# Eindexamen Filosofie VWO 2022 tijdvak 1 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-1 ## Vraag 1 – Aristoteles' Zelfverwerkelijking (1 punt) 1p 1 Leg met de begrippen rede (\(logos\)), deugd (\(aretè\)) en handelen (\(energeia\)) uit wat Aristoteles verstaat onder zelfverwerkelijking. Rondom het thema van zelfverwerkelijking is tegenwoordig een hele bedrijfstak ontstaan van cursussen, boeken, lifestyleblogs en influencers, de zogenaamde ‘zelfhulpindustrie’. Hierin wordt voorgespiegeld dat een beter leven voor iedereen mogelijk is, zoals blijkt uit deze recensie van het boek 10 stappen naar succes en geluk van Carl van de Velde. Hij stelt dat veel boeken over succes iets over het hoofd zien: geluk. tekst 1 In dit boek beschrijft Carl zijn persoonlijke formule om van je leven een meesterstuk te maken en hij voert je naar het punt waar succes én geluk een onwrikbaar pact smeden. Want het is het geboorterecht van iedereen een bijzonder geslaagd leven te leiden. Kortom, lees dit boek en je leven zal knallen als popcorn. bron: managementboek.nl, 10 stappen naar succes en geluk Volgens Aristoteles valt het streven naar geluk (\(eudaimonia\)) samen met het goede voor jezelf en de gemeenschap. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen wat Aristoteles verstaat onder zelfverwerkelijking, waarbij je de begrippen rede (logos), deugd (aretè) en handelen (energeia) correct gebruikt en met elkaar in verband brengt. Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van Aristoteles kennen, specifiek zijn opvattingen over zelfverwerkelijking (eudaimonia) en de rol van rede (logos), deugd (aretè) en handelen (energeia) daarin. Je moet weten wat elk van deze begrippen inhoudt binnen de context van Aristoteles' ethiek. Wat moet je kunnen: Je moet de begrippen rede (logos), deugd (aretè) en handelen (energeia) logisch en causaal met elkaar kunnen verbinden om Aristoteles' concept van zelfverwerkelijking te verklaren. Je moet een heldere en beknopte uitleg kunnen formuleren. Waar op letten: Let erop dat je alle drie de gevraagde begrippen (rede, deugd, handelen) gebruikt en dat je de onderlinge relatie correct weergeeft. De begrippen moeten in de juiste volgorde en met de juiste betekenis worden toegepast om Aristoteles' idee van zelfverwerkelijking te verklaren. Zorg ervoor dat je uitleg specifiek over Aristoteles gaat en niet over een algemeen begrip van zelfverwerkelijking. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/1 ## Vraag 2 – Zelfverwoesting en het goede leven - Aristoteles en eudaimonia (1 punt) Opgave 1 Zelfverwoesting en het goede leven Van de filosofie in de klassieke oudheid tot de moderne psychologie: zelfverwerkelijking is een centraal thema in het denken over de mens. Zelfverwerkelijking heeft betrekking op de manier waarop je volledig mens kunt zijn. Aristoteles geldt als een van de belangrijkste denkers over zelfverwerkelijking. Volgens Aristoteles valt het streven naar geluk (eudaimonia) samen met het goede voor jezelf en de gemeenschap. Leg dit uit. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe volgens Aristoteles het streven naar geluk (eudaimonia) samenvalt met het goede voor jezelf en de gemeenschap. Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van Aristoteles kennen, specifiek zijn opvattingen over eudaimonia (geluk) als hoogste doel en de rol van deugdzaam handelen in relatie tot anderen en de gemeenschap. Wat moet je kunnen: Je moet de relatie kunnen uitleggen tussen Aristoteles' concept van geluk (eudaimonia), deugdzaam handelen en de sociale context waarin dit plaatsvindt, zodat je de samenhang tussen het individuele en het gemeenschappelijke goede kunt aantonen. Waar op letten: Let erop dat je de verbinding legt tussen geluk (eudaimonia) als hoogste doel en het feit dat deugdzaam handelen, wat tot geluk leidt, altijd in een sociale context (in relatie tot anderen) plaatsvindt. Zorg dat je uitleg duidelijk maakt waarom het goede voor jezelf en het goede voor de gemeenschap samenvallen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/2 ## Vraag 3 – Aristoteles: volkomen deugd en geslaagd leven (1 punt) Opgave 1 Zelfverwoesting en het goede leven Van de filosofie in de klassieke oudheid tot de moderne psychologie: zelfverwerkelijking is een centraal thema in het denken over de mens. Zelfverwerkelijking heeft betrekking op de manier waarop je volledig mens kunt zijn. Aristoteles geldt als een van de belangrijkste denkers over zelfverwerkelijking. 1p 3 Geef met het begrip 'volkomen deugd' een argument dat volgens Aristoteles een geslaagd leven niet een geboorterecht voor iedereen is. Schrijfster Marian Donner ergert zich aan het ideaalbeeld van het leven dat door de zelfhulpindustrie wordt geschetst. Volgens haar richten de zelfhulpboeken en -adviezen zich eenzijdig op het individu. Ze ziet daarin een verband tussen de prestatiemaatschappij en het neoliberale denken. Wat kun je verwachten: Je moet een argument geven met het begrip 'volkomen deugd' om uit te leggen waarom een geslaagd leven volgens Aristoteles niet voor iedereen een geboorterecht is. Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van Aristoteles kennen, specifiek zijn opvattingen over 'volkomen deugd' (phronesis/praktische wijsheid in combinatie met ethische deugden) en de voorwaarden voor het bereiken van een geslaagd leven (eudaimonia). Je moet weten dat Aristoteles van mening was dat niet iedereen de mogelijkheid heeft om deze deugden te ontwikkelen vanwege externe omstandigheden (zoals afkomst, opvoeding, welvaart, vrije tijd). Wat moet je kunnen: Je moet het begrip 'volkomen deugd' correct kunnen definiëren en toepassen in een argumentatie. Je moet een helder en beknopt argument kunnen formuleren dat de link legt tussen de volkomen deugd en de beperkte toegankelijkheid van een geslaagd leven volgens Aristoteles. Waar op letten: Let erop dat je expliciet het begrip 'volkomen deugd' gebruikt in je argument. Zorg ervoor dat je argument duidelijk maakt waarom het bereiken van deze deugd niet voor iedereen is weggelegd, en hoe dit zich verhoudt tot het idee van een 'geboorterecht'. Vermijd algemene uitspraken over deugdzaamheid; focus op de specifieke invulling van 'volkomen deugd' bij Aristoteles. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/3 ## Vraag 4 – Neoliberalisme en het goede leven (1 punt) Opgave 1 Zelfverwoesting en het goede leven Van de filosofie in de klassieke oudheid tot de moderne psychologie: zelfverwerkelijking is een centraal thema in het denken over de mens. Zelfverwerkelijking heeft betrekking op de manier waarop je volledig mens kunt zijn. Aristoteles geldt als een van de belangrijkste denkers over zelfverwerkelijking. 1p 4 Neoliberalisme is gebaseerd op de neoklassieke (economische) opvatting. Leg uit dat de individualiserende ideologie van de prestatiemaatschappij past bij de neoklassieke opvatting over het goede leven. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de individualiserende ideologie van de prestatiemaatschappij aansluit bij de neoklassieke opvatting over het goede leven. Wat moet je kennen: Je moet de kernbegrippen 'neoliberalisme', 'neoklassieke (economische) opvatting', 'individualiserende ideologie van de prestatiemaatschappij' en 'het goede leven' kennen. Je moet weten dat de neoklassieke opvatting over het goede leven draait om het najagen van eigenbelang op de vrije markt en dat de prestatiemaatschappij het individu persoonlijk verantwoordelijk stelt voor succes of falen. Wat moet je kunnen: Je moet een verband kunnen leggen tussen de individualiserende ideologie van de prestatiemaatschappij en de neoklassieke opvatting over het goede leven. Je moet dit verband helder en beargumenteerd kunnen uitleggen, waarbij je de verantwoordelijkheid van het individu voor succes/falen koppelt aan het najagen van eigenbelang op de vrije markt. Waar op letten: Let erop dat je de koppeling tussen de individualiserende ideologie (persoonlijke verantwoordelijkheid voor succes/falen) en de neoklassieke opvatting (najagen van eigenbelang op de vrije markt) expliciet maakt. Zorg dat je uitleg logisch en coherent is. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/4 ## Vraag 5 – Vrijheid en de vrije markt (1 punt) Opgave 1 Zelfverwoesting en het goede leven Van de filosofie in de klassieke oudheid tot de moderne psychologie: zelfverwerkelijking is een centraal thema in het denken over de mens. Zelfverwerkelijking heeft betrekking op de manier waarop je volledig mens kunt zijn. Aristoteles geldt als een van de belangrijkste denkers over zelfverwerkelijking. 1p 5 Beargumenteer met tekst 2 of volgens jou verwerkelijking van vrijheid mogelijk is via de vrije markt. Wat kun je verwachten: Je moet een beargumenteerde mening geven over de relatie tussen de vrije markt en de verwerkelijking van vrijheid, waarbij je expliciet verwijst naar tekst 2. Wat moet je kennen: Je moet de inhoud van tekst 2 goed begrijpen, met name de standpunten van Donner over de vrije markt en vrijheid. Je moet ook een basisbegrip hebben van de concepten 'vrijheid' en 'vrije markt' in een filosofische context. Wat moet je kunnen: Je moet een heldere argumentatie kunnen opbouwen die jouw standpunt ondersteunt. Je moet in staat zijn om de argumenten van tekst 2 te interpreteren en te gebruiken om jouw eigen argumentatie te vormen, zowel ter ondersteuning als ter weerlegging. Je moet ook een persoonlijke mening kunnen formuleren en deze filosofisch onderbouwen. Waar op letten: Let erop dat je argumentatie duidelijk en coherent is. Zorg ervoor dat je expliciet verwijst naar tekst 2 en de ideeën van Donner. Het is belangrijk dat je een duidelijke positie inneemt (voor of tegen de stelling dat vrijheid via de vrije markt mogelijk is) en deze goed onderbouwt. Een persoonlijke mening zonder onderbouwing of zonder verwijzing naar de tekst levert geen punten op. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/5 ## Vraag 6 – Verschil in opvatting over individualiteit en autonomie tussen Locke en existentialisten, en toepassing op Donner (3 punten) 3p 6 Existentialisten hebben een andere opvatting van individualiteit dan John Locke. Leg dit verschil in opvatting uit. Leg vervolgens uit dat deze verschillende opvattingen van individualiteit leiden tot verschillende opvattingen van autonomie bij Locke en de existentialisten. Beargumenteer tot slot of Donner zich volgens jou het best kan verzetten tegen het neoliberalisme met de opvattingen van Locke of met de opvattingen van de existentialisten. Volgens Donner is het individualistische ideaalbeeld van de zelfhulpindustrie 'ondraaglijk streng en nuchter'. Zij pleit er juist voor om te spijbelen van de druk om altijd perfect en succesvol te zijn. tekst 3 Dit is hoe het werkt: wie spijbelt, vindt een gat in de tijd. Zo voelt het, alsof je een deur door gaat naar een parallel universum. In de gewone wereld draait alles door, daar werkt iedereen hard aan zijn toekomst, zoals ik dat ook zou moeten doen, maar aan de andere kant van de deur bestaat die toekomst niet. Daar zijn geen regels of geboden, daar is niemand die iets van je wil, daar ben je vrij. Dronken zijn is spijbelen. Drugs gebruiken is spijbelen. Schrijven is spijbelen. Het is een ontsnapping uit de werkelijkheid, uit je eigen hoofd. bron: Marian Donner, Zelfverwoestingsboek, 2019 Wat kun je verwachten: Je moet drie dingen doen: eerst leg je het verschil uit tussen de opvattingen van Locke en existentialisten over individualiteit. Daarna leg je uit hoe deze verschillende opvattingen leiden tot verschillende ideeën over autonomie. Tot slot beargumenteer je welke van de twee filosofische stromingen (Locke of existentialisme) het beste aansluit bij Donners kritiek op het neoliberalisme. Wat moet je kennen: Je moet de kernbegrippen van John Locke (individualiteit als natuurlijke rechten, autonomie als niet-geschaad worden in rechten) en het existentialisme (individualiteit als authenticiteit, autonomie als jezelf vormgeven) kennen. Je moet ook de kritiek van Donner op het neoliberalisme, zoals beschreven in de tekst, begrijpen. Wat moet je kunnen: Je kunt filosofische concepten van verschillende denkers en stromingen met elkaar vergelijken en de implicaties ervan uitleggen. Je kunt een beargumenteerd standpunt innemen en dit onderbouwen met filosofische inzichten en de gegeven tekstuele informatie. Waar op letten: Let erop dat je alle drie de onderdelen van de vraag beantwoordt: 1. Verschil individualiteit (Locke vs. existentialisme), 2. Verschil autonomie (Locke vs. existentialisme), 3. Argumentatie voor Donner (Locke OF existentialisme). Zorg voor een duidelijke uitleg van de kernbegrippen en een coherente argumentatie in het laatste deel. Je moet expliciet de verbinding leggen tussen de filosofieën en Donners kritiek. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/6 ## Vraag 7 – Plato's ideale staat en hedendaagse fenomenen (2 punten) Om te kunnen spijbelen moet je volgens Donner soms onmatig zijn. Onmatigheid staat tegenover het doelgerichte 'werken aan jezelf' van de hedendaagse zelfhulpindustrie. 2p 7 Leg uit in welk opzicht in Plato's ideale staat **geen** plaats is voor: – Donners pleidooi voor onmatigheid, en – het doelgerichte werken aan jezelf van de hedendaagse zelfhulpindustrie. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom Donners pleidooi voor onmatigheid en het doelgerichte 'werken aan jezelf' van de zelfhulpindustrie niet passen binnen Plato's ideale staat. Je moet twee afzonderlijke, correcte uitleggen geven, één voor elk genoemd fenomeen. Wat moet je kennen: Je moet de kernprincipes van Plato's ideale staat kennen, in het bijzonder zijn opvattingen over deugden (zoals matigheid) en de relatie tussen het individu en de gemeenschap. Je moet ook de essentie van Donners pleidooi voor onmatigheid en de focus van de hedendaagse zelfhulpindustrie begrijpen, zoals beschreven in de vraagtekst. Wat moet je kunnen: Je moet de filosofische concepten van Plato's ideale staat kunnen toepassen op hedendaagse fenomenen. Je moet in staat zijn om een heldere en beargumenteerde uitleg te formuleren waarom deze fenomenen in strijd zijn met Plato's filosofie. Je moet specifiek de tegenstellingen kunnen benoemen tussen deugden en gemeenschapsbelang bij Plato, en onmatigheid en individueel belang bij de genoemde fenomenen. Waar op letten: Let erop dat je voor beide delen van de vraag een aparte en correcte uitleg geeft. Zorg ervoor dat je de link legt met specifieke aspecten van Plato's ideale staat (bijvoorbeeld matigheid als deugd, of het algemeen belang boven het individuele belang). Vermijd algemene uitspraken en wees specifiek in je argumentatie. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/7 ## Vraag 8 – Liefde, hiërarchie en zelfhulpindustrie (3 punten) Opgave 1 Zelfverwoesting en het goede leven Van de filosofie in de klassieke oudheid tot de moderne psychologie: zelfverwerkelijking is een centraal thema in het denken over de mens. Zelfverwerkelijking heeft betrekking op de manier waarop je volledig mens kunt zijn. Aristoteles geldt als een van de belangrijkste denkers over zelfverwerkelijking. 3p 8 Leg uit dat liefde als hoogste deugd op gespannen voet staat met het hiërarchische denken van de klassieke oudheid. Geef vervolgens **twee** argumenten dat liefde als theologale deugd een alternatief kan bieden voor Donners spijbelen als verzet tegen de zelfhulpindustrie. Als tegengif voor alle ideaalbeelden legt Donner de nadruk op de onvolkomenheid van het bestaan: tekst 4 De schoonheid ligt in de mislukking. In de onvolkomenheid van elke poging en van elk resultaat. Dat is wat van de mens een mens maakt: falen. Dansen, struikelen, vallen, en daar dan een ode aan brengen. Als het even kan in stijl. bron: Marian Donner, *Zelfverwoestingsboek, 2019* Volgens Martha Nussbaum hangen zin en kwetsbaarheid met elkaar samen. Zij onderscheidt twee strategieën voor het omgaan met kwetsbaarheid. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe liefde als hoogste deugd botst met het hiërarchische denken van de klassieke oudheid. Daarna moet je twee argumenten geven waarom liefde als theologale deugd een alternatief kan zijn voor Donners verzet tegen de zelfhulpindustrie. Wat moet je kennen: Je moet de kenmerken van liefde als hoogste deugd in de christelijke traditie kennen, inclusief de nadruk op gelijkheid en zorg voor anderen. Je moet het hiërarchische denken van de klassieke oudheid begrijpen, met name het idee van ongelijke status en de aristocratische elite. Je moet de kritiek van Donner op de zelfhulpindustrie en haar concept van 'spijbelen' kennen, evenals haar nadruk op onvolkomenheid. Je moet de kenmerken van liefde als theologale deugd kennen, zoals de gerichtheid op anderen, onvoorwaardelijkheid en afhankelijkheid van God. Wat moet je kunnen: Je moet een heldere uitleg formuleren over de spanning tussen twee filosofische concepten (christelijke liefde en klassieke hiërarchie). Je moet twee distincte en relevante argumenten kunnen formuleren die een alternatief bieden voor een specifiek standpunt (Donners spijbelen) vanuit een ander filosofisch kader (theologale liefde). Je moet de kernbegrippen correct toepassen en relateren aan de context van de vraag. Waar op letten: Let op de tweedeling van de vraag: eerst een uitleg, dan twee argumenten. Zorg ervoor dat je uitleg over de spanning tussen liefde en klassieke hiërarchie duidelijk de tegenstelling tussen gelijkheid (liefde) en ongelijkheid (hiërarchie) benadrukt. Voor de argumenten moet je specifiek ingaan op waarom theologale liefde een *alternatief* is voor Donners 'spijbelen' als verzet tegen de zelfhulpindustrie. Elk argument moet een ander aspect van dit alternatief belichten. Zorg dat je de kern van Donners kritiek (nadruk op onvolkomenheid, verzet tegen ideaalbeelden) meeneemt in je argumentatie. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/8 ## Vraag 9 – Donner en Nussbaum over kwetsbaarheid (2 punten) Als tegengif voor alle ideaalbeelden legt Donner de nadruk op de onvolkomenheid van het bestaan: tekst 4 De schoonheid ligt in de mislukking. In de onvolkomenheid van elke poging en van elk resultaat. Dat is wat van de mens een mens maakt: falen. Dansen, struikelen, vallen, en daar dan een ode aan brengen. Als het even kan in stijl. bron: Marian Donner, *Zelfverwoestingsboek, 2019* Volgens Martha Nussbaum hangen zin en kwetsbaarheid met elkaar samen. Zij onderscheidt twee strategieën voor het omgaan met kwetsbaarheid. Leg uit bij welke strategie Donner in tekst 4 aansluit. Beargumenteer vervolgens met beide strategieën van Nussbaum of jij Donners nadruk op onvolkomenheid een goede omgang vindt met kwetsbaarheid. Wat kun je verwachten: Je moet eerst uitleggen bij welke strategie van Nussbaum Donner aansluit. Daarna moet je beargumenteren of je Donners nadruk op onvolkomenheid een goede omgang vindt met kwetsbaarheid, waarbij je beide strategieën van Nussbaum gebruikt. Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van Martha Nussbaum kennen, specifiek haar ideeën over zin, kwetsbaarheid en de twee strategieën voor het omgaan met kwetsbaarheid: erkennen en immuniseren. Wat moet je kunnen: Je moet tekst 4 kunnen analyseren en de kernboodschap van Donner kunnen identificeren. Je moet de filosofie van Nussbaum kunnen toepassen op de tekst van Donner. Je moet een eigen, beargumenteerd standpunt kunnen formuleren over Donners visie, waarbij je expliciet verwijst naar en onderscheid maakt tussen Nussbaums twee strategieën. Waar op letten: Let erop dat je in je uitleg duidelijk maakt waarom Donner aansluit bij de erkenningsstrategie. Zorg ervoor dat je in je argumentatie *beide* strategieën van Nussbaum (erkennen en immuniseren) gebruikt om je standpunt over Donners visie te onderbouwen. Een goed antwoord bevat twee duidelijke onderdelen: de uitleg en de beargumentatie. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/9 ## Vraag 10 – Donner en zelfverwerkelijking (2 punten) In plaats van ons te richten op het verbeteren van onszelf als individu, moeten we ons volgens Donner eerst richten op verbetering van de samenleving. We leven in een systeem waarin toenemende sociaal-economische ongelijkheid, onzekerheid over werk en inkomen én een chronisch gebrek aan tijd en zingeving een belemmering vormen voor echte zelfverwerkelijking. Met enige ironie stelt zij dat alle ideaalbeelden verworpen moeten worden om dat systeem te ondermijnen: tekst 5 In zo’n wereld moet je je niet afvragen hoe je jezelf nog kunt verbeteren. In zo’n wereld moet je je afvragen hoe je zo ondermijnend mogelijk kunt zijn voor een systeem dat ons allemaal naar beneden haalt. Zo ondermijnend mogelijk voor de hang naar lichamelijke perfectie die dat systeem regeert - STINK. Zo ondermijnend mogelijk voor haar nadruk op productiviteit - DRINK. (...) Je zult er niet gezonder van worden, niet succesvoller en het maakt je al helemaal geen beter mens. Maar het gaat niet om jou. Het gaat erom de wereld te veranderen. bron: Marian Donner, Zelfverwoestingsboek, 2019 2p 10 Beargumenteer met een eigen opvatting van zelfverwerkelijking of jij het eens bent met Donner in tekst 5 dat het goede leven alleen bereikt kan worden door ideaalbeelden te verwerpen om zo de wereld te verbeteren. Wat kun je verwachten: Je moet een eigen opvatting van zelfverwerkelijking formuleren en daarmee beargumenteren of je het eens bent met Donner dat het goede leven alleen bereikt kan worden door ideaalbeelden te verwerpen om zo de wereld te verbeteren. Wat moet je kennen: Je moet de kern van Donners standpunt in tekst 5 begrijpen. Je moet verschillende filosofische opvattingen over zelfverwerkelijking en het goede leven kennen, zodat je een eigen, onderbouwde opvatting kunt formuleren. Wat moet je kunnen: Je moet een eigen opvatting van zelfverwerkelijking duidelijk kunnen weergeven. Je moet deze opvatting consistent kunnen toepassen in een argumentatie. Je moet de stelling van Donner kritisch kunnen analyseren en daarop kunnen reageren met je eigen argumenten. Waar op letten: Let erop dat je zowel een eigen opvatting van zelfverwerkelijking weergeeft als een argumentatie die specifiek ingaat op de twee onderdelen van Donners stelling: het verwerpen van ideaalbeelden én het verbeteren van de wereld als weg naar het goede leven. Zorg voor een duidelijke link tussen je eigen opvatting en je argumentatie. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/10 ## Vraag 11 – Instituties en het goede leven (3 punten) Opgave 2 Mount Everest In 2019 beklom een recordaantal mensen de Mount Everest. Een foto van honderden klimmers die in een file stonden richting de hoogste top ter wereld wakkerde de discussie aan over de commerciële exploitatie van het bergtoerisme. Mag de Mount Everest aan de vrije markt worden overgelaten? Momenteel kunnen klimmers voor enkele tienduizenden euro's bij verschillende commerciële bedrijven een 'toppoging' onder begeleiding van gidsen boeken. Naast het geld dat moet worden betaald voor zo'n commercieel team, moeten de klimmers nóg eens tienduizend euro neertellen voor een 'permit' (vergunning) van de Nepalese overheid. Hoewel de beklimming fysiek en geestelijk het uiterste vraagt – de risico's op (dodelijke) ongelukken of afgevroren ledematen zijn hoog – zijn er geen voorwaarden aan deelname aan een commerciële expeditie. Iedereen die het kan betalen en zijn of haar droom wil waarmaken mag mee. Maar de file op de berg gaat daar nu mogelijk verandering in brengen. Ervaren klimmers hebben erop gewezen dat door de teams van commerciële bedrijven het aantal onervaren klimmers zo groot is dat de kans op ongelukken toeneemt. Om deze reden overweegt de Nepalese overheid voorwaarden te verbinden aan het verkrijgen van een permit, zodat het aantal klimmers minder zal worden. 3p 11 Geef de betekenis van 'institutie' weer en leg uit dat een commercieel team een harde institutie is. Leg vervolgens met het voorbeeld van commerciële teams op de Mount Everest uit dat instituties het goede leven mogelijk maken maar ook kunnen bedreigen. De reden dat klimmers veel geld betalen en de fysieke en geestelijke ontberingen trotseren om de Mount Everest te beklimmen, kan te maken hebben met zoeken naar zin. Klimmers die – al dan niet in de file – met een commercieel team de top bereiken, geven aan dat dit een unieke, buitengewone ervaring is, waarbij ze zowel de nietigheid als de rijkdom van het leven ervaren. Je kan de vraag naar zin benaderen vanuit een religieus perspectief, maar ook vanuit het (neo)liberalisme als politiek-ideologisch perspectief. Dit laatste wordt het liberaal-ideologisch perspectief genoemd. Wat kun je verwachten: Je moet de betekenis van 'institutie' weergeven en uitleggen waarom een commercieel team een harde institutie is. Vervolgens moet je met het voorbeeld van commerciële teams op de Mount Everest uitleggen dat instituties het goede leven mogelijk maken, maar ook kunnen bedreigen. Wat moet je kennen: Je moet de definitie van 'institutie' en 'harde institutie' kennen. Je moet ook de relatie tussen instituties en het 'goede leven' begrijpen, zowel de positieve als de negatieve aspecten ervan. Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om filosofische begrippen (institutie, harde institutie, het goede leven) nauwkeurig te definiëren. Je moet deze begrippen kunnen toepassen op een concrete casus (commerciële teams op de Mount Everest) en met dit voorbeeld een dubbele uitleg kunnen geven (mogelijk maken én bedreigen van het goede leven). Waar op letten: Let erop dat je alle drie de onderdelen van de vraag beantwoordt: 1. betekenis van 'institutie' en uitleg 'harde institutie' met voorbeeld, 2. uitleg dat instituties het goede leven mogelijk maken met voorbeeld, en 3. uitleg dat instituties het goede leven kunnen bedreigen met voorbeeld. Zorg ervoor dat je de begrippen correct definieert en de uitleg steeds koppelt aan het specifieke voorbeeld van de commerciële teams op de Mount Everest. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/11 ## Vraag 12 – Zinervaring: Mount Everest vanuit Liberaal-Ideologisch en Religieus Perspectief (2 punten) De reden dat klimmers veel geld betalen en de fysieke en geestelijke ontberingen trotseren om de Mount Everest te beklimmen, kan te maken hebben met zoeken naar zin. Klimmers die – al dan niet in de file – met een commercieel team de top bereiken, geven aan dat dit een unieke, buitengewone ervaring is, waarbij ze zowel de nietigheid als de rijkdom van het leven ervaren. Je kan de vraag naar zin benaderen vanuit een religieus perspectief, maar ook vanuit het (neo)liberalisme als politiek-ideologisch perspectief. Dit laatste wordt het liberaal-ideologisch perspectief genoemd. Leg uit dat de beklimming van de Mount Everest kan passen bij: – het liberaal-ideologische perspectief op zin, en – het religieuze perspectief op zin. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de beklimming van de Mount Everest past bij twee verschillende perspectieven op zin: het liberaal-ideologische perspectief en het religieuze perspectief. Je moet voor elk perspectief een duidelijke koppeling maken tussen de beklimming en de kernideeën van dat perspectief. Wat moet je kennen: Je moet de kernbegrippen en kenmerken van het liberaal-ideologische perspectief op zin en het religieuze perspectief op zin kennen. Je moet weten wat 'zin' betekent binnen deze contexten en hoe deze perspectieven zich verhouden tot persoonlijke ervaringen en maatschappelijke structuren. Wat moet je kunnen: Je moet de gegeven situatie (beklimming van de Mount Everest) kunnen analyseren en de relevante aspecten ervan (kosten, fysieke/geestelijke ontberingen, unieke ervaring, nietigheid/rijkdom van het leven) kunnen verbinden met de theoretische kaders van het liberaal-ideologische en het religieuze perspectief op zin. Je moet een heldere en beargumenteerde uitleg kunnen formuleren voor beide koppelingen. Waar op letten: Let erop dat je voor elk perspectief een aparte en correcte uitleg geeft. Zorg ervoor dat je de specifieke elementen van de Mount Everest-beklimming (bijvoorbeeld de commerciële teams en de kosten voor het liberaal-ideologische perspectief, en de ervaring van nietigheid/rijkdom voor het religieuze perspectief) expliciet verbindt met de kenmerken van het betreffende perspectief. Vermijd algemene uitspraken die niet specifiek zijn voor de Mount Everest of het perspectief. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/12 ## Vraag 13 – VWO Filosofie Examen 2022 periode 1, vraag 13 (1 punt) Opgave 2 Mount Everest In 2019 beklom een recordaantal mensen de Mount Everest. Een foto van honderden klimmers die in een file stonden richting de hoogste top ter wereld wakkerde de discussie aan over de commerciële exploitatie van het bergtoerisme. Mag de Mount Everest aan de vrije markt worden overgelaten? Momenteel kunnen klimmers voor enkele tienduizenden euro's bij verschillende commerciële bedrijven een 'toppoging' onder begeleiding van gidsen boeken. Naast het geld dat moet worden betaald voor zo'n commercieel team, moeten de klimmers nóg eens tienduizend euro neertellen voor een 'permit' (vergunning) van de Nepalese overheid. Hoewel de beklimming fysiek en geestelijk het uiterste vraagt – de risico's op (dodelijke) ongelukken of afgevroren ledematen zijn hoog – zijn er geen voorwaarden aan deelname aan een commerciële expeditie. Iedereen die het kan betalen en zijn of haar droom wil waarmaken mag mee. Maar de file op de berg gaat daar nu mogelijk verandering in brengen. Ervaren klimmers hebben erop gewezen dat door de teams van commerciële bedrijven het aantal onervaren klimmers zo groot is dat de kans op ongelukken toeneemt. Om deze reden overweegt de Nepalese overheid voorwaarden te verbinden aan het verkrijgen van een permit, zodat het aantal klimmers minder zal worden. Instituties zoals commerciële teams die klimmers begeleiden kunnen het goede leven mogelijk maken, maar ook bedreigen. Leg met het voorbeeld van het beklimmen van de Mount Everest Benthams opvatting over de mens als belichaamd zelf uit. Wat kun je verwachten: Je moet Benthams opvatting van de mens als belichaamd zelf uitleggen en deze uitleg toepassen op het voorbeeld van de beklimming van de Mount Everest uit de brontekst. Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van Jeremy Bentham kennen, specifiek zijn opvatting over de mens als 'belichaamd zelf'. Dit omvat het begrip dat de mens wordt gedreven door lichamelijke prikkels van pijn en plezier, en dat deze zowel feitelijk (wat de mens zal doen) als normatief (wat de mens moet doen) zijn. Wat moet je kunnen: Je moet een filosofisch concept (Benthams opvatting van de mens als belichaamd zelf) helder kunnen uitleggen. Je moet dit concept vervolgens concreet en correct kunnen toepassen op een gegeven casus (de beklimming van de Mount Everest), door de elementen van pijn en plezier in die context te benoemen. Waar op letten: Let erop dat je zowel de algemene uitleg van Benthams opvatting geeft als de specifieke toepassing op de Mount Everest. Zorg ervoor dat je duidelijk maakt hoe de lichamelijke prikkels van pijn en plezier een rol spelen in de beslissing om de berg te beklimmen. Vermijd algemene uitspraken die niet direct terugslaan op de casus of Benthams specifieke theorie. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/13 ## Vraag 14 – Vrijheid en Lichamelijkheid: Mount Everest Casus (3 punten) Mensen kunnen zich op verschillende manieren tot hun lichamelijkheid verhouden. Geef een definitie van 'vrijheid' met betrekking tot lichamelijkheid en geef daarbij een vooronderstelling die ingaat op de culturele dimensie van lichamelijkheid. Beargumenteer vervolgens of de beklimming van de Mount Everest past bij jouw definitie en vooronderstelling. Wat kun je verwachten: Je moet een definitie geven van 'vrijheid' met betrekking tot lichamelijkheid. Vervolgens moet je een vooronderstelling bij deze definitie formuleren die ingaat op de culturele dimensie van lichamelijkheid. Tot slot beargumenteer je of de beklimming van de Mount Everest past bij jouw gegeven definitie en vooronderstelling. Wat moet je kennen: Je moet de filosofische concepten van vrijheid en lichamelijkheid kennen, inclusief de culturele dimensie hiervan. Je moet in staat zijn om deze concepten te definiëren en te relateren aan concrete situaties. Wat moet je kunnen: Je moet een heldere en consistente definitie kunnen formuleren. Je moet een relevante vooronderstelling kunnen afleiden en uitleggen. Je moet een coherente argumentatie kunnen opbouwen die jouw definitie en vooronderstelling toepast op een gegeven casus (Mount Everest). Waar op letten: Let op de consistentie tussen je definitie, vooronderstelling en argumentatie. Zorg ervoor dat je vooronderstelling expliciet ingaat op de culturele dimensie van lichamelijkheid. Je argumentatie moet duidelijk maken waarom de beklimming van de Mount Everest wel of niet past bij jouw eerder geformuleerde standpunten. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/14 ## Vraag 15 – Heidegger: Gestel, Dasein en de Mount Everest (4 punten) Bijna alle klimmers die met commerciële teams proberen de top van de Mount Everest te bereiken, maken gebruik van techniek, zoals zuurstofflessen en klaargelegde ladders en touwen. Volgens Martin Heidegger is de manier waarop de mens en de wereld zich tot elkaar verhouden veranderd door de moderne techniek. Hij gebruikt in zijn analyse de begrippen 'gestel' en 'Dasein'. Geef aan wat de begrippen 'gestel' en 'Dasein' inhouden. Beargumenteer vervolgens of volgens jou het beklimmen van de Mount Everest een voorbeeld is van de manier waarop volgens Heidegger de verhouding tussen mens en wereld veranderd is, met: – het begrip 'gestel', en – het begrip 'Dasein'. Wat kun je verwachten: Je moet de begrippen 'gestel' en 'Dasein' van Heidegger uitleggen. Daarna moet je beargumenteren of het beklimmen van de Mount Everest met moderne techniek een voorbeeld is van de veranderde verhouding tussen mens en wereld volgens Heidegger, waarbij je beide begrippen in je argumentatie betrekt. Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van Martin Heidegger kennen, specifiek zijn analyse van moderne techniek en de begrippen 'gestel' en 'Dasein'. Je moet weten wat het 'gestel' inhoudt als het wezen van de moderne techniek en hoe de werkelijkheid daarin als 'bestelbaar bestand' aanwezig is. Je moet ook weten wat 'Dasein' inhoudt als het mens-zijn dat openstaat voor en aangesproken wordt door de manier waarop de werkelijkheid zich aandient. Wat moet je kunnen: Je moet filosofische begrippen nauwkeurig kunnen definiëren. Je moet een filosofische theorie (Heidegger over techniek) kunnen toepassen op een concrete casus (beklimmen Mount Everest). Je moet een consistente en goed onderbouwde argumentatie kunnen opbouwen, waarbij je de relevante begrippen correct gebruikt en verbindt met de casus. Je moet in staat zijn om zowel een bevestigende als een ontkennende argumentatie te formuleren, zolang deze filosofisch coherent is. Waar op letten: Let erop dat je beide begrippen ('gestel' en 'Dasein') correct definieert en dat je ze beide expliciet gebruikt in je argumentatie. Zorg ervoor dat je argumentatie consistent is en dat je duidelijk maakt waarom de Mount Everest-casus wel of geen voorbeeld is van Heideggers visie op de veranderde verhouding tussen mens en wereld door moderne techniek. Je argumentatie mag zowel voor als tegen zijn, zolang deze goed onderbouwd is met de begrippen van Heidegger. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/15 ## Vraag 16 – MacIntyre: Praktijken, interne/externe goederen en deugden (2 punten) De discussie rondom de commerciële exploitatie van de berg en alle bijbehorende risico's komt terug in de speelfilm Everest. In dit waargebeurde verhaal over de grootste ramp door toerisme op de Mount Everest komen acht klimmers om, onder wie een expeditieleider. In de film wordt gesuggereerd dat een van de oorzaken van die ramp was dat er een te hoge druk stond op de expeditieleider van een commercieel team. Het team verloor inkomsten omdat het steeds minder cliënten had. Dit kwam omdat de top door onveilige weersomstandigheden al een paar jaar op rij niet was bereikt. Het was de nadrukkelijke wens van de hoge bazen van het team dat de top dit jaar wél gehaald zou worden. De expeditieleider ging niet tegen deze wens in en bracht ondanks naderend noodweer toch cliënten naar de top, zonder te wijzen op de risico's. De top haalden ze, maar tijdens de afdaling werden de omstandigheden de klimmers en de expeditieleider fataal. Alasdair MacIntyre stelt dat praktijken deugden nodig hebben. Hij maakt een onderscheid tussen interne en externe goederen. 2p 16 Leg uit dat de expeditieleider de praktijk van de bergsport niet heeft beschermd met: – MacIntyres onderscheid tussen interne en externe goederen, en – MacIntyres opvatting over de rol van de deugden moed en eerlijkheid in praktijken. