wat financiële waarde heeft, doordat bedrijven ons naar bepaalde locaties kunnen leiden of sturen dat we ons op een bepaalde manier gaan gedragen.

bron: Wired, Pokémon Go was a warning about surveillance capitalism, 2019

1p 13 Leg uit dat het recht om je eigen toekomst te bepalen aansluit bij Lockes ideeën over burgerrechten.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe het recht om je eigen toekomst te bepalen, zoals genoemd in de context van surveillancekapitalisme, aansluit bij de ideeën van John Locke over burgerrechten.

Wat moet je kennen: Je moet de kernideeën van John Locke over burgerrechten en natuurlijke vrijheid kennen. Specifiek moet je weten dat Locke stelt dat iedereen van nature recht heeft op vrijheid en het zelf bepalen van het eigen leven, zolang dit de vrijheid van anderen niet schaadt.

Wat moet je kunnen: Je moet de filosofische ideeën van Locke kunnen toepassen op een hedendaagse context (surveillancekapitalisme) en een duidelijke, beargumenteerde uitleg kunnen formuleren die de verbinding legt tussen het recht op zelfbeschikking en Lockes concept van vrijheid.

Waar op letten: Let erop dat je expliciet de verbinding legt tussen 'het recht om je eigen toekomst te bepalen' en Lockes idee van 'natuurlijke vrijheid' of 'burgerrechten'. Vermijd algemene uitspraken over vrijheid; focus op de specifieke invulling die Locke hieraan geeft, inclusief de voorwaarde dat de vrijheid van anderen niet geschaad mag worden.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-2/vraag/13

## Vraag 14 – Authenticiteit en surveillancekapitalisme (2 punten)

Zuboff verzet zich tegen de gedachte dat het 'nu eenmaal bij deze tijd hoort' dat techbedrijven onze gegevens verzamelen en gebruiken. In plaats daarvan doet zij de volgende oproep:

tekst 6
Om de democratie levend te houden, moeten wij ons gevoel van woede en verlies over wat ons wordt afgenomen blijven voeden. Ik heb het niet alleen over onze 'persoonlijke informatie'. Wat hier op het spel staat is de menselijke verwachting dat we zelf de baas zijn over ons eigen leven en zelf de auteur zijn van onze ervaringen. [...] Wie beschikt over kennis? Wie beslist? En wie bepaalt wie er beslist? Dat het surveillancekapitalisme zich zoveel van onze rechten in die domeinen heeft toegeëigend is een schandelijk misbruik van digitale mogelijkheden en de ooit grootse belofte om kennis te democratiseren en ons leven efficiënter te maken. Laat er een digitale toekomst zijn, maar laat dat in de eerste plaats een menselijke toekomst zijn.

bron: Zuboff - The Age of Surveillance Capitalism, 2019

Authenticiteit is een kenmerk van de moderne invulling van het goede leven. Je zou kunnen beweren dat deze invulling voldoende weerstand kan bieden aan de macht van het surveillancekapitalisme.
Geef met tekst 6 een argument **voor** en een argument **tegen** deze bewering.

Wat kun je verwachten: Je moet twee argumenten formuleren, één voor en één tegen de bewering dat authenticiteit weerstand kan bieden tegen surveillancekapitalisme. Beide argumenten moeten gebaseerd zijn op de gegeven tekst.

Wat moet je kennen: Je moet de moderne invulling van het goede leven als 'authenticiteit' kennen, waarbij het individu zelf de vorm van zijn leven bepaalt. Je moet ook een basisbegrip hebben van 'surveillancekapitalisme' zoals beschreven door Zuboff.

Wat moet je kunnen: Je kunt de kernboodschap van tekst 6 analyseren en interpreteren. Je kunt argumenten construeren die zowel de stelling ondersteunen als tegenspreken, door relevante passages uit de tekst te selecteren en te verbinden met het concept van authenticiteit. Je kunt de relatie tussen authenticiteit en de macht van techbedrijven uitleggen.

Waar op letten: Let erop dat je zowel een argument 'voor' als een argument 'tegen' de bewering geeft. Beide argumenten moeten expliciet verwijzen naar of voortkomen uit tekst 6. Zorg ervoor dat je de concepten 'authenticiteit' en 'surveillancekapitalisme' correct toepast in je argumentatie.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-2/vraag/14

## Vraag 15 – Smith, Zuboff en Dehumanisering (3 punten)

Volgens Zuboff in tekst 6 staat in het surveillancekapitalisme de menselijkheid op het spel.
Dit sluit aan bij de opvatting, van onder anderen Adam Smith, dat de vrije markt gepaard gaat met dehumanisering.
Leg de opvatting van Smith uit dat de vrije markt gepaard kan gaan met dehumanisering.
Leg vervolgens uit welke oplossing Smith biedt tegen deze dehumanisering.
Beargumenteer tot slot met Zuboffs opvatting dat de menselijkheid op het spel staat of Smiths oplossing voldoende zou zijn om dehumanisering in het surveillancekapitalisme tegen te gaan.

Wat kun je verwachten: Je moet de opvatting van Adam Smith over dehumanisering door de vrije markt en zijn oplossing daarvoor uitleggen. Vervolgens moet je beargumenteren of Smiths oplossing voldoende is om dehumanisering in het surveillancekapitalisme, zoals beschreven door Zuboff, tegen te gaan.

Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van Adam Smith kennen, specifiek zijn ideeën over arbeidsdeling en de dehumaniserende effecten daarvan, en zijn voorgestelde oplossing (onderwijs). Je moet ook de kern van Zuboffs opvatting over dehumanisering in het surveillancekapitalisme kennen, zoals beschreven in tekst 6, met name het verlies van autonomie en zeggenschap over je eigen leven.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om filosofische concepten (zoals dehumanisering, arbeidsdeling, autonomie) helder uit te leggen. Je moet ook een beargumenteerd standpunt kunnen innemen en dit onderbouwen met verwijzing naar de ideeën van Smith en Zuboff, waarbij je de verschillen en overeenkomsten in hun opvattingen over dehumanisering meeweegt.

Waar op letten: Let erop dat je alle drie de onderdelen van de vraag beantwoordt: 1. Smiths opvatting over dehumanisering, 2. Smiths oplossing, en 3. de argumentatie met Zuboff. Zorg ervoor dat je Smiths opvatting over dehumanisering specifiek koppelt aan arbeidsdeling en afstomping. Bij de argumentatie moet je duidelijk de link leggen tussen Zuboffs idee van dehumanisering (verlies van autonomie) en de effectiviteit van Smiths oplossing (onderwijs). Een goed argument kan zowel voor als tegen de effectiviteit zijn, zolang het goed onderbouwd is.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-2/vraag/15

## Vraag 16 – Surveillancekapitalisme en het goede leven (2 punten)

Opgave 2 Surveillancekapitalisme

In 2017 lekte een vertrouwelijk document van Facebook uit. Volgens het document beschikt Facebook over gedetailleerde gegevens over gemoedstoestanden van miljoenen jongeren: 'Door het monitoren van posts, foto's, interacties en internetactiviteit kan Facebook bepalen wanneer jongeren zich 'gestrest', 'terneergeslagen', 'verward', 'bezorgd', 'zenuwachtig', 'dom', 'sullig', 'waardeloos' of een 'mislukking' voelen.” Met deze data kan Facebook voorspellen wanneer jongeren emotioneel het meest vatbaar zijn voor bepaalde producten. Die gegevens kunnen worden gebruikt voor gepersonaliseerde advertentiedoeleinden.
Volgens Harvard-professor Shoshana Zuboff is het niet verbazingwekkend dat Facebook manieren zoekt om gebruikersgegevens te analyseren en verkoopbaar te maken met gepersonaliseerde advertenties. Dit is het verdienmodel van wat zij het 'surveillancekapitalisme' noemt.

tekst 4
Het vermogen om gedrag te voorspellen wordt aan andere bedrijven verkocht en heeft, in toenemende mate, niet alleen betrekking op ons gedrag online maar op alles – van waar we na ons werk naartoe gaan, tot de kleding die we leuk vinden, de koffie die we kopen en de mensen die we kennen.
Dat betekent dat ons gedrag – zelfs de intieme, persoonlijke momenten, zoals een huwelijksaanzoek of een miskraam – wordt omgezet in iets wat financiële waarde heeft, doordat bedrijven ons naar bepaalde locaties kunnen leiden of sturen dat we ons op een bepaalde manier gaan gedragen.

bron: Wired, Pokémon Go was a warning about surveillance capitalism, 2019

2p 16 Beargumenteer of het surveillancekapitalisme volgens jou een bedreiging is voor het goede leven, met: − het idee van de begrenzing van de neoliberale marktlogica en − het holistisch vrijheidsbegrip. ➤ ➤ ➤

Wat kun je verwachten: Je moet beargumenteren of het surveillancekapitalisme een bedreiging is voor het goede leven. Je moet hierbij twee specifieke filosofische concepten gebruiken: 'de begrenzing van de neoliberale marktlogica' en 'het holistisch vrijheidsbegrip'. Je kunt zowel voor als tegen de stelling argumenteren, zolang je de begrippen correct toepast.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'surveillancekapitalisme', 'het goede leven', 'begrenzing van de neoliberale marktlogica' en 'holistisch vrijheidsbegrip' kennen en begrijpen. Je moet weten wat deze begrippen inhouden en hoe ze zich tot elkaar verhouden binnen de filosofie.

Wat moet je kunnen: Je moet een coherente argumentatie kunnen opbouwen waarin je de twee gevraagde filosofische concepten correct toepast op de vraagstelling. Je moet in staat zijn om een standpunt in te nemen en dit filosofisch te onderbouwen, gebruikmakend van de aangeleverde tekst en je eigen kennis van de begrippen.

Waar op letten: Let erop dat je beide gevraagde concepten ('begrenzing van de neoliberale marktlogica' en 'holistisch vrijheidsbegrip') expliciet en correct verwerkt in je argumentatie. Zorg ervoor dat je argumentatie logisch en consistent is, ongeacht of je het surveillancekapitalisme als een bedreiging ziet of niet. Vermijd algemene uitspraken en focus op de filosofische onderbouwing.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-2/vraag/16

## Vraag 17 – Transformatie-economie en zingeving (3 punten)

Opgave 3 Leven met een beperking

'Dineren in het donker' is een avondje uit waarbij de gasten dineren in het pikkedonker en worden bediend door obers met een visuele beperking. Er wordt niet verteld wat er op het bord ligt; dit moeten de gasten ontdekken met behulp van hun andere zintuigen.
Inmiddels is het concept uitgegroeid tot een wereldwijd succes, waarmee verschillende horeca- en belevenisondernemingen veel geld verdienen.
Gasten beschrijven hun ervaringen in recensies als 'verrijkend' en 'surrealistisch'. Volgens sommigen werkt het verbindend om te moeten overleggen met de visueel beperkte bediening om te weten waar je glas wijn staat. Anderen geven aan dat ze vooral beseffen hoe gelukkig ze zijn dat ze 'gewoon kunnen zien'. En het merendeel noemt het een fantastische belevenis om op deze manier te genieten van eten.

3p 17 Leg uit wat de transformatie-economie inhoudt. Beargumenteer vervolgens met beide implicaties van de transformatie- economie of 'dineren in het donker' volgens jou bijdraagt aan zingeving. Journalist Tanmoy Goswami wil met zijn artikelen en columns bijdragen aan de maatschappelijke erkenning van mensen met fysieke en mentale beperkingen. Hij keek uit naar een avondje 'dineren in het donker', omdat hij benieuwd was of dit evenement zou kunnen bijdragen aan die maatschappelijke erkenning. Maar het viel hem tegen. Hij merkte dat het hem niet interesseerde om te raden welk eten er op zijn bord lag. Hij raakte verveeld. En het overleg met de visueel beperkten over waar zijn bestek lag vond hij ongemakkelijk. Na afloop was Goswami teleurgesteld over 'dineren in het donker'. Aristoteles heeft in zijn deugdethiek oog voor de omstandigheden waarin mensen zich bevinden.

Wat kun je verwachten: Je moet de transformatie-economie uitleggen en vervolgens beargumenteren of 'dineren in het donker' bijdraagt aan zingeving, waarbij je twee specifieke implicaties van de transformatie-economie gebruikt.

Wat moet je kennen: Je moet de definitie van de transformatie-economie kennen en de twee implicaties ervan: (1) commerciële bedrijven stellen zinthema's aan de orde, en (2) zingeving wordt een vluchtige consumptiecultuur. Je moet ook de context van 'dineren in het donker' uit de vraagtekst begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet de transformatie-economie helder kunnen uitleggen. Je moet een beargumenteerde mening kunnen formuleren over de bijdrage aan zingeving, waarbij je beide implicaties van de transformatie-economie expliciet en correct toepast op het voorbeeld van 'dineren in het donker'. Je moet een coherente argumentatie kunnen opbouwen.