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de expeditieleider de praktijk van de bergsport niet heeft beschermd, door twee aspecten van MacIntyres theorie toe te passen op de gegeven casus. Je moet zowel zijn onderscheid tussen interne en externe goederen als zijn opvatting over de rol van deugden (moed en eerlijkheid) in praktijken gebruiken. Wat moet je kennen: Je moet de theorie van Alasdair MacIntyre kennen, specifiek zijn concepten van 'praktijken', 'interne goederen', 'externe goederen' en de rol van 'deugden' (zoals moed en eerlijkheid) bij het beschermen van praktijken tegen corruptie door externe goederen. Je moet ook de details van de casus over de expeditieleider en de Mount Everest-ramp begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet de theorie van MacIntyre correct kunnen toepassen op een concrete casus. Je moet de gebeurtenissen in de casus kunnen analyseren en koppelen aan de begrippen interne/externe goederen en deugden. Je moet duidelijk kunnen uitleggen hoe de expeditieleider de praktijk niet heeft beschermd door de invloed van externe goederen en het nalaten van deugden. Waar op letten: Let erop dat je beide gevraagde onderdelen van MacIntyres theorie (interne/externe goederen én deugden moed en eerlijkheid) expliciet en correct toepast op de casus. Zorg ervoor dat je uitlegt hoe de expeditieleider de praktijk NIET heeft beschermd, door de corruptie door externe goederen en het nalaten van deugden te benoemen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/16 ## Vraag 17 – Uitleg aansluiting journalist bij materialisme (1 punt) Een journalist die indertijd meeklom en het noodweer overleefde, komt tot een andere verklaring voor de ramp dan de commerciële druk die de film suggereert. Volgens hem functioneert het lichaam op grote hoogte niet meer goed en kunnen ook ervaren expeditieleiders dan niet meer garanderen dat ze nog rationele beslissingen kunnen nemen. Over de verhouding tussen lichaam en geest bestaan verschillende filosofische standpunten en stromingen. De opvatting van de journalist sluit aan bij de filosofische stroming van het materialisme. 1p 17 Leg uit dat de opvatting van de journalist aansluit bij het materialisme. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom de opvatting van de journalist over besluitvorming op grote hoogte aansluit bij het filosofische standpunt van het materialisme. Wat moet je kennen: Je moet de kern van het materialisme kennen, namelijk de reductie van geestelijke processen tot lichamelijke processen. Je moet ook de opvatting van de journalist begrijpen, die stelt dat lichamelijke disfunctie op grote hoogte leidt tot irrationele beslissingen. Wat moet je kunnen: Je moet de opvatting van de journalist kunnen analyseren en deze kunnen verbinden met de definitie van materialisme. Je moet een heldere en beknopte uitleg kunnen formuleren die deze verbinding aantoont. Waar op letten: Let erop dat je de link legt tussen de lichamelijke disfunctie (lichaam functioneert niet goed) en de daaruit voortvloeiende beslissingen (geestelijke activiteit) als een reductie van het mentale tot het fysieke. Dit is de essentie van het materialisme. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/17 ## Vraag 18 – Arbeidsdeling en welvaart volgens Smith (1 punt) 1p 18 Leg met het voorbeeld van de hervorming van postbode naar postbezorger uit dat arbeidsdeling volgens Smith leidt tot een hogere welvaart. Journalist Sander Heijne sprak verschillende mensen die vinden dat de hervorming van postbode naar postbezorger geen succes is geweest. Oud-postbodes wijzen erop dat de fors lagere salarissen en het reduceren van de werkzaamheden ten koste zijn gegaan van de kwaliteit van de bezorging en het plezier in het werk. Vóór de hervormingen was het de persoonlijke trots en verantwoordelijkheid van een postbode om in zijn eigen wijk belangrijke poststukken zoals brieven van de Belastingdienst op het juiste adres af te leveren. Een postbode had aanzien en werd goed betaald. Na de hervorming tot postbezorger maakte de uitgeklede taak het werk simpeler en minder respectabel. Adam Smith waarschuwde dat vergaande arbeidsdeling kan leiden tot dehumanisering. Volgens Karl Marx gaat de vrije markt gepaard met dehumanisering. Smith en Marx hebben een verschillende oplossing voor het tegengaan van deze nadelige gevolgen. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe arbeidsdeling volgens Adam Smith leidt tot hogere welvaart, specifiek met het voorbeeld van de hervorming van postbode naar postbezorger. Wat moet je kennen: Je moet de theorie van Adam Smith over arbeidsdeling en welvaart kennen. Je moet weten dat Smith stelt dat arbeidsdeling leidt tot efficiëntie, lagere kosten en uiteindelijk hogere welvaart. Wat moet je kunnen: Je moet de theorie van Adam Smith over arbeidsdeling kunnen toepassen op een concreet voorbeeld (postbode/postbezorger) en de relatie tussen arbeidsdeling, efficiëntie, kosten en welvaart kunnen uitleggen. Waar op letten: Let erop dat je de uitleg specifiek koppelt aan het voorbeeld van de postbode/postbezorger. Zorg dat je de keten van arbeidsdeling -> efficiëntie -> lagere kosten -> hogere welvaart duidelijk maakt. Verwar de positieve visie van Smith op welvaart door arbeidsdeling niet met zijn waarschuwingen voor dehumanisering of de kritiek van Marx, die ook in de tekst genoemd worden. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/18 ## Vraag 19 – Dehumanisering door arbeidsdeling en vrije markt: Smith en Marx (3 punten) Journalist Sander Heijne sprak verschillende mensen die vinden dat de hervorming van postbode naar postbezorger geen succes is geweest. Oud-postbodes wijzen erop dat de fors lagere salarissen en het reduceren van de werkzaamheden ten koste zijn gegaan van de kwaliteit van de bezorging en het plezier in het werk. Vóór de hervormingen was het de persoonlijke trots en verantwoordelijkheid van een postbode om in zijn eigen wijk belangrijke poststukken zoals brieven van de Belastingdienst op het juiste adres af te leveren. Een postbode had aanzien en werd goed betaald. Na de hervorming tot postbezorger maakte de uitgeklede taak het werk simpeler en minder respectabel. Adam Smith waarschuwde dat vergaande arbeidsdeling kan leiden tot dehumanisering. Volgens Karl Marx gaat de vrije markt gepaard met dehumanisering. Smith en Marx hebben een verschillende oplossing voor het tegengaan van deze nadelige gevolgen. Leg uit dat de nadelige gevolgen van de hervorming van postbode naar postbezorger aansluiten bij: − Smiths dehumaniserende effecten van vergaande arbeidsdeling, en − Marx' opvatting dat de vrije markt gepaard gaat met dehumanisering. Beargumenteer vervolgens met een afweging tussen Marx' oplossing voor dehumanisering en de oplossing voor dehumanisering van Smith met wie je het meer eens bent. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de casus van de postbode aansluit bij de theorieën van Adam Smith en Karl Marx over dehumanisering. Daarna moet je een beargumenteerde afweging maken tussen hun oplossingen en aangeven met wie je het meer eens bent. Wat moet je kennen: Je moet de theorie van Adam Smith over de dehumaniserende effecten van vergaande arbeidsdeling kennen, inclusief zijn oplossing (onderwijs). Je moet de theorie van Karl Marx over dehumanisering door de vrije markt (vervreemding) kennen, inclusief zijn oplossing (afwijzing kapitalisme/sociale revolutie). Wat moet je kunnen: Je moet de theorieën van Smith en Marx kunnen toepassen op een concrete casus (postbode/postbezorger). Je moet de kernbegrippen van beide filosofen correct kunnen gebruiken. Je moet een heldere, beargumenteerde afweging kunnen maken tussen twee filosofische standpunten en je eigen positie daarin kunnen onderbouwen. Waar op letten: Let erop dat je voor zowel Smith als Marx de link legt tussen de casus en hun specifieke opvattingen over dehumanisering. Voor Smith gaat het om 'geestdodend' werk door 'uitgeklede taak'/'vergaande arbeidsdeling'. Voor Marx gaat het om 'vervreemding' doordat arbeid 'gereduceerd tot kostenpost' en 'intrinsieke betekenis verliest'. Zorg dat je een duidelijke afweging maakt tussen de oplossingen van Smith (onderwijs) en Marx (afwijzing kapitalisme) en je keuze goed onderbouwt. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/19 ## Vraag 20 – Verschil arbeidsethos: protestantisme vs. prestatiemaatschappij (1 punt) 1p 20 Leg met het verschil in status tussen postbode en postbezorger uit dat de protestantse benadering van arbeid verschilt van de benadering van arbeid in de prestatiemaatschappij. Het bezorgen van post was ooit ondergebracht in een staatsbedrijf, omdat de overheid het bezorgen van post zag als een publieke taak. De zorg voor deze publieke taak is volgens Heijne sterk verminderd na de privatisering van de post. Toch ziet PostNL, het bedrijf dat is voortgekomen uit het oorspronkelijke staatsbedrijf, een maatschappelijke rol weggelegd voor de huidige postbezorgers. PostNL gaat postbezorgers opleiden om eenzaamheid te signaleren. Vooral bezorgers die medische hulpmiddelen rondbrengen, komen regelmatig eenzame personen tegen. Deze bezorgers kunnen vermoedens van eenzaamheid melden bij een meldpunt. Volgens Joan Tronto heeft de vrije markt door een scheiding tussen de publieke en de private sfeer geleid tot een verschraling van het morele debat in het publieke domein. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de protestantse benadering van arbeid verschilt van de benadering in de prestatiemaatschappij, waarbij je het verschil in status tussen een postbode en een postbezorger als voorbeeld gebruikt. Wat moet je kennen: Je moet de kernprincipes van de protestantse arbeidsethiek kennen, met name het idee dat elk beroep zinvol is als dienst aan God en de medemens, onafhankelijk van maatschappelijke status. Je moet ook de kenmerken van de prestatiemaatschappij kennen, waarin zelfverwezenlijking en maatschappelijke status van beroepen belangrijk zijn. Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om twee verschillende filosofische benaderingen van arbeid (protestantisme en prestatiemaatschappij) te vergelijken en te contrasteren. Je moet een concreet voorbeeld (postbode/postbezorger) kunnen gebruiken om deze abstracte concepten te illustreren en je uitleg te onderbouwen. Waar op letten: Let erop dat je expliciet het verschil in status tussen postbode en postbezorger gebruikt in je uitleg. Zorg ervoor dat je duidelijk maakt waarom dit statusverschil wel of niet relevant is binnen de twee benaderingen van arbeid. Vermijd algemene beschrijvingen en focus op de gevraagde vergelijking. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/20 ## Vraag 21 – Tronto's opvatting over moreel debat en privatisering (2 punten) Het bezorgen van post was ooit ondergebracht in een staatsbedrijf, omdat de overheid het bezorgen van post zag als een publieke taak. De zorg voor deze publieke taak is volgens Heijne sterk verminderd na de privatisering van de post. Toch ziet PostNL, het bedrijf dat is voortgekomen uit het oorspronkelijke staatsbedrijf, een maatschappelijke rol weggelegd voor de huidige postbezorgers. PostNL gaat postbezorgers opleiden om eenzaamheid te signaleren. Vooral bezorgers die medische hulpmiddelen rondbrengen, komen regelmatig eenzame personen tegen. Deze bezorgers kunnen vermoedens van eenzaamheid melden bij een meldpunt. Volgens Joan Tronto heeft de vrije markt door een scheiding tussen de publieke en de private sfeer geleid tot een verschraling van het morele debat in het publieke domein. 2p 21 Leg deze opvatting van Tronto uit. Geef vervolgens met het voorbeeld van het signaleren van eenzaamheid door de postbezorger een argument tegen deze opvatting van Tronto. Wat kun je verwachten: Je moet de opvatting van Joan Tronto over de verschraling van het morele debat in het publieke domein uitleggen. Vervolgens moet je met het gegeven voorbeeld van postbezorgers die eenzaamheid signaleren, een argument formuleren dat tegen Tronto's opvatting ingaat. Wat moet je kennen: Je moet de theorie van Joan Tronto kennen, specifiek haar analyse van de scheiding tussen de publieke en private sfeer door de vrije markt en de gevolgen hiervan voor het morele debat. Je moet weten dat Tronto stelt dat morele kwesties naar de private sfeer worden verdrongen en het publieke domein gedomineerd wordt door een economisch discours. Wat moet je kunnen: Je moet een filosofische theorie (Tronto) correct kunnen uitleggen. Je moet een concreet voorbeeld uit de vraagtekst kunnen gebruiken om een argument te construeren dat een filosofische stelling tegenspreekt. Je moet helder en beknopt kunnen formuleren. Waar op letten: Let erop dat je eerst Tronto's opvatting correct en volledig uitlegt, met nadruk op de scheiding van publieke/private sfeer en de verschraling van het morele debat. Zorg er vervolgens voor dat je tegenargument direct ingaat op Tronto's stelling en het voorbeeld van de postbezorgers op een overtuigende manier gebruikt om aan te tonen dat morele overwegingen wel degelijk een plek kunnen hebben in het publieke domein, zelfs bij commerciële bedrijven. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/21 ## Vraag 22 – Organisatie van de post: Angelsaksisch, Rijnlands of staatsbedrijf? (2 punten) Het privatiseren van een staatsbedrijf betekent dat zo'n bedrijf zich moet zien te redden op de vrije markt. Het Angelsaksische en het Rijnlandse model zijn twee varianten van de vrije markt. Heijne pleit ervoor om sommige sectoren, zoals de post, helemaal niet aan de vrije markt over te laten. Volgens hem moet de neoliberale marktlogica worden begrensd. Hij wijst er in dit verband bijvoorbeeld op dat het voormalige staatspostbedrijf sinds de privatisering jaarlijks steeds vaker kampt met misstanden, zoals bezorgers die post achterhouden of dumpen. 2p 22 Beargumenteer of de post volgens jou georganiseerd moet worden volgens het Angelsaksische model, het Rijnlandse model of als staatsbedrijf, met: – een eigen standpunt over het begrenzen van de liberale marklogica, en – het voorbeeld van postbezorgers die post achterhouden of dumpen. Wat kun je verwachten: Je moet een beargumenteerd standpunt innemen over hoe de post georganiseerd moet worden: volgens het Angelsaksische model, het Rijnlandse model of als staatsbedrijf. Je argumentatie moet een eigen standpunt over het begrenzen van de neoliberale marktlogica bevatten en het voorbeeld van postbezorgers die post achterhouden of dumpen op een zinvolle manier verwerken. Wat moet je kennen: Je moet de kenmerken van het Angelsaksische model (shareholder capitalism, nadruk op recht), het Rijnlandse model (stakeholder capitalism, nadruk op moraal) en het concept van een staatsbedrijf kennen. Je moet ook de neoliberale marktlogica en de discussie over het begrenzen hiervan begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet een helder en consistent standpunt formuleren. Je moet de relevante filosofische concepten (Angelsaksisch model, Rijnlands model, staatsbedrijf, neoliberale marktlogica) correct toepassen in je argumentatie. Je moet het gegeven voorbeeld (postbezorgers die post achterhouden of dumpen) op een zinvolle manier integreren in je betoog ter ondersteuning van je standpunt. Waar op letten: Let erop dat je een duidelijke keuze maakt voor één van de drie modellen. Zorg ervoor dat je standpunt over het begrenzen van de neoliberale marktlogica expliciet is en direct gekoppeld is aan je keuze. Het voorbeeld van de postbezorgers moet niet alleen genoemd worden, maar ook daadwerkelijk bijdragen aan je argumentatie. Een zinvolle verwerking van het voorbeeld is cruciaal voor het behalen van punten. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/22 ## Vraag 23 – Freud en Kant over consumptiegedrag en vrijheid (2 punten) Wie tegenwoordig voor de post werkt, bezorgt vooral pakketten met spullen die online gekocht zijn. Het werk van een postbezorger is dus niet alleen veranderd door privatisering en marktwerking maar ook door consumptiegedrag. Consumptiegedrag heeft, beschouwd vanuit de theorie van Freud, een duidelijke oorsprong. Consumptiegedrag, zo opgevat, is volgens Kant onvrij. Leg uit wat vanuit de theorie van Freud de oorsprong van consumptiegedrag zou zijn. Leg vervolgens met Kants opvatting van de goede wil uit dat consumptiegedrag zoals beschouwd vanuit de theorie van Freud onvrij is. Wat kun je verwachten: Je moet twee afzonderlijke uitleggen geven. Eerst leg je uit wat de oorsprong van consumptiegedrag is vanuit de theorie van Freud. Daarna leg je uit waarom dit consumptiegedrag, zoals beschouwd vanuit Freud, volgens Kant onvrij is, met behulp van Kants opvatting van de goede wil. Wat moet je kennen: Je moet de theorie van Freud over de oorsprong van menselijk gedrag, inclusief het onderbewuste, verdrongen wensen en verlangens (Es), en de maatschappelijk geaccepteerde uitingen daarvan, kennen. Je moet ook Kants opvatting van de goede wil, autonomie, handelen op basis van de rede, en het onderscheid tussen vrijheid en het laten leiden door driften, kennen. Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om de theorie van Freud toe te passen op het fenomeen consumptiegedrag. Je moet vervolgens Kants ethiek, specifiek zijn concept van de goede wil en vrijheid, kunnen gebruiken om een oordeel te vellen over het door Freud beschreven consumptiegedrag. Je moet helder en beknopt twee verschillende filosofische theorieën kunnen uitleggen en met elkaar in verband kunnen brengen. Waar op letten: Let erop dat je beide delen van de vraag beantwoordt: de uitleg van Freud én de uitleg van Kant. Zorg ervoor dat je de begrippen 'verdrongen wensen en verlangens' (Freud) en 'goede wil' en 'rede' (Kant) correct toepast. Verbind Freuds idee van consumptie als uiting van verdrongen wensen met Kants idee van onvrijheid wanneer men zich laat leiden door driften in plaats van de rede. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/23 ## Vraag 24 – Milieuproblematiek en de vrije markt (2 punten) De enorme aantallen pakketjes die postbezorgers rondbrengen zijn schadelijk voor het milieu. Niet alleen vanwege de hoeveelheid verpakkingsmateriaal, maar ook vanwege de vele kilometers die bezorgers rijden van distributiepunten naar alle afzonderlijke bezorgadressen. Milieuproblematiek kan via de vrije markt worden aangepakt. Geef de drie benaderingen weer waarmee milieuproblematiek aangepakt kan worden via de vrije markt. Beargumenteer voor een van deze benaderingen dat daarmee de milieuschade door het bezorgen van pakketjes kan worden tegengegaan. Wat kun je verwachten: Je moet de drie benaderingen kunnen benoemen waarmee milieuproblematiek via de vrije markt kan worden aangepakt. Daarna moet je voor één van deze benaderingen een argumentatie geven hoe deze de milieuschade door pakketbezorging kan tegengaan. Wat moet je kennen: Je moet de drie benaderingen kennen voor het aanpakken van milieuproblematiek via de vrije markt: beprijzen van milieuvervuiling, directe overheidsregulering en consumentengedrag. Wat moet je kunnen: Je moet de drie benaderingen kunnen weergeven. Je moet een van deze benaderingen kunnen kiezen en hierover een consistente argumentatie kunnen formuleren die de gekozen benadering toepast op de casus van milieuschade door pakketbezorging. Waar op letten: Let erop dat je alle drie de benaderingen correct weergeeft. Zorg ervoor dat je argumentatie voor de gekozen benadering duidelijk en logisch is, en direct betrekking heeft op de milieuschade door pakketbezorging zoals beschreven in de vraagtekst. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/24 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen VWO 2022 tijdvak 1 vrijdag 13 mei 9.00 - 12.00 uur filosofie Achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het correctievoorschrift opgenomen. Dit examen bestaat uit 24 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 46 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Als bij een vraag een verklaring, uitleg of argumentatie gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of argumentatie ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redeneren worden gevraagd en je geeft meer dan twee redeneren, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. VW-0311-a-22-1-o ### Pagina 2 Opgave 1 Zelfverwoesting en het goede leven Van de filosofie in de klassieke oudheid tot de moderne psychologie: zelfverwerkelijking is een centraal thema in het denken over de mens. Zelfverwerkelijking heeft betrekking op de manier waarop je volledig mens kunt zijn. Aristoteles geldt als een van de belangrijkste denkers over zelfverwerkelijking. 1p 1 Leg met de begrippen rede (logos), deugd (aretè) en handelen (energeia) uit wat Aristoteles verstaat onder zelfverwerkelijking. Rondom het thema van zelfverwerkelijking is tegenwoordig een hele bedrijfstak ontstaan van cursussen, boeken, lifestyleblogs en influencers, de zogenaamde ‘zelfhulpindustrie’. Hierin wordt voorgespiegeld dat een beter leven voor iedereen mogelijk is, zoals blijkt uit deze recensie van het boek 10 stappen naar succes en geluk van Carl van de Velde. Hij stelt dat veel boeken over succes iets over het hoofd zien: geluk. tekst 1 In dit boek beschrijft Carl zijn persoonlijke formule om van je leven een meesterstuk te maken en hij voert je naar het punt waar succes én geluk een onwrikbaar pact smeden. Want het is het geboorterecht van iedereen een bijzonder geslaagd leven te leiden. Kortom, lees dit boek en je leven zal knallen als popcorn. bron: managementboek.nl, 10 stappen naar succes en geluk Volgens Aristoteles valt het streven naar geluk (eudaimonia) samen met het goede voor jezelf en de gemeenschap. 1p 2 Leg dit uit. 1p 3 Geef met het begrip 'volkomen deugd' een argument dat volgens Aristoteles een geslaagd leven niet een geboorterecht voor iedereen is. Schrijfster Marian Donner ergert zich aan het ideaalbeeld van het leven dat door de zelfhulpindustrie wordt geschetst. Volgens haar richten de zelfhulpboeken en -adviezen zich eenzijdig op het individu. Ze ziet daarin een verband tussen de prestatiemaatschappij en het neoliberale denken. VW-0311-a-22-1-o 2 / 11 lees verder ►►► ### Pagina 3 Dit is een opgavepagina van een examen, onderdeel 'Filosofie'. De pagina bevat twee tekstfragmenten, gelabeld als 'tekst 2' en 'tekst 3', beide afkomstig uit 'Zelfverwoestingsboek' (2019) van Marian Donner. Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen aanwezig. De tekstfragmenten behandelen filosofische concepten zoals neoliberalisme, individualisme, vrijheid, autonomie, en existentialisme. Specifiek wordt in tekst 2 het neoliberalisme kritisch belicht als een systeem dat leidt tot moordende competitie en beheersing door prestatiemetingen, in plaats van vrijheid. Tekst 3 introduceert het concept van 'spijbelen' als een vorm van ontsnapping en vrijheid van de maatschappelijke druk. De student wordt gevraagd om diverse concepten uit te leggen en te beargumenteren op basis van de gegeven teksten en algemene filosofische kennis. Vragen 4 en 5 richten zich op de relatie tussen neoliberalisme, individualisme, prestatiemaatschappij en de neoklassieke economische opvatting van het 'goede leven', en de verwerkelijking van vrijheid via de vrije markt. Vraag 6 vraagt om een vergelijking van opvattingen over individualiteit en autonomie tussen John Locke en existentialisten, en een beargumentatie of Locke of de existentialisten zich het best kunnen verzetten tegen het neoliberalisme. De complexiteit van de vragen vereist een diepgaand begrip van filosofische theorieën en het vermogen om deze toe te passen op maatschappelijke concepten. ### Pagina 4 Dit is een examenpagina (4 van 11) met opdrachten die een diepgaand begrip van filosofische concepten vereisen. De pagina bevat geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen, enkel tekst. Centraal staan de ideeën van Marian Donner over 'onmatig zijn' en de 'zelfhulpindustrie', en haar focus op 'onvolkomenheid'. Deze worden gecontrasteerd met Plato's ideale staat en het hiërarchische denken van de klassieke oudheid, alsook met Middeleeuwse theologische deugden, in het bijzonder 'liefde als hoogste deugd'. Verder wordt er gerefereerd aan Martha Nussbaums strategieën voor omgaan met 'kwetsbaarheid'. Studenten moeten concepten zoals 'onmatigheid', 'zelfhulpindustrie', Plato's 'ideale staat', 'theologale deugden', 'liefde als hoogste deugd', 'hiërarchisch denken', 'onvolkomenheid', 'zin' en 'kwetsbaarheid' analyseren en vergelijken. Ze worden gevraagd om uit te leggen (vragen 7, 8, 9), argumenten te geven (vraag 8, 9) en standpunten te beargumenteren, gebruikmakend van de aangeleverde brontekst (tekst 4, afkomstig uit 'Zelfverwoestingsboek' van Marian Donner uit 2019). De vragen vereisen kritische analyse en toepassing van filosofische theorieën. ### Pagina 5 In plaats van ons te richten op het verbeteren van onszelf als individu, moeten we ons volgens Donner eerst richten op verbetering van de samenleving. We leven in een systeem waarin toenemende sociaal- economische ongelijkheid, onzekerheid over werk en inkomen én een chronisch gebrek aan tijd en zingeving een belemmering vormen voor echte zelfverwerkelijking. Met enige ironie stelt zij dat alle ideaalbeelden verworpen moeten worden om dat systeem te ondermijnen. tekst 5 In zo'n wereld moet je je niet afvragen hoe je jezelf nog kunt verbeteren. In zo'n wereld moet je je afvragen hoe je zo ondermijnend mogelijk kunt zijn voor een systeem dat ons allemaal naar beneden haalt. Zo ondermijnend mogelijk voor de hang naar lichamelijke perfectie die dat systeem regeert - STINK. Zo ondermijnend mogelijk voor haar nadruk op productiviteit - DRINK. (...) Je zult er niet gezonder van worden, niet succesvoller en het maakt je al helemaal geen beter mens. Maar het gaat niet om jou. Het gaat erom de wereld te veranderen. bron: Marian Donner, Zelfverwoestingsboek, 2019 2p 10 Beargumenteer met een eigen opvatting van zelfverwerkelijking of jij het eens bent met Donner in tekst 5 dat het goede leven alleen bereikt kan worden door ideaalbeelden te verwerpen om zo de wereld te verbeteren. VW-0311-a-22-1-o 5 / 11 lees verder ►►► ### Pagina 6 Opgave 2 Mount Everest [FIGUUR: Een foto van een lange rij klimmers op de besneeuwde top van een berg.] In 2019 beklom een recordaantal mensen de Mount Everest. Een foto van honderden klimmers die in een file stonden richting de hoogste top ter wereld wakkerde de discussie aan over de commerciële exploitatie van het bergtoerisme. Mag de Mount Everest aan de vrije markt worden overgelaten? Momenteel kunnen klimmers voor enkele tienduizenden euro’s bij verschillende commerciële bedrijven een ‘topoging’ onder begeleiding van gidsen boeken. Naast het geld dat moet worden betaald voor zo’n commercieel team, moeten de klimmers nóg eens tienduizend euro (vertalen) voor een ‘permit’ (vergunning) van de Nepalese overheid. Hoewel de beklimming fysiek en geestelijk het uiterste vraagt – de risico’s op (dodelijkje) ongelukken of afgevroren ledematen zijn hoog – zijn er geen voorwaarden aan deelname aan een commerciële expeditie. Iedereen die het kan betalen en zijn of haar droom wil waarmaken mag mee. Maar de file op de berg gaat daar nu mogelijk verandering in brengen. Ervaren klimmers hebben erop gewezen dat door de teams van commerciële bedrijven het aantal onervaren klimmers zo groot is dat de kans op ongelukken toeneemt. Om deze reden overweegt de Nepalese overheid voorwaarden te verbinden aan het verkrijgen van een permit, zodat het aantal klimmers minder zal worden. Instituties zoals commerciële teams die klimmers begeleiden kunnen het goede leven mogelijk maken, maar ook bedreigen. 3p 11 Geef de betekenis van ‘institutie’ weer en leg uit dat een commercieel team een harde institutie is. Leg vervolgens met het voorbeeld van commerciële teams op de Mount Everest uit dat instituties het goede leven mogelijk maken maar ook kunnen bedreigen. De reden dat klimmers veel geld betalen en de fysieke en geestelijke ontberingen trotseren om de Mount Everest te beklimmen, kan te maken hebben met zoeken naar zin. Klimmers die – al dan niet in de file – met een commercieel team de top bereiken, geven aan dat dit een unieke, buitengewone ervaring is, waarbij ze zowel de nietigheid als de rijkdom van het leven ervaren. Je kan de vraag naar zin benaderen vanuit een religieus perspectief, maar ook vanuit het (neo)liberalisme als politiek-ideologisch perspectief. Dit laatste wordt het liberaal-ideologisch perspectief genoemd. 2p 12 Leg uit dat de beklimming van de Mount Everest kan passen bij: – het liberaal-ideologische perspectief op zin, en – het religieuze perspectief op zin. VW-0311-a-22-1-o 6 / 11 lees verder ►► ► ### Pagina 7 Wie, ervaren of onervaren, onder begeleiding van een commercieel team de Mount Everest gaat beklimmen krijgt te maken met absurde omstandigheden van kou (het kan op de berg meer dan zestig graden vriezen), ijle lucht (op de top zit nog maar een derde van de hoeveelheid zuurstof op zeeniveau in de lucht) en lagere luchtdruk (waardoor de longen niet meer goed werken en vol vocht kunnen lopen). Om het lichaam aan deze omstandigheden te laten wennen, is het nodig om een maand op grote hoogte te verblijven alvorens de tocht naar de top te ondernemen. Bovendien laten commerciële teams hun cliënten klimmen met extra zuurstof uit flessen en worden er van tevoren al ladders en klimtouwen bevestigd over gletsjerklloven en langs loodrechte ijswanden. De aantrekkingskracht van dergelijke risicovolle ontberingen is voor sommige mensen onbegrijpelijk en voor anderen juist volkomen logisch. Volgens Jeremy Bentham is de mens te begrijpen als een belichaamd zelf. 1p 13 Leg met het voorbeeld van het beklimmen van de Mount Everest Benthams opvatting over de mens als belichaamd zelf uit. Mensen kunnen zich op verschillende manieren tot hun lichamelijkheid verhouden. 