Waar op letten: Let erop dat je de transformatie-economie correct definieert. Zorg ervoor dat je beide implicaties van de transformatie-economie expliciet benoemt en gebruikt in je argumentatie over zingeving. Je argumentatie moet consistent zijn, ongeacht of je concludeert dat het wel of niet bijdraagt aan zingeving.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-2/vraag/17

## Vraag 18 – Aristoteles' deugdethiek en de ervaring van teleurstelling (2 punten)

Journalist Tanmoy Goswami wil met zijn artikelen en columns bijdragen aan de maatschappelijke erkenning van mensen met fysieke en mentale beperkingen. Hij keek uit naar een avondje 'dineren in het donker', omdat hij benieuwd was of dit evenement zou kunnen bijdragen aan die maatschappelijke erkenning. Maar het viel hem tegen. Hij merkte dat het hem niet interesseerde om te raden welk eten er op zijn bord lag. Hij raakte verveeld. En het overleg met de visueel beperkten over waar zijn bestek lag vond hij ongemakkelijk. Na afloop was Goswami teleurgesteld over 'dineren in het donker'.
Aristoteles heeft in zijn deugdethiek oog voor de omstandigheden waarin mensen zich bevinden.
Geef Aristoteles' onderscheid tussen emoties, vermogens en karakterhouding weer.
Leg vervolgens met dit onderscheid uit dat Goswami volgens Aristoteles voortreffelijkheid zou kunnen ontwikkelen door zijn ervaring van teleurstelling bij 'dineren in het donker'.

Wat kun je verwachten: Je moet eerst Aristoteles' onderscheid tussen emoties, vermogens en karakterhouding nauwkeurig weergeven. Vervolgens leg je uit hoe Goswami, vanuit Aristoteles' perspectief, voortreffelijkheid kan ontwikkelen door zijn teleurstelling bij 'dineren in het donker' te hanteren.

Wat moet je kennen: Je moet de deugdethiek van Aristoteles kennen, in het bijzonder zijn definities van emoties, vermogens en karakterhouding. Je moet ook het concept van het 'juiste midden' en de ontwikkeling van voortreffelijkheid (deugdzaamheid) begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet filosofische begrippen helder kunnen definiëren en deze begrippen kunnen toepassen op een concrete casus. Je moet een verband kunnen leggen tussen een persoonlijke ervaring (teleurstelling) en de ontwikkeling van een deugd volgens Aristoteles.

Waar op letten: Let erop dat je beide delen van de vraag beantwoordt: eerst het onderscheid weergeven en daarna de uitleg met toepassing op Goswami. Zorg ervoor dat je de begrippen van Aristoteles correct en volledig definieert. Bij de uitleg moet je specifiek ingaan op hoe Goswami zijn teleurstelling kan omzetten in een mogelijkheid tot voortreffelijkheid, met verwijzing naar het 'juiste midden'.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-2/vraag/18

## Vraag 19 – Verschil in betekenis van maatschappelijke erkenning: Aristoteles vs. nu (2 punten)

2p 19 Leg dit verschil in betekenis van maatschappelijke erkenning uit, vanuit: – de dimensie 'natuur' en – de dimensie 'instituties'. Ook volgens Emily Ladau leidt het nabootsen van beperkingen niet tot maatschappelijke erkenning van mensen met een beperking. Ladau heeft zelf een beperking en is gebonden aan een rolstoel. Volgens haar helpen projecten waarbij bijvoorbeeld gezonde schoolkinderen een dag in een rolstoel moeten zitten niet tegen discriminatie en uitsluiting. Dit soort projecten van nabootsing leiden volgens haar hooguit tot tijdelijke inleving, maar dat is iets anders dan erkenning: tekst 7 [W]e moeten ophouden om 'inleving' gelijk te stellen aan 'erkenning'. We moeten verschillen omarmen als een gegeven van het menselijk bestaan zonder ze eerst te hoeven nabootsen. bron: huffpost.com - *I Won't Pretend That Disability Simulation Works, 2017* Erkenning ('Anerkennung') speelt een centrale rol in de opvattingen over vrijheid van Georg Hegel.

Wat kun je verwachten: Je moet het verschil in de betekenis van maatschappelijke erkenning van mensen met een beperking uitleggen. Dit doe je vanuit twee specifieke dimensies: 'natuur' en 'instituties'. Je vergelijkt de opvatting van Aristoteles met de hedendaagse opvatting.

Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van Aristoteles kennen, specifiek zijn opvattingen over: het goede leven, de natuurlijke orde (hiërarchie, ongelijkheid), en de rol van instituties (polis, sociale verhoudingen, menselijke bloei). Je moet ook de hedendaagse opvattingen over maatschappelijke erkenning, gelijke behandeling en de rol van instituties bij het voorkomen van uitsluiting kennen.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om de opvattingen van Aristoteles over de dimensies 'natuur' en 'instituties' te relateren aan de betekenis van maatschappelijke erkenning van mensen met een beperking. Je moet deze Aristotelische visie kunnen contrasteren met de hedendaagse visie op maatschappelijke erkenning binnen dezelfde dimensies. Je moet een heldere en beargumenteerde uitleg kunnen formuleren voor beide dimensies.

Waar op letten: Let erop dat je voor beide dimensies ('natuur' en 'instituties') zowel de visie van Aristoteles als de hedendaagse visie op maatschappelijke erkenning van mensen met een beperking duidelijk uitlegt en het verschil benoemt. Zorg ervoor dat je uitleg specifiek ingaat op 'mensen met een beperking'. Vermijd algemene uitspraken die niet direct op deze groep van toepassing zijn.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-2/vraag/19

## Vraag 20 – Aansluiting Ladau en Hegel over 'Anerkennung' (1 punt)

Ook volgens Emily Ladau leidt het nabootsen van beperkingen niet tot maatschappelijke erkenning van mensen met een beperking. Ladau heeft zelf een beperking en is gebonden aan een rolstoel. Volgens haar helpen projecten waarbij bijvoorbeeld gezonde schoolkinderen een dag in een rolstoel moeten zitten niet tegen discriminatie en uitsluiting. Dit soort projecten van nabootsing leiden volgens haar hooguit tot tijdelijke inleving, maar dat is iets anders dan erkenning:

tekst 7
[W]e moeten ophouden om 'inleving' gelijk te stellen aan 'erkenning'. We moeten verschillen omarmen als een gegeven van het menselijk bestaan zonder ze eerst te hoeven nabootsen.

bron: huffpost.com - *I Won't Pretend That Disability Simulation Works, 2017*

Erkenning ('Anerkennung') speelt een centrale rol in de opvattingen over vrijheid van Georg Hegel.
1p 20 Leg uit in welk opzicht de uitspraak van Ladau in tekst 7 kan aansluiten bij Hegels opvatting over 'Anerkennung'.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen in welk opzicht de uitspraak van Ladau in tekst 7 kan aansluiten bij Hegels opvatting over 'Anerkennung'.

Wat moet je kennen: Je moet de kern van Hegels concept van 'Anerkennung' kennen, met name de relatie tot vrijheid, zelfbewustzijn en het omgaan met verschillen. Je moet ook de strekking van Ladaus uitspraak in tekst 7 begrijpen, met name haar onderscheid tussen 'inleving' en 'erkenning' en haar pleidooi voor het omarmen van verschillen.

Wat moet je kunnen: Je moet de relevante elementen uit Ladaus uitspraak in tekst 7 kunnen identificeren. Je moet Hegels concept van 'Anerkennung' correct kunnen toepassen. Je moet een heldere en beargumenteerde verbinding kunnen leggen tussen Ladaus standpunt en Hegels filosofie, waarbij je specifiek ingaat op het aspect van 'erkenning van verschillen'.

Waar op letten: Let erop dat je de verbinding tussen Ladau en Hegel expliciet maakt. De kern is dat beide benadrukken dat erkenning niet gaat om het uitwissen van verschillen, maar juist om het omarmen ervan. Vermijd een algemene uitleg van Hegel zonder concrete koppeling aan Ladau.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-2/vraag/20

## Vraag 21 – Hegels sfeer van de zedelijkheid en vrijheid (1 punt)

Voor mensen in een rolstoel, zoals Ladau, zijn stoepranden levensgevaarlijk en voor mensen met een groeistoornis zitten pinautomaten op een onmogelijke hoogte. Mensen met een beperking zijn vaker werkloos dan mensen zonder beperking omdat veel studies en beroepen voor hen alleen mogelijk zijn met aanpassingen, en daar wordt niet altijd in geïnvesteerd.
Ladau wijst erop dat haar identiteit als persoon met een beperking niet alleen moeilijk is vanwege haar eigen lichamelijke ongemakken. Haar identiteit is voor haar namelijk ook verbonden met het onbegrip vanuit haar sociale omgeving en de belemmeringen die ze ervaart in de manier waarop de publieke ruimte is ingericht.
In Hegels opvatting over vrijheid speelt behalve het begrip 'Anerkennung' ook de sfeer van de zedelijkheid een rol.
1p 21 Leg met Hegels sfeer van de zedelijkheid uit dat Ladau volgens Hegel niet vrij zou zijn.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom Ladau volgens Hegel niet vrij zou zijn, specifiek door gebruik te maken van Hegels concept van de 'sfeer van de zedelijkheid'.

Wat moet je kennen: Je moet de betekenis van Hegels 'sfeer van de zedelijkheid' kennen en begrijpen hoe dit concept gerelateerd is aan vrijheid. Je moet ook de context van Ladau's situatie begrijpen zoals beschreven in de vraagtekst.

Wat moet je kunnen: Je moet Hegels concept van de 'sfeer van de zedelijkheid' correct kunnen definiëren en dit concept vervolgens kunnen toepassen op de concrete situatie van Ladau, om zo te verklaren waarom zij volgens Hegel niet vrij zou zijn. Je moet de verbinding kunnen leggen tussen Ladau's ervaringen (onbegrip, belemmeringen in de publieke ruimte) en het ontbreken van herkenning in de collectieve instituties en gewoonten.

Waar op letten: Let erop dat je expliciet de 'sfeer van de zedelijkheid' benoemt en uitlegt hoe Ladau's situatie hier niet in past. Vermijd algemene uitspraken over vrijheid en focus op de specifieke Hegeliaanse invulling. Zorg dat je uitleg direct aansluit bij de beschrijving van Ladau in de vraagtekst (stoepranden, pinautomaten, onbegrip, belemmeringen).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-2/vraag/21

## Vraag 22 – Nussbaums Capabilities Approach en Maatschappelijke Erkenning (3 punten)

3p 22 Leg met een voorbeeld van mensen met een beperking uit wat Nussbaums capabilities approach inhoudt. Geef vervolgens een eigen opvatting over 'relaties' als dimensie van het goede leven. Beargumenteer tot slot met deze opvatting of een capabilities approach voldoende is voor maatschappelijke erkenning van mensen met een beperking. Ladau ervaart door pogingen tot 'inleving', zoals een middagje in een rolstoel, geen enkele verandering wat betreft erkenning. Inleving leidt volgens haar vooral tot medelijden, waardoor het een persoonlijke kwestie wordt of iemand wel of geen rekening houdt met mensen met een beperking. Deze afwijzing van 'inleving' en Ladaus oproep voor maatschappelijke erkenning zouden kunnen aansluiten bij de opvatting van Joan Tronto over zorg. Volgens Tronto is zorg een publieke taak, maar is deze taak door invoering van de vrije markt uit het oog verloren omdat er een scheiding heeft plaatsgevonden tussen de private en de publieke sfeer.

Wat kun je verwachten: Je moet Nussbaums capabilities approach uitleggen aan de hand van een voorbeeld van mensen met een beperking. Daarna formuleer je een eigen opvatting over 'relaties' als dimensie van het goede leven. Tot slot beargumenteer je met deze eigen opvatting of de capabilities approach voldoende is voor maatschappelijke erkenning van mensen met een beperking.

Wat moet je kennen: Je moet de kern van Nussbaums capabilities approach kennen, inclusief het idee van maatschappelijke mogelijkheden voor een goed leven. Je moet ook de dimensie 'relaties' kunnen plaatsen binnen het concept van het goede leven en hierover een eigen, coherente opvatting kunnen vormen. Daarnaast moet je inzicht hebben in het concept van maatschappelijke erkenning, vooral in relatie tot mensen met een beperking.

Wat moet je kunnen: Je moet de capabilities approach helder kunnen uitleggen en toepassen op een concreet voorbeeld. Je moet een eigen, beargumenteerde opvatting kunnen formuleren over een filosofisch concept ('relaties' als dimensie van het goede leven). Je moet een argumentatie kunnen opbouwen die je eigen opvatting verbindt met de vraag of een filosofische benadering (capabilities approach) voldoende is voor een specifiek maatschappelijk doel (erkenning).