3p 14 Geef een definitie van ‘vrijheid’ met betrekking tot lichamelijkheid en geef daarbij een vooronderstelling die ingaat op de culturele dimensie van lichamelijkheid. Beargumenteer vervolgens of de beklimming van de Mount Everest past bij jouw definitie en vooronderstelling. Bijna alle klimmers die met commerciële teams proberen de top van de Mount Everest te bereiken, maken gebruik van techniek, zoals zuurstofflessen en klaargelegde ladders en touwen. Volgens Martin Heidegger is de manier waarop de mens en de wereld zich tot elkaar verhouden veranderd door de moderne techniek. Hij gebruikt in zijn analyse de begrippen ‘gestel’ en ‘Dasein’. 4p 15 Geef aan wat de begrippen ‘gestel’ en ‘Dasein’ inhouden. Beargumenteer vervolgens of volgens jou het beklimmen van de Mount Everest een voorbeeld is van de manier waarop volgens Heidegger de verhouding tussen mens en wereld veranderd is, met: – het begrip ‘gestel', en – het begrip ‘Dasein'. VW-0311-a-22-1-o 7/11 lees verder ►►► ### Pagina 8 De discussie rondom de commerciële exploitatie van de berg en alle bijbehorende risico's komt terug in de speelfilm Everest. In dit waargebeurde verhaal over de grootste ramp door toerisme op de Mount Everest komen acht klimmers om, onder wie een expeditieleider. In de film wordt gesuggereerd dat een van de oorzaken van die ramp was dat er een te hoge druk stond op de expeditieleider van een commercieel team. Het team verloor inkomsten omdat het steeds minder cliënten had. Dit kwam omdat de top door onveilige weersomstandigheden al een paar jaar op rij niet was bereikt. Het was de nadrukkelijke wens van de hoge bazen van het team dat de top dit jaar wél gehaald zou worden. De expeditieleider ging niet tegen deze wens in en bracht ondanks naderend noodweer toch cliënten naar de top, zonder te wijzen op de risico's. De top haalden ze, maar tijdens de afdaling werden de omstandigheden de klimmers en de expeditieleider fataal. Alasdair MacIntyre stelt dat praktijken deugden nodig hebben. Hij maakt een onderscheid tussen interne en externe goederen. 2p 16 Leg uit dat de expeditieleider de praktijk van de bergsport niet heeft beschermd met: MacIntyres onderscheid tussen interne en externe goederen, en MacIntyres opvatting over de rol van de deugden moed en eerlijkheid in praktijken. Een journalist die indertijd meekom en het noodweer overleefde, komt tot een andere verklaring voor de ramp dan de commerciële druk die de film suggereert. Volgens hem functioneert het lichaam op grote hoogte niet meer goed en kunnen ook ervaren expeditieleiders dan niet meer garanderen dat ze nog rationele beslissingen kunnen nemen. Over de verhouding tussen lichaam en geest bestaan verschillende filosofische standpunten en stromingen. De opvatting van de journalist sluit aan bij de filosofische stroming van het materialisme. 1p 17 Leg uit dat de opvatting van de journalist aansluit bij het materialisme. VW-0311-a-22-1-o 8 / 11 lees verder ### Pagina 9 Opgave 3 Post Tot eind twintigste eeuw was het bezorgen van post geen onderdeel van de vrije markt, maar werd dit verzorgd door een staatsbedrijf. De regering besloot om dit staatsbedrijf te privatiseren en de postmarkt open te stellen voor andere bedrijven, zodat er concurrentie zou komen. Het belangrijkste argument was dat concurrentie zou leiden tot betere en goedkopere postbezorging. Het oorspronkelijke staatsbedrijf voerde onder invloed van de concurrentie een grootschalige hervorming door. Het sorteren van post werd voortaan door machines gedaan. Daardoor veranderde het beroep van postbode – die betrokken was bij het hele proces van ophalen tot sorteren en bezorgen – in dat van postbezorger, die alleen nog de post door de brievenbus doet. Hierdoor was veel minder personeel nodig om hetzelfde werk te doen. De hervorming van postbode naar postbezorger kan aansluiten bij de opvatting van Adam Smith over arbeidsdeling en welvaart. 1p 18 Leg met het voorbeeld van de hervorming van postbode naar postbezorger uit dat arbeidsdeling volgens Smith leidt tot een hogere welvaart. Journalist Sander Heijne sprak verschillende mensen die vinden dat de hervorming van postbode naar postbezorger geen succes is geweest. Oud-postbodes wijzen erop dat de fors lagere salarissen en het reduceren van de werkzaamheden ten koste zijn gegaan van de kwaliteit van de bezorging en het plezier in het werk. Vóór de hervormingen was het de persoonlijke trots en verantwoordelijkheid van een postbode om in zijn eigen wijk belangrijke poststukken zoals brieven van de Belastingdienst op het juiste adres af te leveren. Een postbode had aanzien en werd goed betaald. Na de hervorming tot postbezorger maakte de uitgeklede taak het werk simpeler en minder respectabel. Adam Smith waarschuwde dat vergaande arbeidsdeling kan leiden tot dehumanisering. Volgens Karl Marx gaat de vrije markt gepaard met dehumanisering. Smith en Marx hebben een verschillende oplossing voor het tegengaan van deze nadelige gevolgen. 3p 19 Leg uit dat de nadelige gevolgen van de hervorming van postbode naar postbezorger aansluiten bij: – Smiths dehumaniserende effecten van vergaande arbeidsdeling en – Marx’ opvatting dat de vrije markt gepaard gaat met dehumanisering. Beargumenteer vervolgens met afweging tussen Marx' oplossing voor dehumanisering en de oplossing voor dehumanisering van Smith met wie je het meer eens bent. VW-0311-a-22-1-o 9 / 11 lees verder ### Pagina 10 1p 20 Het verschil in status tussen postbode en postbezorger past bij de benadering van arbeid in de prestatiemaatschappij. Vanuit een protestantse levenshouding wordt arbeid anders benaderd. Leg met het verschil in status tussen postbode en postbezorger uit dat de protestantse benadering van arbeid verschilt van de benadering van arbeid in de prestatiemaatschappij. 2p 21 Het bezorgen van post was ooit ondergebracht in een staatsbedrijf, omdat de overheid het bezorgen van post zag als een publieke taak. De zorg voor deze publieke taak is volgens Heijne sterk verminderd na de privatisering van de post. Toch ziet PostNL, het bedrijf dat is voortgekomen uit het oorspronkelijke staatsbedrijf, een maatschappelijke rol weggelegd voor de huidige postbezorgers. PostNL gaat postbezorgers opleiden om eenzaamheid te signaleren. Vooral bezorgers die medische hulpmiddelen rondbrengen, komen regelmatig eenzame personen tegen. Deze bezorgers kunnen vermoedens van eenzaamheid melden bij een meldpunt. Volgens Joan Tronto heeft de vrije markt door een scheiding tussen de publieke en de private sfeer geleid tot een verschraling van het morele debat in het publieke domein. Leg deze opvatting van Tronto uit. Geef vervolgens met het voorbeeld van het signaleren van eenzaamheid door de postbezorger een argument tegen deze opvatting van Tronto. 2p 22 Het privatiseren van een staatsbedrijf betekent dat zo'n bedrijf zich moet zien te redden op de vrije markt. Het Angelsaksische en het Rijnlandse model zijn twee varianten van de vrije markt. Heijne pleit ervoor om sommige sectoren, zoals de post, helemaal niet aan de vrije markt over te laten. Volgens hem moet de neoliberale marktlogica worden begrensd. Hij wijst er in dit verband bijvoorbeeld op dat het voormalige staatspostbedrijf sinds de privatisering jaarlijks steeds vaker kampt met misstanden, zoals bezorgers die de post achterhouden of dumpen. Beargumenteer of de post volgens jou georganiseerd moet worden volgens het Angelsaksische model, het Rijnlandse model of als staatsbedrijf, met: - een eigen standpunt over het begrenzen van de liberale marklogica, en - het voorbeeld van postbezorgers die post achterhouden of dumpen. VW-0311-a-22-1-o 10 / 11 lees verder ► ► ► ### Pagina 11 Wie tegenwoordig voor de post werkt, bezorgt vooral pakketten met spullen die online gekocht zijn. Het werk van een postbezorger is dus niet alleen veranderd door privatisering en marktwerking maar ook door consumptiegedrag. Consumptiegedrag heeft, beschouwd vanuit de theorie van Freud, een duidelijke oorsprong. Consumptiegedrag, zo opgevat, is volgens Kant onvrij. 2p 23 Leg uit wat vanuit de theorie van Freud de oorsprong van consumptiegedrag zou zijn. Leg vervolgens met Kants opvatting van de goede wil uit dat consumptiegedrag zoals beschouwd vanuit de theorie van Freud onvrij is. De enorme aantallen pakketjes die postbezorgers rondbrengen zijn schadelijk voor het milieu. Niet alleen vanwege de hoeveelheid verpakkingsmateriaal, maar ook vanwege de vele kilometers die bezorgers rijden van distributiepunten naar alle afzonderlijke bezorgadressen. Milieuproblematiek kan via de vrije markt worden aangepakt. 2p 24 Geef de drie benaderingen weer waarmee milieuproblematiek aangepakt kan worden via de vrije markt. Beargumenteer voor een van deze benaderingen dat daarmee de milieuschade door het bezorgen van pakketjes kan worden tegengegaan. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd. VW-0311-a-22-1-o 11 / 11 einde