Waar op letten: Let erop dat je alle drie de onderdelen van de vraag beantwoordt: 1) uitleg Nussbaum met voorbeeld, 2) eigen opvatting over 'relaties', en 3) argumentatie met die opvatting over de toereikendheid van de capabilities approach. Zorg dat je voorbeeld relevant is voor mensen met een beperking. Je eigen opvatting over 'relaties' moet duidelijk zijn en je argumentatie moet logisch voortvloeien uit deze opvatting en de capabilities approach. Zorg voor een duidelijke conclusie in je argumentatie (wel of niet voldoende).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-2/vraag/22

## Vraag 23 – Tronto's zorgopvatting en Ladaus afwijzing van inleving (2 punten)

Ladau ervaart door pogingen tot 'inleving', zoals een middagje in een rolstoel, geen enkele verandering wat betreft erkenning. Inleving leidt volgens haar vooral tot medelijden, waardoor het een persoonlijke kwestie wordt of iemand wel of geen rekening houdt met mensen met een beperking.
Deze afwijzing van 'inleving' en Ladaus oproep voor maatschappelijke erkenning zouden kunnen aansluiten bij de opvatting van Joan Tronto over zorg. Volgens Tronto is zorg een publieke taak, maar is deze taak door invoering van de vrije markt uit het oog verloren omdat er een scheiding heeft plaatsgevonden tussen de private en de publieke sfeer.
Leg uit wat deze scheiding tussen private en publieke sfeer volgens Tronto inhoudt.
Leg vervolgens met deze scheiding uit dat Ladaus afwijzing van 'inleving' kan aansluiten bij Tronto's opvatting dat zorg een publieke taak zou moeten zijn.

Wat kun je verwachten: Je moet twee dingen uitleggen. Eerst leg je uit wat de scheiding tussen de private en publieke sfeer volgens Tronto inhoudt. Daarna leg je uit hoe Ladaus afwijzing van 'inleving' aansluit bij Tronto's opvatting dat zorg een publieke taak zou moeten zijn, door gebruik te maken van de eerder uitgelegde scheiding.

Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van Joan Tronto over zorg kennen, in het bijzonder haar opvatting over de scheiding tussen de private en publieke sfeer en de implicaties daarvan voor zorg als publieke taak. Je moet ook de kern van Ladaus kritiek op 'inleving' begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet filosofische concepten helder en beknopt kunnen uitleggen. Je moet een verband kunnen leggen tussen twee verschillende filosofische standpunten (dat van Ladau en Tronto) door een centraal concept (de scheiding tussen private en publieke sfeer) als brug te gebruiken. Je moet de argumentatie logisch en coherent opbouwen.

Waar op letten: Let erop dat je beide delen van de vraag beantwoordt en dat je de scheiding tussen de private en publieke sfeer van Tronto expliciet gebruikt in je uitleg over de aansluiting met Ladau. Zorg ervoor dat je de kernbegrippen 'private sfeer', 'publieke sfeer', 'zorg als publieke taak', 'inleving' en 'maatschappelijke erkenning' correct toepast.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-2/vraag/23

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2022
tijdvak 2
tijdsduur: 3 uur
filosofie
Dit examen bestaat uit 23 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 47 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of argumentatie gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of argumentatie
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
VW-0311-a-22-2-0

### Pagina 2

Opgave 1 De tweede slaap
De roman De tweede slaap van Robert Harris speelt in een verre toekomst. Vanuit die toekomst wordt teruggekeken naar ons huidige heden. Harris beschrijft de manier waarop techniek onze hedendaagse samenleving domineert. Zijn beschrijving klinkt pessimistisch:
tekst 1
We weten dat bijna iedereen, ook kinderen, van een apparaatje was voorzien dat hen in staat stelde om elkaar te zien en te horen, hoe ver ze ook van elkaar verwijderd mochten zijn; dat deze apparaten klein genoeg waren om in één hand te passen; dat ze vrijwel ogenblikkelijk toegang boden tot alle kennis, alle muziek en alle meningen en geschriften ter wereld; en dat ze in de loop der tijd het menselijk geheugen, het menselijke denkvermogen en zelfs het normale menselijke sociale verkeer geheel hebben verdrongen. Kortom, we weten dat deze apparaatjes over een bedwelmend vermogen beschikten, dat hun gebruikers niet alleen geestelijk verzwakte maar naar sommigen beweren ook tot waanzin dreef.
bron: Harris, De tweede slaap, Cargo 2019

1p 1 Leg met tekst 1 uit dat mensen de vrijheid hebben om hun eigen behoeftes te bevredigen, maar daarmee ook hun individuele autonomie teniet kunnen doen.
2p 2 Beargumenteer of de ontlijving van het lichaam volgens jou een positieve ontwikkeling is, met:
– een definitie van het goede leven en
– een kritiekpunt op Harris’ pessimisme in tekst 1.

Harris laat in zijn roman de wereld zoals wij die nu kennen – vol mogelijkheden en luxe – ten onder gaan aan een technologische ramp. Op de puinhopen van deze ramp, waarbij het merendeel van de wereldbevolking is gestorven en complexe kennis en technologie verloren zijn gegaan, creëert een handjevol overlevenden een nieuwe, sobere samenleving.
Deze toekomst lijkt op de manier van leven in de middeleeuwen, met kleine, zelfvoorzienende gemeenschappen die zijn gebaseerd op ambachten. De personages Lady Durnston en kapitein Hancock, die een weverij heeft, hebben in het boek het volgende gesprek.

VW-0311-a-22-2-o 2 / 11 lees verder ►►►

### Pagina 3

tekst 2

[Hancock:] 'Onze weefgetouwen worden aangedreven door stromend water
en gaan vaak kapot, voornamelijk omdat we geen invloed hebben op de
waterstand in de rivier. In de lente en de winter stroomt die te snel, en in de
zomer te traag. De natuur is de grootste rem op onze uitbreiding.'
'Wel,' zei Lady Durnston, 'ik ben blij dat de natuur je ambities in bedwang
houdt. Ik zou het jammer vinden om de oude levenswijze in het dorp te zien
verdwijnen.' [...]
[Hancock:] 'Luister: van alle mannen in de vallei heb ik de helft in dienst.
Omdat ze meer produceren dan vroeger, betaal ik ze meer. Daardoor hebben
ze meer te besteden [...], en daardoor kunnen de marktkooplui en winkeliers
meer waren inkopen. Zo wordt welvaart verspreid.'
bron: Harris, De tweede slaap, Cargo 2019

De weefgetouwen uit tekst 2 horen bij wat Martin Heidegger 'oude
techniek' noemt.
3 Leg uit wat volgens Heidegger het wezen van de oude techniek inhoudt,
met:
– zijn begrip 'waarheid' (aletheia) en
– het voorbeeld van de rivier in tekst 2.

Hancock lijkt in tekst 2 te verlangen naar wat Heidegger 'moderne
techniek' noemt. Aan het wezen van de moderne techniek kleven volgens
Heidegger drie gevaren. Eén gevaar is dat de mens in de moderne
techniek een kwetsbaar bestand wordt en zijn menselijkheid verliest.
4 Leg uit dat Hancocks houding ten opzichte van de natuur de twee andere
door Heidegger genoemde gevaren van de moderne techniek in zich
draagt.

Lady Durnston oppert in tekst 2 dat de natuur kan helpen om de oude
levenswijze in het dorp te behouden. Dit idee zou ze kunnen
onderbouwen met Hannah Arendts opvatting dat het ideaal van de animal
laborans leidt tot een economie van verspilling en 'het verlies van ons
tehuis'.
5 Geef weer wat Arendt verstaat onder ‘arbeid’.
Leg vervolgens uit dat Marx’ ideaal van de animal laborans volgens
Arendt leidt tot een economie van verspilling.
Leg tot slot uit dat Lady Durnston haar idee over de natuur tegenover
Hancock kan onderbouwen met de opvattingen van Arendt dat:
– het ideaal van de animal laborans leidt tot een economie van
verspilling en
– de natuur niet louter een consumptiegoed is.

VW-0311-a-22-2-o 3 / 11 lees verder ►►►

### Pagina 4

De toekomstige samenleving in De tweede slaap lijkt ook om een andere reden op de middeleeuwen: het christelijke geloof is verankerd in de manier van leven en er is geen scheiding van kerk en staat.
De hoofdpersoon in de roman is pater Christopher Fairfax. Hij mijmert over de armoede in het dorp en ‘de val’ (de ramp waaraan onze huidige wereld ten onder is gegaan):

tekst 3

Geen wonder dat de mensen zich in de eeuwen na de val weer zo vurig tot God hadden gekeerd: voor hen was het van levensbelang geweest om te kunnen geloven in een beter leven. [...] Fairfax zette zich schrap om zijn roeping te volgen: omzien naar wezen en weduwen. [...] Hij wilde [...] laten zien dat hij een serieuze man Gods was, en geen fanatieke jonge dweper uit de kathedraal, [...] en al evenmin een afstandelijke theoloog uit de bisschoppelijke stad die terugdeinsde voor de armen.

bron: Harris, De tweede slaap, Cargo 2019

In het christendom worden de theologische deugden geloof, hoop en liefde onderscheiden.
6 Leg met tekst 3 uit:
– wat deugden tot theologische deugden maakt,
– wat de hoogste theologische deugd is en
– dat de hoogste theologische deugd op gespannen voet staat met hiërarchisch denken in het middeleeuws christendom.

De plot in De tweede slaap draait om een geheime archeologische verzameling die Fairfax vindt. Binnen de christelijke wetgeving is de toekomstige samenleving is het verboden om het verleden te onderzoeken. Volgens de christelijke machthebbers in de roman is dit verbod noodzakelijk om het goede leven te beschermen. Herontdekken van technologie zou volgens hen opnieuw tot een ramp leiden. Volgens verschillende filosofen maken instituties het goede leven mogelijk, maar kunnen die het goede leven ook bedreigen.
7 Leg uit dat het genoemde verbod van de kerk om het verleden te onderzoeken kan worden opgevat als een bedreiging van het goede leven door instituties.

VW-0311-a-22-2-0 4 / 11 lees verder ►►►

### Pagina 5

Fairfax heeft zich als pater altijd geschikt naar het verbod op onderzoek
van het verleden. Maar door de inzichten in de technologie uit ‘de wereld
van vóór de val’ (ons heden) twijfelt hij steeds vaker of zijn honger naar
historische kennis wel echt ‘zondig’ is zoals hij altijd dacht.
Harris onderzoekt in De tweede slaap de vraag naar zin. Zijn antwoord is:
in een onvrije samenleving onder een dogmatisch juk van het christendom
zullen altijd door kritisch zelfonderzoek en de ontdekking van
technologische kennis mensen opstaan zoals Fairfax die ontdekken dat
een goed leven ook zonder de christelijke waarden van het geloof
mogelijk is.
Deze opvatting van Harris over een fictieve toekomst is vergelijkbaar met
de analyse van Charles Taylor dat de vraag naar zin in de loop van de
geschiedenis is veranderd.
Leg uit dat volgens Taylor de vraag naar zin in de moderne tijd is
veranderd door:
- zelfreflectie en
- de opkomst van de natuurwetenschappen.
Beargumenteer vervolgens met deze analyse van Taylor of jij het eens
bent met Harris’ antwoord op de vraag naar zin in De tweede slaap.
3p 8
VW-0311-a-22-2-0
5/11
lees verder

### Pagina 6

Opgave 2 Surveillancekapitalisme
In 2017 lekte een vertrouwelijk document van Facebook uit. Volgens het
document beschikt Facebook over gedetailleerde gegevens over
gemoodstoestanden van miljoenen jongeren: ‘Door het monitoren van
posts, foto’s, interacties en internetactiviteit kan Facebook bepalen
wanneer jongeren zich ‘gestrest’, ‘terneergeslagen’, ‘verward’, ‘bezorgd’,
‘zenuwachtig’, ‘dom’, ‘sullig’, ‘waardeloos’ of een ‘mislukking’ voelen.’
Met deze data kan Facebook voorspellen wanneer jongeren emotioneel
het meest vatbaar zijn voor bepaalde producten. Die gegevens kunnen
worden gebruikt voor gepersonaliseerde advertentiedoeleinden.
Volgens Harvard-professor Shoshana Zuboff is het niet verbazingwekkend
dat Facebook manieren zoekt om gebruikersgegevens te analyseren en
verkoopbaar te maken met gepersonaliseerde advertenties. Dit is het
verdienmodel van wat zij het ‘surveillancekapitalisme’ noemt.

tekst 4
Het vermogen om gedrag te voorspellen wordt aan andere bedrijven verkocht
en heeft, in toenemende mate, niet alleen betrekking op ons gedrag online
maar op alles – van waar we na ons werk naartoe gaan, tot de kleding die we
leuk vinden, de koffie die we kopen en de mensen die we kennen.
Dat betekent dat ons gedrag – zelfs de intieme, persoonlijke momenten, zoals
een huwelijksaanzoek of een miskraam – wordt omgezet in iets wat financiële
waarde heeft, doordat bedrijven ons naar bepaalde locaties kunnen leiden of
sturen dat we ons op een bepaalde manier gaan gedragen.
bron: Wired, Pokémon Go was a warning about surveillance capitalism, 2019

9 Jürgen Habermas waarschuwt dat de leefwereld gekoloniseerd kan
worden door het economisch systeem.
2p Geef Habermas’ onderscheid tussen instrumentele en communicatieve
rationaliteit weer.
Leg vervolgens met dit onderscheid en met bovenstaand voorbeeld van
Facebook Habermas’ opvatting uit dat de leefwereld gekoloniseerd kan
worden door het economisch systeem.

Er zijn overeenkomsten tussen het surveillancekapitalisme van de
eenentwintigste eeuw en het industriële kapitalisme van de negentiende
eeuw.
1p 10 Karl Marx had kritiek op de rol van kapitaal in het industriële kapitalisme.
Leg met tekst 4 uit welke overeenkomst er is tussen de rol van het
kapitaal in het industriële kapitalisme en in het surveillancekapitalisme.

VW-0311-a-22-2-0 6 / 11 lees verder ► ► ►

### Pagina 7

Volgens Zuboff werkt het surveillancekapitalisme volgens een eenvoudige logica: hoe meer verschillende data je verzamelt, des te beter worden je gedragsvoorspellingen. Zo biedt Google gratis diensten aan als Android, Maps en YouTube om meer data te kunnen verzamelen. Volgens Zuboff onderschatten veel mensen de gevolgen van het op grote schaal verzamelen van data door techbedrijven. Mensen vinden gepersonaliseerde advertenties wel handig of denken niets te verbergen te hebben. Zij zegt daarover:

tekst 5

Al die uitspraken getuigen van een diep onbegrip van wat er speelt. Wij denken dat de enige persoonlijke informatie die ze over ons hebben door onszelf aan ze is gegeven. [...] Maar de persoonlijke gegevens die we zelf aan techbedrijven geven is het minst belangrijke deel van de informatie die ze over ons verzamelen. [...] Jij moet het gevoel krijgen dat je wordt bediend. Je moet worden bedwelmd door gemak, zodat je niks merkt en zodat je niet klaagt.

bron: VPRO Tegenlicht, De grote dataroof, 2019

3p 11
Marx heeft kritiek op instituties.
Geef Marx' onderscheid tussen bovenbouw en onderbouw weer. Leg vervolgens uit dat Marx' kritiek op instituties te herkennen is in Zullofs kritiek op het surveillancekapitalisme, met de begrippen:
- klassenbelang en
- vals bewustzijn.

Zuboff waarschuwt dat het surveillancekapitalisme de fundamenten van onze democratie ondermijnt. Doordat bedrijven steeds intiemere data verzamelen en daarmee gedrag proberen te sturen, wordt er volgens haar inbreuk gemaakt op twee fundamentele rechten die nodig zijn om de vrijheid van het individu in een democratie te waarborgen: het recht op een afgeschermde privérruimte en het recht om je eigen gedrag in de toekomst te bepalen.
Het idee van burgerrechten, zoals dat onder anderen door John Locke geformuleerd is, is mede gebaseerd op de protestantse religieuze levenservaring.

1p 12
Leg uit dat het recht op een afgeschermde privérruimte aansluit bij de protestantse religieuze levenservaring.

1p 13
Leg uit dat het recht om je eigen toekomst te bepalen aansluit bij Lockes ideeën over burgerrechten.

VW-0311-a-22-2-o
7 / 11
lees verder

### Pagina 8

Zuboff verzet zich tegen de gedachte dat het 'nu eenmaal bij deze tijd
hoort' dat techbedrijven onze gegevens verzamelen en gebruiken. In
plaats daarvan doet zij de volgende oproep:

tekst 6

Om de democratie levend te houden, moeten wij ons gevoel van woede en
verlies over wat ons wordt afgenomen blijven voeden. Ik heb het niet alleen
over onze 'persoonlijke informatie'. Wat hier op het spel staat is de menselijke
verwachting dat we zelf de baas zijn over ons eigen leven en zelf de auteur
zijn van onze ervaringen. [...] Wie beschikt over kennis? Wie beslist? En wie
bepaalt wie er beslist? Dat het surveillancekapitalisme zich zoveel van onze
rechten in die domeinen heeft toegeëigend is een schandelijk misbruik van
digitale mogelijkheden en de ooit grootse belofte om kennis te
democratiseren en ons leven efficiënter te maken. Laat dat een digitale
toekomst zijn, maar laat dat in de eerste plaats een menselijke toekomst zijn.

bron: Zuboff - The Age of Surveillance Capitalism, 2019

Authenticiteit is een kenmerk van de moderne invulling van het goede
leven. Je zou kunnen beweren dat deze invulling voldoende weerstand
kan bieden aan de macht van het surveillancekapitalisme.

2p 14 Geef met tekst 6 een argument voor en een argument tegen deze
bewering.

Volgens Zuboff in tekst 6 staat in het surveillancekapitalisme de
menselijkheid op het spel.
Dit sluit aan bij de opvatting, van onder anderen Adam Smith, dat de vrije
markt gepaard gaat met dehumanisering.

3p 15 Leg de opvatting van Smith uit dat de vrije markt gepaard kan gaan met
dehumanisering.
Leg vervolgens uit welke oplossing Smith biedt tegen deze
dehumanisering.
Beargumenteer tot slot met Zuboffs opvatting dat de menselijkheid op het
spel staat of Smiths oplossing voldoende zou zijn om dehumanisering in
het surveillancekapitalisme tegen te gaan.

2p 16 Beargumenteer of het surveillancekapitalisme volgens jou een bedreiging
is voor het goede leven, met:
– het idee van de begrenzing van de neoliberale marktlogica en
– het holistisch vrijheidsbegrip.

VW-0311-a-22-2-o
8 / 11
lees verder

### Pagina 9

Opgave 3 Leven met een beperking

'Dineren in het donker' is een avondje uit waarbij de gasten dineren in het
pikkedonker en worden bediend door obers met een visuele beperking. Er
wordt niet verteld wat er op het bord ligt, dit moeten de gasten ontdekken
met behulp van hun andere zintuigen.
Inmiddels is het concept uitgegroeid tot een wereldwijd succes, waarmee
verschillende horeca- en belevenisondernemingen veel geld verdienen.
Gasten beschrijven hun ervaringen in recensies als 'verrijkend' en
'surrealistisch'. Volgens sommigen werkt het verbindend om te moeten
overleggen met de visueel beperkte bediening om te weten waar je glas
wijn staat. Anderen geven aan dat ze vooral beseffen hoe gelukkig ze zijn
dat ze 'gewoon kunnen zien'. En het merendeel noemt het een
fantastische belevenis om op deze manier te genieten van eten.
'Dineren in het donker' kan gezien worden als een voorbeeld van de
transformatie-economie. Deze economie heeft twee implicaties.
3p 17 Leg uit wat de transformatie-economie inhoudt.
Beargumenteer vervolgens met beide implicaties van de transformatie-
economie of 'dineren in het donker' volgens jou bijdraagt aan zingeving.

Journalist Tanmoy Goswami wil met zijn artikelen en columns bijdragen
aan de maatschappelijke erkenning van mensen met fysieke en mentale
beperkingen. Hij keek uit naar een avondje 'dineren in het donker', omdat
hij benieuwd was of dit evenement zou kunnen bijdragen aan de
maatschappelijke erkenning. Maar het viel hem tegen. Hij merkte dat het
hem niet interesseerde om te raden welk eten er op zijn bord lag. Hij
raakte verveeld. En het overleg met de visueel beperkten over waar zijn
bestek lag vond hij ongemakkelijk. Na afloop was Goswami teleurgesteld
over 'dineren in het donker'.
Aristoteles heeft in zijn deugdethiek oog voor de omstandigheden waarin
mensen zich bevinden.
2p 18 Geef Aristoteles' onderscheid tussen emoties, vermogens en
karakterhouding weer.
Leg vervolgens met dit onderscheid uit dat Goswami volgens Aristoteles
voortreffelijkheid zou kunnen ontwikkelen door zijn ervaring van
teleurstelling bij 'dineren in het donker'.

VW-0311-a-22-2-o 9 / 11 lees verder

### Pagina 10

Goswami is er door zijn teleurstellende ervaring met ‘dineren in het
donker’ niet van overtuigd dat het nabootsen van beperkingen helpt bij het
verkrijgen van maatschappelijke erkenning van mensen met een
beperking. Terwijl hij juist graag wil bereiken dat mensen met een
beperking niet worden uitgesloten of gediscrimineerd.
Tegenwoordig vatten wij maatschappelijke erkenning op als ‘niet worden
gediscrimineerd of uitgesloten’. De betekenis van maatschappelijke
erkenning van mensen met een beperking is vanuit Aristoteles’ opvatting
van het goede leven anders dan vanuit onze hedendaagse opvattingen.
2p 19 Leg dit verschil in betekenis van maatschappelijke erkenning uit, vanuit:
– de dimensie ‘natuur’ en
– de dimensie ‘instituties’.
Ook volgens Emily Ladau leidt het nabootsen van beperkingen niet tot
maatschappelijke erkenning van mensen met een beperking. Ladau heeft
zelf een beperking en is gebonden aan een rolstoel. Volgens haar helpen
projecten waarbij bijvoorbeeld gezonde schoolkinderen een dag in een
rolstoel moeten zitten niet tegen discriminatie en uitsluiting. Dit soort
projecten van nabootsing leiden volgens haar hooguit tot tijdelijke
inleving, maar dat is iets anders dan erkenning:

tekst 7

[W]e moeten ophouden om ‘inleving’ gelijk te stellen aan ‘erkenning’. We moeten
verschillen omarmen als een gegeven van het menselijk bestaan zonder ze eerst
te hoeven nabootsen.

bron: huffpost.com - I Won't Pretend That Disability Simulation Works, 2017

Erkenning (‘Anerkennung’) speelt een centrale rol in de opvattingen over
vrijheid van Georg Hegel.
1p 20 Leg uit in welk opzicht de uitspraak van Ladau in tekst 7 kan aansluiten bij
Hegels opvatting over ‘Anerkennung’.

VW-0311-a-22-2-o 10 / 11 lees verder ‣‣‣

### Pagina 11

Voor mensen in een rolstoel, zoals Ladau, zijn stoeprandelevensgevaarlijk en voor mensen met een groeistoornis zittenpinautomaten op een onmogelijke hoogte. Mensen met een beperking zijnvaker werkloos dan mensen zonder beperking omdat veel studies enberoepen voor hen alleen mogelijk zijn met aanpassingen, en daar wordtniet altijd in geïnvesteerd.
Ladau wijst erop dat haar identiteit als persoon met een beperking nietalleen moeilijk is vanwege haar eigen lichamelijke ongemakken. Haaridentiteit is voor haar namelijk ook verbonden met het onbegrip vanuithaar sociale omgeving en de belemmeringen die ze ervaart in de manierwaarop de publieke ruimte is ingericht.
1p 21 In Hegels opvatting over vrijheid speelt behalve het begrip ‘Anerkennung’ook de sfeer van de zedelijkheid een rol.
Leg met Hegels sfeer van de zedelijkheid uit dat Ladau volgens Hegel nietvrij zou zijn.

Erkenning heeft te maken met de dimensie ‘relaties’.
Martha Nussbaum hanteert de capabilities approach als criterium voor hetgoede leven in een samenleving.
3p 22 Leg met een voorbeeld van mensen met een beperking uit watNussbaums capabilities approach inhoudt.
Geef vervolgens een eigen opvatting over ‘relaties’ als dimensie van hetgoede leven.
Beargumenteer tot slot met deze opvatting of een capabilities approachvoldoende is voor maatschappelijke erkenning van mensen met eenbeperking.

Ladau ervaart door pogingen tot ‘inleving’, zoals een middagje in eenrolstoel, geen enkele verandering wat betreft erkenning. Inleving leidtvolgens haar vooral tot medelijden, waardoor het een persoonlijke kwestiewordt of iemand wel of geen rekening houdt met mensen met eenbeperking.
Deze afwijzing van ‘inleving’ en Ladaus oproep voor maatschappelijkeerkenning zouden kunnen aansluiten bij de opvatting van Joan Trontover zorg. Volgens Tronto is zorg een publieke taak, maar is deze taakdoor invoering van de vrije markt uit het oog verloren omdat er eenscheiding heeft plaatsgevonden tussen de private en de publieke sfeer.
2p 23 Leg uit wat deze scheiding tussen private en publieke sfeer volgensTronto inhoudt.
Leg vervolgens met deze scheiding uit dat Ladaus afwijzing van ‘inleving’kan aansluiten bij Tronto’s opvatting dat zorg een publieke taak zoumoeten zijn.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examenbehorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
VW-0311-a-22-2-0 11 / 11 einde